Ποιο θέμα μπορεί να πυροδοτήσει μια δημόσια συζήτηση, να αποτυπώσει την αίσθηση ότι οι νέες ιδέες ζητούν απάντηση και, πάντως, να μην αφήσει το εν δυνάμει κοινό του να πλήξει; Σκεφτήκαμε ότι το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στην Αθήνα μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης και καταλήξαμε πως οι πολιτικές των κοινωνικών κινημάτων ενσωματώνουν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Αναδεικνύουν επίσης το κεντρικό θέμα αυτού του περιοδικού: τις θεωρητικές και πρακτικές καινοτομίες που θα μπορούσαν να ανανεώσουν το πεδίο της δημοκρατίας. Η πρώτη ειδική έκδοσή μας καταπιάνεται, λοιπόν, με αυτόν τον θεμελιώδη προβληματισμό: μπορούμε να θεωρήσουμε τα κοινωνικά κινήματα ως παράγοντες παγκόσμιας αλλαγής: είναι πράγματι πρότυπα ή φορείς νέων δημοκρατικών μορφών; Προωθούν προοδευτικές ή οπισθοδρομικές μορφές παγκοσμιοποίησης; Μπορούν να αποτελέσουν ένα είδος θεραπείας στις δυσλειτουργίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Σε αυτή την έκδοση δεν υπάρχουν κατηγορηματικές απαντήσεις, ούτε κοινή γραμμή επιχειρηματολογίας. Επιλέξαμε, αντίθετα, μια σειρά από ενημερωμένες παρεμβάσεις, επικεντρωμένες σε διαφορετικά σημεία και από διαφορετική σκοπιά, έτσι ώστε να συμβάλουν στη διαμόρφωση της δικής σας γνώμης.

Είναι αντιπαραγωγικό να συνεχίσουμε να ασχολούμαστε σήμερα με ζητήματα ενσωμάτωσης και πολιτισμικών διαφορών στην Ευρώπη, ρωτά ο Tariq Ramadan. Ξεκινώντας με ένα ακλόνητο ναι, καλεί σε μία σύμπραξη Μουσουλμάνων και μη-Μουσουλμάνων η οποία θα παλέψει ενάντια σε όλες τις μορφές κοινωνικού αποκλεισμού.


Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Η επείγουσα ανάγκη για κοινωνική δικαιοσύνη


Παύλος Χατζόπουλος: Ήσασταν μια από τις ελάχιστες μουσουλμανικές φωνές που ήταν παρούσες στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ, στην Αθήνα. Βλέπετε κάποιου είδους σχέση ή πιθανή συμμαχία ανάμεσα στους πολιτικούς αγώνες των Ευρωπαίων μουσουλμάνων και των ευρωπαϊκών κοινωνικών κινημάτων;


Tarik Ramadan: Οι Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι γίνονται τώρα Ευρωπαίοι πολίτες, η αίσθησή τους ότι ανήκουν σε ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι μεγαλύτερη. Εμείς, οι μουσουλμάνοι, είμαστε πρώτοι στην αντιμετώπιση προβλημάτων κοινωνικής διάκρισης και ανεργίας. Η βούληση να αγωνιστούμε για διανεμητική δικαιοσύνη και πλήρη απασχόληση πηγάζει από την ίδια μας την εμπειρία. Οι Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι συνειδητοποιούν τώρα την ανάγκη να αγωνιστούν για κοινωνική μεταρρύθμιση και κοινωνική δικαιοσύνη. Σε αυτά τα πεδία, η σχέση ή η σύμπραξη μεταξύ Ευρωπαίων μουσουλμάνων και κοινωνικών κινημάτων γενικά, καθίσταται δυνατή.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα ενσωμάτωσης προωθούν την κοινωνική δικαιοσύνη;


T.R.: Αυτό που συμβαίνει συχνά στις μέρες μας είναι ότι οι ευρωπαϊκές χώρες συγκρίνονται απλώς μεταξύ τους: ανησυχούν αν το βρετανικό πρότυπο ενσωμάτωσης είναι καλύτερο από το γαλλικό κλπ: είναι λάθος. Οι πολιτικές πρέπει να συσχετίζονται με αυτό που γίνεται στην πράξη. Οι ευρωπαϊκές αξίες καθεαυτές είναι σπουδαίες: κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα και αρχή του νόμου. Ωστόσο, όταν βλέπουμε τι γίνεται στην πράξη, τότε λέμε ότι υπάρχει ανακολουθία και ασυνέπεια ανάμεσα σε αυτό που διακηρύσσεται και σε αυτό που πράγματι γίνεται.


Οι ευρωπαϊκές πολιτικές που αφορούν στην κοινωνική μίξη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ανεργία πρέπει να μετασχηματιστούν. Είναι οι μουσουλμάνοι ενσωματωμένοι στις ευρωπαϊκές κοινωνίες; Έχει ήδη συμβεί: υπάρχουν εκατομμύρια μουσουλμάνοι που ζουν στην Ευρώπη. Το θέμα δεν είναι η ενσωμάτωση. Συνήθως μας κάνει να ξεφεύγουμε από τα πραγματικά προβλήματα. Όταν υπάρχουν άνθρωποι που ζητούν περισσότερες δουλειές και περισσότερο σεβασμό, δεν υπάρχουν θρησκευτικά προβλήματα. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί απέναντι στους πολιτικούς εκείνους που επιχειρούν να τα παρουσιάσουν αυτά ως θρησκευτικά προβλήματα. Σε τοπικό επίπεδο, είναι πραγματικά σημαντικό για τις τοπικές αρχές να εμπλακούν περισσότερο στην προώθηση της συμμετοχικής δημοκρατίας και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης με τους Ευρωπαίους μουσουλμάνους.


Π.Χ.: Μιλάτε για έναν επαναπροσανατολισμό των ευρωπαϊκών κοινωνιών;


T.R.: Όχι απλώς για έναν επαναπροσανατολισμό, αλλά για μια μεταρρύθμιση. Μια μεταρρύθμιση, γιατί υπάρχει σήμερα έλλειψη δημιουργικότητας στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής. Αυτό που επίσης χρειαζόμαστε είναι ένα νέο λόγο σχετικά με την ευρωπαϊκή κοινωνία. Προωθώ ένα μανιφέστο αυτές τις μέρες, με αφορμή τον ένα χρόνο από την 7η Ιουλίου και τους βομβαρδισμούς στο Λονδίνο, ένα μανιφέστο για ένα ‘νέο εμείς’. Υπό την έννοια ότι το νέο εμείς είμαστε αυτοί οι Ευρωπαίοι-μουσουλμάνοι και μη μουσουλμάνοι- που εργαζόμαστε μαζί, στο όνομα των κοινών αξιών μας, ενάντια στις αδικίες στις ίδιες μας τις κοινωνίες.


Από κοινού δράση


Π.Χ.: Είναι ο διάλογος ένα καίριο εργαλείο στην οικοδόμηση αυτού του ‘νέου εμείς’ στην Ευρώπη;


T.R.: Ο διάλογος παραμένει πάντα μια συζήτηση ανάμεσα σε ‘εσένα’ και ‘εμένα’, ανάμεσα σε δυο διαφορετικές οντότητες. Ο διάλογος αφορά στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης, αλλά τώρα χρειάζεται να εργαζόμαστε μαζί. Το ‘νέο εμείς’ είναι πέρα απ’ το διάλογο. Γνωρίζουμε ήδη ότι έχουμε κοινές αξίες, γνωρίζουμε ήδη ότι ζούμε, θα ζούμε και μπορούμε να ζούμε μαζί. Κατά συνέπεια, αυτό που έχει σημασία σήμερα είναι να αλλάξουμε την αντίληψή μας για τη σύγχρονη πραγματικότητα. Να δρούμε μαζί συν-εταιρικά.


Π.Χ.: Οι υπάρχουσες ταυτότητες που έχουν να κάνουν με την ιδιότητα του πολίτη, την πολιτική και τη θρησκεία θα χρειαστεί να αλλάξουν εάν πρόκειται να εργαστούμε μαζί γι’ αυτό το ‘νέο εμείς’;


T.R.: Νομίζω ότι μιλάμε υπερβολικά και δεν δρούμε αρκετά. Έχουμε την εμμονή να μιλάμε για ενσωμάτωση και ταυτότητες επειδή υπάρχει αρκετός φόβος. Εμείς, οι μουσουλμάνοι, ζούμε ήδη στην Ευρώπη και δεν έχουμε πρόβλημα να τηρούμε την αρχή του νόμου. Μέσα από τον συν-εταιρισμό μας, την κοινή μας πραγματικότητα, μπορούμε να οικοδομήσουμε αυτό το ‘νέο εμείς’. Οπωσδήποτε είναι σημαντικό να έχουμε δια-κοινοτικό, δια-θρησκευτικό και δια-πολιτισμικό διάλογο, αλλά πρέπει να προχωρήσουμε πέρα απ’ αυτό.


Μιλάμε για τους λόγους που έχουμε πρόβλημα από την άγνοια μας. Πρέπει να μοιραστούμε αυτό το σχέδιο και από αυτό το σχέδιο να προσπαθήσουμε να γνωρίσουμε καλύτερα ο ένας τον άλλον. Αυτό συνεπάγεται ότι πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίον βλέπουμε το πρόβλημα. Ακόμη και σήμερα, οι Ευρωπαίοι αναφέρονται συχνά σε μουσουλμάνους τέταρτης ή πέμπτης γενιάς που ζουν στη Γαλλία ή στη Βρετανία ως «Ευρωπαίους πολίτες μουσουλμανικής προέλευσης», σα να μιλούν για ξένους.


Δεν χρειάζεται να συνδέουμε τον κοινωνικό αποκλεισμό στις ευρωπαϊκές κοινωνίες με τη θρησκεία. Δεν χρειάζεται να πέφτουμε στην παγίδα της αναγωγής κοινωνικών προβλημάτων σε θρησκευτικά. Αυτό που πρέπει να πούμε σε όλους τους Ευρωπαίους πολίτες είναι: ‘μείνετε αυτοί που θέλετε να είστε, αλλά πρέπει να δράσουμε μαζί ενάντια σε όλα τα είδη αποκλεισμού’.


Π.Χ.: Θεωρείτε ότι αυτή είναι μια πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών;


T.R.: Ναι, ως κοινωνικό κίνημα. Χρειαζόμαστε πολλές τοπικές πρωτοβουλίες σε εθνικό επίπεδο. Ο φόβος έβλαψε τις ευρωπαϊκές κοινωνίες για υπερβολικά μεγάλο διάστημα. Πρέπει να αντικαταστήσουμε την επικράτηση του φόβου με μια ‘επανάσταση εμπιστοσύνης’.


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Tariq Ramadan


Ευρωπαϊκό Δίκτυο Μουσουλμάνων

Η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των συνελεύσεων το Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση στη λήψη αποφάσεων, υποστηρίζει η Nicole Doerr.


Στο αμφιθέατρο ενός κρατικού θεάτρου, Γένοβα, Ιούλιος 2003. Το θερμόμετρο στους 40 βαθμούς, η ατμόσφαιρα γεμάτη φωνές και καπνούς απ’ τα τσιγάρα. Τα ευρωπαϊκά κινήματα για την παγκόσμια δικαιοσύνη επέστρεψαν εκεί όπου το 2001 έγιναν οι διαδηλώσεις κατά της συνόδου κορυφής της G8. Στη Γένοβα, συζητούν για το μέλλον της «άλλης Ευρώπης». Είναι μια από τις πολλές ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ (ΕΚΦ). Για να λάβουν μέρος σ’ αυτή τη συνάντηση, οι ακτιβιστές ταξίδεψαν από μέρη τόσο μακρινά όπως η Μόσχα και η Λισαβόνα, η Σόφια και η Στοκχόλμη, η Γλασκόβη ή η Κωνσταντινούπολη. «Υπάρχει ένας χώρος, αλλά ένας χώρος χωρίς θέση. Υπάρχουν δίκτυα. Είναι ένας νέος τόπος αλλά το ίδιο σκηνικό για τους ίδιους ανθρώπους. Και ζω εδώ μέσα ένα μεγάλο μέρος της ζωής μου», λέει η Ελένα από την Attac της Σουηδίας.


Πόσο δημοκρατική είναι η διαδικασία του ΕΚΦ, σε ποιο βαθμό ενσωματώνει τους συμμετέχοντες, τη στιγμή μάλιστα που μιλούν διαφορετικές γλώσσες και έχουν διαφορετική προέλευση; Για να απαντήσω σοβαρά σ’ αυτή την ερώτηση, μελέτησα τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις για τα Ευρωπαϊκά Κοινωνικά Φόρα από το 2003 ως το 2006. Βασισμένη σε μια εκπληκτική σειρά αποτελεσμάτων, συμπέρανα ότι σε σύγκριση με το εθνικό επίπεδο η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των προπαρασκευαστικών συνελεύσεων του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση όλων στη λήψη αποφάσεων. Η εξήγηση αυτής της παράδοξης παρατήρησης δεν είναι ότι οι πανευρωπαϊκές συναντήσεις είναι ιδιαίτερα δημοκρατικές.


Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν ένα πιο πλουραλιστικό και διαφανές σκηνικό από τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις σε εθνικό επίπεδο, έτσι ώστε οι πρώην περιθωριοποιημένες ομάδες να μπορούν πιο εύκολα να εκφράσουν τα αιτήματά τους και να χτίσουν συμμαχίες. Με άλλα λόγια, η πολιτική συμμετοχή των πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να αναδυθεί, παρά την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας και μιας «περιεκτικής» πολιτισμικής κοσμοαντίληψης. Θα διακινδύνευα μάλιστα την παράδοξη υπόθεση ότι οι υπερεθνικοί δημόσιοι χώροι, κάτω από συνθήκες τυπικών κανόνων και διαδικασιών που διευκολύνουν μια ανοιχτή προσβασιμότητα, μπορεί να είναι πιο δημοκρατικοί από τους δημόσιους χώρους σε εθνικό επίπεδο.


Βαβέλ, ένα εθελοντικό δίκτυο διερμηνέων


Στη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ, δομικές δυσκολίες προκύπτουν κυρίως από την έλλειψη πρόσβασης σε υπερεθνικές συναντήσεις, πρέπει δηλαδή να υπάρχει ο χρόνος, το χρήμα και η κατάλληλη πληροφόρηση για τη συμμετοχή. Μια σύγκριση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συναντήσεις και σε προπαρασκευαστικές συναντήσεις στη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ωστόσο ότι οι ευρωπαϊκές συναντήσεις ήταν πολύ πιο δημοκρατικές. Οι νέοι συμμετέχοντες και οι ομάδες των μελών θεωρούσαν τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις ως πιο διαφανείς και διαδικαστικά πιο δημοκρατικές από τις πανεθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες βίωσαν τη διαδικασία του ΕΚΦ, που κατέληξε άλλωστε να κυριαρχείται από μια μικρή εμπροσθοφυλακή από επαγγελματίες ακτιβιστές και άτυπη λήψη αποφάσεων, ως ιδιαίτερα ανοιχτή σε ό,τι αφορά στην ικανότητα ενσωμάτωσής τους.


Ωστόσο, στις ευρωπαϊκές πολύγλωσσες συνελεύσεις, επικρατεί «η κουλτούρα να ακούμε ο ένας τον άλλον». Οι ομιλητές καταβάλλουν ιδιαίτερη προσπάθεια για αποδοχή και αξιολόγηση ομιλητών από διαφορετικές χώρες και ομάδες. Η ύπαρξη του εθελοντικού δικτύου διερμηνέων, Βαβέλ, καθιστά δυνατή τη μετάφραση από τη μια γλώσσα στην άλλη και έχει συμβάλει στην ευαισθητοποίηση των συμμετεχόντων σε ό,τι αφορά στην ανάγκη να μιλούν καθαρά και να σέβονται τις διαφορετικές γλώσσες, πολιτισμούς και προελεύσεις των άλλων. Οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν μια πιο πλουραλιστική δημόσια σκηνή στην οποία διαδικαστικοί κανόνες συναινετικής λήψης αποφάσεων δίνουν σε όλους τους συμμετέχοντες μια σχετικά καλύτερη ευκαιρία να εκφράσουν τα αιτήματά τους. Ως έμμεσο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας, οι συζητήσεις στην ολομέλεια στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών προπαρασκευαστικών συνελεύσεων ήταν πιο χρονοβόρες και καθώς έπρεπε να αντιμετωπιστούν προβλήματα γλωσσικής επικοινωνίας, οι προσπάθειες των συμμετεχόντων να ακούν καλύτερα ο ένας τον άλλον ήταν, σε σχέση με το εθνικό επίπεδο, αυξημένες.


Οι ευρωπαϊκές συνελεύσεις επέτρεψαν επίσης άλλες δημοκρατικές δυνατότητες, όπως να ανοίξουν οι αποκλεισμένες εθνικές δημόσιες σκηνές στο εσωτερικό των κινημάτων σε ένα πιο πλουραλιστικό και υπερεθνικό κοινό. Οι ακτιβιστές από διαφορετικά τοπικά κοινωνικά φόρα στο Ηνωμένο Βασίλειο χρησιμοποίησαν, για παράδειγμα, τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις, για να υπονομεύσουν την ισχυρή επιρροή εθνικών ομάδων τις οποίες θεωρούσαν κυρίαρχες.


Εθνικές συνελεύσεις και «θεματοφύλακες»


Αντίθετα, οι εθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις είχαν λιγότερη ικανότητα ενσωμάτωσης και διαφάνειας από τις ευρωπαϊκές συναντήσεις. Όπως δείχνει η περίπτωση της Γερμανίας, ο δημόσιος λόγος στις εθνικές προπαρασκευαστικές συναντήσεις έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο ύφος στη λήψη αποφάσεων, καθώς ορισμένοι ακτιβιστές, υποστηριζόμενοι από μεγάλες οργανώσεις, επικρατούν έναντι άλλων και πλευρές της δημοκρατίας που έχουν να κάνουν με τη διάκριση των φύλων και την ένταξη ομάδων που υφίστανται δυνητικά διακρίσεις συγκαλύπτονται πιο εύκολα. Οι εθνικές συνελεύσεις μοιάζουν να κυριαρχούνται από «θεματοφύλακες», δηλαδή ισχυρούς παίκτες που σύμφωνα με την Ruth Wodak «μιλούν, γράφουν και καταλαβαίνουν τη σωστή γλώσσα τη σωστή στιγμή» και που έχουν ουσιαστικά τη δυνατότητα να είναι παρόντες σε κάθε συνάντηση σε οποιοδήποτε επίπεδο. Το αποτέλεσμα είναι πως σε συγκρουσιακές καταστάσεις τα αιτήματα των νεοφερμένων ή άλλων δυνητικά λιγότερο προνομιούχων ακτιβιστών, όπως για παράδειγμα οι μετανάστες, μπαίνουν στην άκρη από τους υπεύθυνους για τη διευκόλυνση της διαδικασίας ή από τα καλύτερα ενημερωμένα «μέλη».


Αντί να κάνει τη δημοκρατική διαβούλευση αδύνατη, ένα πολύγλωσσο σκηνικό – υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει κυρίαρχη γλώσσα και ότι επικρατεί ένα θεσμικά ανοιχτό σκηνικό- αποτρέπει σε μεγάλο βαθμό τους μηχανισμούς διάκρισης και αποκλεισμού. «Ήμουν σε μια συνάντηση όπου δεν υπήρχε η διερμηνεία του δικτύου της Βαβέλ, δεν ήταν δημοκρατική», θυμάται ο Σουάντ, από το Λονδίνο, που συμμετείχε στο ΕΚΦ. «Το κυριότερο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας είναι οι πιο αργοί ρυθμοί, πράγμα σημαντικό, γιατί τότε τα πράγματα είναι από πολιτική άποψη πιο ζυγισμένα. Το ευρωπαϊκό επίπεδο είναι περισσότερο δημόσιο και πλουραλιστικό. Όλοι μιλούν μπροστά σε πολλούς ανθρώπους που στηρίζονται από πολλά κινήματα». Η πολυγλωσσία αποτελεί μάλλον πλεονέκτημα παρά εμπόδιο για τον εκδημοκρατισμό του κινήματος για την παγκόσμια δικαιοσύνη.


Διαβάστε ακόμα:


Οι Βαβέλ και η Πολιτική για τη Γλώσσα (στα Αγγλικά)


Η Δημοκρατία στην Ευρώπη και η Κινητοποίηση της Κοινωνίας (στα Αγγλικά)

Από τον πρώιμο ενθουσιασμό της Φλωρεντίας στον συγκρατημένο σκεπτικισμό της Αθήνας, η Sabina Leonelli περιγράφει την μείωση της συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στις συναντήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ.

Επιστρέφοντας από το Πρώτο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ το Νοέμβριο του 2003, άρχισα να σκέφτομαι πόσο ενθουσιασμό μου είχε προκαλέσει η συνάντηση που είχε μόλις γίνει στη Φλωρεντία. Τι έκανε εκείνη τη συνάντηση ένα τόσο ξεχωριστό γεγονός; Ήταν, χωρίς αμφιβολία, η πρώτη πρωτοβουλία τέτοιου τύπου στην Ευρώπη και υπήρξε μεγάλη αγωνία στη διάρκεια της προετοιμασίας του, ιδιαίτερα λόγω της εχθρικής καμπάνιας των ΜΜΕ που στηρίχθηκε από την κυβέρνηση Μπερλουσκόνι εκείνης της περιόδου. Ο ενθουσιασμός είχε εν πολλοίς να κάνει με την ανακούφιση και την έκπληξη που ένοιωσα όταν είδα πόσο καλά είχε λειτουργήσει το φόρουμ, παρόλα τα οργανωτικά προβλήματα και τη σύνταξη του προγράμματος την τελευταία στιγμή. Ωστόσο, αναλογίστηκα ότι υπήρχαν τουλάχιστον τρεις ουσιαστικοί λόγοι για να χαρεί κανείς το γεγονός ότι επιτέλους δημιουργήθηκε στην Ευρώπη ένα τέτοιου είδους δίκτυο.


Πρώτον, η δυνατότητα εορτασμού. Ακτιβιστές που δουλεύουν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες σε όλη την Ευρώπη έχουν την δυνατότητα να συναντηθούν και να πάρουν κουράγιο και έμπνευση από ανθρώπους με κοινά πιστεύω που ενεργοποιούνται σε παρόμοιους τομείς. Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί από πολλούς σχετικά με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ (ΠΚΦ), τα αισθήματα αλληλεγγύης και η ενέργεια που συγκεντρώνονται σε τέτοιες διεθνείς συναντήσεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν, ιδίως αν σκεφτούμε ότι ο ακτιβισμός σε τοπικό επίπεδο συχνά περιλαμβάνει μοναχικές μάχες σε εχθρικές –ή ακόμα χειρότερα αδιάφορες- συνθήκες. Το ΕΚΦ λειτουργεί σαν σπίτι για όλους τους συμμετέχοντες, ανεξαρτήτως φυλής, ιδεολογίας, ή φύλου: η ενέργεια, η χαρά, η μουσική που πλαισιώνουν την διοργάνωση επιτρέπουν στους ακτιβιστές να γνωριστούν, να αναγνωρίσουν και να εκτιμήσουν ο ένας την δουλειά του άλλου αλλά και να αποκτήσουν κίνητρα και αισιοδοξία για τη μελλοντική τους δράση.


Πάνω από όλα οι ακτιβιστές μπορούν να μοιραστούν την κοινή τους αφοσίωση στην κοινωνική δικαιοσύνη, διατηρώντας την ίδια στιγμή τις (τόσο πολλές) διαφορετικές μορφές που μπορεί να πάρει αυτή η δράση σε συγκεκριμένες συνθήκες. Στην πραγματικότητα, το ΕΚΦ προσφέρει πολύ περισσότερα από μια αφορμή για να γιορτάσουμε την αφοσίωση μας στον ακτιβισμό: επιτρέπει σε ακτιβιστές που δουλεύουν σε διαφορετικές χώρες να συναντηθούν, να συγκρίνουν τις εμπειρίες τους και τις συνθήκες στις οποίες δρουν, να διατυπώσουν νέες ιδέες και προσεγγίσεις που μπορούν να εφαρμοστούν τόσο σε τοπικό όσο και σε θεσμικό, διεθνές επίπεδο. Εν ολίγοις, το ΕΚΦ επιτρέπει την λήψη αποτελεσματικών αποφάσεων: δημιουργώντας για παράδειγμα νέα, συχνά υπερεθνικά δίκτυα που ενισχύουν την «ορατότητα» μεμονωμένων προσπαθειών και άρα προκαλούν πολιτικές αντιδράσεις. Τα εργαστήρια στο πλαίσιο του ΕΚΦ είναι ένα πολύ καλό εργαλείο για αυτή τη δουλειά, αφού επιτρέπουν στους μετέχοντες να δουλεύουν σε μικρές ομάδες με στόχο να εκκινήσουν, να διευρύνουν, ή να αναζωογονήσουν πρακτικές πρωτοβουλίες. Όπως συνέβη και στο φόρουμ της Αθήνας του 2006, αυτού του τύπου οι συναντήσεις πρέπει να αντιμετωπιστούν σαν κορμός των δραστηριοτήτων εντός του ΕΚΦ: δεν υπάρχει τίποτα σημαντικότερο για τους ακτιβιστές τους οποίους έχουν στείλει οι οργανώσεις τους (συχνά με μεγάλο κόστος) από το να έχουν ένα χώρο για πολύωρες συζητήσεις σχετικά με την δουλειά τους και για διαβουλεύσεις σχετικά με τη μελλοντική τους δράση. Οι ακτιβιστές σε τοπικό επίπεδο πρέπει να χρησιμοποιούν το ΕΚΦ σαν μία ευκαιρία για να βελτιώσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την κατάστασή τους, να ζητήσουν συμβουλές και πιθανόν να καταλήξουν σε συγκεκριμένες αποφάσεις σχετικά με το πώς να συνεχίσουν, να βελτιώσουν ή να αλλάξουν την καθημερινή τους δουλειά. Αυτό δεν είναι τόσο προφανές όσο μοιάζει με μια πρώτη ματιά: όπως παρατηρήθηκε στο Παρίσι και το Λονδίνο η εορταστική διάσταση του ΕΚΦ τείνει να αμβλύνει την λειτουργία του σαν πλατφόρμα λήψης αποφάσεων. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αβεβαιότητα που επικρατεί σχετικά με το μέλλον του φόρουμ. Τι είδους αποφάσεις και σχεδιασμοί θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία των ακτιβιστών μακροχρόνια; Ποιες θα πρέπει να είναι οι σχέσεις που διέπουν τα κοινωνικά κινήματα σε όλη την Ευρώπη και οι σχέσεις μεταξύ των Ευρωπαϊκών κινημάτων και του ακτιβισμού στον υπόλοιπο κόσμο; Πώς μπορεί να συνδυαστεί η δουλειά σε τοπικό επίπεδο με τον ακτιβισμό στο διεθνές επίπεδο;


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο

Η ιδιαίτερη σημασία που έχουν τα ζητήματα αυτά είναι ευρέως αναγνωρισμένη και καταλαμβάνει αναμφισβήτητα κεντρική θέση τόσο στους προβληματισμούς σχετικά με το φόρουμ της Αθήνας, όσο και στις προβληματικές που αναπτύσσονται σε αυτό το τεύχος του Re-public. Εδώ λοιπόν θα ήθελα να τονίσω την τρίτη διάσταση των δραστηριοτήτων του ΕΚΦ, που θεωρώ ότι αγνοείται παρά το γεγονός ότι αποτελεί πολύ σημαντική προσφορά στον ακτιβισμό τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Αυτή αφορά την λειτουργία του ΕΚΦ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο για τους συμμετέχοντες αλλά και για τη πόλη και το έθνος που το φιλοξενεί. Στην Ιταλία το πρώτο ΕΚΦ έλαβε τεράστια δημοσιότητα. Η πόλη της Φλωρεντίας ανοίχτηκε ολοκληρωτικά στο Φόρουμ, προσφέροντας κατάλυμα στους επισκέπτες, συμμετέχοντας μαζικά στις συνεδρίες, αλλά και εξασφαλίζοντας το κλείσιμο όλων των μαγαζιών και υπηρεσιών την ημέρα της τελικής διαδήλωσης. Σε όλη την χώρα εφαρμόστηκαν ειδικά δρομολόγια των τρένων για τους επισκέπτες, και ενώ σε πολλές εφημερίδες το γεγονός καταγράφηκε σαν αιτία κοινωνικής αναστάτωσης, ο τύπος όλης της χώρας κατέγραψε χωρίς εξαιρέσεις την προετοιμασία, την εξέλιξη και την κατάληξη του φόρουμ. Αυτό πιστεύω ότι είναι ένα σημαντικό επίτευγμα: όλοι οι πολίτες ενημερώθηκαν σχετικά με την δυνατότητα συμμετοχής τους στο Φόρουμ. Πολλοί από αυτούς που ήρθαν στις συναντήσεις δεν είχαν ασχοληθεί προηγουμένως με τον τοπικό ακτιβισμό. Οι περισσότεροι από αυτούς έφυγαν με ένα ευρύτερο πεδίο σκέψης σχετικά με την παγκόσμια πολιτική, τα δικαιώματα και τις δυνατότητες που διαθέτουν σαν πολίτες και σαν άνθρωποι. Ορισμένοι μάλιστα άρχισαν να ασχολούνται και οι ίδιοι με τον ακτιβισμό: εν μέρει λόγω της ενασχόλησης με την προετοιμασία της συνάντησης, και της επιτυχημένης κατάληξης της, η Ιταλία σήμερα διαθέτει εκατοντάδες τοπικά φόρουμ, που δημιουργήθηκαν στις περισσότερες μεγάλες πόλεις και σε πολλά χωριά για να φέρουν κοντά ανθρώπους που αναζητούν την κοινωνική δικαιοσύνη στο πλαίσιο της τοπικής τους πραγματικότητας.


Η παρακμή της τοπικής συμμετοχής


Αντί να αυξάνεται, η τρίτη διάσταση του ΕΚΦ μειώνεται συστηματικά από την Φλωρεντία και έπειτα. Στο Παρίσι, το Λονδίνο και την Αθήνα πολίτες των πόλεων που φιλοξενούσαν το ΕΚΦ δεν γνώριζαν καν για την ύπαρξη του, για να μην αναφερθούμε γενικότερα στο Γαλλικό, Βρετανικό και Ελληνικό κοινό: σχεδόν κανένα από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής επικοινωνίας δεν κάλυψε τις εξελίξεις στο ΕΚΦ με αποτέλεσμα να μην γίνει ευρέως γνωστό στους πολίτες και να υπάρχει πολύ μικρή συμμετοχή ανθρώπων που δεν εμπλέκονταν ήδη στην διοργάνωση του. Ο κίνδυνος είναι ότι το ΕΚΦ θα μεταμορφωθεί σε μια συνάντηση ‘ειδικών’ με βαθιά γνώση και εμπειρία του ακτιβισμού και της κοινωνικής δράσης, μεταμορφώνοντας έτσι ένα ανοιχτό φόρουμ σε μια κλειστή συνάντηση για ‘άτομα που κινούνται στους σωστούς κύκλους’. Υπάρχουν πολύμορφες αιτίες για αυτό το πρόβλημα. Η πρώτη αφορά (κατά την γνώμη μου) την κακή επιλογή των χώρων στους οποίους διεξάγονται τα ΕΚΦ. Η επιλογή μια πρωτεύουσας, ιδιαίτερα σε έθνη όπως αυτά της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Ελλάδας, όπου συμβαίνουν τα περισσότερα γεγονότα ούτως ή άλλως, συνεπάγεται την απώλεια της ορατότητας του φόρουμ και της τοπικής υποστήριξης, καθώς το ΕΚΦ ενσωματώνεται στην πόλη σαν ‘άλλο ένα’ από τα πολλά πολιτιστικά γεγονότα που φιλοξενούνται κάθε χρόνο. Η υπερβολική εξάρτηση από τις κρατικές χορηγίες έχει επίσης σημαντικά μειονεκτήματα, καθώς δημιουργεί τις συνθήκες για ένα πιο οργανωμένο, αλλά λιγότερο συμμετοχικό και προερχόμενο από την βάση γεγονός. Αυτό που είναι ακόμα πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η σημασία της επικοινωνίας και της ανταλλαγής εμπειριών με ανθρώπους που δεν ασχολούνται με τον ακτιβισμό συστηματικά υποτιμάται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες στο ΕΚΦ. Φυσικά το ΕΚΦ είναι πρωτίστως μια συνάντηση ‘ειδικών’: προσφέρει μια ευκαιρία στους ακτιβιστές να συναντηθούν και να ανταλλάξουν τις εμπειρίες και τις σκέψεις τους πάνω στους τρόπους με τους οποίους μπορούν να δράσουν στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών. Εντούτοις δεν θα έπρεπε να υπάρχουν αυστηρά όρια μεταξύ των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα στα κοινωνικά κινήματα και των ανθρώπων που δεν ενεργοποιούνται άμεσα, αλλά παραμένουν συνειδητά και ενεργά μέλη της κοινωνίας των πολιτών με την ελπίδα να αναπτύξουν την πολιτική και κοινωνική τους αντίληψη. Το ΕΚΦ είναι και θα πρέπει να παραμείνει ένα εργαλείο για την διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Η συμμετοχική δημοκρατία πρέπει να είναι περιεκτική, και να μην περιορίζεται απλώς σε αυτό που ονομάζεται κοινωνικός ακτιβισμός.


Ας θυμηθούμε την πρώτη αρχή του καταστατικού που προτάθηκε από το ΠΚΦ και υιοθετήθηκε και από το ΕΚΦ: «το ΠΚΦ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης για ανακλαστική σκέψη, δημοκρατική διαβούλευση ιδεών, διαμόρφωση προτάσεων, ανοιχτή ανταλλαγή εμπειριών και διασύνδεση για αποτελεσματική δράση, από ομάδες και κινήματα της κοινωνίας των πολιτών που αντιτίθενται στον νεοφιλελευθερισμό και στην κυριαρχία του κόσμου από το κεφάλαιο και κάθε άλλη μορφή ιμπεριαλισμού, και έχουν ταχθεί στο χτίσιμο μιας παγκόσμιας κοινωνίας που οδεύει προς την δημιουργική σχέση μεταξύ και εντός της ανθρωπότητας και της φύσης». Αυτό που αξίζει να τονίσω εδώ είναι το πρώτο κομμάτι αυτής της δήλωσης: το κοινωνικό φόρουμ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης όπου έρχονται κοντά άνθρωποι όχι μόνο για να συζητήσουν πώς να ενεργοποιηθούν ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό, αλλά επίσης για το τι σημαίνει να είναι κανείς ενάντιος στο νεοφιλελευθερισμό. Η ελπίδα μου για το μέλλον των κοινωνικών φόρουμ σε όλο τον κόσμο είναι ότι, εκτός της ενδυνάμωσης της αφοσίωσης των ίδιων των ακτιβιστών στην κοινωνική δικαιοσύνη και της αποτελεσματικότητας στα πλαίσια της οποίας διαμορφώνονται, αυτά τα γεγονότα θα λειτουργούν και σαν πλατφόρμες για τις ανταλλαγές μεταξύ των τοπικών ακτιβισμών και της υπόλοιπης κοινωνίας των πολιτών (συμπεριλαμβανομένων όλων των θεσμών της και του τύπου). Η επιτυχία του εγχειρήματος που ξεκίνησε στο Πόρτο Αλέγκρε – ένα εγχείρημα που για πολλούς από τους συμμετέχοντες μοιάζει ακόμα με όνειρο που έγινε πραγματικότητα ανεξάρτητα από τον βαθμό στον οποίο είναι μπερδεμένοι για το πώς θα το συνεχίσουν – οφείλεται και στον ανοιχτό του χαρακτήρα, στην δεκτικότητά και τον ενθουσιασμό που έδειξαν οι Βραζιλιάνοι στις ευκαιρίες της πληροφορίας, της ανταλλαγής, και της εκπαίδευσης που έφερε μαζί του αυτό το γεγονός. Η ενθάρρυνση, και όχι η απόρριψη, αυτής της ανακλαστικής και διδακτικής λειτουργίας θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα και για τα επόμενα ΕΚΦ.


Διαβάστε ακόμα


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ: Συζητώντας τις προκλήσεις για το μέλλον του (στα Αγγλικά)


Το Κοινωνικό Φόρουμ σαν παιδαγωγικός χώρος (στα Αγγλικά)