Αν γίνει σωστά κατανοητή, η λέξη «πειρατεία» (όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με την παράνομη διανομή εμπορικών προεγγεγραμμένων μέσων) σήμερα χρησιμοποιείται με ιδιαίτερα αλληγορική σημασία. Οι μεταφορές που περιβάλλουν αυτή τη χρήση έχουν τις ρίζες τους σε αρχές του εθιμικού δικαίου όπως «ο καρπός του μόχθου κάποιου», φέροντας μια διακριτή – και υπολογισμένη – προκατάληψη ενάντια σ’ αυτούς που ασχολούνται ή υπερασπίζονται τέτοιες δραστηριότητες.


1. Μια αντικρουόμενη αλληγορία


Η πειρατεία στην ανοιχτή θάλασσα κανονικά περιλαμβάνει τη στέρηση ενός τρίτου από κάτι πολύτιμο, και την φύλαξη αυτού του πράγματος μακριά από άλλους. Σήμερα βλέπουμε συχνά τους πειρατές να απαιτούν λύτρα σε αντάλλαγμα της απελευθέρωσης αυτού που έχουν παράνομα στην κατοχή τους, συχνά με τη βία ή με την απειλή της βίας.


Η συναισθηματική προκατάληψη που περιέχεται στη μεταφορική χρήση της λέξης «πειρατεία» κατά πολύ πηγάζει από μια φυσική αίσθηση εμπάθειας. Έχει σχηματιστεί βάσει των όρων του Χρυσού Κανόνα: Κανείς δε θέλει να είναι θύμα πειρατών, κι έτσι τα άτομα αποθαρρύνονται από το να θυματοποιούν άλλους με πειρατικές ενέργειες. Το νόημα είναι ότι η απόκτηση κι επαναδιανομή προεγγεγραμμένων εμπορικών μέσων είναι κατακριτέα γιατί στερεί αυτούς που έκαναν την εγγραφή από τα οφειλόμενα κέρδη τους.


Όσοι αποτελούν στόχο δίωξης εκ μέρους της βιομηχανίας είναι συνήθως άτομα που διανέμουν παράνομες εγγραφές: ίσως λαθρέμποροι – αλλά όχι πειρατές. Ό,τι αντιγράφουν αυτά τα άτομα – ή πιο συγκεκριμένα, ό,τι διανέμουν (αντί να συσσωρεύουν) – ξεκίνησε σαν μια νόμιμα αποκτηθείσα ανθρώπινη εγγραφή (παρά σαν ένα απτό πράγμα που αποσπάστηκε με τη βία από κάποιον άλλο).


Το σημείο κατά το οποίο ένα συγκεκριμένο αντίγραφο μιας συγκεκριμένης εγγραφής παύει να είναι νόμιμο συμβαίνει όταν ένα άτομο αποφασίζει να μοιραστεί μ’ ένα άλλο κάτι που θεώρησε απολαυστικό. Το να μοιραζόμαστε εκτιμάται θετικά ανάμεσα στους φίλους και στις σχέσεις, και το έχουμε διδαχτεί σαν αρετή από πολύ μικρή ηλικία. Οι εμπειρίες που μοιραζόμαστε επίσης συνιστούν τη βάση του πολιτισμού (και θα έπρεπε να κατέχουμε κάποια γενετική προσταγή να κατανοούμε τις υποκειμενικές εμπειρίες μας ως προς τις κοινές πολιτισμικές τεχνολογίες, όπως είναι οι γλώσσες της τέχνης και της μουσικής, της ποίησης, της αλληγορίας και του νόμου). Υπάρχει κάτι έντονα προσωπικό και βαθιά ανθρώπινο σ’ αυτό το είδος του μοιράσματος. Επίσης δημιουργεί σε πολλούς ανθρώπους χαρά το να μοιράζονται κάτι απολαυστικό με άλλους.


Η σχέση μεταξύ κάποιου που κάνει μια εμπορική εγγραφή για μαζική διανομή, αυτού που πληρώνει γι’ αυτή, αυτού που ρισκάρει, κι αυτού που κερδίζει, είναι «λεπτή» και με πολλούς τρόπους αντι-διαισθητική. Χάρη στους όρους υπό τους οποίους τα μουσικά γκρουπ συνήθως κάνουν συμβόλαια με τα στούντιο, σχετικά λίγα βγάζουν αρκετά κέρδη από τις πωλήσεις των άλμπουμ, εκτός ίσως στο βαθμό που ένα άλμπουμ χρησιμεύει για να διαφημίσει μια ζωντανή συναυλία ή να προωθήσει κάποιο άλλο επώνυμο προϊόν. Οι «πειρατές» λοιπόν, δεν κλέβουν απ’ αυτούς που θα κέρδιζαν από τον «καρπό του μόχθου τους». Αντίθετα, στα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα το κέρδος που θα βγει είναι συνήθως γι’ αυτούς που συντηρούν ένα συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής και διανομής που, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, έχει εξελιχθεί σαν ένα κομμάτι του πολιτισμού με ολοένα αυξανόμενη επιρροή. Μέρος αυτής της επιρροής έχει να κάνει με την επιτυχία με την οποία ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις να θεσπίσουν ευνοϊκές νομοθεσίες και πολιτικές.


Όπου υπάρχει κλοπή στη σύγχρονη «πειρατεία» είναι όταν βιομηχανικές εταιρείες χρησιμοποιούν την προσχεδιασμένη απαρχαίωση σαν μορφή εξαναγκασμού για να διαμορφώσουν αγορές και να επιβεβαιώσουν τη συνέχιση των κερδών. Οι δίσκοι βινυλίου ήταν πολύ δημοφιλείς για αρκετό καιρό. Στις τελευταίες δεκαετίες, μια γρήγορη διαδοχή από κασσέτες, οπτικά μέσα και διάφορες μορφές αρχείων έχουν χρησιμοποιηθεί για να κατοχυρώσουν τις συνεχόμενες πωλήσεις των παλιότερων δίσκων. Ο κύκλος των αναβαθμίσεων εξυπηρετεί παρόμοιο σκοπό στη βιομηχανία των λογισμικών. Το marketing δημιουργεί την λανθασμένη αντίληψη ότι αυτές οι αναγκαστικές πιέσεις είναι στην πραγματικότητα πρόοδος, ότι αυτή η πρόοδος θα συνεχίζεται επ’ αόριστον, και ότι επαναλαμβανόμενες επενδύσεις στις βιομηχανίες που διανέμουν αυτή την αέναη πρόοδο θα συνεχίσουν να αποφέρουν μερίσματα χωρίς φθίνουσες αποδόσεις. Η «Πειρατεία» ως εκ τούτου παρέχει ένα απλό μέσο για τα άτομα ώστε να εξαιρεθούν από δυσλειτουργικές και εκμεταλλευτικές συνθήκες της αγοράς.


Αν κάπου υπάρχουν λύτρα, αυτά είναι οι ζωές των καταναλωτών: το cloud computing και τα μοντέλα του λογισμικού – ως- υπηρεσία που αυτή τη στιγμή προβάλλουν στον ορίζοντα θα αξιώσουν από τους καταναλωτές να αγοράζουν πρόσβαση στο διαδίκτυο επ’ αόριστον για να «έχουν» τα προσωπικά τους δεδομένα ή τις εφαρμογές που αγοράζουν. Οι καταναλωτές θα μετατραπούν σε ψηφιακά αντίστοιχα των ενοικιαστών γεωργών. Ψηφιακά πρότυπα της τηλεόρασης όπως η διεπαφή HDMI προωθούνται ως πιο προχωρημένα από τους αναλογικούς προκατόχους τους, αλλά κυρίως ο στόχος τους είναι να αποκλείσουν τελείως τον αναλογικό εξοπλισμό από την αγορά. Ο στρατηγικός σκοπός πίσω από αυτή την ώθηση είναι να αποτρέψουν δήθεν την «πειρατεία» περιεχομένων με πνευματικά δικαιώματα, αλλά στην πράξη, είναι εξίσου πιθανό να αναχαιτίσουν τη νόμιμα προστατευμένη «δίκαιη χρήση». Το αποτέλεσμα είναι ότι νόμιμες μορφές πολιτισμικού διαλόγου λογοκρίνονται αδικαιολόγητα.


2. Μια σύντομη ιστορία σχετικά με τον αλφαβητισμό των μέσων


Το 2007, βοηθούσα μια ομάδα μαθητών του δημοτικού να συλλάβουν, να παράξουν, και να εκθέσουν σύντομα video projects. Ήταν πολύ έμπειροι στη χρήση της βιντεοκάμερας και στο να βρουν πώς θα χρησιμοποιήσουν το λογισμικό επεξεργασίας, αλλά να τους διδάξω πώς να δουν το τέχνασμα πίσω από την τέχνη των κινούμενων εικόνων αποδείχτηκε αληθινή πρόκληση. Τεχνικές σαν το κινηματογραφικό μοντάζ, για παράδειγμα, είναι ταυτόχρονα τόσο φανερές και όμως τόσο ανεπαίσθητες που είναι εύκολο για κάποιον που έχει μεγαλώσει περικυκλωμένος από κινηματογραφικές ταινίες να προσπεράσει τη σκοπιμότητα τέτοιων συμβάσεων.


Για να βοηθήσω τους μαθητές μου να κατανοήσουν το τέχνασμα των συμβατικών κινηματογραφικών ταινιών, οργάνωσα μια εργασία που εκτεινόταν σε πολλαπλές συναντήσεις στην τάξη. Οι μαθητές θα αντέγραφαν τις αγαπημένες τους τηλεοπτικές διαφημίσεις στο σπίτι και έπειτα θα έφερναν τις εγγραφές στο σχολείο για συζήτηση. Αφού συζητούσαμε τις διαφημίσεις ως προς τη δομή, το περιεχόμενο και το ύφος, οι μαθητές θα ξαναέγραφαν τις διαφημίσεις με το δικό τους γλωσσικό ιδίωμα, με κάποιο τρόπο που θα μπορούσε να βιντεοσκοπηθεί στο σχολείο. Οι μαθητές ύστερα θα έκαναν την παραγωγή των επανεκδόσεών τους.


Και τότε μου ήρθε στο μυαλό ότι αυτή η εργασία ήταν εξ ολοκλήρου αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Και ξαφνικά κατάλαβα ότι αυτό που την έκανε αδύνατη ήταν ένας τεχνολογικός περιορισμός που δεν υπήρχε στην τεχνολογία της προηγούμενης δεκαετίας. Το 2007, πολύ λίγες οικογένειες είχαν VCR στα νοικοκυριά τους. Πάρα πολλά νοικοκυριά όμως είχαν DVD players – που δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν νέες εγγραφές. Το DVD – παρουσιασμένο από το βιομηχανικό marketing σαν ανώτερο της αναλογικής βιντεοκασέτας – μετέτρεψε το σπιτικό βίντεο σε μια αυστηρά καταναλωτική τεχνολογία, αντίθετα με τον πιο ευέλικτο προκάτοχό του, το VCR, που διεύκολυνε την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των ατόμων.


Οι συμβατικοί υπαινιγμοί της «προόδου» υπονοούν ότι τα καινούρια προϊόντα είναι πιο εξελιγμένα και θα έπρεπε να παρέχουν μεγαλύτερη λειτουργικότητα ή να είναι κάπως πιο ευπροσάρμοστα από τους προκατόχους τους. Κι όμως να μια συνηθισμένη περίπτωση όπου η εμφανώς χρήσιμη δυνατότητα να κάνει κάποιος νέες εγγραφές απαλείφθηκε στην πιο «προχωρημένη» επανάληψη ενός κοινού οικιακού προϊόντος.


Η ιδέα πίσω απ΄αυτή την εργασία ήταν απλή: πάρε αυτό που έχεις μέσα στο σπίτι σου – μια διαφήμιση της τηλεόρασης- κάτι που κυριολεκτικά στέλνεται μέσα στο σώμα σου κάθε λεπτό της κάθε ημέρας στη διαδρομή προς την απόκτηση κέρδους μιας εταιρείας, αυτό το πράγμα έχει κατασκευαστεί ρητά για να αναπαράγεται και να συζητείται –το οποίο μάλιστα διανέμεται και δωρεάν- και φέρε ένα αντίγραφο στην τάξη να το συζητήσουμε. Στη βάση των εμπειριών μου από την τεχνολογία στην διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, αυτό θα όφειλε να ήταν απλό. Στη βάση της υποτιθέμενης τεχνολογικής προόδου που συντελέστηκε από τότε, αυτό δε έπρεπε να απαιτούσε να στέλνουμε μικρά παιδιά στο σπίτι με ακριβό εξοπλισμό του σχολείου.


3. Η τεχνητή έλλειψη είναι μια συνέπεια της μαζικής εμπορικής διανομής


Η μαζική διάδοση προεγγεγραμμένων μέσων αντιπροσωπεύει μια αλλαγή στον πολιτισμό ίσως της ίδιας τάξης με την εισαγωγή της γραφής ή της γλώσσας. Το περίπλοκο, αλληλοσυνδεόμενο κοινωνικό μωσαϊκό που εκπροσωπούν οι προεγγεγραμμένες τέχνες γίνεται ολοένα και περισσότερο το αντικείμενο ενός επιθετικού πολιτισμικού ιμπεριαλισμού: οι βιομηχανικές επιχειρήσεις στις δημοκρατικές κοινωνίες εξυπηρετούν μια παρόμοια λειτουργία όπως τα γραφεία σχεδιασμού στις συγκεντρωτικές οικονομίες. Συγκεκριμένα, όπου πρόκειται για τις προεγγεγραμμένες τέχνες αυτή η λειτουργία σχεδιασμού έχει να κάνει με τα βασικότερα στοιχεία του ίδιου του πολιτισμού. Επιπλέον, αυτός ο σχεδιασμός διεξάγεται από ισχυρές ιδιωτικές οντότητες, κι όχι από αυθόρμητη πρωτοβουλία ή δημοκρατική διακυβέρνηση.


Η προέλευση αυτής της συγκυρίας μπορεί να εντοπιστεί τουλάχιστον στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν το σύστημα των στούντιο εξελίχθηκε παράλληλα με τις τέχνες των προεγγεγραμμένων τεχνών σαν ένας τρόπος να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με την παραγωγή. Η κάθετη ενσωμάτωση έδωσε στα στούντιο τον έλεγχο των καλλιτεχνών, της παραγωγής, της διανομής και της έκθεσης. Αυτή η ποσότητα ελέγχου έκανε την αγορά πολύ περισσότερο προβλέψιμη: όχι τελείως προβλέψιμη, αλλά στα περιθώρια, αρκετά προβλέψιμη ώστε να κερδίσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ορισμένες επιχειρήσεις αποστροφής κινδύνου (συχνά με επιπλέον μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις, καθώς και με την εφεύρεση των «σταρ»). Μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα, η εποχή της κάθετης ενσωμάτωσης ήταν κατά πολύ πλήρης, με καθιερωμένες δυνάμεις μονοπωλίου να ελέγχουν τις μεγαλύτερες βιομηχανίες (και διατηρώντας αυτό το μονοπώλιο με τη συνεργασία των κυβερνήσεων).


Ίσως η μετά την κάθετη ενσωμάτωση περίοδος να περιγράφεται καλύτερα ως ολιγοπώλιο: μια στρατηγική συμβίωση δυνάμεων που είναι κοκκώδεις και μεταστατικές που δεν έχουν το περιθώριο να ανταγωνίζονται στην πραγματικότητα η μία την άλλη, αλλά που ασκούνται στο τέχνασμα του ανταγωνισμού για να προσδώσουν στον εαυτό τους την αύρα της νομιμότητας, και επιπλέον να δρέψουν καινούριες ιδέες όπου η τεχνητή έλλειψη εκτρέφει την καινοτομία (το οποίο πάει να πει: μεταξύ δυνάμεων που προσομοιάζουν στις μονοπωλιακές, η αποδοτικότητα είναι άσχετη γιατί οι πόροι είναι κυριολεκτικά απεριόριστοι).


Η σπανιότητα του χρυσού είναι η προέλευση της αξίας του: η ζήτηση έχει τεράστια σχέση με τη διαθεσιμότητα της προμήθειας. Για προϊόντα όπως τα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα, που είναι ρητά κατασκευασμένα για μαζική παραγωγή, δεν έχει νόημα να μιλάμε για την αξία σαν μια λειτουργία της έλλειψης. Αυτό συμβαίνει με τόσα πολλά βιομηχανικά προϊόντα, όπου, χάρη στον όγκο των πρώτων υλών που αγοράζονται και της εκτεταμένης χρήσης του αυτοματισμού, το κόστος παραγωγής ανά μονάδα μπορεί να είναι αρκετά χαμηλό σε σχέση με την τιμή πώλησης.


Πολλές βιομηχανίες δημιουργούν τεχνητούς πόρους σχετικής έλλειψης (μέσω υψηλών τιμών, για παράδειγμα, ή με σειρές κατασκευής περιορισμένων εκδόσεων, ή συμφωνίες περιοριστικών αδειών) για να καθορίσουν το κόστος των προϊόντων τους στην αγορά (από το να στηρίζονται στα αυτορυθμιζόμενα χαρακτηριστικά του συστήματος τιμολόγησης, που μπορεί να είναι αρκετά απρόβλεπτα κάπόιες φορές). Η Disney, για παράδειγμα, δεν έχει όλο τον κατάλογό της σε κυκλοφορία, αλλά περιοδικά επαναδιαθέτει κλασσικούς τίτλους. Επειδή οι κλασσικοί τίτλοι της Disney είναι σημαντικά πολιτισμικά αγαθά, και η Disney μπορεί να χρησιμοποιήσει συμφωνίες αδειών κι εμπορευσιμότητας για να διαχειριστεί, από κάποιες απόψεις, τη μακροπρόθεσμη κοινωνική αντίληψη για τα προϊόντα της, υπάρχει ένα σχετικά προβλέψιμο κέρδος όταν επανακυκλοφορεί η «Σταχτοπούτα» σε βίντεο ή στο σινεμά.


4. Συλλογή, remix, ανακύκλωση και τα μπλουζ


Η αλληγορία της «πειρατείας» έχει σαν σκοπό να επηρεάσει τη στάση των ατόμων όπως το να περιορίσει ή αλλιώς να δεσμεύσει κάποιες κοινωνικές πρακτικές, αντιμετωπίζοντας τον πολιτισμό σαν αδαμαντωρυχείο και σαν μεταδοτική ασθένεια την ίδια στιγμή. Πράγματι, κάποιες απ’ αυτές τις κοινωνικές πρακτικές είναι παράνομες, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση ο πιο ισχυρός κατήγορος έγραψε τους κανόνες του παιχνιδιού: οι νόμοι δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες των ατόμων, αλλά μάλλον των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Τα κίνητρα των εταιρικών κερδών στρέφουν τις κυβερνήσεις ενάντια στους πολίτες. Όπως δείχνει ξεκάθαρα η συνεχιζόμενη κρίση, η ηθική και η νομιμότητα δεν ταυτίζονται πάντα (αν και συχνά υπάρχει ουσιαστική αλληλεπικάλυψη). Μερικές φορές οι νόμοι είναι ανήθικοι (όπως αυτοί που δίεπαν τη δουλεία στις πρώιμες ΗΠΑ).


Πολλές από τις συμπεριφορές που ενέχονται στην «πειρατεία» – ιδωμένες από ένα ελαφρώς διαφορετικό πλαίσιο – θεωρούνται ενάρετες. Η ανάπτυξη των παραδόσεων της Αμερικάνικης gospel μουσικής και των blues (κι επομένως της jazz και της rock) μπορούν, κατά μια σημαντική έννοια, να γίνουν κατανοητές από την άποψη μιας ακουστικής παράδοσης «ανακύκλωσης» και «σοφίας». Οι πρώτοι μουσικοί της jazz και των blues συχνά ανακύκλωναν ρυθμούς, μελωδίες και στίχους σαν κομμάτι μιας παρεκβατικής παράδοσης, ενσωματώνοντας γόνιμα αυτά τα δάνεια σε καινούριες συνθέσεις.


Καθώς εν μέρει οφείλεται στη βία του φυλετικού μίσους, η ακριβής προέλευση των blues είναι αδιευκρίνιστη. Η ίδια συστηματική διαγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς που ενέπνευσε τον Malcolm X κι άλλους Αφροαμερικανούς να αποποιηθούν τα επώνυμά τους επίσης τρέχει κάτω από την επιφάνεια των πιο επιτυχημένων προϊόντων της σύγχρονης μουσικής βιομηχανίας.


Οι ίδιες παραδόσεις της συλλογής (compilation), remix, και ανακύκλωσης που γέννησαν τα blues επίσης δημιούργησαν τη Βίβλο: Η Παλαιά Διαθήκη είναι εμφανώς ένα κείμενο που προέρχεται από συλλογή άλλων κειμένων, και τα τέσσερα Ευαγγέλια της κανονικής Καινής Διαθήκης βασίζονται σε προηγούμενες πηγές (όπως το Κοπτικό Ευαγγέλιο του Θωμά και η υποθετική πηγή Q).


Με απίστευτο (ή ειρωνικό) τρόπο, οι ίδιες παραδόσεις που δημιούργησαν μερικές από τις πιο σεβαστές μορφές έκφρασης του πολιτισμού μας είναι ουσιαστικά εκτός νόμου σήμερα- εκτός από τιε περιπτώσεις όπου επιχειρήσεις με τεράστιους πόρους μπορούν να ασκούν νομοθετική επιρροή για να διεκδικούν μεγαλύτερα μερίδια της δημόσιας σφαίρας.


Ό,τι διαισθάνεται ο καλλιτέχνης του remix – και μεταφέρει στο ακροατήριό του/της – είναι ότι η συλλογή, η σύνθεση, ο επανασυνδυασμός και η επαναδιανομή πολιτισμικών τεχνουργημάτων είναι αρχαίες και αξιοσέβαστες πρακτικές, που εμφανίζονται στα ίδια τα θεμέλια πολλών πολιτισμών. Οι πολιτισμοί εξαρτώνται από τις μοιρασμένες εμπειρίες, και είναι βαθιά προβληματικό για τον πολιτισμό το γεγονός ότι γίνεται ολοένα και περισσότερο ιδιόκτητος.

Το εργαστήρι που οργάνωσε το περιοδικό Re-public προσπάθησε να συμβάλλει σε μια κωδικοποίηση πολιτικών προτάσεων και ακτιβιστικών δράσεων για το άνοιγμα των δημόσιων δεδομένων στην Ελλάδα. Η συζήτηση αυτή έγινε σε μία συγκυρία όπου μοιάζει να πολλαπλασιάζεται η πίεση των πολιτών για ψηφιοποίηση και ελεύθερη διάθεση της δημόσιας πληροφορίας.[1]


Πέρα από τους διαχωρισμούς μεταξύ της ανοικτής ή κλειστής πληροφορίας, των δημόσιων ή ιδιωτικών δεδομένων, οι συμμετέχοντες διατύπωσαν την κοινωνική και πολιτική σημασία της παραγωγής δημόσιων ποιοτικών δεδομένων και την ελεύθερη επαναχρησιμοποίησή τους.


Μία τέτοια δυναμική θα δώσει την δυνατότητα σε πολίτες, ΜΚΟ, επιχειρήσεις, αλλά και σε πολλούς οργανισμούς του δημόσιου να αναπτύξουν πληθώρα εφαρμογών διαχείρισης πόρων και θα αποτελέσει ένα εργαλείο για περισσότερη διαφάνεια, συμμετοχή, ισηγορία.


Ποιοι παράγουν δημόσια πληροφορία;


Ποιοτικά, ανοικτά δημόσια δεδομένα παράγει δυνητικά ο κάθε πολίτης. Πρώτα από όλα, όμως, το κάνει το κράτος στο όνομά τους. Ενώ, η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την πρόσβαση στην περιβαλλοντική πληροφορία που προβλέπεται από τη σύμβαση του Aarhus αλλά και η εφαρμογή της οδηγίας για την διάθεση δεδομένων δημοσίου τομέα, PSI είναι ιδιαίτερα προωθημένες και έχουν κυρωθεί από το ελληνικό κράτος, στην πράξη αγνοούνται από τις περισσότερες κρατικές υπηρεσίες.


Το άνοιγμα και η ελεύθερη διάθεση της πληροφορίας που συλλέγεται από το κράτος δεν είναι απαραίτητα ένα δισεπίλυτο πρόβλημα. Δεν θα ήταν τόσο κοστοβόρο να ξεκινούσαμε από το άνοιγμα των δεδομένων από συμβάσεις προμηθειών του Ελληνικού Δημοσίου. Να δημοσιεύονται με ανοικτά πρότυπα όλες οι πληρωμές του Δημόσιου προς Νομικά Πρόσωπα με περιγραφή του αντικείμενου, το πόσο της σύμβασης και το ΑΦΜ του δικαιούχου. Δεν θα ήταν τόσο χρονοβόρο να δημοσιεύονται με ανοικτά ψηφιακά πρότυπα όλα τα αρχεία με τα πρωτογενή στοιχεία της ΕΣΥΕ, τα αρχεία του Εθνικού Τυπογραφείου, τα αρχεία με γεωγραφική πληροφορία( ψηφιακά υπόβαθρα και μεταδεδομένα ) των Υπουργείων ΠΕΧΩΔΕ και Γεωργικής Ανάπτυξης καθώς και τα αποχαρακτηρισμένα της ΓΥΣ.


Όμως όλες αυτές οι δράσεις όχι απλώς δεν έχουν δρομολογηθεί, αλλά ούτε καν αποτελούν βάση διαλόγου για τις αντίστοιχες κρατικές υπηρεσίες.


Και χωρίς το κράτος


Οι περισσότερες φωνές διαμαρτυρίας στο εργαστήρι επανέλαβαν την έλλειψη πολιτικής βούλησης. Αυτή η έλλειψη, όμως, μπορεί να παρακαμφθεί από τη βούληση των πολιτών. Δεν είναι μόνο οι δράσεις που μπορούν να πιέσουν προς το άνοιγμα της δημόσιας πληροφορίας από κρατικές υπηρεσίες, αλλά και αυτές που είτε μπορούν να απελευθερώσουν αυτήν την πληροφορία είτε να την δημιουργήσουν από μηδενική βάση.


Ένα υπόδειγμα για την πρώτη περίπτωση είναι η εθελοντική πλατφόρμα τήλαφος. Για την δεύτερη, μια καλή πρακτική είναι το ελεύθερο/ανοικτό λογισμικό – ΕΛ/ΛΑΚ.


Ο τήλαφος βασίζεται σε μια συστηματική αντιγραφή γεωγραφικών πληροφοριών από τα ΦΕΚ και μια επιτόπου καταγραφή από εθελοντές πολίτες που καταλήγει στην δημιουργία ελεύθερα προσβάσιμων και ελεύθερα διαθέσιμων ψηφιακών χαρτών που αποτυπώνουν με ακρίβεια τις καμένες και τις αναδασωτέες περιοχές στην ελληνική επικράτεια. Είναι ένα απαραίτητο εργαλείο για οποιαδήποτε δημοκρατική περιβαλλοντική πολιτική αλλά και για κάθε σχετική ακτιβιστική δράση.


Η κοινωνική και πολιτική διάσταση του ΕΛ/ΛΑΚ σχετίζεται, κατά πρώτο λόγο, με την δημιουργία ανοικτών εργαλείων και προτύπων που η χρήση τους ενδυναμώνει κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες. Στο εργαστήρι παρουσιάστηκαν τέτοιου είδους εφαρμογές που μπορούν να καταγράψουν με ακρίβεια τη γεωγραφική διασπορά κεραιών κινητής τηλεφωνίας, την ελληνόφωνη επιστημονική βιβλιογραφία και που μπορούν να φιλοξενήσουν διαρκής τιμοληψίες.


Τι μπορεί να ξεκινήσει;


Θα θέλαμε να διατυπώσουμε τα συμπεράσματά μας και συνθηματολογικά. 1000 Τήλαφοι με ανοιχτά δεδομένα είναι περισσότερο χρήσιμοι για τους πολίτες από την κλειστή γι’ αυτούς Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού. 1000 OLPC laptops μπορούν να ταρακουνήσουν περισσότερο το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα από την συγγραφή 10 νέων βιβλίων από τον Οργανισμό Εκδόσεων Διδακτικών Βιβλίων. Δεν τίθονται, βέβαια, αυτά τα διλήμματα. Κάποια φορά, όμως, όταν μια ομάδα ειδικών συγκεντρωθεί και πάλι γύρω από ένα τραπέζι για να καταρτίσει άλλον έναν προϋπολογισμό ενός κρατικού οργανισμού, ίσως κάποιος πρέπει να τα θέσει. Πιστεύουμε πως αυτή η στιγμή δεν θα αργήσει.

[1]Η συζήτηση έχει αποκτήσει κάποιο ιστορικό. Στον διάλογο που έγινε στο πλαίσιο του συνεδρίου του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος ( http://www.karounos.gr/blog/?p=24 & http://www.republic.gr/podcasts/?cat=2 ) και στις πρωτοβουλίες για τα ψηφιακά δικαιώματα (http://digitalrights.gr ), την ομότιμη παραγωγή και ανταλλαγή ψηφιακών αγαθών (http://bloggr.p2pfoundation.net/ ) και πρόσφατα με την κίνηση πολιτών 4Δ (http://publicdata.gr)


Το έργο Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές), με πλήρη τίτλο The Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας), το σύγγραμμα του Isaac Newton (Ισαάκ Νεύτωνα) για την κλασική μηχανική, περιέχει τους νόμους της κίνησης και της παγκόσμιας βαρύτητας, ανάμεσα σε άλλα θεμελιώδη θεωρήματα της φυσικής. Συχνά οι άνθρωποι, χωρίς μεγάλη πείρα σχετικά με τους κανόνες της επιστήμης, αδυνατούν να κατανοήσουν ότι για τη διατύπωση των θεωριών του ο Newton έπρεπε να επινοήσει ένα νέο μαθηματικό πεδίο, το οποίο ονομάζεται σήμερα άλγεβρα. Μονομιάς, ο Newton επέφερε επανάσταση όχι μόνο στη φυσική, αλλά και στα μαθηματικά. Στα πλαίσια μιας αξιοπρόσεκτης παράλληλης πορείας, ο Gottfried Wilhelm Leibniz εξέλιξε την άλγεβρα παράλληλα αλλά ανεξάρτητα από τον Newton (πράγματι, τα μαθηματικά σύμβολα που χρησιμοποιούμε σήμερα προέρχονται από αυτόν).


Στις 22 Νοεμβρίου του 1859, ένα βιβλίο με τον τίτλο Η Προέλευση των Ειδών μέσω Φυσικής Επιλογής ή Η Επικράτηση των Ευνοούμενων Ποικιλιών στον Αγώνα της Ζωής, έγινε διαθέσιμο προς πώληση σε διάφορα βιβλιοπωλεία. Το βιβλίο έκανε το συγγραφέα του, Charles Robert Darwin (Κάρολο Ροβέρτο Δαρβίνο), έναν από τους επιστήμονες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της ανθρωπότητας: θρησκεία, κοινωνιολογία, πολιτική οργάνωση, ψυχολογία, ο κατάλογος των επιστημών που αναδιαμόρφωσε ο Darwin και οι συνεχιστές του (όπως ο Thomas Henry Huxley, γνωστός και ως «το μπουλντόγκ του Δαρβίνου» και παππούς του Aldous Huxley) περιλαμβάνει περισσότερες επιστήμες από όσες αφήνει απέξω.


Είναι εύκολο να βρει κανείς καινοτόμους σε άλλα πεδία. Ο Paul Cezanne δημιούργησε ως ένα μεγάλο βαθμό τη μοντέρνα ζωγραφική (τουλάχιστον σύμφωνα με τον Herbert Read). Σε κάποιον μπορεί να μην αρέσει ο Picasso (Πικάσο), αλλά δύσκολα μπορεί κάποιος να αμφισβητήσει την πρωτοπορία του, κι αν ξεκινήσει οποιαδήποτε συζήτηση σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα, θα πρέπει να περάσει από το Leonardo (Λεονάρντο ντα Βίντσι) ή τον Einstein (Αϊνστάιν). Οι άνθρωποι πράγματι διαφέρουν ως προς τις διανοητικές τους ικανότητες κι αυτό δε θα πρέπει να μας προκαλεί έκπληξη, εκτός εάν είμαστε προετοιμασμένοι να εκπλαγούμε από τις διαφορές στην εξωτερική μας εμφάνιση και τις φυσικές μας ικανότητές.


“Πολλοί άνθρωποι, και ιδιαίτερα εκείνοι που θεωρούν ότι ανήκουν στο αριστερό φιλελεύθερο πολιτικό φάσμα, βρίσκουν αυτά τα συμπεράσματα απεχθή. Αλλά δυσκολεύομαι να κατανοήσω γιατί τέτοιου είδους συμπεράσματα πρέπει να είναι οπωσδήποτε ενοχλητικά. Προσωπικά, είμαι αρκετά πεπεισμένος ότι ανεξάρτητα από την εκπαίδευση και τη μόρφωση που μπορεί να έχω λάβει, ποτέ δε θα μπορούσα να έχω διασχίσει ένα μίλι σε τέσσερα λεπτά, να έχω ανακαλύψει τα θεωρήματα του Gödel, να έχω συνθέσει ένα κουαρτέτο όπως ο Beethoven (Μπετόβεν) ή να έχω καταφέρει ένα από τα τόσα άλλα ανθρώπινα επιτεύγματα. Δεν αισθάνομαι ταπεινός λόγω αυτής της ανεπάρκειας. Μου φτάνει που είμαι ικανός, όπως πιστεύω ότι πιθανότατα είναι οποιοσδήποτε άνθρωπος με φυσικά χαρίσματα, να κρίνω και εν μέρει να κατανοώ αυτά που έχουν καταφέρει οι άλλοι, ενώ συνεισφέρω κι εγώ προσωπικά, με οποιοδήποτε μέσο και τρόπο μπορώ. Τα ανθρώπινα ταλέντα ποικίλουν σημαντικά, στα πλαίσια ενός σταθερού πλαισίου αντιπροσωπευτικού των ειδών κι παρέχουν άφθονο χώρο για δημιουργική εργασία, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργικής εργασίας της αξιολόγησης των επιτευγμάτων των άλλων. Αυτό θα πρέπει να αποτελεί μια υπόθεση προς τέρψη και όχι μια προϋπόθεση που προκαλεί απέχθεια.”


Ο συγγραφέας της παραπάνω παραγράφου, είναι ο Noam Chomsky στα πλαίσια ενός άρθρου με τίτλο “Language Development, Human Intelligence, and Social Organization”. Η ατομική παραλλαγή αποτελεί μια πραγματικότητα για τη ζωή μας. Παρόλο που δεν αφθονούν, οι διάνοιες έχουν αφήσει το στίγμα τους στην ιστορία. Τα στίγματα αυτά είναι κάθε άλλο παρά ομοιόμορφα από γεωγραφική και χρονολογική άποψη. Υπάρχουν περίοδοι και περιοχές όπου οι τέχνες, οι επιστήμες και η τεχνολογία ακμάζουν κι άλλες όπου μένουν στάσιμες. Αυτό μπορεί να ισχύει διότι συναντάμε διάνοιες μόνο σε μερικά κοινωνικά περιβάλλοντα και σε άλλα όχι, αλλά εάν δεχτούμε αυτή την παραδοχή, πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι να δεχτούμε κι άλλες επιζήμιες συνέπειες. Εναλλακτικά, αυτό μπορεί να ισχύει, επειδή η έκφραση της κάθε ξεχωριστής διάνοιας βρίσκει ανταπόκριση σε κάποια μέρη, αλλά λιγότερη σε άλλα.


Ποια είναι αυτά τα μέρη; Ο Peter Hall, στο έργο του Cities in Civilisation ανέλαβε να καταρτίσει ένα χάρτη με αυτά τα μέρη, ο οποίος διαβαζόταν σαν ένα «παρουσιολόγιο» των μεγάλων πόλεων, στην ακμή τους. Στις τέχνες: Αθήνα 500—400 π.Χ. (Χρυσούς Αιών), Φλωρεντία 1400—1500 (Αναγέννηση), Λονδίνο 1570—1620 (θέατρο), Βιέννη 1780—1910 (κλασική μουσική), Παρίσι 1870—1910 (Μπελ Επόκ), Βερολίνο 1918—1933 (Δημοκρατία της Weimar). Στην καινοτομία: Μάντσεστερ 1760—1830 (βιομηχανία), Γλασκώβη 1770—1890 (ναυπηγική), Βερολίνο 1840—1930 (τεχνολογική πρωτοπορία), Ντιτρόιτ 1890—1915 (αυτοκίνητα), Σαν Φρανσίσκο/Πάλο Άλτο/ Μπέρκλεϋ 1950—1990 (τεχνολογία της πληροφορίας), Τόκυο—Καναγκάουα 1890—1990 (καινοτομία χρηματοδοτημένη από το κράτος). Στο συνδυασμό τέχνης και τεχνολογίας: Λος Άντζελες 1910—1945 (κινηματογράφος), Μέμφις 1948—1956 (μουσική). Στην εδραίωση του αστικού προτύπου: Ρώμη 50 π.Χ.—100 μ.Χ.(απολυταρχία), Λονδίνο 1825—1900 (χρησιμοθηρία), Παρίσι 1850—1870 (δημόσια έργα), Νέα Υόρκη 1880—1940 (η σύγχρονη μητρόπολη), Λος Άντζελες 1900—1980 (αυτοκινητόδρομοι), Στοκχόλμη 1945—1980 (Σοσιαλδημοκρατία), Λονδίνο 1979—1993 (το Σίτυ-οικονομικό κέντρο).


Τι ήταν αυτό που έκανε αυτές τις πόλεις ξεχωριστές; Είναι δύσκολο να μιλήσουμε γενικευτικά για τόσο διαφορετικές πόλεις, σε τόσο διαφορετικές εποχές. Ωστόσο, φαίνεται ότι για να ευδοκιμήσει η δημιουργικότητα, χρειάζεται συσσωρευμένος πλούτος, ξένοι και μια επισφαλής ισορροπία στις κοινωνικές σχέσεις. Η δημιουργικότητα ευδοκιμεί σε μέρη που είναι σε φάση μετάβασης. Αυτό καθιστά δύσκολη την ανάπτυξή της κι εύκολη την καταστροφή της. Το 1928, οι Ναζί πήραν μόνο 2,6% των ψήφων και το 1933 ο Hitler (Χίτλερ) ήταν στην εξουσία.


Επιστρέφοντας στο παρόν, η δημιουργική διάνοια αποτελεί σταθερή αξία για την τεχνολογία της πληροφορίας και γνώση για τον προγραμματισμό ηλεκτρονικών υπολογιστών συγκεκριμένα. Η εικόνα του μοναχικού προγραμματιστή που ιδρώνει μέσα σε ένα υπόγειο για να φτιάξει την επόμενη εφαρμογή που θα κάνει πάταγο (killer app) και να δημιουργήσει μια εταιρία πολλών δισεκατομμυρίων, έχει τροφοδοτήσει «ανελέητες» προσπάθειες από αναρίθμητους προγραμματιστές σε ολόκληρο τον κόσμο. Ταλαντούχα άτομα έχουν μετατρέψει μικρές δημιουργικές «εκλάμψεις» σε προσοδοφόρες επιχειρήσεις σε χρόνο ρεκόρ: πολλοί από μας σπαταλούν ένα μεγάλο μέρος του χρόνου τους ασχολούμενοι με εργαλεία, προγράμματα και υποδομές που ξεκίνησαν από τις προσπάθειές τους. Στο σχετικά μικρό χρονικό διάστημα, που έχουν μπει οι υπολογιστές στη ζωή μας, έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε ακόμα και μια μυθολογία επί του θέματος. Το 1983, ένα μήνυμα σε ένα newsgroup περιέγραφε τις εμφανώς μαγικές ικανότητες ενός προγραμματιστή που ονομαζόταν Mel, το αρχέτυπο πρότυπο του σκληροτράχηλου προγραμματιστή, ο οποίος θα έγραφε τα προγράμματά του σε κώδικα μηχανής, χρησιμοποιώντας το δεκαεξαδικό σύστημα. Όπως έγραφε και το συγκεκριμένο μήνυμα, «Συχνά αισθάνομαι ότι ο προγραμματισμός είναι μια μορφή τέχνης, η πραγματική αξία της οποίας μπορεί να αξιολογηθεί μόνο από κάποιο μυημένο στην ίδια μυστικιστική τέχνη. Υπάρχουν υπέροχα αριστουργήματα και λαμπρές πράξεις κρυμμένες από το οπτικό πεδίο του ανθρώπου και το θαυμασμό του, ορισμένες φορές για πάντα, λόγω της ίδιας της φύσης της διαδικασίας. Μπορεί κανείς να μάθει πολλά για κάποιον απλά διαβάζοντας τον κώδικά του, ακόμα και σε δεκαεξαδική μορφή. Ο Mel ήταν κατά τη γνώμη μου μια διάνοια που έμεινε στην αφάνεια».


Ο προγραμματιστής επανειλημμένα εμφανίζεται με το μοτίβο της καλλιτεχνικής διάνοιας. Το απόλυτο κείμενο της επιστήμης των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ένα πολύτομο magnus opus (μέγα έργο) που ονομάζεται The Art of Computer Programming. Το American Scientist συμπεριέλαβε τη σειρά ανάμεσα στις δώδεκα καλύτερες μονογραφίες του αιώνα, που υπάρχουν στο χώρο των φυσικών επιστημών (οι άλλες ήταν οι εξής: Dirac και Κβαντομηχανική, Einstein και θεωρία της σχετικότητας, Mandelbrot και γεωμετρία των φράκταλ, Pauling και χημικές ενώσεις, Russell και Whitehead και θεμελιώδη θεωρήματα στα μαθηματικά, von Neumann και Morgenstern και θεωρία παιγνίων, Wiener και κυβερνητική, Woodward και Hoffmann και συμμετρία τροχιών, Feynman και κβαντική ηλεκτροδυναμική, Smith κι η δομική αναζήτηση και συλλογή με άλλα κείμενα του Einstein). Τα βιβλία γράφονται από τον Donald Knuth, για περισσότερα από 30 χρόνια, που θεωρείται ευρέως ως ο καλύτερος προγραμματιστής του πλανήτη.



Τα δύο παγκοσμίως δημοφιλέστερα λειτουργικά συστήματα υπολογιστών συνδέονται με ένα πρόσωπο: το MS-Windows με τον Bill Gates και το GNU/Linux με τον Linus Torvalds. Αυτλες οι λέξεις γράφονται με μια εφαρμογή (κειμενογράφο) που έχει δημιουργήσει ο Richard Stallman. Στο χώρο του λογισμικού και ειδικά στο χώρο του λογισμικού ανοιχτού κώδικα (open source), οι άνθρωποι γνωρίζονται μεταξύ τους με το μικρό τους όνομα. Κάποιοι προγραμματιστές καταφέρνουν να γίνουν διάσημοι, ανάμεσα στους υπόλοιπους (προγραμματιστές), παγκοσμίως.



Συνεπώς, και πάλι το ερώτημα δεν είναι εάν στην επιστήμη των υπολογιστών, όπως και στις άλλες επιστήμες, η ευφυΐα πηγάζει από τη δημιουργική διάνοια—συχνά βέβαια συμβαίνει, όπως στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, τη ζωγραφική. Το ερώτημα δεν είναι εάν υπάρχει η διάνοια. Το ερώτημα είναι πώς γίνεται αντιληπτή η διάνοια.


Το 1997, στη διάσκεψη του Linux Kongress, ο Eric S. Raymond παρουσίασε ένα κείμενο με τίτλο “The Cathedral and the Bazaar“, το οποίο σε μεγάλο βαθμό πλαισίωσε τη συζήτηση που επακολούθησε σχετικά με τον τρόπο κατασκευής του λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Ο Raymond υποστήριξε ότι το λογισμικό ανοιχτού κώδικα αναπτύσσεται σαν ένα «παζάρι», όπου πολλά άτομα συνεισφέρουν ο καθένας ένα μικρό κομμάτι, με ένα διανεμημένο τρόπο που θυμίζει τις «αγορές της Ανατολής»—σε αντίθεση με τους μεσαιωνικούς καθεδρικούς ναούς, οι οποίοι κατασκευάζονταν βάσει ενός καλά οργανωμένου και δομημένου σχεδίου. Αυτό ίσως είναι μια εκλεπτυσμένη απλοποίηση. Ο Steven Weber στο βιβλίο του The Success of Open Source εξέτασε εις βάθος τους μηχανισμούς των έργων ανοιχτού κώδικα. Υπάρχουν έργα ανοιχτού λογισμικού, τα οποία αναπτύσσονται σύμφωνα με αυστηρές, ιεραρχικές κατευθυντήριες γραμμές, όπως συμβαίνει και στους μεγάλους οίκους παραγωγής λογισμικού. Από την άλλη υπάρχουν εταιρίες λογισμικού που αναπτύσσουν τα προϊόντα τους με έναν ανεξάρτητο τρόπο. Αυτό που είναι σίγουρο, ωστόσο, είναι ότι ακόμα κι αν οι προγραμματιστές αρπάξουν την ευκαιρία να δουλέψουν μόνοι τους (χωρίς τη φυσική παρουσία άλλων), σπανίως «δουλεύουν μόνοι τους». Επιτυχημένα έργα λογισμικού προκύπτουν από μια συμμετέχουσα κοινότητα που τα υποστηρίζει. Τα έργα λογισμικού μπορεί να κατευθύνονται από ιδιοφυίες «σπασίκλες» (geeks), αλλά αυτοί δεν αρκούν για να προκύψει ένα σπουδαίο λογισμικό. Για κάτι τέτοιο, πρέπει να δραστηριοποιηθεί κι ένα πραγματικό οικοσύστημα. Το οικοσύστημα υλοποιείται μέσω εντατικής χρήσης ψηφιακών υποδομών, οι οποίες επέφεραν επανάσταση στην καθημερινή ζωή και εργασία κατά το τέλος του προηγούμενου αιώνα, αλλά είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί ευρέως από τους προγραμματιστές για πολύ περισσότερο καιρό (από το 1970 και μετά).


Τι είναι αυτό που φέρνει ανανέωση στις πόλεις; Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι Strauss, Mahler, Schoenberg και Debussy, μεταξύ άλλων, επέφεραν ριζικές αλλαγές στο χώρο της κλασικής μουσικής. Ήταν ικανοί να κάνουν κάτι τέτοιο, όπως εύγλωττα έχει εξηγήσει ο Alex Ross στο The Rest is Noise: Listening to the Twentieth Century, επειδή η Βιέννη και το Παρίσι είχαν ως καύχημα μια εύπορη μεσαία τάξη η οποία ήταν διατεθειμένη να υποστηρίξει την τέχνη που θα τη σόκαρε, κι επειδή σε αυτές τις πόλεις υπήρχε μια κρίσιμη και καλά συνδεδεμένη «δημιουργική» μάζα, κυρίως κατώτατης κοινωνικής τάξης, που ήταν προετοιμασμένη να σοκάρει. Ομοίως, στο χώρο της αρχιτεκτονικής, ο Dana Cuff έδειξε στο Architecture: The Story of Practice ότι παρόλο που το επάγγελμα εμφανίζει την τάση να εκθειάζει το δημιουργικό ταλέντο του κάθε αρχιτέκτονα, το μεγαλύτερο μέρος της αρχιτεκτονικής εργασίας πραγματοποιείται στα πλαίσια ενός ομαδικού περιβάλλοντος, όπου οι αρχιτέκτονες έρχονται σε επαφή με πελάτες και επαγγελματίες συνεργάτες για να δημιουργήσουν σύνθετα κτίρια.


Η ένταση μεταξύ του μοναχικού δημιουργού και της ομαδικής δημιουργίας δεν είναι κάτι καινούριο. Παρατηρήθηκε στη Φλωρεντία, όπως παρατηρείται τώρα στη Silicon Valley. Αυτό που διαφέρει σήμερα είναι ότι η τεχνολογία μας δίνει τη δυνατότητα να συνδεόμαστε με άλλους πιο εύκολα από πριν. Είναι η δημιουργία των ψηφιακών κοινοτήτων από μέλη διάσπαρτα στο χώρο, που όμως έρχονται κοντά με την ηλεκτρονική συνεργασία, η οποία προσφέρει νέες ευκαιρίες για να ανθίσει η δημιουργικότητα Στο Terre des Hommes (αγγλικός τίτλος: Wind, Sand and Stars), ο Antoine de Saint-Exupery μελέτησε τη μοίρα αυτών που ήταν τόσο άτυχοι που δεν τους δόθηκε η ευκαιρία να δημιουργήσουν. Στην εποχή του, για έναν Ευρωπαίο όπως αυτός, οι Ανατολίτες ήταν οι άτυχοι της υπόθεσης: «Αυτό που με βασανίζει δεν είναι αυτή η φτώχεια στην οποία στο κάτω-κάτω ένας άνθρωπος μπορεί να προσαρμοστεί τόσο εύκολα όσο και στην τεμπελιά. Γενιές από Ανατολίτες ζουν μέσα στη «βρωμιά» και τους αρέσει. Αυτό που με βασανίζει δεν είναι η καμπούρα, ούτε οι παραμορφώσεις, ούτε η ασχήμια. Είναι ότι βλέπω το «θάνατο του Mozart» από λίγο, σε καθέναν από αυτούς. Το τέλος αυτής της «σπατάλης», είναι η ευκαιρία που μας δίνεται μέσα από τις καινούριες τεχνολογίας της επικοινωνίας.

Παρ’ όλο που το μοντέλο του ανοιχτού κώδικα δεν είναι πανάκεια, ανοίγει συναρπαστικές, νέες δυνατότητες για την επέκταση της κοινής περιουσίας της κοινωνίας μας μέσα από την πρόοδο στη μηχανική, την επιστήμη και τον πολιτισμό, υποστηρίζει ο Διομήδης Σπινέλλης.


Στη δεκαετία του 1980, οι επιστήμονες συζητούσαν έντονα για το πόσο εφικτή ήταν η προτεινόμενη από τις Ηνωμένες Πολιτείες Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας (SDI), γνωστής στο ευρύ κοινό ως Πόλεμος των Άστρων. Ένα επιχείρημα αφορούσε την ποσότητα λογισμικού που ήταν αναγκαία για τον έλεγχο των ανιχνευτών πυραύλων και όπλων. Το μέγεθος των προγραμμάτων των ηλεκτρονικών υπολογιστών δίνεται συχνά σε γραμμές κώδικα- περίπου 50 γραμμές χωρούν στην οθόνη ενός υπολογιστή, 65 σε μια σελίδα. Το μέγεθος του λογισμικού της Πρωτοβουλίας Στρατηγικής Άμυνας υπολογιζόταν σε 10 εκατομμύρια γραμμές κώδικα και θεωρείτο ότι βρισκόταν πέραν των τότε ορίων.


Το μοντέλο του ανοιχτού κώδικα


Ας επιστρέψουμε στο παρόν. Τον Σεπτέμβριο του 2006, μια ομάδα εθελοντών έθεσε σε κυκλοφορία ένα ελεύθερο λειτουργικό σύστημα που ονομάστηκε Debian GNU/Linux. Κατά περίεργο τρόπο, το μέγεθος του Debian είναι 213 εκατομμύρια γραμμές κώδικα. Εάν τυπώναμε αυτές τις οδηγίες, το μήκος του τυπωμένου χαρτιού θα κάλυπτε τον αυτοκινητόδρομο που οδηγεί από τη Ζυρίχη στη Ρώμη. Η πιο συγκρίσιμη εμπορική προσφορά είναι η κατασκευή – που αναβλήθηκε πολλές φορές- της Microsoft Windows Vista, που υπολογίζεται σε περίπου 50 εκατομμύρια γραμμές κώδικα.


Πώς μπορεί μια εθελοντική προσπάθεια να φτιάξει ένα σύστημα τέσσερις φορές μεγαλύτερο από την προσφορά της Microsoft, ένα σύστημα με διαστάσεις που θεωρούνταν ανέφικτες τη δεκαετία του 1980; Όπως πολλά άλλα πράγματα στη ζωή, το μέγεθος δεν αποτελεί την πιο βασική ιδιότητα του λογισμικού. Ωστόσο, το μέγεθος καθορίζει την προσπάθεια ανάπτυξης, την πολυπλοκότητα, και τον πιθανό αριθμό σφαλμάτων. Όταν οι επιστήμονες του Carnegie Mellon’s Software Engineering Institute αγωνίζονταν με το πρόβλημα δημιουργίας μεγάλων συστημάτων λογισμικού, όπως αυτό που χρειαζόταν η Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας, πρότειναν αυστηρά συγκεντρωτικό προγραμματισμό, έλεγχο και παρακολούθηση της διαδικασίας ανάπτυξης. Πολλές οργανώσεις ανά τον κόσμο υιοθέτησαν επιτυχώς αυτές τις αρχές για να φτιάξουν ποιοτικό λογισμικό έγκαιρα και εντός προϋπολογισμού. Ωστόσο, όπως φαίνεται από τα προβλήματα συμβατότητας λογισμικού που καθυστέρησαν την παραγωγή του Airbus A380, υπάρχουν όρια για το τι μπορεί να επιτευχθεί με ακριβή προγραμματισμό και έλεγχο. Οι χιλιάδες των εθελοντών πίσω από το σύστημα Debian GNU/Linux εργάζονται βασισμένοι σε εντελώς διαφορετικές αρχές, χρησιμοποιώντας το αναπτυξιακό πρότυπο ανοιχτού κώδικα.


Αντί για μια διευθυντική ιεραρχία που υπαγορεύει πώς και πάνω σε τι εργάζεται κάθε προγραμματιστής εφαρμογών του διαδικτύου, οι εθελοντές ανακαλύπτουν καθήκοντα που τους ενδιαφέρουν και εργάζονται όταν βρίσκουν το χρόνο. Αντί να έχουν τον πηγαίο κώδικα του λογισμικού (βασικά το σχεδιασμό του) κρυφό, ως ιδιοκτησιακό εταιρικό μυστικό, οι προγραμματιστές του ανοιχτού κώδικα δημοσιοποιούν τον κώδικά τους στο Ίντερνετ, για να μπορούν οι άλλοι να τον διαβάσουν, να μάθουν, να πειραματιστούν, να τροποποιήσουν, να βελτιώσουν και να χρησιμοποιήσουν ξανά. Αντί να υψώνουν οργανωτικά τείχη για τον έλεγχο της αναπτυξιακής διαδικασίας και του αντικειμένου τους, το αναπτυξιακό πρότυπο ανοιχτού κώδικα φέρνει όλα τα αντικείμενά του στο φως: συζητήσεις ανάμεσα σε προγραμματιστές και χρήστες, αναφορές προβλημάτων, το ιστορικό αρχείο των αλλαγών που έγιναν στο λογισμικό, ακόμη και αποτελέσματα αποτυχημένων πειραμάτων. Σε αυτό το μοντέλο, η διαφάνεια και η αυτο-ρύθμιση τροφοδοτούν η μια την άλλη, καλλιεργώντας την οργανική ανάπτυξη και περιορίζοντας την πολυπλοκότητα. Μπορεί αυτή η προσέγγιση να λειτουργήσει πραγματικά;


Οι περιορισμοί του κεντρικού σχεδιασμού


Στη φύση, η προσέγγιση αυτή αποτελεί μια ανεξέλεγκτη επιτυχία. Η εξέλιξη πραγματοποιείται με πλήρως διαθέσιμες διατάξεις DNA: οι οργανισμοί επιλέγουν τους ομότιμούς τους με τους οποίους ζευγαρώνουν και οι απόγονοί τους αναπαράγονται ή πεθαίνουν ανάλογα με τις ικανότητές τους. Μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία εμείς, οι άνθρωποι, μοιραζόμαστε ένα μεγάλο μέρος των γονιδίων μας με τα πιο γνωστά σπονδυλωτά, και εμείς μόνο έχουμε επίσης ένα μυαλό που μπορεί να σχεδιάσει διαστημόπλοια. Αν δούμε τα οικονομικά συστήματα, τα αποτελέσματα είναι ανάμικτα. Οι περιορισμοί του κεντρικού σχεδιασμού ως τρόπου συντονισμού ενός περίπλοκου συστήματος έχουν εκδηλωθεί σε πολλές κυρίαρχες οικονομίες. Από την άλλη πλευρά, ως αξιοπρεπή ανθρώπινα πλάσματα, δεν μπορούμε να βλέπουμε τους συντρόφους μας να πέφτουν στην άκρη του δρόμου με την αδιαφορία (ή ακόμη την ευχαρίστηση) με την οποία συζητάμε για την εξαφάνιση των δεινοσαύρων ή τη χρεοκοπία της Enron.


Φαίνεται ότι μέσα από το κίνημα του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, η κοινωνία μας βρήκε έναν νέο ισχυρό μέσο για να οργανώνει και να αναπτύσσει εξαιρετικά περίπλοκα συστήματα- συστήματα που η εφαρμογή τους είναι συχνά δύσκολη για τις σημερινές δομές διοίκησης και διοικητικού ελέγχου. Παρ’ όλο που αυτό το οργανωτικό σύστημα δεν είναι πανάκεια, ανοίγει συναρπαστικές νέες δυνατότητες για την επέκταση των commons της κοινωνίας μας μέσα από την πρόοδο στη μηχανική, την επιστήμη και τον πολιτισμό. Μέσα από διαφανή οργανική συνεργασία μπορούμε να κατακτήσουμε προκλήσεις πολυπλοκότητας σε πεδία όπως η βιοτεχνολογία, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, και η εξερεύνηση του διαστήματος, να εκμεταλλευθούμε την έκρηξη πληροφόρησης που έφερε το Ίντερνετ και, πιθανά, να δημιουργήσουμε μορφές τέχνης που αντιμετωπίζουν το λαϊκό πολιτισμό κατάματα.


Θα ήταν ωραίο αν το SDI του Ρόναλντ Ρέιγκαν ήταν μόνο μια ιστορική υποσημείωση, βολική για την εισαγωγή αυτού του άρθρου. Δυστυχώς η κούρσα για τη στρατικοποίηση του διαστήματος έχει επανακάμψει μέσα από τα διάφορα συστήματα της Εθνικής Πυραυλικής Άμυνας. Θα μπορούσε το λογισμικό για τον έλεγχο τέτοιων συστημάτων να κατασκευαστεί με αναπτυξιακές μεθόδους ανοιχτού κώδικα; Βρίσκω την ιδέα των εθελοντών ανά τον πλανήτη που συνεργάζονται για την ανάπτυξη λογισμικού για τον έλεγχο των όπλων παράλογη. Κι αυτό με κάνει αισιόδοξο σχετικά με τη σκοτεινή πλευρά της τεχνολογικής εξέλιξης. Όταν εθελοντές επανδρώνουν το προσκήνιο της τεχνολογίας, η έκβαση δεν μπορεί παρά να είναι λαμπρή.


Διαβάστε ακόμα


Code quality: The open source perspective


Ελεύθερο λογισμικό Debian: Οδηγίες χρήσης (στα αγγλικά)