Η βιωσιμότητα της μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα σε πηγές ανανεώσιμης ενέργειας κυρίως με την οικονομική βοήθεια του κράτους, πρόσφατα, ανέτρεψε τις απαισιόδοξες προβλέψεις και τις υπερβολικές ανησυχίες σχετικά με τις δαπάνες και την αυτάρκεια τους. Ωστόσο, η μετάβαση πραγματοποιείται σε συνθήκες υψηλών ποσοστών ανεργίας και οι δαπανηρές και πιθανώς δύσκολες στη συντήρηση μεγάλες εγκαταστάσεις που κληρονομήθηκαν από τη νοοτροπία υποδομών εργοστασίων μεγάλου μεγέθους θέτουν επιπρόσθετες προκλήσεις.


Σε ένα ανανεώσιμο περιβάλλον στο μέλλον, τα μεγάλα εργοστάσια μάλλον θα χρησιμοποιηθούν για την διαχείριση αποβλήτων. Για να αντιμετωπίσουμε πιθανά κοινωνικά προβλήματα που πηγάζουν από τη φύση της μετάβασης, καθώς και να μειώσουμε περισσότερο τις περιβαλλοντικές ζημιές, η μετάβαση θα πρέπει να ενισχυθεί και επιταχυνθεί από την ανάδειξη των ομότιμων ενεργειακών κοινοτήτων. Θα εστιάσουμε επιλεκτικά σε ζητήματα γύρω από νεογέννητες ομότιμες υποδομές σε σχέση με τη δημόσια πολιτική και σε μια γρήγορη ανασκόπηση της αυτόνομης μονάδας, που συνιστά ένας κόμβος σε ένα ομότιμο ενεργειακό δίκτυο, σαν μια σύντομη εισαγωγή για τους μη ειδικούς.


Η προέλευση της έννοιας του ομότιμου [peer-to-peer (P2P)] είναι το Διαδίκτυο, ένα δίκτυο κόμβων επεξεργασίας πληροφοριών, ισοδύναμων σε σχέση με τη διαθεσιμότητα πόρων, με κατανεμημένο έλεγχο, με βάση κυρίως το ελεύθερο λογισμικό και με πρωτόκολλα επικοινωνίας βασισμένα σε ανοικτά πρότυπα. Εν ολίγοις, μια τεχνολογική ανακάλυψη που ωθεί την κοινωνική αλλαγή. Μια ομότιμη κοινότητα είναι πρωταρχικά μια μη-ιεραρχική κοινότητα ανθρώπων που ενδιαφέρονται για έναν τομέα κι εξειδικεύονται μοιράζοντας τη γνώση τους, δουλεύοντας σε έργα που παράγουν αποτελέσματα που επιλύουν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρόβλημα προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας. Το ελεύθερο λογισμικό είναι ένα καλούπι από το οποίο προκύπτουν ιδέες για να επιδείξουν πως οι ομότιμες ενεργειακές κοινότητες μπορούν να γίνουν λειτουργικές. Μια σύντομη σκιαγράφηση ενός προτύπου κοινότητας παρουσιάζεται εδώ.


Ενώ το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί λύση στο κοινωνικό πρόβλημα της αποκλειστικής ιδιοποίησης της γνώσης, η ομότιμη προοπτική προτείνει κατανεμημένες, διαδικτυακές οργανωτικές δομές ως ανώτερες από τις συγκεντρωτικές ιεραρχίες. Το ελεύθερο λογισμικό ευδοκιμεί σήμερα, πιθανώς επειδή όταν ξεκίνησε, όπως εξηγεί ο ιδρυτής του, οι εχθροί του αντιλήφθηκαν την απήχηση που θα μπορούσε να έχει όταν ήταν ήδη πολύ αργά. Αντίθετα, η ομότιμη διαδικασία, ή τουλάχιστον κάποιες από τις μορφές της όπως η ανταλλαγή αρχείων, έχουν ποινικοποιηθεί βαριά από μια συμμαχία μεταξύ κυβερνήσεων και μονοπωλίων, που αυτοαποκαλούνται κάτοχοι πνευματικής ιδιοκτησίας και πατεντών. Το παράδοξο, προς το οποίο μας οδηγεί η αδυναμία του νόμου, επιβεβαιώνεται από μελέτες που αποκαλύπτουν πως οι κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων γίνονται παρασιτικά δαιμόνια που θερίζουν κέρδη από την υποτιθέμενα παράνομη ανταλλαγή δεδομένων. Με άλλα λόγια, το ζήτημα δεν είναι η ρύθμιση των τεχνολογιών, αλλά οι παράνομες συμπεριφορές και αυτού του τύπου οι συμπεριφορές βρίσκονται συχνά πιο κοντά στην πηγή των δεδομένων από οπουδήποτε αλλού. Σύμφωνα με μια πρόσφατη τάση, οι οργανισμοί δημόσιων υπηρεσιών όπως οι τηλεπικοινωνίες ή το ταχυδρομείο ενώ απαγορεύουν την πρόσβαση στα δεδομένα τους από εφαρμογές ιστού, τους επιτρέπεται να εμπορεύονται τα δεδομένα τους με ιδιωτικές εταιρείες, που με τη σειρά τους πουλούν αυτά τα δεδομένα στο κοινό. Δηλαδή, αντίγραφα κάποιων κατά τα άλλα πανομοιότυπων δημοσίων και/ή προσωπικών δεδομένων πωλούνται κατ’ επανάληψη εκτός δικτύου σε αυθαίρετες τιμές. Αυτές οι εταιρείες κι οργανισμοί δεν έχουν τη δικαιοδοσία να το κάνουν αυτό. Σε σχέση μ’ αυτό, για αρκετούς μήνες η ηλεκτρονική βάση δεδομένων των ταχυδρομικών κωδικών των Ελληνικών Ταχυδρομείων φαίνεται να καταστρατηγεί την αρχή της ακεραιότητας της βάσης δεδομένων κι ως εκ τούτου είναι αναξιόπιστη. Αυτή η κατάσταση έχει επίπτωση σε άλλες ηλεκτρονικές υπηρεσίες και πίσω από αυτή την αλυσίδα γεγονότων εύκολα μπορεί να διακρίνει κανείς μια πολιτική ώθησης διεργασιών στην αγορά που είναι εξ ορισμού έξω από τη φύση της αγοράς και την ικανότητά της να τις χειριστεί. Παρόμοιες ανησυχίες μπορούν να βρεθούν στην καμπάνια 4Δ. Αυτό είναι μονάχα ένα παράδειγμα για το πώς η τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υποβαθμίσει την ποιότητα των υπηρεσιών ή να περιορίσει την πρόσβαση σε ανθρώπους κι εδώ βρίσκεται ακόμη ένα, αναστημένο κατάλοιπο από την εποχή του ψυχρού πολέμου. Αυτά είναι παραδείγματα αρνητικών πολιτικών ενάντια στο δημόσιο συμφέρον και θα πρέπει ολοφάνερα να απορριφθούν.


Τα κράτη της ΕΕ έχουν δείξει σταθερή αφοσίωση σε προσχεδιασμένους στόχους και, μέσα σε λίγα χρόνια, καλά πρακτικά αποτελέσματα που διατηρούν μια υψηλή ποιότητα διαβίωσης, ενώ μεταμορφώνουν το περιβάλλον για να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή. Μια συνέργεια εφαρμοσμένων, καλοσχεδιασμένων πολιτικών δεν μπορούν παρά να γίνουν ευρέως αποδεκτές. Στη Δανία η υποδειγματική ενσωμάτωση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην καθημερινή ζωή και οι σχετικές πολιτικές αποτελούν ένα μάθημα. Στη Σουηδία η φορολόγηση του Διοξειδίου του Άνθρακα εισήχθη το 1991. Αν και η προηγούμενη εμπειρία δείχνει πως τα φορολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να βελτιωθούν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι μάλλον περιορισμένα, αυτό το μέτρο αποδείχτηκε επιτυχημένο. Μια πτώση του 9% κατά κεφαλήν μέσα σε 2 δεκαετίες είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντική και τα ετήσιο έσοδα, που είναι σχεδόν 2 δις €, υποδεικνύει πως η πτώση των εκπομπών αερίων θα επιταχυνόταν αν το εισόδημα αυτό χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει οικονομικά βιομηχανικές μονάδες που θέλουν να πραγματοποιήσουν τη μετάβαση, μειώνοντας έτσι το συνολικό προσδόκιμο ζωής του φόρου. Σήμερα, ο φόρος για τον άνθρακα εισάγεται επίσης στη Φινλανδία, στην Ολλανδία, τη Νορβηγία και την Ιταλία. Του χρόνου θα ακολουθήσει η Γαλλία. Αυτά είναι παραδείγματα θετικών πολιτικών που θα έπρεπε να συμπληρωθούν με τον ομότιμο μετασχηματισμό του ενεργειακού τομέα.


Για έναν ομότιμο τομέα ενέργειας


Η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με ανανεώσιμες πηγές και δεδομένου ότι ο διαθέσιμος χρόνος για την αντικατάσταση πριν εξαντληθεί το πετρέλαιο είναι περιορισμένος, φαίνεται ότι η μετάβαση σε ένα πρώτο στάδιο, αν είναι επιτυχής, θα ολοκληρωθεί πριν τα αποτελέσματα της έρευνας δώσουν το πράσινο φως για την ευρεία χρήση των μεταφορέων υδρογόνου. Αναπόφευκτα πέφτουμε σε ένα χαμηλότερο επίπεδο ενέργειας γιατί η ίδια ποσότητα ενεργειακής εισροής δίνει ενέργεια λιγότερη απ’ αυτή που παράγουν τα ορυκτά καύσιμα σήμερα. Για να αμβλύνουμε τις ανησυχίες, αξίζει να σημειώσουμε ότι σήμερα η καθημερινή κατανάλωση ενέργειας ενισχύεται από κάποιες πολιτικές που πριμοδοτούν επιχειρήσεις αντί για ιδιώτες σε τεχνητά υψηλά επίπεδα, μιας και οι ενδείξεις των τιμών σ’ αυτή την περίπτωση είναι παραπλανητικές και τα χαμηλά κόστη δεν αφήνουν περιθώριο για τεχνολογική καινοτομία, η οποία είναι κρίσιμη για τη βελτίωση της απόδοσης και την αντιμετώπιση του περιβαλλοντικού κόστους. Αν η κατανάλωση ενέργειας που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα μειώνεται κατά 0.5% κάθε χρόνο αρχίζοντας από σήμερα και για τα επόμενα 50 χρόνια -με στόχο να παράσχει επιπλέον ενέργεια για τη μεταβατική περίοδο ώστε να χαμηλώσει το επίπεδο ενέργειας με το οποίο και να μπορέσουν οι ανανεώσιμες πηγές να κατορθώσουν την αυτάρκεια έγκαιρα- η τρέχουσα οικονομία δεν θα αντιμετώπιζε σοβαρές διακυμάνσεις. Η μείωση είναι δυνατή πρώτα και κύρια με την εγκατάλειψη των βιομηχανικών μεθόδων στην γεωργική παραγωγή, και ακολουθώντας κινήματα σαν τα De-growth, Permaculture και Transition Towns τα οποία, τουλάχιστον για την Ευρώπη, μπορεί να αναζωογονήσουν τις ερημωμένες αγροτικές εκτάσεις και να εξορθολογίσουν το σχεδιασμό του αστικού περιβάλλοντος.


Σε μια ανανεώσιμη στρατηγική, ένας ομότιμος ενεργειακός κόμβος ορίζεται σαν μια αυτόνομη καταναλωτική μονάδα, που δεν αντιστοιχεί αναγκαστικά με μια μοναδική ιδιοκτησία. Η σημερινή τεχνολογία αναμιγνύει την πλευρά του παραγωγού και του καταναλωτή, παρέχοντας μικρές γεννήτριες για κάθε είδους ιδιοκτησία, ανοίγει ευκαιρίες για την απομάκρυνση από ζημιογόνα επιχειρηματικά μοντέλα και μπορεί να διαμορφώσει, αντίθετα, κοινότητες ενέργειας που θα κατασκευάσουν και θα αναπτύξουν καινοτόμες λύσεις χαμηλού κόστους για το περιβάλλον. Δίνει τη δυνατότητα για την έκδοση αδειών για υλικά ανοικτού σχεδιασμού που στοχεύουν να χακέψουν τους νόμους για τις πατέντες [με έναν αντίστοιχο τρόπο με αυτό που η Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης (GPL) χάκεψε το νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων]. Υπάρχουν ήδη γεννήτριες ανοιχτού σχεδιασμού που χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και που έχουν εγκατασταθεί σύμφωνα μ’ αυτές τις άδειες, αποδεικνύοντας το πόσο εφικτή είναι μία τέτοια ιδέα. Επίσης, η πτώση των τιμών των φωτοβολταϊκών κυψελών τα έχει ήδη οδηγήσει σε μία ισοτιμία με τον άνθρακα στην Καλιφόρνια, τη Χαβάη και την Ιαπωνία. Υπάρχει, λοιπόν, γόνιμο έδαφος για νέες επιχειρήσεις.


Τα ενδιαφερόμενα μέρη θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν διαδικασίες με δημόσια διαθέσιμη τεκμηρίωση, όπως το εγχείρημα SHPEGS με στόχο την προτυποποίηση των διεπαφών, να κατασκευάζουν ή να παραγγέλνουν τα αναγκαία εξαρτήματα και να φτιάχνουν τα συστήματά τους σε τοπικό επίπεδο. Η προτυποποίηση εργαλείων για το Physical Computing μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργηθούν αισθητήρες κι ελεγκτές, ώστε να καταστήσουν μεγαλύτερα συστήματα ικανά να αλληλεπιδρούν με τον φυσικό κόσμο.


Η ύπαρξη μιας πληθώρας κοινωνικών κινημάτων -πολύ περισσότερων από αυτά που αναφέρθηκαν πιο πάνω- τα οποία αναδύονται με μία ταχύτητα που είναι δύσκολο για τις κατεστημένες εξουσίες να την παρακολουθήσουν, είναι μία ένδειξη ότι είμαστε μπροστά σε μία επανάσταση με ρίζες στην διάχυση της γνώσης απ’τον κόσμο των ειδικών στους πολίτες, μια διαδικασία που επιβάλλεται από την τεχνολογία παρά από κάποια πολιτικά ή οικονομικά υποκείμενα που επιθυμούν να κρατήσουν την εξειδικευμένη γνώση κρυμμένη πίσω από κλειστές πόρτες. Πρόκειται για μια αργή μετάβαση από απλές σε σύνθετες διαδικασίες που προκύπτουν μέσα από την ανταλλαγή ιδεών μεταξύ ενός πολύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Η σημερινή άνθιση των locavolts στον ενεργειακό τομέα και η κατά το παρελθόν άνθιση των locavores στη γεωργία είναι άλλη μια ένδειξη της εξάπλωσης των αντιγράφων του μιμιδίου της αυτο-οργάνωσης. Αυτά τα οργανικά ή κινήματα βάσης (grassroots), όπως συχνά ονομάζονται, είναι πολύ πιθανόν να γίνουν η αιτία για το σύνδρομο τείχους του Βερολίνου: την εσωτερική κατάρρευση των παραδοσιακών αυταρχικών μηχανισμών, επιχειρηματικών μοντέλων και θεσμών, που ενώ συνεχίζουν να λειτουργούν απορροφώντας πόρους, είναι ανίκανοι να εκπληρώσουν την αποστολή τους και καταλήγουν να μην είναι χρήσιμοι για τίποτα και για κανέναν. Μία περίπτωση μοντελοποίησης του μέλλοντος της ενέργειας είναι ο υπολογισμός της επιφάνειας εγκατάστασης ενός φωτοβολταϊκού που απαιτείται από έναν αυτόνομο ενεργειακό κόμβο που τροφοδοτείται αποκλειστικά με ηλιακή ενέργεια. Αυτό είναι και το σημείο εκίννησης για το σχεδιασμό και την κατασκευή των οικιακών φωτοβολταϊκών.


Η ακτινοβολία του ηλίου έχει υπολογιστεί κατά μέσο όρο για διάστημα τριών χρόνων από το 1991 ως το 1993 στη Νότια Ευρώπη παρέχει ισχύ 200W/m² σύμφωνα με αυτή την εγγραφή. Η τιμή αυτή είναι χαμηλή σε σύγκριση με τα δεδομένα γεωγραφικής τοποθέτησης που βρέθηκαν στο PVGIS Solar Irradiation Data για την ίδια περιοχή σε κλίση 25 μοιρών. Αν και η πλειοψηφία των ηλιακών πινάκων έχει αποδοτικότητα 20%, δηλαδή 40W/m2 ηλιακού συλλέκτη, η νανοτεχνολογία μπορεί να ανεβάσει αυτό το ποσοστό. Το στρογγυλό συνολικό άθροισμα της εκτίμησης της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας είναι Ε_c = 20000kWh το χρόνο για εύκρατα κλίματα, πιθανώς για μια κατοικία 100-120 m² και τριών – τεσσάρων ενοίκων.


Ένας ηλιακός συλλέκτης που λαμβάνει 1 Watt ηλιακής ισχύος μπορεί να παράξει ενέργεια,


το οποίο σημαίνει ότι 11.4kW ηλιακής ισχύος ή 285 m² επιφάνειας εγκατάστασης ηλιακών πινάκων απαιτείται για να καλύψει τις ετήσιες ενεργειακές ανάγκες του υποθετικού Ευρωπαϊκού νοικοκυριού, μια προσέγγιση του ελάχιστου της περιοχής εγκατάστασης ενός υποθετικού κόμβου ομότιμης ηλιακής ενέργειας. Μια μείωση 25% σε Ε_c και διπλασιάζοντας της αποδοτικότητα του ηλιακού κυττάρου, συρρικνώνει την απαιτούμενη περιοχή εγκατάστασης σε 53.5 m². Προσθέτοντας ανεμογεννήτριες κι εκμεταλλευόμενοι τη γεωθερμική ενέργεια, όπου αυτό είναι εφικτό, αυτή η τιμή μπορεί να μειωθεί κι άλλο. Ο γενικός τύπος για τον υπολογισμό της περιοχής εγκατάστασης φωτοβολταϊκών κυττάρων είναι:


(m²)


Αν όμως χρησιμοποιηθεί ισχύς,


(m²)

ή


(m²)


όπου


: η συνολική οικιακή κατανάλωση ενέργειας (Wh)


,: η εικονική και πραγματική ηλιακή ισχύς που απαιτείται για την ικανοποίηση της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας (W)

: η απόδοση του ηλιακού πίνακα


: η τιμή μέσης ηλιακής ακτινοβολίας σε σχέση με τη γεωγραφική θέση (W/m²)


Παρόλο που οι νομικές, οικονομικές και τεχνικές συνθήκες για την εγκατάσταση ομότιμων ενεργειακών δικτύων οδεύουν προς την ωριμότητα, η δημόσια πολιτική καθυστερεί κι αυτές οι κοινότητες δεν μπορούν να αναπτυχθούν αν μονίμως τις τιμωρούν ή τις αγνοούν. Για να ελαχιστοποιηθούν οι επιπλοκές, ενώ θα αντικαθίστανται οι πηγές ενέργειας, είναι αναγκαία η άμεση δράση σε διάφορα επίπεδα.

Ο Walt Patterson υποστηρίζει ότι πρέπει να επικεντρωθούμε ξανά στις λεγόμενες ‘ενεργειακές’ δραστηριότητες για να μεταβάλλουμε την ισορροπία από την προμήθεια καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας προς την αναβάθμιση της τεχνολογίας χρήστη και της υποδομής χρήστη – ιδιαίτερα τα κτίρια – που παρέχουν τις υπηρεσίες που επιθυμούμε. Αυτή τη στιγμή, η άποψη αυτή δεν εκπροσωπείται επαρκώς από καμιά πλευρά σε οποιοδήποτε μέρος του πολιτικού φάσματος σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία. Εάν πάψουμε να θεωρούμε την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια δεδομένη, εάν αρχίσουμε να την εξετάζουμε και να την αμφισβητούμε, μπορεί τελικά να προτιμήσουμε την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια.


Βασίλης Κωστάκης/Παύλος Χατζόπουλος: Ποιες ήταν οι αποτυχίες του παρελθόντος που οδήγησαν στην επικράτηση και διατήρηση των παραδοσιακών συστημάτων ενέργειας;


Walt Patterson: Η επικράτηση και διατήρηση των παραδοσιακών συστημάτων ενέργειας δεν οφείλεται σε ‘αποτυχίες’ του παρελθόντος, εκτός, κι αυτό είναι πολύ σημαντικό, από το ότι δεν επωφεληθήκαμε από τις μεταβαλλόμενες συνθήκες, την τεχνολογία, τις διευθετήσεις επιχειρήσεων και θεσμών και γενικότερα από τις ευκαιρίες που προσφέρουν τέτοιες αλλαγές. Δεν πρόκειται όμως τόσο για ‘αποτυχία’ όσο για συνέπεια της υπάρχουσων δομών εξουσίας. Τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα δεν είναι απλώς τεχνολογικά, είναι κοινωνικά, όπως επίσης χρηματοοικονομικά, θεσμικά και πολιτικά. Πολλές ισχυρές ομάδες στην κοινωνία τα πάνε πολύ καλά με τα υπάρχοντα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα. Οι ομάδες αυτές δεν έχουν επιθυμία για αλλαγή: αντίθετα, εναντιώνονται ενεργά στην αλλαγή. Αυτό έχει μείζονες επιπτώσεις για τα περισσότερα από τα παρακάτω ζητήματα.


Εάν θέλουμε να αδράξουμε τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται τώρα, πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα του λεγόμενου ‘κληρονομημένου ενεργητικού’ και της κληρονομημένης νοοτροπίας που το συνοδεύει. Τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα είναι πολλά και ποικίλα, διαφορετικά και για διαφορετικούς σκοπούς, και χρησιμοποιούν καταλλήλως την περιρρέουσα ενέργεια, την τεχνολογία και τα καύσιμα. Πρέπει να καταλάβουμε πώς αυτά τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα ταιριάζουν στις πολιτικές και κοινωνικές δομές εξουσίας: πώς δημιουργήθηκαν, πώς διατηρούνται, πώς αποκρούουν τις προκλήσεις της καινοτομίας, ποιος ωφελείται από τις παραδοσιακές και κληρονομημένες διευθετήσεις και πώς η αντίθεσή τους στην αλλαγή μπορεί να ξεπεραστεί. Οι επόμενες απαντήσεις μου θα επιστρέψουν σε αυτό το κρίσιμο θέμα.


Β.Κ./Π.Χ.: Εάν η ενέργεια, όπως λέτε, είναι μια διαδικασία που έχει να κάνει με την τεχνολογία και την υποδομή, ποιες νομίζετε ότι είναι οι βασικές πολιτικές διαχωριστικές γραμμές σε σχέση με το πώς οι τεχνολογίες αυτές χρησιμοποιούνται και για ποιους σκοπούς και πώς η υποδομή αυτή κατασκευάζεται, διαχειρίζεται και ελέγχεται;


Walt Patterson: Εδώ χρειάζεται προσοχή. Διαδικασία είναι η χρήση ενέργειας – όχι η ίδια η ‘ενέργεια’. Η χρήση ενέργειας στη σύγχρονη κοινωνία έχει να κάνει με την τεχνολογία και την υποδομή. Μπορεί επίσης να έχει να κάνει με καύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια, ή ίσως όχι, για κάποιες φυσικά απλές εφαρμογές όπως η άνεση. Πρέπει λοιπόν να θέσουμε το ερώτημα: ποιος παρέχει τεχνολογία και υποδομή και σε ποια βάση;


Ποιος παρέχει καύσιμα, ποιος παρέχει ηλεκτρική ενέργεια και σε ποια βάση; Εάν καταλαβαίνω καλά την ερώτηση, οι ‘πολιτικές διαχωριστικές γραμμές’ είναι αυτές που απαντούν σε αυτές τις ερωτήσεις και προτείνουν επιλεγμένες απαντήσεις. Εκείνοι που έχουν διαφορετικές πολιτικές απόψεις και σχέσεις, θα προτείνουν διαφορετικές απαντήσεις που διαφέρουν συνήθως ως προς τους ρόλους της διακυβέρνησης και του ιδιωτικού κεφαλαίου, των επιχειρήσεων και της βιομηχανίας, όπως και των διαδικασιών λήψης αποφάσεων για τις εξελίξεις. Οι συναφείς πολιτικές πτυχές περιλαμβάνουν εμπορικούς νόμους και ρυθμίσεις, φόρους, επιδοτήσεις και άλλα χρηματοοικονομικά ζητήματα, κριτήρια, κρατικές προμήθειες, και διεθνείς συμφωνίες. Υπάρχει μια ιδιαίτερα σημαντική διάκριση ανάμεσα στην κεντρική και την αποκεντρωμένη λήψη αποφάσεων. Τα πολιτικά κόμματα έχουν συχνά διαφορετικές απόψεις σε πτυχές της ενεργειακής πολιτικής όπως αυτές.


Πιστεύω, όμως, ότι έχουμε ένα πιο θεμελιακό πρόβλημα. Νομίζω ότι η ισορροπία δραστηριότητας, κρατική ή ιδιωτική, παρεκκλίνει σημαντικά προς την παροχή καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας για ακατάλληλη τεχνολογία χρήστη και υποδομή. Για τους περισσότερους ανθρώπους που έχουν να κάνουν με την ενέργεια, ανεξάρτητα αν είναι κρατική ή ιδιωτική, η ‘υποδομή’ σημαίνει αγωγούς και γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και άλλη τεχνολογία που παράγει και παρέχει καύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια. Γνωρίζουμε, όμως, εδώ και καιρό ότι μεγάλο μέρος, αν όχι το μεγαλύτερο, από αυτά τα καύσιμα και την ηλεκτρική ενέργεια πηγαίνει χαμένο σε ακατάλληλα κτίρια, εξαρτήματα, συσκευές, οχήματα και άλλες τεχνολογίες χρήστη και υποδομές.


Κατά συνέπεια, πρέπει να επικεντρωθούμε ξανά στις λεγόμενες ‘ενεργειακές’ δραστηριότητες για να μεταβάλλουμε την ισορροπία από την προμήθεια καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας προς την αναβάθμιση της τεχνολογίας χρήστη και της υποδομής χρήστη – ιδιαίτερα τα κτίρια – που παρέχουν τις υπηρεσίες που επιθυμούμε. Αυτή τη στιγμή, η άποψη αυτή δεν εκπροσωπείται επαρκώς από καμιά πλευρά σε οποιοδήποτε μέρος του πολιτικού φάσματος σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία, απ’ όσο ξέρω. Τα κόμματα εμφανίζουν διαφοροποιήσεις σε σχέση με την ισορροπία στην παροχή τεχνολογίας, όπως για παράδειγμα σε σχέση με το ρόλο της πυρηνικής ενέργειας, της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με την καύση λιθάνθρακα, ή των ανανεώσιμων. Αλλά κανένα κόμμα δεν καλεί για την αλλαγή εστίασης που χρειαζόμαστε, από την παροχή καυσίμων προς την αναβάθμιση της ενεργειακής απόδοσης. Στην πραγματικότητα, θα ήμουν ευτυχής αν ένα μεγάλο εθνικό πολιτικό κόμμα, οπουδήποτε, διακήρυττε ως βασικό στοιχείο της ενεργειακής πολιτικής του ένα ενεργό και περιεκτικό πρόγραμμα για την αναβάθμιση των κρατικών εγκαταστάσεων, ειδικότερα των κτιρίων και του περιεχομένου τους. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών υπό τον πρόεδρο Ομπάμα και η κυβέρνηση της Καλιφόρνιας, για παράδειγμα, εγκαινίασαν τέτοια προγράμματα. Ακόμη, ωστόσο, δεν εμφανίζονται στο μανιφέστο κανενός κόμματος, απ’ όσο ξέρω.


Β.Κ./Π.Χ.: Ποια θεωρείτε ότι είναι τα κυριότερα εμπόδια για τη μετάβαση προς διανεμημένα ενεργειακά δίκτυα;


Walt Patterson: Τα κυριότερα εμπόδια, όπως παρατηρήσαμε πιο πάνω, είναι το κληρονομημένο ενεργητικό σε σχέση με τις υπάρχουσες κεντρικές, φυσικές εγκαταστάσεις και η κληρονομημένη νοοτροπία των κατόχων και χειριστών τους. Ξεκινήστε από το ερώτημα γιατί τα δίκτυα οποιασδήποτε διάταξης είναι απαραίτητα. Στην περίπτωση του φυσικού αερίου, το αέριο αναδύεται από το έδαφος, σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία. Εάν θέλετε να το χρησιμοποιήσετε οπουδήποτε αλλού, χρειάζεστε το δίκτυο για να το μεταφέρει από τον χώρο που βρίσκεται στον χρήστη. Η ηλεκτρική ενέργεια είναι διαφορετικό πράγμα. Μπορείτε να δημιουργήσετε ηλεκτρική ενέργεια παντού, σε οποιαδήποτε ποσότητα, μικρή ή μεγάλη{Βλέπε τα βιβλία μου Transforming Electricity και Keeping The Lights On (Μεταμορφώνοντας το Ηλεκτρικό Ρεύμα και το Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά), για λεπτομερή σχόλια, συμπεριλαμβανομένων ιστορικών αναδρομών}


Εάν το παραδοσιακό κεντρικό σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας ήταν το βέλτιστο, κανείς δεν θα ενδιαφερόταν για την αποκεντρωμένη ηλεκτρική ενέργεια. Σκεφτείτε όμως την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια. Όπως υπογραμμίζεται στο Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά, “βασίζεται σε μεγάλες, κεντρικές γεννήτριες, οι περισσότερες από τις οποίες λειτουργούν το μεγαλύτερο διάστημα διακεκομμένα ή με μέρος του φορτίου. Οι κεντρικές γεννήτριες που χρησιμοποιούν καύσιμα χάνουν τα δυο τρία της ενέργειας των καυσίμων, πριν ακόμη φύγει από τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Το σύστημα χρειάζεται μακρές γραμμές δικτύου, όπου οι απώλειες γραμμής κοστίζουν ένα ακόμη σημαντικό κλάσμα από την ενέργεια που ρέει. Η δομή αυτή είναι εγγενώς ευάλωτη σε διαταραχή, λόγω ατυχήματος ή εγκληματικής πράξης, σε μεγάλη έκταση και σχεδόν στιγμιαία. Προϋποθέτει ότι κάθε φορτίο είναι ισοδύναμο και απαιτεί την ίδια υψηλή ποιότητα ηλεκτρικής ενέργειας. Το σύστημα παράγει και παρέχει την ηλεκτρική ενέργεια υψηλής ποιότητας που απαιτούν τα ευαίσθητα φορτία, μεγάλο μέρος της οποίας χρησιμοποιείται στη συνέχεια για μη απαιτητικές υπηρεσίες όπως η θέρμανση και η ψύξη. Οι γεννήτριες είναι, σχεδόν όλες, χιλιάδες και συνήθως εκατομμύρια φορές μεγαλύτερες από τα περισσότερα φορτία του συστήματος. Τα περισσότερα φορτία είναι εγγενώς διακοπτόμενα ή ποικίλα, αλλά οι μεγάλες, βασισμένες στα καύσιμα γεννήτριες είναι από τη φύση τους άκαμπτες. Ο αποτυχημένος αυτός συνδυασμός είναι τόσο πλήρης που θα έλεγε κανείς ότι σχεδιάστηκε έτσι.


Παρόλα αυτά, όσοι από μας είμαστε αρκετά τυχεροί ώστε να έχουμε ηλεκτρικό φως βασιζόμαστε τώρα σε τέτοια συστήματα για να έχουμε τα φώτα ανοιχτά. Δεν μπορούμε να τα πετάξουμε και να ξαναρχίσουμε απ’ την αρχή. Για οποιοδήποτε συγκεκριμένο σύστημα σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία χρειαζόμαστε τώρα έναν ‘οδικό χάρτη’ εφικτών αλλαγών, τεχνικών και πολιτικών. Τα γνωστά εμπόδια περιλαμβάνουν τους κανόνες πρόσβασης στα δίκτυα, την πληρωμή για χρήση των δικτύων, τις υπάρχουσες διατάξεις δικτύων που δεν ταιριάζουν για παραγωγή μικρής κλίμακας και χαμηλής τάση και λοιπά. Πολλή δουλειά απομένει, λοιπόν, να γίνει για να αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα και να απομακρυνθούν αυτά τα εμπόδια. Αλλά η διαδικασία είναι απογοητευτικά αργή.”


Β.Κ./Π.Χ.: Πώς θα έμοιαζε ένα αυθεντικά βιώσιμο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας εν συντομία;


Walt Patterson: Με λίγα λόγια, η αυθεντικά βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια θα ήταν αόρατη. Οι τελευταίες σελίδες του Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά το περιγράφουν ως εξής:


“Για να έχουμε μια άποψη για τη βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια, μπορούμε, κατά παράδοξο τρόπο, να ξεκινήσουμε από ένα κτίριο. Το αγοράζετε ως επένδυση. Περιλαμβάνει μια ποικιλία ενεργών τεχνολογιών και συνεπάγεται διατήρηση και λειτουργικά κόστη, αλλά επικεντρωθείτε στο φυσικό στοιχείο που είναι η κατασκευή του ίδιου του κτιρίου. Ξέρουμε ότι όσο καλύτερη είναι η κατασκευή τόσο χαμηλότερη είναι η συντήρηση και τα τρέχοντα κόστη. Η φυσική υποδομή του κτιρίου μετατρέπει και αναδιοργανώνει την ενέργεια, ειδικότερα υπό τη μορφή θερμότητας, ως εγγενές μέρος της λειτουργίας του κτιρίου. Δεν μετράτε ούτε πληρώνετε για τις ροές θερμότητας προς τα μέσα, έξω και διαμέσου του υλικού του κτιρίου. Αποτελούν απλώς μέρος της απόδοσης του κτιρίου ως κτισμένη υποδομή, σχεδιασμένη, πληρωμένη και χρησιμοποιημένη ανάλογα. Η ίδια η κατασκευή παρέχει, μεταξύ άλλων, υπηρεσίες ενέργειας όπως άνεση, καθώς και όταν χρησιμοποιείτε το κτίριο. Η υπηρεσία ενέργειας δεν είναι εμπορεύσιμη. Δεν την μετράτε ούτε πληρώνετε γι’ αυτήν με τη μονάδα. Το φυσικό απόκτημα, το κτίριο, παρέχει υπηρεσία διαρκώς, ως λειτουργία υποδομής.


Εσείς, επομένως, σχεδιάζετε και κατασκευάζετε το κτίριο έτσι ώστε να εκμεταλλευτείτε όσο περισσότερο γίνεται τις φυσικές ροές της περιρρέουσας ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του φωτός, της θερμότητας, και της κυκλοφορίας ρευμάτων αέρα. Το φως της μέρας φτάνει σε μεγάλο μέρος του εσωτερικού του. Η διάταξη του κτιρίου λειτουργεί ως αποθήκη θερμότητας, απορροφώντας την υπερβολική θερμότητα ή απελευθερώνοντας τη θερμότητα που έχει αποθηκευτεί, έτσι ώστε να διατηρείται το εσωτερικό σε άνετη θερμοκρασία οποιαδήποτε κι αν είναι η εξωτερική θερμοκρασία. Ο αέρας κυκλοφορεί στο κτίριο απαλά και συνεχόμενα, λόγω της εσωτερικής διαρρύθμισης και τις μικρές διαφορές θερμοκρασίας ανάμεσα στα διάφορα μέρη του κτιρίου. Αυτές οι αρχές καθορίζουν έναν γοργά αυξανόμενο αριθμό σύγχρονων κτιρίων σε πολλά μέρη του κόσμου και, στην πραγματικότητα, πολλά πολύ παλιά κτίρια που κτίστηκαν προτού η ηλεκτρική ενέργεια αποτελέσει επιλογή, όταν οι κατασκευαστές χρησιμοποιούσαν στην πράξη, με επιδεξιότητα και εξυπνάδα, το φως, τη θερμότητα και την κυκλοφορία του αέρα που ήταν φυσικά διαθέσιμα.


Το ίδιο το κτίριο παρέχει μεγάλο μέρος του απαιτούμενου φωτισμού και άνεσης. Η ηλεκτρική ενέργεια δεν έχει πολλά να προσθέσει σε αυτές τις υπηρεσίες. Ο εσωτερικός φωτισμός προέρχεται από φώτα υψηλής απόδοσης. Χρησιμοποιείτε συμπαγείς λαμπτήρες φθορισμού ή ελαφρές διοδικές λυχνίες, LED, για όλα τα φώτα που είναι ανοιχτά για σχετικά μεγάλο διάστημα ή που βρίσκονται σε περίεργα μέρη και θα έπρεπε διαφορετικά να αντικαθιστάτε τις καμένες λυχνίες πυράκτωσης συχνά. Τα καλά σχεδιασμένα εξαρτήματα κατευθύνουν το φως εκεί που πρέπει, με ελάχιστη σπατάλη. Στα εύκρατα και τροπικά κλίματα, τα κτίρια που είναι σχεδιασμένα και κατασκευασμένα με τον κατάλληλο τρόπο μπορούν και διατηρούν άνετες εσωτερικές θερμοκρασίες με μικρή ή και καμία συνεισφορά ηλεκτρικής ενέργειας. Εάν το κτίριο σας χρειάζεται ενεργό κλιματισμό, τότε είναι κακά σχεδιασμένο. Εάν, ωστόσο, το κτίριο σας βρίσκεται σε ψυχρό κλίμα, με εξωτερικές θερμοκρασίες κάτω από το μηδέν το χειμώνα, τότε παρέχετε πρόσθετη εσωτερική ζέστη με μικρο-συμπαραγωγή ή με αντλίες θερμότητας, που είναι ήδη συνηθισμένες στη Σκανδιναβία. Εξοπλίζετε το κτίριο με ανιχνευτήρες που μετρούν τη θερμοκρασία, τα επίπεδα του φωτισμού, την κατοίκηση και άλλες συναφείς πληροφορίες. Αυτόματοι έλεγχοι προσαρμόζουν την άνεση και τον φωτισμό στα επίπεδα που επιθυμείτε.


Μέσα στο κτίριο, ηλεκτρικά μοτέρ παρέχουν κινητήρια δύναμη. Επιλέγετε μοτέρ στο κατάλληλο μέγεθος, όχι υπερβολικά μεγάλα όπως συνηθίζεται, με κίνηση ποικίλης ταχύτητας για τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας στο μεγαλύτερο μέρος του λειτουργικού φάσματος. Επιλέγετε επίσης τα κατάλληλα μεγέθη κινητήριου εξοπλισμού. Ενσωματώνετε ανεμιστήρες και αντλίες, για παράδειγμα, σε σωλήνες και αγωγούς που χρησιμεύουν για την ελαχιστοποίηση τριβών και άλλων απωλειών. Μπορείτε να επιλέξετε μικρότερους πόρους και αγωγούς και μικρότερα κινητήρια μοτέρ. Η βελτίωση στο σχεδιασμό του συστήματος, η ενσωμάτωση και βελτιστοποίηση της εκτέλεσης όλων των στοιχείων μαζί, σας δίνει υψηλότερη αξιοπιστία και χαμηλότερη περιβαλλοντική επίδραση, ενώ το κόστος είναι μικρότερο.


Το ηλεκτρονικό σύστημα είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να βελτιώνει την απόδοση και να ελαχιστοποιεί τις απώλειες. Χειρίζεται την πληροφορία, συμπεριλαμβανομένων των επικοινωνιών, της επεξεργασίας δεδομένων και της συντήρησης. Ψηφιακά δίκτυα συνδέουν μεταξύ τους τηλέφωνα, φαξ, υπολογιστές, τηλεόραση, βίντεο, κατασκευαστικούς ελέγχους και συστήματα ασφαλείας, όχι μόνο μέσα στο δικό σας κτίριο αλλά και διαμέσου πόλεων, χωρών και ηπείρων. Σημειώστε, παρόλα αυτά, ότι η μέθοδος stand by για τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό, όπως το κόκκινο φωτάκι που παραμένει ανοιχτό στην τηλεόραση όταν χρησιμοποιείτε το τηλεχειριστήριο για να την κλείσετε, είναι ένας εκπληκτικά μεγάλος χρήστης ηλεκτρικής ενέργειας στη σύγχρονη κοινωνία. Εάν επιδιώκετε υψηλή αξιοπιστία και χαμηλή επίπτωση, ξανασχεδιάστε τη μέθοδο stand by για να μειώσετε αυτή την ύπουλη αποστράγγιση ηλεκτρικής ενέργειας. Σε κάθε περίπτωση, όταν δεν χρησιμοποιείτε τις συσκευές, μπορείτε απλώς να τις απενεργοποιείτε.


Το ίδιο το κτίριο, ο φωτισμός, τα μοτέρ και τα ηλεκτρονικά, όλα συνεισφέρουν στις υπηρεσίες ηλεκτρικής ενέργειας που επιθυμείτε. Επιδιώκοντας υψηλή αξιοπιστία και χαμηλή επίπτωση, παράγετε μεγάλος μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας μέσα ή κοντά στο μέρος που χρησιμοποιείται, ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο διαταραχής. Το κτίριο σας μπορεί να έχει μηχανή εσωτερικής καύσης φυσικού αερίους, κινητήρα Stirling, μικροτουρμπίνα, ή κυψέλες καυσίμων στο υπόγειο, τροφοδοτημένο με φυσικό αέριο, που πιθανώς λειτουργεί με μέθοδο συμπαραγωγής, παρέχοντας ηλεκτρική ενέργεια, θερμότητα, ζεστό νερό ή ατμό σύμφωνα με τις επιθυμίες σας. Εάν το κτίριό σας είναι σε βιομηχανική τοποθεσία και χρειάζεται πολλή θέρμανση ή ατμό, η εγκατάσταση συμπαραγωγής μπορεί να περιλαμβάνει τουρμπίνες αερίου και ατμού. Εάν το κτίριό σας είναι, ας πούμε, ένα σουπερμάρκετ που χρειάζεται βαθιά ψύξη, μπορείτε να μην χρησιμοποιήσετε συμπαραγωγή αλλά τριπλή παραγωγή, που δεν παρέχει μόνο ηλεκτρική ενέργεια και θέρμανση αλλά επίσης παγωμένο νερό για καταψύκτες. Η τριπλή παραγωγή μπορεί να ανεβάσει τη συνολική αποτελεσματικότητα σε καύσιμα ακόμα ψηλότερα.


Μπορείτε επίσης να εξοπλίσετε το κτίριο σας για να χρησιμοποιήσετε όχι μόνο την περιρρέουσα ενέργεια και φως αλλά επίσης καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια. Όπως, ας πούμε, στο τροφοδοτούμενο από αέριο στοιχείο μετατροπής χημικής ενέργειας σε ηλεκτρική στο υπόγειο, ενσωματώνετε φωτοβολταϊκά πλακάκια και προστατευτική επίστρωση. Συμπεριλαμβάνετε απόν αρχή τρεις σειρές καλωδίων, μια για τις τηλεπικοινωνίες, μια για το συγχρονισμένο εναλλασσόμενο ρεύμα από το εξωτερικό δίκτυο και μια για συνεχές ρεύμα χαμηλής τάσης από το στοιχείο μετατροπής χημικής ενέργειας σε ηλεκτρική και τα φωτοβολταϊκά. Όλοι οι υπολογιστές και τα άλλα ηλεκτρονικά, τα πιο ευαίσθητα φορτία στο κτίριο, απαιτούν DC χαμηλής τάσης. Τα παραδοσιακά ηλεκτρονικά συμπεριλαμβάνουν έναν βαρύ μετασχηματιστή ‘power pack’ που μετατρέπει το εξωτερικό AC σε DC χαμηλής τάσης και συνοδεύεται από θερμότητα, θορύβους ανεμιστήρα και απώλειες. Εάν το κάνετε όμως στο δικό σας DC χαμηλής τάσης, μπορείτε να παρακάμψετε τα ‘power packs’. Επιπλέον, τα ηλεκτρονικά ισχύος διατηρούν την παροχή πιο σταθερή και αξιόπιστη από ό,τι η ηλεκτρική ενέργεια από το εξωτερικό δίκτυο. Ο φωτισμός υψηλής απόδοσης λειτουργεί, κατά τον ίδιο τρόπο, στο δικό σας DC χαμηλής τάσης. Όσο τα φώτα μένουν ανοιχτά, οι υπολογιστές και ο υπόλοιπος εξοπλισμός δουλεύουν και το κτίριο παραμένει βολικό και άνετο, δεν χρειάζεται καν να μετράτε τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του τοπικού συστήματός σας DC. Θα μετρήσετε και θα πληρώσετε για την κυψέλη καυσίμου που τροφοδοτείται με φυσικό αέριο στο υπόγειό σας. Αλλά δεν θα μετρήσετε την ηλεκτρική ενέργεια που εξέρχεται, ούτε εκείνη από τους φωτοβολταϊκούς πίνακες. Και ασφαλώς δεν θα πληρώσετε γι’ αυτήν με τη μονάδα. Αντίθετα, αυτή η μη μετρήσιμη αλλά λειτουργική ηλεκτρική ενέργεια είναι ανάλογη με τη θερμότητα που ρέει μέσω του υλικού του κτιρίου. Η ηλεκτρική ενέργεια γίνεται μέρος της λειτουργίας της υποδομής, μέρος του τρόπου με τον οποίον η υποδομή παρέχει τις ενεργειακές υπηρεσίες που επιθυμείτε.


Μπορούμε τώρα να επεκτείνουμε την άποψή μας για τη βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια. Ένα ευρύτερο δίκτυο συνδέει το κτίριό σας υψηλής απόδοσης με άλλα κτίρια στο σύστημα. Περιλαμβάνει μεγαλύτερες γεννήτριες, μεγάλες παλιές υδρο-εγκαταστάσεις και σύγχρονες μικροϋδρο- μονάδες, καθώς και μεγαλύτερους συμπαραγωγούς, παράκτιες αιολικές εγκαταστάσεις και μερικές γεννήτριες σε αγροτικές περιοχές, όπως εγκαταστάσεις ηλεκτρικής ενέργειας βιομάζας σε κλίμακα χωριού. Το ευρύτερο δίκτυο έχει ορισμένους τομείς που λειτουργούν ως συγχρονισμένα AC. Περιλαμβάνει επίσης πολλούς συνδέσμους AC-DC-AC που χρησιμοποιούν ηλεκτρονική ενέργεια για να μεταφέρουν ηλεκτρική ενέργεια, αποτρέποντας αναταράξεις AC. Το ευρύτερο δίκτυο είναι επίσης βαριά εξοπλισμένο και μεταφέρει συνεχή πληροφόρηση δυο κατευθύνσεων και σε πραγματικό χρόνο, όχι μόνο για τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και για τις αξιόλογες ροές διαμέσου του δικτύου. Η διάταξη ελέγχου των ηλεκτρονικών συστημάτων διατηρεί το δίκτυο σταθερό. Δεν ελέγχει μόνο τις γεννήτριες αλλά και τα ευέλικτα φορτία, ενορχηστρωμένα με ενσωματωμένους μικροεπεξεργαστές και άλλους ελέγχους. Αντί για συνεχή αύξηση της παραγωγής ώστε να ακολουθεί το φορτίο, η διάταξη ελέγχου των ηλεκτρονικών συστημάτων μπορεί επίσης να μειώσει ή να αποσυνδέσει τα ευέλικτα φορτία, ακολουθώντας την παραγωγή. Παρακολουθεί επίσης τις υπηρεσίες του δικτύου, ποιος τις παρέχει και ποιος τι χρησιμοποιεί, ποιος πληρώνει και πληρώνεται και πόσο. Οι απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές δεν είναι, ωστόσο, συνδεδεμένες με αυτό το δίκτυο. Εξαρτώνται από αυτοδύναμα τοπικά συστήματα, που ενδέχεται να περιλαμβάνουν ενέργεια βιομάζας, αιολική ενέργεια, φωτοβολταϊκά και πιθανώς μπαταρίες αποθήκευσης, καθώς και ένα κατάλληλο σύστημα εποπτείας και ελέγχου, επίσης τοπικό.


Εάν πάψουμε να θεωρούμε την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια δεδομένη, εάν αρχίσουμε να την εξετάζουμε και να την αμφισβητούμε, μπορεί τελικά να προτιμήσουμε την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια. Η αλλαγή της νοοτροπίας μας για την ηλεκτρική ενέργεια, θα επηρεάσει βαθιά τις αποφάσεις που θα πάρουμε από κει κι ύστερα. Η παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια συνεπάγεται κεντρικές αποφάσεις. Για την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια αυτό δεν ισχύει. Εάν πολλοί συμμετέχοντες με πολλές ατζέντες λάβουν τις αποφάσεις τους, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακατάστατο, αλλά θα είναι δραματικό.


Εάν το καταλάβουμε καλά, εάν υπερβούμε τις χαμηλές προσδοκίες και την παραδοσιακή νοοτροπία, τα εγγόνια μας μπορεί να ανακαλύψουν ότι η βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια είναι αόρατη. Κανείς δεν μετρά την ηλεκτρική ενέργεια, ούτε την αγοράζει ή την παρατηρεί. Η υποδομή κρατά τα φώτα αναμμένα.”


Β.Κ./Π.Χ.: Τι ρόλο μπορούν να παίξουν οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορίες και Επικοινωνίας) για μια πιο βιώσιμη μέθοδο παραγωγής και κατανομής ενέργειας;


Walt Patterson: Σας παραπέμπω στην προηγούμενή μου απάντηση. Οι ΤΠΕ θα έχουν καίριους ρόλους τόσο στους ατομικούς λειτουργικούς χώρους όσο και στα ευρύτερα διασυνδεδεμένα συστήματα, τοπικής και ευρείας κλίμακας, για ανίχνευση, έλεγχο, απαντήσεις σε μεταβαλλόμενες συνθήκες, αλληλεπίδραση μεταξύ εξαρτημάτων όπως οι γεννήτριες και τα φορτία – και όπου χρειάζεται– υπολογισμό και απόδοση του κόστους και ποιος το πληρώνει. Αυτό δεν θα ισχύει μόνο για συστήματα ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και για συστήματα που διανέμουν θέρμανση ή/και ψύξη. Και θα ισχύει επίσης για συστήματα φυσικού αερίου, ιδίως όταν διασυνδέονται και αλληλεπιδρούν με τοπικά συστήματα για ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση και ψύξη.


Β.Κ./Π.Χ.: Μιλάτε για τη σημασία των καινοτόμων αποκεντρωμένων τεχνολογιών σε ό,τι αφορά τη βελτιστοποίηση των ενεργειακών συστημάτων. Η χρήση τους πρόκειται να οδηγήσει και σε εκδημοκρατισμό της ενέργειας ως διαδικασίας;


Walt Patterson: Και πάλι, θυμηθείτε ότι μιλάμε για τη χρήση ενέργειας ως διαδικασία, όχι για την ‘ενέργεια’. Ναι, τα αποκεντρωμένα συστήματα, από τη φύση τους, συνεπάγονται λήψη αποφάσεων για κτίρια, τεχνολογίες χρήστη και υποδομή, που βρίσκονται πολύ πιο κοντά και πιο συχνά στους σημερινούς χρήστες τοπικών συστημάτων, είτε άμεσα είτε μέσω της τοπικής διοίκησης, όπως τα εκλεγμένα τοπικά συμβούλια. Θεωρώ ότι αυτό σημαίνει ενισχυμένο ’εκδημοκρατισμό’ στη λήψη αποφάσεων σε ό,τι αφορά στη χρήση ενέργειας και πράγματι – τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό – σε σχέση με την προμήθεια καυσίμων και την ηλεκτρική ενέργεια.


Β.Κ./Π.Χ.: Το μέλλον της βιώσιμης ενέργειας βασίζεται στην αγορά;


Walt Patterson: Οι αγορές, συμπεριλαμβανομένων των αγορών αγαθών, θα παίξουν οπωσδήποτε ρόλο στη βιώσιμη ενέργεια. Θυμηθείτε όμως ότι μπορούμε να επικαλεστούμε μια ποικιλία διαφορετικών αγορών, όχι μόνο αγορές για βραχυπρόθεσμες παρτίδες συναλλαγών με εμπορεύσιμα καύσιμα, αλλά επίσης αγορές συμβολαίων, επενδύσεων και υπηρεσιών – οι πιο μακροπρόθεσμες επιχειρηματικές σχέσεις έχουν εισέλθει κατόπιν συμφωνίας σε ένα πλαίσιο αγοράς με κατάλληλους νόμους και ρυθμίσεις. Αυτές οι πιο μακροπρόθεσμες αγορές θα παίξουν ένα ρόλο που θα γίνεται πιο σημαντικός με το πέρασμα του χρόνου, καθώς η βιωσιμότητα της επιχείρησης της ενέργειας θα αυξάνει.


Β.Κ./Π.Χ.: Όπως ξέρουμε, έχετε ισχυρούς δεσμούς με την  Ελλάδα και επομένως καλή άποψη για  τη ελληνική πραγματικότητα στον κόσμο  της ενέργειας. Εάν σας ζητούσαν να διευθύνετε ένα βραχυπρόθεσμο  σχέδιο δράσης για τα 5 επόμενα χρόνια, τι θα προτείνατε;
 

Walt Patterson: Θα έκανα  μια πρόταση: η νέα κυβέρνηση να εφαρμόσει ως προτεραιότητα και με δυναμική διαφήμιση έναν λογιστικό ενεργειακό έλεγχο των εγκαταστάσεών της, ειδικότερα των κτιρίων που κατέχει ή νοικιάζει και χρησιμοποιεί, σε όλη τη χώρα. Εάν στη συνέχεια εγκαινιάσει ένα πρόγραμμα αναβάθμισης των εγκαταστάσεών της, θα αποτελέσει ένα σημαντικό παράδειγμα όχι μόνο για τους ιδιοκτήτες και τη βιομηχανία στην Ελλάδα, αλλά και για άλλες χώρες στον κόσμο. 


Το άρθρο μου  για τη ‘Managing Energy Wrong‘ (Λανθασμένη διαχείριση της ενέργειας) θέτει το θέμα ως εξής: “Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο, εθνικές, περιφερειακές και τοπικές, χρησιμοποιούν την ενέργεια στις δικές τους εγκαταστάσεις, ειδικότερα στα κτίρια τους. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, η εθνική κυβέρνηση είναι άμεσα ή έμμεσα υπεύθυνη για δεκάδες χιλιάδες κτίρια σε όλη τη  χώρα. Τα τελευταία δυο χρόνια, οι εκθέσεις της Επιτροπής για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη του Ηνωμένου Βασιλείου και το Εθνικό Γραφείο Ελέγχου δήλωσαν όχι μόνο ότι η ενεργειακή απόδοση των κρατικών κτιρίων του Ηνωμένου Βασιλείου δεν είναι ικανοποιητική, αλλά ότι από το 2000 κι ύστερα επιδεινώθηκε. Το συμπέρασμα θα έπρεπε να είναι προφανές. Κυβερνήσεις όπως αυτή του Ηνωμένου Βασιλείου πρέπει να πάψουν να μας λένε τι να κάνουμε και, αντίθετα, να μας δείξουν. Οι κυβερνήσεις πρέπει να εγκαινιάσουν προγράμματα αναβάθμισης των εγκαταστάσεων τους, της υποδομής των ενεργειακών υπηρεσιών τους, σε πολύ υψηλότερα επίπεδα- καλύτερη μόνωση, καλύτερες πόρτες και παράθυρα, καλύτερο φωτισμό, καλύτερους ελέγχους, καλύτερες συσκευές και ηλεκτρονικά συστήματα, ίσως ακόμη και πλήρη τοπικά συστήματα με επιτόπια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, θερμότητας και ψύξης.


Τέτοια κρατικά προγράμματα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις συνθήκες για τη νέα μορφή της επιχείρησης της ενέργειας που χρειαζόμαστε. Θα έκαναν σαφώς τη διαχείριση της ενέργειας θέμα επένδυσης στην υποδομή, ειδικότερα στην υποδομή ενεργειακών υπηρεσιών, όπως πρέπει να είναι. Τα κυβερνητικά αναβαθμισμένα προγράμματα, στην  κλίμακα, την ποικιλία και τη συνέχεια τους, θα αποτελούσαν το εφαλτήριο για να πειστούν οι μείζονες παίκτες της ενέργειας να δημιουργήσουν αποτελεσματικές και επικερδείς εταιρίες υπηρεσιών ενέργειας, που θα συμμετάσχουν και θα φέρουν σε πέρας τη δουλειά. Θα δημιουργούσαν εξειδικευμένες θέσεις εργασίας παντού. Θα προσέφεραν επίσης στον ιδιωτικό τομέα ένα ζωντανό παράδειγμα του οφέλους μιας τέτοιας επένδυσης. Μαζικές παραγγελίες για αναβαθμίσεις θα κατέβαζαν το κόστος ανά μονάδα των νεωτεριστικών υλικών και τεχνολογιών. Και, ασφαλώς, με την κατάλληλη διαχείριση, τα αναβαθμισμένα κρατικά προγράμματα θα γλύτωναν, σε όλους εμάς τους φορολογούμενους, χρήματα. Φανταστείτε τι θα μπορούσε να κάνει μια τέτοια προσέγγιση σε όλο τον κόσμο, ενισχύοντας την κλιματική και ενεργειακή ασφάλεια, και φέρνοντας παράλληλα οικονομικά πλεονεκτήματα σε χώρες, εταιρίες και πολίτες.


Οι ιδέες αυτές  δεν είναι καινούργιες, ούτε ριζοσπαστικές. Πολλοί υπέρμαχοί τους σε πολλές χώρες  τις έχουν ήδη προωθήσει με σαφήνεια,  σχεδόν από τις απαρχές της ενεργειακής πολιτικής, πριν από περίπου τέσσερις δεκαετίες. Ίσως να έχει έρθει, επιτέλους, η ώρα τους.”

με τη συμβολή των Franz Nahrada και Gleb Tyurin



Η νέα οικονομία θα είναι μια οικονομία ανανεώσιμων πόρων, γι’ αυτό και η πρόσβαση στη γη και το έδαφος θα γίνει ξανά μια από τις κυριότερες πηγές αφθονίας εάν συνδυαστεί με πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες της πληροφορίας και της ανταλλαγής πληροφοριών, υποστηρίζει ο Michel Bauwens. Οι χώρες με μεγάλη έκθεση στην ηλιακή εισροή και μεγάλες ρεζέρβες γης και βιομάζας θα βρίσκονται σε ιδιαίτερα καλή θέση σε αυτή τη μετάβαση.


Εισαγωγή


Η οικονομική κρίση, που επιδρά σιγά-σιγά σε όλες τις δραστηριότητες σε παγκόσμιο επίπεδο, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν είναι ούτε ‘κανονική’ κρίση ούτε ‘τελική’ κρίση. Είναι μια περίοδος θεμελιακών αλλαγών που επιδρούν σε όλα, από την οικονομία μέχρι την πολιτική. Γι’ αυτό και θα ήθελα να μιλήσω πιο λεπτομερώς για τη φύση της σημερινής κρίσης και πώς μπορούμε ρεαλιστικά να προσδοκούμε μια ανανεωμένη περίοδο ανάπτυξης (και ποιο είδος ανάπτυξης). Η αντίληψή μου για την παρούσα κρίση εμπνέεται από τα έργα του διάσημου Ρώσου οικονομολόγου Nikolay Kondratieff, του οποίου τις ιδέες αναπτύσσουν και εκσυγχρονίζουν σήμερα οι Carlota Perez, Lucy Badalian και Viktor Krivotorov. Η βασική αντίληψη στις προσεγγίσεις αυτές είναι ότι η οικονομική ιστορία μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια σειρά μακρών κυμάτων τεχνολογικής ανάπτυξης, μέσα σε ένα συγκεκριμένο υποστηρικτικό θεσμικό πλαίσιο. Αυτά τα μακρά κύματα καταλήγουν αναπόφευκτα σε κρίση, σε ένα Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος, σημάδι ότι το παλιό πλαίσιο δεν είναι πλέον λειτουργικό.


Γιατί συμβαίνει αυτό;


Τα κύματα αυτά έχουν μια συγκεκριμένη εσωτερική λογική. Αρχίζουν με μια περίοδο κύησης όπου η νέα τεχνολογία εγκαθίσταται, δημιουργεί ενθουσιασμό και φυσαλίδες, αλλά δεν μπορεί πραγματικά να αναδυθεί επειδή το θεσμικό πλαίσιο αντανακλά ακόμη τις παλιές πραγματικότητες. Ακολουθεί μια περίοδος ωρίμανσης, που χαρακτηρίζεται από θεσμική προσαρμογή, μαζική επένδυση από το κράτος και παραγωγικές επενδύσεις από τις επιχειρήσεις, οδηγώντας σε έναν κύκλο ανάπτυξης. Τέλος, μια περίοδος παρακμής και κορεσμού, με υποχώρηση του κράτους και παρασιτικές επιχειρηματικές επενδύσεις, που οδηγούν σε έναν κύκλο συστολής, με κερδοσκοπικές, χρηματοοικονομικές φούσκες, ο οποίος καταλήγει σε ένα Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος (1797, 1847, 1893, 1929 ή 2008).


Ποια είναι τα στοιχεία σε ένα μακρύ κύμα;


Ιστορικά, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι σε κάθε κύκλο μακρών κυμάτων υπάρχει αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων:


1) Μια νέα μορφή ενέργειας: η κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου βασιζόταν στον άνθρακα, η κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών βασιζόταν στο πετρέλαιο.


2) Ορισμένες ριζικές τεχνολογικές καινοτομίες (όχι περισσότερες από τρεις, σύμφωνα με τους προαναφερόμενους συγγραφείς). Οι τρεις τελευταίες:

• 1830: Ατμός και σιδηρόδρομοι
• 1870: Βαριά μηχανική
• 1920: Αυτοκίνητα και μαζική παραγωγή


3) Ένας νέος ‘υπερ-παραγωγικός’ τρόπος ‘εξερεύνησης του εδάφους’ κι εδώ είναι που υπεισέρχεται η χρήση της γης. Την τελευταία περίοδο: η βιομηχανική γεωργία και η ‘Πράσινη Επανάσταση’ ευθύνονταν για την υπερ-παραγωγική γεωργία. (Ωστόσο, υπάρχουν σοβαρά προβλήματα βιωσιμότητας σε αυτό το μοντέλο, που πρέπει να λυθούν για το επόμενο κύμα).


4) Ένα κατάλληλο χρηματοικοινομικό σύστημα: από τις νέες δημόσιες εταιρίες, τις επενδύσεις τύπου Νιου Ντηλ (όπως το Σχέδιο Μάρσαλ), στη φάση ανάπτυξης του κύκλου, στις παρασιτικές επενδύσεις ενός καπιταλισμού-καζίνο στη δεύτερη φάση. Σε αυτή την τελευταία φάση, το χρηματοοικονομικό σύστημα υπερβαίνει τις δυνατότητες της παραγωγικής οικονομίας, διαχωρίζεται από αυτήν και αρχίζει να επενδύει σε παρασιτικές επενδύσεις. Στο σημείο αυτό, το χρηματοικοινομικό κεφάλαιο τείνει να λειτουργεί διασπαστικά στην παραγωγή, για να διατηρήσει την κεφαλαιοποίηση.


5) Ένα συγκεκριμένο κοινωνικό συμβόλαιο. Εδώ, επίσης, μπορούμε να δούμε κύματα πιο εντατικής ‘κοινωνικοποίησης’ . Για παράδειγμα, το κοινωνικό συμβόλαιο του Φορντ δημιούργησε, σε πρώτη φάση, τον μαζικό καταναλωτή και βασιζόταν στην κοινωνική ειρήνη με τους εργαζόμενους, ενώ στη δεύτερη παρασιτική φάση το μέρος που πήγαινε στον εργαζόμενο μειώθηκε δραστικά και υποκαταστάθηκε από την υπερχρέωση, που οδήγησε στο σημερινό Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος.


6) Όπως ήδη αναφέραμε, κάθε κύμα κυριαρχείται από μια συγκεκριμένη μεγάλη πολιτική δύναμη και στη δεύτερη φάση επέκτασης μια νέα περιφέρεια αφυπνίζεται, δημιουργώντας τους σπόρους για ένα μελλοντικό κύμα ενδεχόμενης ηγεμονίας νέων παικτών.


Οι ρίζες της τρέχουσας κρίσης


Είναι σημαντικό να μην ξεχνάμε τα βασικά χαρακτηριστικά του κύκλου συστολής: αυτό που επιτρέπει την ανάπτυξη σε πρώτη φάση, μετατρέπεται σε αντιπαραγωγικό φορτίο στη δεύτερη, παρακμιακή φάση του κύματος.


Εάν εξετάσουμε τους έξι παράγοντες, είναι εύκολο να εντοπίσουμε τα προβλήματα:


- Η εποχή των φτηνών και άφθονων ορυκτών καυσίμων πλησιάζει στο τέλος της. Θα υποκαθίστανται όλο και περισσότερο από ανανεώσιμες ενέργειες, ενώ οι χώρες που έχουν αποθέματα όλο και σπανιότερων ειδών, θα παίξουν βασικό ρόλο στη μεταβατική περίοδο και έχουν ειδικές επιλογές για να διαχειριστούν τη μετάβαση.


- Η εποχή της μαζικής παραγωγής, που βασίζεται στο αυτοκίνητο, επιβαρύνει υπερβολικά το περιβάλλον, για να είναι βιώσιμη.


- Ο σημερινός τρόπος χρήσης της γης και του εδάφους (που είναι κυρίως βιομηχανικός) μακροπρόθεσμα δεν είναι βιώσιμος γιατί εξαντλεί το έδαφος και βασίζεται σε παράγωγα του πετρελαίου. Πρόκειται για μια πολύ εντατική εκμετάλλευση που αφήνει εκατομμύρια εκτάρια αχρησιμοποίητα. Θα χρειαστεί να ενισχυθεί με έξυπνες γεωργικές τεχνικές μεγαλύτερης ακρίβειας που χρησιμοποιούν την τεχνολογία της πληροφορίας, την παγκόσμια συλλογική γνώση. Αυτές οι νέες τεχνικές θα επιτρέψουν την εκμετάλλευση νέων εδαφών, που δεν ήταν μέχρι τώρα παραγωγικά, όπως συνέβη στα προηγούμενα μακρά κύματα.


- Το χρηματοοικονομικό σύστημα έχει διαλυθεί και η εξαγορά χρεών των 10 τρις δολαρίων που πραγματοποιήθηκε στις δυτικές χώρες αποδυναμώνει τις παραγωγικές επενδύσεις έναντι των μη παραγωγικών, παρασιτικών επενδύσεων. Όπως συμβαίνει με έναν παίκτη που χάνει στο καζίνο, οι υπάρχοντες παίκτες θα έχουν την τάση να στοιχηματίζουν όλο και μεγαλύτερα ποσά, ελπίζοντας να αντιστρέψουν την αναπόφευκτη ήττα τους, καταστρέφοντας στο μεταξύ πολύτιμα μέσα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγική οικονομία. Ένα καλό παράδειγμα είναι η ‘διάσωση της αυτοκινητοβιομηχανίας’, που είναι δομικά συντηρητική.


- Το κοινωνικό συμβόλαιο του Φορντ, που έσπασε στη δεκαετία του 1980, οδηγώντας σε μια αυξημένη αποδυνάμωση της δυτικής μεσαίας τάξης και σε γενικευμένη αβεβαιότητα, δεν λειτουργεί πλέον μετά το Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος και ενδέχεται να οδηγήσει σε μια νέα περίοδο πολιτικής αναταραχής.


- Η παλιά κυρίαρχη δύναμη, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν έχουν πλέον τα μέσα να διατηρήσουν την κυριαρχία τους και η περιφέρεια έχει αφυπνιστεί. Οι δυνάμεις που βλέπουν μια ευκαιρία για ανταγωνισμό, ψάχνουν για νέες κοινωνικές δομές που θα τις βοηθήσουν να αναδυθούν. Δεν μπορούν να βασιστούν στις στρατηγικές και τους φθίνοντες πόρους του ετοιμοθάνατου κύματος για να πετύχουν αυτούς τους σκοπούς, αλλά πρέπει να εφεύρουν νέους.


Οι σπόροι του καινούριου


Η έξυπνη χρήση ενέργειας μεγαλύτερης ακρίβειας θα αυξήσει τη χρήση ανανεώσιμης ενέργειας, η οποία θα υποκαταστήσει το απόθεμα των ορυκτών καυσίμων που σιγά-σιγά εξαντλείται. Η ηλιακή ενέργεια θα είναι η ραχοκοκαλιά των ανανεώσιμων αλλά μπορεί να υποκατασταθεί από άλλες μορφές. Οι χώρες με μεγάλη έκθεση στην ηλιακή εισροή και μεγάλες ρεζέρβες γης και βιομάζας θα βρίσκονται σε ιδιαίτερα καλή θέση σε αυτή τη μετάβαση.


Την εποχή της μαζικής παραγωγής θα αντικαταστήσει μια μεγαλύτερη τοπική παραγωγή σε μικρές σειρές, βασισμένη σε εξελίξεις όπως η ευέλικτη και γρήγορη βιομηχανία που βασίζεται σε πρωτότυπα, η μαζική προσαρμογή στα γούστα του πελάτη, η προσωπική και προσθετική κατασκευή, ο μηχανικός εξοπλισμός πολλαπλών χρήσεων. Αυτό το ευέλικτο βιομηχανικό σύστημα είναι πιο γρήγορο, πιο φτηνό, πιο προσαρμόσιμο και συμβατό με την ηλιακή και ανανεώσιμη ενέργεια και μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο με βαθιά συμμετοχική δέσμευση. Κατά συνέπεια απαιτεί την εκ νέου αφύπνιση της έξυπνης παραγωγής και της ατομικής πρωτοβουλίας, που είχαν αποθαρρυνθεί από διάφορες μορφές του βιομηχανικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων που βασίζονται στον κεντρικό σχεδιασμό.


Η νέα οικονομία θα είναι μια οικονομία ανανεώσιμων πόρων, γι’ αυτό και η πρόσβαση στη γη και το έδαφος θα γίνει ξανά μια από τις κυριότερες πηγές αφθονίας εάν συνδυαστεί με πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες της πληροφορίας και της ανταλλαγής πληροφοριών. Προσεγγίσεις στη γεωργία που εμπνέονται από την κυβερνητική όπως η permaculture (μόνιμες καλλιέργειες, που βασίζονται στην οργανική παραγωγή), έχουν ως βάση την ποικιλία, εργάζονται με τους πιο πολύπλοκους κύκλους ανάδρασης της φύσης και βασίζονται περισσότερο στην ειδική γνώση των τοπικών αγροτικών κοινοτήτων. Ο συνδυασμός της παγκόσμιας διαδικτυακής γνώσης αυτών των αγροτικών κοινοτήτων με τη συνετή χρήση των υποδομών της τεχνολογίας της πληροφορίας, καθώς και η αυξημένη χρήση του διανεμημένου γεωργικού μηχανικού εξοπλισμού (με χαμηλότερο όριο πρόσβασης) θα επιτρέψει την εκμετάλλευση νέων γαιών. Κάθε προηγούμενο μακρύ κύμα χαρακτηρίσθηκε από την εκμετάλλευση γης που προηγουμένως ήταν αντιπαραγωγική. Η έξυπνη γεωργία θα επιτρέψει μια πιο εντατική χρήση της υπάρχουσας γης και μια πιο επεκτατική ανάπτυξη νέων γαιών.


Η αφύπνιση της περιφέρειας των πρόσφατα αναδυόμενων χωρών θα οδηγήσει, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, στην κυριαρχία της περιοχής της Ανατολικής Ασίας. Ωστόσο, υπάρχουν πάντα ευκαιρίες για άλλους αναδυόμενους παίκτες, υπό την προϋπόθεση ότι θα βρουν τον τρόπο να ενσωματώσουν, σε τοπικό επίπεδο, τους άφθονους παραγωγικούς πόρους στο νέο μακρύ κύμα. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορούμε να τοποθετήσουμε την αναδυόμενη επιτυχία της Βραζιλίας, ενώ η Ρωσία, με τις τεράστιες μάζες γης, έχει ακόμη ανεκμετάλλευτους παραγωγικούς πόρους.


Ομότιμα δίκτυα και το νέο κοινωνικό συμβόλαιο


Μια νέα μακρά φάση συνδέεται ιστορικά με μια αύξηση του ρόλου του κράτους και του δημόσιου τομέα, που μπορεί μόνος του να κάνει τις απαραίτητες επενδύσεις που η ιδιωτική επένδυση δεν μπορεί στις πρώτες φάσεις να αναλάβει.


Ο παγκόσμιος νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός που άρχισε τη δεκαετία του 1980, υπό δυτική κυριαρχία, έχει πράγματι καταρρεύσει. Πολλοί σημαντικοί τομείς των επιχειρήσεων δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς ουσιαστική κρατική στήριξη. Ακόμη και το σύμβολο της αμερικανικής οικονομίας της ελεύθερης αγοράς από το προηγούμενο μακρύ κύμα, η General Motors, έγινε σε μεγάλο βαθμό κρατική ιδιοκτησία. Βλέπουμε την επιστροφή του ρυθμιστικού κράτους και όπως λένε, ‘είμαστε όλοι Κεϋνσιανοί τώρα’. Αλλά το κράτος, μόνο του, δεν θα μπορέσει να σηκώσει ολόκληρο το φορτίο και να βρει λύσεις στα υπάρχοντα προβλήματα. Ένα νέο συμβόλαιο ( ένα ‘νέο’ Νιου Ντηλ) του κράτους με τις επιχειρήσεις και την κοινωνία είναι απαραίτητο. Το μεγαλύτερο συμφέρον και το μεγαλύτερο όφελος αυτού του νέου κράτους είναι η ικανότητά του να κάνει την κοινωνία πιο ενεργή και πιο αυτάρκη.


Πρέπει λοιπόν να έχουμε συνείδηση ενός από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της νέας περιόδου, που είναι η αναβίωση του ρόλου των τοπικών κοινοτήτων, όπως και των κοινοτήτων με κοινά χαρακτηριστικά. Το Ίντερνετ επιτρέπει την αυτό- συσσωμάτωση των κοινοτήτων σε ό, τι αφορά τη δημιουργία κοινής αξίας – μέσω της ομότιμης παραγωγής, του crowdsourcing, του κοινού σχεδιασμού και άλλων μορφών ‘ανοιχτής καινοτομίας’. Οι παγκόσμιες κοινότητες έχουν αποδειχτεί ικανές να είναι υπερ-παραγωγικές σε ό, τι αφορά τη δημιουργία πολύπλοκων προϊόντων γνώσης, λογισμικού με ελεύθερο και ανοιχτό κώδικα και, ολοένα περισσότερο, με ανοιχτό σχεδιασμό που συνδέεται με τη διανεμημένη κατασκευή.


Αυτό σημαίνει ότι έχει αναδυθεί μια υβριδική μορφή παραγωγής, που συνδυάζει την ύπαρξη παγκόσμιων αυτό-διαχειριζόμενων κοινοτήτων ανοιχτού σχεδιασμού, οργανώσεις με τη μορφή ιδρυμάτων που διαχειρίζονται την υποδομή της συνεργασίας και μια οικολογία ενωμένων επιχειρήσεων που ωφελούνται και συμβάλλουν στην ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα Κοινά (Commons). Ανεξάρτητα πόσο ισχυρό είναι το ινστιτούτο έρευνας μιας εταιρίας ή ενός κράτους, δεν μπορεί να συναγωνιστεί τα παγκόσμια δίκτυα καινοτομίας- και επομένως όλο και περισσότερες εταιρίες ανά τον κόσμο θα στρέφονται σε αυτό το μοντέλο της ‘ανοιχτής καινοτομίας’.


Καθώς ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός και οι νεοφιλελεύθερες αγορές χαμηλής ρύθμισης δείχνουν τα όριά τους, το κράτος αποκτά ένα νέο ρόλο που είναι να διευκολύνει αυτές τις ενσωματωμένες μορφές παραγωγής που απαιτούν πολύπλοκη ενσωμάτωση. Κανένα κράτος δεν μπορεί να είναι ανταγωνιστικό σε παγκόσμια κλίμακα εάν δεν διευκολύνει την κοινωνική καινοτομία και δεν επεκτείνει τη στήριξή του, όχι μόνο στις ιδιωτικές εταιρίες αλλά και στα δίκτυα καινοτομίας που τις υποστηρίζουν. Αυτά τα δίκτυα καινοτομίας είναι παγκόσμια, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπουν τον εκ νέου εντοπισμό της παραγωγικής οικονομίας, με πολλές μικρές εταιρίες να παράγουν περισσότερο για τοπικές αγορές και για την τόνωση της εγχώριας οικονομίας.


Η μεταφορά γνώσης με αυτό το μέσο απαιτεί μια υποδομή και μια παιδεία που πρέπει να κτιστούν διαχρονικά, με τη συνεργασία μεταξύ κοινοτήτων διασυνδεδεμένων με τα παγκόσμια δίκτυα, αλλά επίσης με την υποστήριξη μιας υποβοηθητικής υποδομής, εκπαίδευσης και εξάσκησης, που είναι ανάμεσα στις λειτουργίες των δημόσιων αρχών.


Απαιτεί ειδικές υπηρεσίες που μπορούν να εργαστούν με καινοτομίες, να παράσχουν εξάσκηση, να διευκολύνουν την ανταλλαγή πληροφοριών και αυτό που αποκαλείται κοινωνικός σχεδιασμός (να βοηθούν στη δημιουργία νέων θεσμών, δομών), να υιοθετήσουν και να διευκολύνουν νέες πρακτικές. Οι υπηρεσίες αυτές ενεργούν ως κόμβοι και είναι καίρια στοιχεία ανάπτυξης. Είναι παρόμοιες με εκείνες των Franz Nahrada και Gleb Tyurin στη Ρωσία.


Ο ηγετικός ρόλος που η Ρωσία έχει ήδη αναλάβει σε ό, τι αφορά την ανάπτυξη λογισμικού ελεύθερου και ανοιχτού κώδικα δείχνει ότι μπορεί να έχει καταλυτικό ρόλο απ’ αυτή την άποψη. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι το πρότυπο για την προώθηση της ανάπτυξης λογισμικού μπορεί να γενικευτεί στην προώθηση της ανάπτυξης ανοιχτού σχεδιασμού, συμπεριλαμβανομένων των εφαρμογών στο πεδίο της καλλιέργειας και της χρήσης γης.


Στις δυτικές χώρες, και ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένα νέο είδος εταιριών που διευκολύνουν και ενισχύουν την κοινωνική παραγωγή αξίας, έχει γίνει ο σπόρος για τις κυρίαρχες εταιρίες του μέλλοντος (Google, eBay κλπ). Οι εταιρίες θα χρειαστεί να ανοιχτούν στον κοινό σχεδιασμό και την κοινή δημιουργία, ενώ η διανομή (σμίκρυνση) των μέσων φυσικής παραγωγής αυξάνει τις πιθανότητες για μικρότερες και πιο εντοπισμένες μονάδες παραγωγής που θα παίξουν πιο σημαντικούς ρόλους.


Υπάρχουν αυξανόμενα σημάδια ότι ο ρόλος του καθαρού κέρδους που κινούσε τις πολυεθνικές εταιρίες, οι οποίες δεν είχαν καθόλου ρίζες στις τοπικές κοινότητες, πλησιάζει στο ιστορικό τέλος του και θα υποκαθίσταται όλο και περισσότερο από νέα πρότυπα οντοτήτων, που συνδυάζουν το κέρδος με την υλοποίηση κοινωνικών και δημόσιων αγαθών. Η αποκλειστική εστίαση στο εισόδημα και τη μεγιστοποίηση του κέρδους πρέπει να υποκατασταθεί από την εστίαση στα αποτελέσματα και το σκοπό, που αποτελεί προϋπόθεση για την αναγκαία μαζική συμμετοχή στην ανοιχτή καινοτομία.


Το αναδυόμενο μοντέλο είναι ότι οι κοινότητες, τα ιδρύματα ή οι δημόσιοι θεσμοί ανοιχτής καινοτομίας θέτουν το πλαίσιο για αποτελέσματα που καθοδηγούνται από το σκοπό (για παράδειγμα, η επιτυχής πολύπλοκη εξέλιξη της ανάπτυξης της Linux), που μεταφέρονται μετά στην αγορά από τις επιχειρήσεις. Οι επενδύσεις με κοινωνική συνείδηση, τα κρατικά επενδυτικά κεφάλαια, η μικροοικονομία, η κοινωνική επιχειρηματικότητα, το θεμιτό εμπόριο και η ανάδυση κοινωφελών οντοτήτων στρέφονται σε αυτό το νέο θεσμικό μέλλον της επιχειρηματικότητας. Για την κρατική μορφή, αυτό σημαίνει να περάσει από τα πρότυπα του κράτους πρόνοιας ή του νεοφιλελεύθερου κράτους σε εκείνο του κράτους συνέταιρου, που διευκολύνει και ενισχύει την κοινωνική παραγωγή. Στο πρότυπο του κράτους συνέταιρου, το κράτος κατευθύνει, υποστηρίζει και διευκολύνει τις τοπικές κοινότητες και τις επιχειρηματικές οικολογίες και τη διασταύρωσή τους με τα παγκόσμια δίκτυα ανταλλαγής πληροφοριών, μέσα από υποστηρικτικές υπηρεσίες ανάπτυξης.


Σε αυτό το σενάριο, συνδυάζουμε την αναγκαιότητα ενός ισχυρού κράτους, το οποίο ενδυναμώνεται από την ύπαρξη οριζόντιων ανταγωνιστικών δικτύων καινοτομίας ( ορισμένων υπερεθνικών από τη φύση τους). Αυτό με τη σειρά του δημιουργεί μια ισχυρότερη, τοπική εγχώρια οικονομία που βασίζεται στη διανεμημένη παραγωγή, που τώρα φτάνει στις αγροτικές περιοχές και οδηγεί σε μια ανάπτυξη χωρίς προηγούμενο. Η διοχέτευση γνώσης και τεχνολογίας της πληροφορίας στις τοπικές κοινότητες σπάει την πολιτισμική και επιστημονική απομόνωσή τους και τις κάνει ελκυστικούς τόπους για να ζει κανείς, ενώ παράλληλα είναι συνδεδεμένες με τα αστικά κέντρα για τη διάδοση του πολιτισμού.


Στην αρχή αυτού του άρθρου τονίσαμε ότι κάθε μακρύ κύμα χαρακτηρίζεται, επίσης, από ένα νέο πιο περιεκτικό κοινωνικό συμβόλαιο.


Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο, επομένως, θα σημαίνει:


- Την επέκταση της επιχειρηματικότητας στις τοπικές κοινωνίες και τη βάση της πυραμίδας. Αυτή μπορεί να βασιστεί στις οριζόντιες διασυνδέσεις και την ‘κάθετη’ υποστήριξη των δημόσιων αρχών.


- Νέους θεσμούς που πετυχαίνουν κάνοντας καλό (καθοδηγούνται από ένα σκοπό ), δηλαδή το εισόδημα και το κέρδος χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της παροχής κοινωνικών αγαθών.


- Μηχανισμούς κοινωνικής χρηματοδότησης βασισμένους σε μια συσσωμάτωση μεταξύ ομότιμων που μπορούν να αποκτούν και να διανέμουν τη χρηματοδότηση σε ένα καλύτερα επεξεργασμένο επίπεδο.


- Μηχανισμούς που υποστηρίζουν την κοινωνική καινοτομία (από κοινού σχεδιασμό και δημιουργία) και την ομότιμη παραγωγή, οργανωμένων από τις δημόσιες αρχές.


- Εστίαση σε μια πιο εντοπισμένη, φυσική παραγωγή ακρίβειας, σε μικρές σειρές, συνδεδεμένης με παγκόσμιες κοινότητες ανοιχτού σχεδιασμού.


- Λιγότερο γνωστή αλλά επίσης σημαντική είναι η πνευματική διάσταση. Επειδή η μετα-βιομηχανική ανάπτυξη είναι συναφής με την προ-βιομηχανική ανάπτυξη σε ό, τι αφορά τις ‘άϋλες’ πτυχές της ανάπτυξης (όπως τον εντοπισμό και την έμφαση στη χρήση γης), παραπέμπει στα προ-μοντέρνα συστήματα αξιών, που είναι ακόμη πολύ ζωντανά σε ευρείες περιοχές του κόσμου. Η επιτυχής βιωσιμότητα των νέων οικονομικών μορφών εξαρτάται από την ηθική και πνευματική μεταρρύθμιση, που μπορεί να εμπνευστεί από την αυτάρκεια των παραδοσιακών πνευματικών μορφών.

• Μια υποδομή για ισότιμη, ελεύθερη επικοινωνία και ανοικτό συντονισμό χρησιμοποιώντας εργαλεία για διαφανή διακυβέρνηση.
• Μια χρηματοοικονομική υποδομή ανοικτού χαρακτήρα που δε θα αντιλαμβάνεται το χρήμα σαν χρέος.
• Υποδομές για τον αγροτικό και κατασκευαστικό τομέα, σαν αυτές που αναδύονται από τις κοινότητες ανοικτού σχεδιασμού.
• Και τέλος, υποδομές για την ομότιμη, βιώσιμη παραγωγή και διανομή ενέργειας σε υπερτοπική κλίμακα.


Αυτό το τεύχος σκοπεύει να ρίξει φως στο δυναμικά εξελισσόμενο θέμα της ομότιμα παραγόμενης ενέργειας και να εντοπίσει τα πλεονεκτήματα, τις απειλές και τις προκλήσεις ενός τέτοιου νέου, εναλλακτικού ενεργειακού μοντέλου. Επομένως, ενδιαφερόμαστε για άρθρα που θα αναλύουν τη δυναμική, τις προκλήσεις καθώς και τις εφαρμογές ομότιμων τρόπων παραγωγής ενέργειας.


Στείλε τα άρθρα σας (περίπου 1500 λέξεις) σε odt ή doc μορφή στoν υπεύθυνo του αφιερώματος Βασίλη Κωστάκη, στην ηλεκτρονική διέυθυνση

kostakis.b στο gmail.com


Προθεσμία αποστολής άρθρων: 1 Νοέμβρη 2009


Ο Rifkin, ερευνητής στο University of Pennsylvania και ιδρυτής του Foundation of Economic Trends, διατυπώνει μια τετραπλή πρόταση, απαντώντας στις προκλήσεις της άντλησης, της δέσμευσης, της αποθήκευσης και της διανομής της ενέργειας.


Ο ομιλητής πρότεινε οι σύγχρονες οικονομίες να στραφούν σε ενεργειακές τεχνολογίες μεταγενέστερες του άνθρακα για ένα αυτοσυντηρούμενο περιβάλλον, εν αντιθέσει με τις τεχνολογίες χαμηλής παραγωγής (διοξειδίου του) άνθρακα, οι οποίες επιμηκύνουν το χρόνο ζωής μας στη γη, αλλά δεν επιλύουν τα περιβαλλοντολογικά προβλήματα. Ο πρώτος πυλώνας της πρότασης του Rifkin είναι η «καθαρή» ενέργεια, όπως η αιολική, η ηλιακή, η γεωθερμική και τα απορρίμματα.


Η άντληση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι κάτι καινούριο για τους μηχανικούς ενεργειακών συστημάτων. Ωστόσο, η δέσμευση της καθαρής ενέργειας από αυτές τις πηγές ενέργειας αποτελεί ακόμα πρόκληση. Η παραδοσιακή συγκεντρωτική παραγωγή ενέργειας φαίνεται να έχει κάποια μειονεκτήματα: το κόστος εξαρτάται από τις τιμές ορυκτού καυσίμου και η διαθεσιμότητα στηρίζεται στις γεωπολιτικές συνθήκες. Η καθαρή ενέργεια υπάρχει παντού (αέρας, ήλιος, απορρίμματα), συνεπώς η διανεμημένη παραγωγή ενέργειας θα μπορούσε να ανταποκριθεί στην πρόκληση για δέσμευση ενέργειας. «Η ενέργεια στα χέρια των ανθρώπων», είπε ο Rifkin, «σημαίνει ότι κάθε μεμονωμένο κτίριο, γραφείο, σχολείο και κάθε κατασκευή πάνω στη γη μπορεί να μετατραπεί σε ένα μικρό σταθμό παραγωγής ενέργειας, φιλικό προς το περιβάλλον, που αιχμαλωτίζει την καθαρή ενέργεια».


Το πρόβλημα με πηγές ενέργειας, όπως η αιολική και η ηλιακή είναι ότι δεν είναι πάντα διαθέσιμες ή δεν υπάρχουν αρκετά αποθέματα, ώστε να καλυφθούν οι διάφορες ανάγκες. Η διακοπτόμενη φύση της αιολικής και της ηλιακής ενέργειας γεννά μια πρόκληση, αυτή της αποθήκευσης της ενέργειας με ένα φιλικό προς το περιβάλλον τρόπο. Ο καθηγητής Rifkin εξήγησε ότι η πιο καθαρή τεχνολογία αποθήκευσης ενέργειας, σήμερα, είναι το υδρογόνο. Το πλεόνασμα της ενέργειας που παράγεται από τους εσωτερικούς μας σταθμούς παραγωγής ενέργειας θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την πραγματοποίηση ηλεκτρόλυσης του νερού και συνεπώς για την παραγωγή υδρογόνου, το οποίο μπορεί να αποθηκευτεί σε ενεργειακές κυψέλες.


Με επαρκείς εγκαταστάσεις άντλησης, δέσμευσης και αποθήκευσης ενέργειας, ο Rifkin προχώρησε την πρότασή του ένα βήμα παραπέρα κάνοντας λόγο για τη δυνατότητα δημιουργίας ομότιμων ενεργειακών δικτύων (peer-to-peer power grids). Κάτι τέτοιο αντιστοιχεί στις πλατφόρμες διαμοιρασμού αρχείων (file sharing platforms) σε δίκτυα υπολογιστών, που χρησιμοποιούνται από όλους για την εύρεση ενός μουσικού κομματιού ή για την μεταφόρτωση μιας ταινίας. Κάθε συσκευή που καταναλώνει ενέργεια περιλαμβάνει μια κάποιας μορφής ψηφιακή επικοινωνία με τις υπόλοιπες συσκευές του δικτύου και συνεπώς τις κρατάει ενημερωμένες σχετικά με τις ενεργειακές της ανάγκες. Ομοίως με ένα χρήστη ηλεκτρονικού υπολογιστή, ο οποίος ζητά ένα μουσικό κομμάτι από άλλους χρήστες στα πλαίσια ενός δικτύου διαμοιρασμού αρχείων, κάθε συσκευή μπορεί να απαιτήσει ενέργεια προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες της.


Ο καθηγητής Rifkin ζήτησε από τους Σοσιαλιστές αρχηγούς να αναλάβουν άμεση δράση προκειμένου να ενδυναμώσουν τους ανθρώπους δίνοντάς τους την ευκαιρία να παράξουν ενέργεια. Κάλεσε πολιτικούς να απελευθερώσουν τους ανθρώπους από την εξάρτησή τους από την παραγωγή και εμπορία της ελίτ ενέργειας.


«Σήμερα, πρέπει να αναγνωριστεί ένα νέο Ανθρώπινο Δικαίωμα σε όλους τους ανθρώπους του πλανήτη, μηδενός εξαιρουμένου ˙ το δικαίωμα σε μια δίκαιη κατανομή ενέργειας», τόνισε ο Rifkin.


Με την ομιλία του ο Jeremy Riffkin έθεσε μια καινούρια διάσταση στοχασμού για τους Σοσιαλιστές, αναφορικά με ζητήματα ενέργειας. «Ο καθηγητής Riffkin εισήγαγε την αντίληψη για συλλογική παραγωγή και κατανομή της ενέργειας που αγγίζει τις καρδιές μας», σχολίασε ο Πρόεδρος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, Γεώργιος Α. Παπανδρέου.