Ορίζοντας το Σχεδιασμό/το σχεδιασμό


Μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτικής και της διακυβέρνησης, ο «σχεδιασμός» πρέπει να οριστεί σε δύο επίπεδα. Λέγοντας δύο επίπεδα εννοούμε αυτά στα οποία αναφέρθηκε ο Ric Grefé, executive director της AIGA (επαγγελματική οργάνωση σχεδιαστών), στις συναντήσεις της AIGA το 2003, ως σχεδιασμός με «Σ μεγάλο» (δηλαδή, κεφαλαίο Σ) και ως σχεδιασμός με «σ μικρό» (δηλαδή, σ πεζό). Το πρώτο επίπεδο είναι η γενική δραστηριότητα της «επινόησης τρόπων δράσης που στοχεύουν στο να μετατρέψουν υπάρχουσες καταστάσεις σε άλλες προτιμότερες» (Simon 1969). Το δεύτερο επίπεδο είναι τόσο η διαδικασία όσο και τα αντικείμενα, η επικοινωνία, οι εμπειρίες και τα περιβάλλοντα που προκύπτουν και εκπορεύονται από επιδέξιες επιλογές πάνω στις λέξεις, τις εικόνες και τις μορφές, μέσω των τυπικών στοιχείων του σημείου, της γραμμής, του σχήματος, της υφής, του χρώματος, της αρμονίας, του χώρου, της τυπογραφίας, του σχεδίου, των υλικών και της κίνησης. Αυτές οι δύο έννοιες του σχεδιασμού μας δίνουν τη δυνατότητα να διακρίνουμε το Σχεδιασμό ως μια γενική ανθρώπινη δραστηριότητα, από το σχεδιασμό ως την επαγγελματική ειδικότητα μιας κατηγορίας ανθρώπων, οι οποίοι ορίζουν τον εαυτό τους ως επαγγελματία σχεδιαστή (δηλαδή, άνθρωποι που εξασφαλίζουν τα απαραίτητα για τη ζωή πρωτίστως από το σχεδιασμό). Όπως έχω πει κι αλλού (Tunstall 2007), λαμβάνεται υπόψη ότι ο σχεδιασμός είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται στο χώρο της πολιτικής επιστήμης, της οικονομίας και της πολιτικής, που διαφέρει βάσει του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιεί τους τομείς του ντιζάιν, της τεχνικής επικοινωνίας και της χρηστικότητας: (εικ. 1)

Εικόνα 1: Χαρακτηριστικά του Σχεδιασμού έναντι του σχεδιασμού


Ο Σχεδιασμός με το Σ κεφαλαίο είναι οι διαδικασίες της αφηρημένης, στρατηγικής και ουτοπικής δημιουργίας, που είναι ανοιχτή σε όλους. Εντός του ευρύτερου πλαισίου της πολιτικής, είναι συχνά ο διανοητικός τομέας της πολιτικής επιστήμης και της οικονομίας. Από την άλλη, ο σχεδιασμός με πεζό σ, είναι το συμπλήρωμά του – χειροπιαστές, αυτοσχέδιες, πραγματικές δημιουργίες, δηλαδή κατά κύριο λόγο για επαγγελματικό σχεδιασμό στους διανοητικούς τομείς του ντιζάιν, της επικοινωνίας και της χρηστικότητας.


Σχεδιασμένη/σχεδιασμένη πολιτική και ο σχεδιαστής ως επαγγελματίας


Η πολιτική του Σχεδιασμού (με Σ κεφαλαίο) είναι ένας τομέας μελέτης και πρακτικής με μακράς παράδοση στην πολιτική επιστήμη, τη νομική και την οικονομία. Προϋποθέτει τον ορισμό του προβλήματος και της πηγής του, τον προσδιορισμό των πιο δραστικών οργάνων πολιτικής, τον καθορισμό των μετρικών μονάδων μετρήσιμης αλλαγής και την κατανόηση των οργάνων και των μετρικών μονάδων που δίνουν λύσεις στο πρόβλημα. Τα όργανα πολιτικής είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που οι παραγωγοί πολιτικής χρησιμοποιούν για την επίλυση προβλημάτων (Tunstall 2007). Τα όργανα πολιτικής επιδιώκουν να ελέγχουν την προσφορά αγαθών και υπηρεσιών: από την οικειοθελή συνεισφορά από οικογένειες, επιδοτήσεις και φόρους μέχρι τον κανονισμό και την άμεση προσφορά (Howlett 2005: 39). Επίσης, μπορεί να επιδιώκουν τον έλεγχο της συμμετοχής και της συνοχής της ομάδας, μέσα από τη συγκάλυψη πληροφοριών, το χαρακτηρισμό/την αναγνώριση, και τις ακροάσεις, για να κατευθύνουν τη δημιουργία ομάδων και τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Τα όργανα προσφοράς αγαθών/υπηρεσιών και προσδιορισμού της ομάδας διαμορφώνουν τις στρατηγικές με τις οποίες Σχεδιάζονται συγκεκριμένες εκβάσεις κι επιχειρούνται διάφορες εφαρμογές του Σχεδιασμού. Αυτές οι στρατηγικές Σχεδιάζονται συχνά από ειδικούς στην τεχνική ορολογία της νομικής ή της οικονομίας, που απομακρύνουν τους ανειδίκευτους ανθρώπους από τις διαδικασίες διαμόρφωσης και εφαρμογής της πολιτικής.


Πολιτικοί επιστήμονες, όπως οι Anne Schneider και Helen Ingram υποστηρίζουν ότι οι εν λόγω σχεδιασμοί πολιτικής έμπειρων σχεδιαστών δημιουργούν συχνά άδικα και αποξενωτικά πολιτικά συστήματα. Οι σχεδιασμοί πολιτικής έμπειρων σχεδιαστών δημιουργούν αυτά τα συστήματα κατασκευάζοντας άξιους και ανάξιους πληθυσμούς-στόχους και ευνοώντας τους έμπειρους επαγγελματίες και την επιστημονική γνώση έναντι αυτής των πολιτών. Οι Schneider και Ingram (1997: 2) διατυπώνουν μια κατανόηση των σχεδιασμών πολιτικής, όχι ως νομικών και οικονομικών εννοιών, αλλά κυρίως ως «παρατηρήσιμων στοιχείων» που αναφέρονται στο «περιεχόμενο και την ουσία της δημόσιας πολιτικής – τα σχέδια, την αρχιτεκτονική, το λόγο και την αισθητική της πολιτικής τόσο στην εργαλειακή όσο και στη συμβολική της μορφή». Από τη μία, αυτές οι σχεδιασμένες εργαλειακές και συμβολικές μορφές έρχονται πιο κοντά στις εμπειρίες πολιτικής των απλών ανθρώπων. Ένα άτομο μπορεί να μην καταλάβει το περίπλοκο του νόμου περί πολιτικής υγείας ή οικονομίας, αλλά κατανοεί την παροχή πρόσβασης σε αυτές, με το να έχει ή να μην έχει μια ιατρική κάρτα. Από την άλλη, ο σχεδιασμός μπορεί να γίνει ακόμα μία γλώσσα για ειδικούς, που θα παραγκωνίζει τη γνώση ανειδίκευτων ανθρώπων. Αν και πολλοί σχεδιαστές έχουν ενστερνιστεί ένα ανθρωποκεντρικό ήθος σχεδιασμού, μερικές φορές υπάρχει ακόμα απροθυμία αποδοχής της γνώσης ανειδίκευτων ανθρώπων πάνω στην εμπειρία των σχεδιαστών.


Προσφάτως, σε ένα δικό μου κυβερνητικό έργο, ο δημιουργικός διευθυντής δεν ήθελε η σχεδιαστική ομάδα να ζητάει από τους ανθρώπους να αξιολογούν εάν τα τυπογραφικά στοιχεία ήταν πολύ μεγάλα ή πολύ μικρά σε ένα φυλλάδιο. Η διαφωνία ήταν ότι οι άνθρωποι πάντα ισχυρίζονται ότι είναι πολύ μικρά κι ότι δεν κατανοούν όλους τους λόγους για τους οποίους κάτι μπορεί να είναι εύκολο ή δύσκολο να διαβαστεί. Το επιχείρημα της δικής μου αντιμετώπισης ήταν ότι ενώ οι σχεδιαστές είναι οι ειδικοί του ντιζάιν, οι άνθρωποι είναι οι ειδικοί των εμπειριών τους με τα σχεδιασμένα αντικείμενα. Η επιθυμία του να μην επιδιώκεται ανατροφοδότηση σχετικά για το ντιζάιν από το κοινό έχει να κάνει με την ανάγκη του σχεδιαστή να διατηρήσει τον έλεγχο στον εξειδικευμένο τομέα του σχεδιασμού, με πεζό σ. Συνάντησα αυτή την ένταση ανάμεσα στην εξειδίκευση του σχεδιαστή και τις εμπειρίες αξιολόγησης του κοινού μέσα από τη δουλειά μου στο έργο της AIGA Σχεδιασμός για τη Δημοκρατία. Έχει αναφερθεί ανακριβώς ότι ο Ric Grefé είπε ότι «ο Σχεδιασμός είναι ο μεσολαβητής μεταξύ πληροφορίας και κατανόησης» και ότι «οι Σχεδιαστές είναι οι μεσολαβητές μεταξύ πληροφορίας και κατανόησης». Η πρώτη ιδέα μιλά για τον ιδανικό ρόλο του Σχεδιασμού/σχεδιασμού. Μέσα από την αλληλεπίδραση με τα σχεδιασμένα αντικείμενα οι άνθρωποι κατανοούν τελικά και διατυπώνουν το Σχεδιασμό τους για το μέλλον. Η δεύτερη ιδέα είναι προβληματική, ιδιαίτερα εντός της σφαίρας επιρροής της πολιτικής, άν οι σχεδιαστές παρακωλύσουν την άμεση προσέγγιση μεταξύ ανθρώπων και των κυβερνήσεών τους (ακόμα και σε ρόλο συνηγόρου). Εάν δεν καθοδηγούνται από ανθρωποκεντρικότητα, οι σχεδιαστές μπορούν να επιφέρουν τα ίδια αποξενωτικά αποτελέσματα με τους δικηγόρους, τους πολιτικούς αναλυτές και τους οικονομολόγους όταν η «ειδική» γλώσσα που χρησιμοποιούν εμποδίζει την κατανόηση από τους απλούς ανθρώπους του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι κυβερνήσεις τους και πώς μπορούν να τον αλλάξουν ώστε να λειτουργούν καλύτερα υπέρ τους. Ο Σχεδιασμός Πολιτικής Do-It-Yourself (DIY) αποτελεί μια πρόταση, η οποία αποδέχεται το διαμεσολαβητικό ρόλο του σχεδιασμού, αλλά αποτρέπει το σχεδιαστή από το να δημιουργεί προβλήματα, μέσω ενός ήθους διανεμημένης δημιουργικότητας κι ενός συνδυασμού προτύπων σχεδιασμού, τοπικής τεχνογνωσίας κι εργαλείων τεχνολογίας Web 2.0.

Σχεδιασμός Πολιτικής Do-It-Yourself (DIY)


Το παλιό μοντέλο σχεδιασμού πολιτικής ήταν ένα από αυτά που καλούσαν συγκεντρωτικές ομάδες ευφυών ειδικών,μέσα σε ένα χώρο για να επιλύσουν προβλήματα. ‘Ομως η πολυπλοκότητα της διεθνοποιημένης πολιτικής απαιτεί αποκεντρωτικές προσεγγίσεις επίλυσης προβλημάτων, που μπορούν να λειτουργήσουν ανέξοδα σε τοπικό επίπεδο και να διανεμηθούν ευρέως σε δίκτυα γνώσης που αφορούν το πλατύτερο κοινό. Ένα μοντέλο που αφορά το ρόλο του σχεδιασμού για τη γενίκευση αυτών των δικτύων είναι το σύνολο δομικών στοιχείων Kit-o-Parts του Sussam Preja, το οποίο δημιουργήθηκε για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες, το 1984. Λόγω του ότι ο περιβαλλοντικός σχεδιασμός των Ολυμπιακών Αγώνων ήταν άκρως διανεμημένος σε ολόκληρη την πόλη σε τόσο μεγάλο βαθμό που ήταν δύσκολο για μία ή δύο εταιρίες σχεδιασμού να τον χειριστούν, και λόγω του ότι δεν υπήρχε οικονομική ευχέρεια, ο Sussam Preja δημιούργησε το Kit-o-Parts, το οποίο θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν και να συναρμολογούν υπεργολάβοι σχεδιασμού με όποιον τρόπο θεωρούσαν κατάλληλο, διατηρώντας όμως ένα ενιαίο ύφος και την ατμόσφαιρα των Ολυμπιακών Αγώνων. Προτείνω τη δημιουργία ενός συνόλου δομικών στοιχείων (Kit-o-Parts) Σχεδιασμού Πολιτικής, το οποίο ανειδίκευτοι άνθρωποι θα μπορούν να προσαρμόζουν σε τοπικό επίπεδο, που όμως θα εξακολουθεί να έχει ως κατάληξη μια ενιαία οπτική γλώσσα για να υποστηρίζει την κοινοποίηση και τη σύγκριση προβλημάτων και λύσεων πολιτικής.


Η πρώτη πρόκληση αυτού του μελλοντικού μοντέλου θα ήταν ο ορισμός χειροπιαστών οπτικών συμβόλων που να είναι παγκοσμίως αναγνωρίσιμα και να σχετίζονται με τις πέντε πλευρές του σχεδιασμού πολιτικής:


1. Στοιχεία σχηματικής αναπαράστασης κοινωνικών σχέσεων/κοινωνικής ταυτότητας, που βασίζονται στο πλέγμα των κοινωνικών συνθέσεων κοινωνικών ομάδων ως ‘άξιων’ και ‘ανάξιων’, πολιτικά ισχυρότερων και πιο αδύναμων (Anne Schneider and Helen Ingram, 1997): (Εικ.2).



Εικόνα 2: Μοντέλο Στοιχείων και Συστήματος Κοινωνικών Σχέσεων/Ταυτοτήτων..


2. Στοιχεία μοντελοποίησης κοινής εμπειρίας για την κατασκευή ενός μοντέλου κοινής εμπειρίας, που είναι μια οπτική αναπαράσταση διαδικασιών και επιτρέπει την περιγραφή των διαφορών που εμφανίζουν οι εμπειρίες μιας κοινωνικής ομάδας/ενός ατόμου


3. Στοιχεία επιθυμητών αποτελεσμάτων που αποτελούνται από τα σύμβολα των βασικών υλικών και συμβολικών αξιών μιας ομάδας, και του τρόπου με τον οποίο η ομάδα φαντάζεται ότι αυτές οδηγούν σε ένα επιθυμητό μέλλον ή σε καλύτερες εμπειρίες.


4. Στοιχεία δομικών περιορισμών που αποτελούνται από σύμβολα των δομικών περιορισμών μιας ομάδας ως προς το επιθυμητό της μέλλον ή τις επιθυμητές της εμπειρίες.


5. Στοιχεία αναγνώρισης Αντικειμένου/Υπηρεσίας σχεδιασμού, που αποτελούνται από σύμβολα σχετικά με τους τύπους αντικειμένων ή υπηρεσιών σχεδιασμού που τυπικά έχουν δημιουργηθεί για να εξετάσουν συγκεκριμένα θέματα πολιτικής. Το Kit θα αποτελούταν από τα στοιχεία, πρότυπα εγγράφων για την κατασκευή των ίδιων μας των στοιχείων και από έναν εικονογραφημένο οδηγό χρήσης συμβόλων για τη διαμόρφωση και τη διαβίβαση πολιτικής.


Διανεμημένη λειτουργικότητα και Copyleft (Άδεια αντιγραφής)


Η δεύτερη πρόκληση είναι η δημιουργία ενός δικτύου διανεμημένης λειτουργικότητας στο οποίο η διανομή του Kit-o-Parts του DIY Σχεδιασμού Πολιτικής σε τοπικές κοινότητες από ένα χρήστη ίντερνετ σε άλλο θα βοηθούσε στις δραστηριότητές τους για σχεδιασμό πολιτικής. Το μοντέλο διανομής θα βασιζόταν στη δραστηριοποίηση του Copyleft των συστημάτων ανάπτυξης λογισμικού GNU, όπου η παραγωγή έργου καθίσταται απλόχερα διαθέσιμη, με την προϋπόθεση ότι όλες οι τροποποιημένες και εκτεταμένες εκδοχές του έργου θα παραμένουν επίσης διαθέσιμες. Η διανομή του Kit-o-Parts Σχεδιασμού Πολιτικής θα ενείχε τρία επιπλέον αιτήματα: κάποιος πρέπει, πρώτον, να τεκμηριώσει και να γνωστοποιήσει τα αποτελέσματα των συναντήσεων και της τοπικής «γραμματικής» των στοιχείων που χρησιμοποιούνται δια μέσου ιστότοπων, όπως οι You-Tube και Flickr, ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Δεύτερον, να δημιουργήσει ένα τοπικό αντίγραφο του Kit-o-Parts Σχεδιασμού Πολιτικής και, τρίτον, να δώσει το αυθεντικό kit σε μια άλλη ομάδα για χρήση. Με αυτόν τον τρόπο, το Kit-o-Parts DIY Σχεδιασμού Πολιτικής μπορεί με τη διαδικασία της αλληλεπίδρασης ενός χρήστη ίντερνετ με άλλον, να εξελιχθεί μέσα από την ίδια του τη ανάπτυξη, τη χρήση, την τεκμηρίωση και ευελπιστούμε και μέσα από τα θετικά κοινωνικά αποτελέσματά του.


Επίλογος


Ο Σχεδιασμός/σχεδιασμός έχει έναν ενδιάμεσο ρόλο στις σχέσεις των ανθρώπων με την κυβερνητική πολιτική. Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν, μυρίζουν, γεύονται, αγγίζουν, ακούνε και αισθάνονται την επιρροή που ασκεί πάνω τους η κυβέρνηση, υλική και συμβολική. Ο σχεδιασμός είναι η ουσία της κυβέρνησης. Όμως, οι σχεδιαστές δεν πρέπει να είναι διαμεσολαβητές στις σχέσεις ανθρώπων και κυβέρνησης, τουλάχιστον όχι σε μια δημοκρατική κοινωνία. Η διανεμημένη δημιουργικότητα έχει τη δυνατότητα να εκδημοκρατίζει τη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικής από νόμιμα, οικονομικά συστήματα κι ακόμη από συστήματα ειδικών στο σχεδιασμό. Το Kit-o-Parts DIY Σχεδιασμού Πολιτικής αποτελεί ένα προτεινόμενο μοντέλο του πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει ο σχεδιασμός σε μια περιοχή παραγωγής πολιτικών αποφάσεων, επομένως πολιτικής, διότι είναι προσαρμόσιμο στην τοπική ανειδίκευτη γνώση, που όμως μπορεί να διαμορφώσει ένα κοινό λεξιλόγιο για κοινοποίηση και κατανόηση της έκτασης των επιπτώσεων των κοινωνικοπολιτικών επιλογών. Έτσι, αντιπροσωπεύει τη μελλοντική δυνατότητα και του σχεδιασμού, αλλά και της πολιτικής γενικότερα.

Πηγές:

- Howlett, Michael. “What Is a Policy Instrument? Policy Tools, Policy Mixes, and Policy-Implementation Styles.” In Designing Government: From Instruments to Governance, edited by Pearl Eliadis, Margaret Hill and Michael Howlett, 31-50. Montreal: McGill-Queen University Press, 2005.

- Schneider, Anne Larason, and Helen Ingram. Policy Design for Democracy. Kansas City, MO: University of Kansas Press, 1997.

- Simon, Herbert The Sciences of the Artificial. Cambridge, MA: MIT Press, 1969.

- Tunstall, Elizabeth. 2007. “In Design We Trust: Design, Govermentality, and the Tangibility of Governance,” International Associations of Design Research Societies 2007 International Conference Proceedings Hong Kong, China. Hong Kong: School of Design, The Hong Kong Polytechnic University.


Το έργο Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές), με πλήρη τίτλο The Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας), το σύγγραμμα του Isaac Newton (Ισαάκ Νεύτωνα) για την κλασική μηχανική, περιέχει τους νόμους της κίνησης και της παγκόσμιας βαρύτητας, ανάμεσα σε άλλα θεμελιώδη θεωρήματα της φυσικής. Συχνά οι άνθρωποι, χωρίς μεγάλη πείρα σχετικά με τους κανόνες της επιστήμης, αδυνατούν να κατανοήσουν ότι για τη διατύπωση των θεωριών του ο Newton έπρεπε να επινοήσει ένα νέο μαθηματικό πεδίο, το οποίο ονομάζεται σήμερα άλγεβρα. Μονομιάς, ο Newton επέφερε επανάσταση όχι μόνο στη φυσική, αλλά και στα μαθηματικά. Στα πλαίσια μιας αξιοπρόσεκτης παράλληλης πορείας, ο Gottfried Wilhelm Leibniz εξέλιξε την άλγεβρα παράλληλα αλλά ανεξάρτητα από τον Newton (πράγματι, τα μαθηματικά σύμβολα που χρησιμοποιούμε σήμερα προέρχονται από αυτόν).


Στις 22 Νοεμβρίου του 1859, ένα βιβλίο με τον τίτλο Η Προέλευση των Ειδών μέσω Φυσικής Επιλογής ή Η Επικράτηση των Ευνοούμενων Ποικιλιών στον Αγώνα της Ζωής, έγινε διαθέσιμο προς πώληση σε διάφορα βιβλιοπωλεία. Το βιβλίο έκανε το συγγραφέα του, Charles Robert Darwin (Κάρολο Ροβέρτο Δαρβίνο), έναν από τους επιστήμονες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της ανθρωπότητας: θρησκεία, κοινωνιολογία, πολιτική οργάνωση, ψυχολογία, ο κατάλογος των επιστημών που αναδιαμόρφωσε ο Darwin και οι συνεχιστές του (όπως ο Thomas Henry Huxley, γνωστός και ως «το μπουλντόγκ του Δαρβίνου» και παππούς του Aldous Huxley) περιλαμβάνει περισσότερες επιστήμες από όσες αφήνει απέξω.


Είναι εύκολο να βρει κανείς καινοτόμους σε άλλα πεδία. Ο Paul Cezanne δημιούργησε ως ένα μεγάλο βαθμό τη μοντέρνα ζωγραφική (τουλάχιστον σύμφωνα με τον Herbert Read). Σε κάποιον μπορεί να μην αρέσει ο Picasso (Πικάσο), αλλά δύσκολα μπορεί κάποιος να αμφισβητήσει την πρωτοπορία του, κι αν ξεκινήσει οποιαδήποτε συζήτηση σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα, θα πρέπει να περάσει από το Leonardo (Λεονάρντο ντα Βίντσι) ή τον Einstein (Αϊνστάιν). Οι άνθρωποι πράγματι διαφέρουν ως προς τις διανοητικές τους ικανότητες κι αυτό δε θα πρέπει να μας προκαλεί έκπληξη, εκτός εάν είμαστε προετοιμασμένοι να εκπλαγούμε από τις διαφορές στην εξωτερική μας εμφάνιση και τις φυσικές μας ικανότητές.


“Πολλοί άνθρωποι, και ιδιαίτερα εκείνοι που θεωρούν ότι ανήκουν στο αριστερό φιλελεύθερο πολιτικό φάσμα, βρίσκουν αυτά τα συμπεράσματα απεχθή. Αλλά δυσκολεύομαι να κατανοήσω γιατί τέτοιου είδους συμπεράσματα πρέπει να είναι οπωσδήποτε ενοχλητικά. Προσωπικά, είμαι αρκετά πεπεισμένος ότι ανεξάρτητα από την εκπαίδευση και τη μόρφωση που μπορεί να έχω λάβει, ποτέ δε θα μπορούσα να έχω διασχίσει ένα μίλι σε τέσσερα λεπτά, να έχω ανακαλύψει τα θεωρήματα του Gödel, να έχω συνθέσει ένα κουαρτέτο όπως ο Beethoven (Μπετόβεν) ή να έχω καταφέρει ένα από τα τόσα άλλα ανθρώπινα επιτεύγματα. Δεν αισθάνομαι ταπεινός λόγω αυτής της ανεπάρκειας. Μου φτάνει που είμαι ικανός, όπως πιστεύω ότι πιθανότατα είναι οποιοσδήποτε άνθρωπος με φυσικά χαρίσματα, να κρίνω και εν μέρει να κατανοώ αυτά που έχουν καταφέρει οι άλλοι, ενώ συνεισφέρω κι εγώ προσωπικά, με οποιοδήποτε μέσο και τρόπο μπορώ. Τα ανθρώπινα ταλέντα ποικίλουν σημαντικά, στα πλαίσια ενός σταθερού πλαισίου αντιπροσωπευτικού των ειδών κι παρέχουν άφθονο χώρο για δημιουργική εργασία, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργικής εργασίας της αξιολόγησης των επιτευγμάτων των άλλων. Αυτό θα πρέπει να αποτελεί μια υπόθεση προς τέρψη και όχι μια προϋπόθεση που προκαλεί απέχθεια.”


Ο συγγραφέας της παραπάνω παραγράφου, είναι ο Noam Chomsky στα πλαίσια ενός άρθρου με τίτλο “Language Development, Human Intelligence, and Social Organization”. Η ατομική παραλλαγή αποτελεί μια πραγματικότητα για τη ζωή μας. Παρόλο που δεν αφθονούν, οι διάνοιες έχουν αφήσει το στίγμα τους στην ιστορία. Τα στίγματα αυτά είναι κάθε άλλο παρά ομοιόμορφα από γεωγραφική και χρονολογική άποψη. Υπάρχουν περίοδοι και περιοχές όπου οι τέχνες, οι επιστήμες και η τεχνολογία ακμάζουν κι άλλες όπου μένουν στάσιμες. Αυτό μπορεί να ισχύει διότι συναντάμε διάνοιες μόνο σε μερικά κοινωνικά περιβάλλοντα και σε άλλα όχι, αλλά εάν δεχτούμε αυτή την παραδοχή, πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι να δεχτούμε κι άλλες επιζήμιες συνέπειες. Εναλλακτικά, αυτό μπορεί να ισχύει, επειδή η έκφραση της κάθε ξεχωριστής διάνοιας βρίσκει ανταπόκριση σε κάποια μέρη, αλλά λιγότερη σε άλλα.


Ποια είναι αυτά τα μέρη; Ο Peter Hall, στο έργο του Cities in Civilisation ανέλαβε να καταρτίσει ένα χάρτη με αυτά τα μέρη, ο οποίος διαβαζόταν σαν ένα «παρουσιολόγιο» των μεγάλων πόλεων, στην ακμή τους. Στις τέχνες: Αθήνα 500—400 π.Χ. (Χρυσούς Αιών), Φλωρεντία 1400—1500 (Αναγέννηση), Λονδίνο 1570—1620 (θέατρο), Βιέννη 1780—1910 (κλασική μουσική), Παρίσι 1870—1910 (Μπελ Επόκ), Βερολίνο 1918—1933 (Δημοκρατία της Weimar). Στην καινοτομία: Μάντσεστερ 1760—1830 (βιομηχανία), Γλασκώβη 1770—1890 (ναυπηγική), Βερολίνο 1840—1930 (τεχνολογική πρωτοπορία), Ντιτρόιτ 1890—1915 (αυτοκίνητα), Σαν Φρανσίσκο/Πάλο Άλτο/ Μπέρκλεϋ 1950—1990 (τεχνολογία της πληροφορίας), Τόκυο—Καναγκάουα 1890—1990 (καινοτομία χρηματοδοτημένη από το κράτος). Στο συνδυασμό τέχνης και τεχνολογίας: Λος Άντζελες 1910—1945 (κινηματογράφος), Μέμφις 1948—1956 (μουσική). Στην εδραίωση του αστικού προτύπου: Ρώμη 50 π.Χ.—100 μ.Χ.(απολυταρχία), Λονδίνο 1825—1900 (χρησιμοθηρία), Παρίσι 1850—1870 (δημόσια έργα), Νέα Υόρκη 1880—1940 (η σύγχρονη μητρόπολη), Λος Άντζελες 1900—1980 (αυτοκινητόδρομοι), Στοκχόλμη 1945—1980 (Σοσιαλδημοκρατία), Λονδίνο 1979—1993 (το Σίτυ-οικονομικό κέντρο).


Τι ήταν αυτό που έκανε αυτές τις πόλεις ξεχωριστές; Είναι δύσκολο να μιλήσουμε γενικευτικά για τόσο διαφορετικές πόλεις, σε τόσο διαφορετικές εποχές. Ωστόσο, φαίνεται ότι για να ευδοκιμήσει η δημιουργικότητα, χρειάζεται συσσωρευμένος πλούτος, ξένοι και μια επισφαλής ισορροπία στις κοινωνικές σχέσεις. Η δημιουργικότητα ευδοκιμεί σε μέρη που είναι σε φάση μετάβασης. Αυτό καθιστά δύσκολη την ανάπτυξή της κι εύκολη την καταστροφή της. Το 1928, οι Ναζί πήραν μόνο 2,6% των ψήφων και το 1933 ο Hitler (Χίτλερ) ήταν στην εξουσία.


Επιστρέφοντας στο παρόν, η δημιουργική διάνοια αποτελεί σταθερή αξία για την τεχνολογία της πληροφορίας και γνώση για τον προγραμματισμό ηλεκτρονικών υπολογιστών συγκεκριμένα. Η εικόνα του μοναχικού προγραμματιστή που ιδρώνει μέσα σε ένα υπόγειο για να φτιάξει την επόμενη εφαρμογή που θα κάνει πάταγο (killer app) και να δημιουργήσει μια εταιρία πολλών δισεκατομμυρίων, έχει τροφοδοτήσει «ανελέητες» προσπάθειες από αναρίθμητους προγραμματιστές σε ολόκληρο τον κόσμο. Ταλαντούχα άτομα έχουν μετατρέψει μικρές δημιουργικές «εκλάμψεις» σε προσοδοφόρες επιχειρήσεις σε χρόνο ρεκόρ: πολλοί από μας σπαταλούν ένα μεγάλο μέρος του χρόνου τους ασχολούμενοι με εργαλεία, προγράμματα και υποδομές που ξεκίνησαν από τις προσπάθειές τους. Στο σχετικά μικρό χρονικό διάστημα, που έχουν μπει οι υπολογιστές στη ζωή μας, έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε ακόμα και μια μυθολογία επί του θέματος. Το 1983, ένα μήνυμα σε ένα newsgroup περιέγραφε τις εμφανώς μαγικές ικανότητες ενός προγραμματιστή που ονομαζόταν Mel, το αρχέτυπο πρότυπο του σκληροτράχηλου προγραμματιστή, ο οποίος θα έγραφε τα προγράμματά του σε κώδικα μηχανής, χρησιμοποιώντας το δεκαεξαδικό σύστημα. Όπως έγραφε και το συγκεκριμένο μήνυμα, «Συχνά αισθάνομαι ότι ο προγραμματισμός είναι μια μορφή τέχνης, η πραγματική αξία της οποίας μπορεί να αξιολογηθεί μόνο από κάποιο μυημένο στην ίδια μυστικιστική τέχνη. Υπάρχουν υπέροχα αριστουργήματα και λαμπρές πράξεις κρυμμένες από το οπτικό πεδίο του ανθρώπου και το θαυμασμό του, ορισμένες φορές για πάντα, λόγω της ίδιας της φύσης της διαδικασίας. Μπορεί κανείς να μάθει πολλά για κάποιον απλά διαβάζοντας τον κώδικά του, ακόμα και σε δεκαεξαδική μορφή. Ο Mel ήταν κατά τη γνώμη μου μια διάνοια που έμεινε στην αφάνεια».


Ο προγραμματιστής επανειλημμένα εμφανίζεται με το μοτίβο της καλλιτεχνικής διάνοιας. Το απόλυτο κείμενο της επιστήμης των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ένα πολύτομο magnus opus (μέγα έργο) που ονομάζεται The Art of Computer Programming. Το American Scientist συμπεριέλαβε τη σειρά ανάμεσα στις δώδεκα καλύτερες μονογραφίες του αιώνα, που υπάρχουν στο χώρο των φυσικών επιστημών (οι άλλες ήταν οι εξής: Dirac και Κβαντομηχανική, Einstein και θεωρία της σχετικότητας, Mandelbrot και γεωμετρία των φράκταλ, Pauling και χημικές ενώσεις, Russell και Whitehead και θεμελιώδη θεωρήματα στα μαθηματικά, von Neumann και Morgenstern και θεωρία παιγνίων, Wiener και κυβερνητική, Woodward και Hoffmann και συμμετρία τροχιών, Feynman και κβαντική ηλεκτροδυναμική, Smith κι η δομική αναζήτηση και συλλογή με άλλα κείμενα του Einstein). Τα βιβλία γράφονται από τον Donald Knuth, για περισσότερα από 30 χρόνια, που θεωρείται ευρέως ως ο καλύτερος προγραμματιστής του πλανήτη.



Τα δύο παγκοσμίως δημοφιλέστερα λειτουργικά συστήματα υπολογιστών συνδέονται με ένα πρόσωπο: το MS-Windows με τον Bill Gates και το GNU/Linux με τον Linus Torvalds. Αυτλες οι λέξεις γράφονται με μια εφαρμογή (κειμενογράφο) που έχει δημιουργήσει ο Richard Stallman. Στο χώρο του λογισμικού και ειδικά στο χώρο του λογισμικού ανοιχτού κώδικα (open source), οι άνθρωποι γνωρίζονται μεταξύ τους με το μικρό τους όνομα. Κάποιοι προγραμματιστές καταφέρνουν να γίνουν διάσημοι, ανάμεσα στους υπόλοιπους (προγραμματιστές), παγκοσμίως.



Συνεπώς, και πάλι το ερώτημα δεν είναι εάν στην επιστήμη των υπολογιστών, όπως και στις άλλες επιστήμες, η ευφυΐα πηγάζει από τη δημιουργική διάνοια—συχνά βέβαια συμβαίνει, όπως στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, τη ζωγραφική. Το ερώτημα δεν είναι εάν υπάρχει η διάνοια. Το ερώτημα είναι πώς γίνεται αντιληπτή η διάνοια.


Το 1997, στη διάσκεψη του Linux Kongress, ο Eric S. Raymond παρουσίασε ένα κείμενο με τίτλο “The Cathedral and the Bazaar“, το οποίο σε μεγάλο βαθμό πλαισίωσε τη συζήτηση που επακολούθησε σχετικά με τον τρόπο κατασκευής του λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Ο Raymond υποστήριξε ότι το λογισμικό ανοιχτού κώδικα αναπτύσσεται σαν ένα «παζάρι», όπου πολλά άτομα συνεισφέρουν ο καθένας ένα μικρό κομμάτι, με ένα διανεμημένο τρόπο που θυμίζει τις «αγορές της Ανατολής»—σε αντίθεση με τους μεσαιωνικούς καθεδρικούς ναούς, οι οποίοι κατασκευάζονταν βάσει ενός καλά οργανωμένου και δομημένου σχεδίου. Αυτό ίσως είναι μια εκλεπτυσμένη απλοποίηση. Ο Steven Weber στο βιβλίο του The Success of Open Source εξέτασε εις βάθος τους μηχανισμούς των έργων ανοιχτού κώδικα. Υπάρχουν έργα ανοιχτού λογισμικού, τα οποία αναπτύσσονται σύμφωνα με αυστηρές, ιεραρχικές κατευθυντήριες γραμμές, όπως συμβαίνει και στους μεγάλους οίκους παραγωγής λογισμικού. Από την άλλη υπάρχουν εταιρίες λογισμικού που αναπτύσσουν τα προϊόντα τους με έναν ανεξάρτητο τρόπο. Αυτό που είναι σίγουρο, ωστόσο, είναι ότι ακόμα κι αν οι προγραμματιστές αρπάξουν την ευκαιρία να δουλέψουν μόνοι τους (χωρίς τη φυσική παρουσία άλλων), σπανίως «δουλεύουν μόνοι τους». Επιτυχημένα έργα λογισμικού προκύπτουν από μια συμμετέχουσα κοινότητα που τα υποστηρίζει. Τα έργα λογισμικού μπορεί να κατευθύνονται από ιδιοφυίες «σπασίκλες» (geeks), αλλά αυτοί δεν αρκούν για να προκύψει ένα σπουδαίο λογισμικό. Για κάτι τέτοιο, πρέπει να δραστηριοποιηθεί κι ένα πραγματικό οικοσύστημα. Το οικοσύστημα υλοποιείται μέσω εντατικής χρήσης ψηφιακών υποδομών, οι οποίες επέφεραν επανάσταση στην καθημερινή ζωή και εργασία κατά το τέλος του προηγούμενου αιώνα, αλλά είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί ευρέως από τους προγραμματιστές για πολύ περισσότερο καιρό (από το 1970 και μετά).


Τι είναι αυτό που φέρνει ανανέωση στις πόλεις; Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι Strauss, Mahler, Schoenberg και Debussy, μεταξύ άλλων, επέφεραν ριζικές αλλαγές στο χώρο της κλασικής μουσικής. Ήταν ικανοί να κάνουν κάτι τέτοιο, όπως εύγλωττα έχει εξηγήσει ο Alex Ross στο The Rest is Noise: Listening to the Twentieth Century, επειδή η Βιέννη και το Παρίσι είχαν ως καύχημα μια εύπορη μεσαία τάξη η οποία ήταν διατεθειμένη να υποστηρίξει την τέχνη που θα τη σόκαρε, κι επειδή σε αυτές τις πόλεις υπήρχε μια κρίσιμη και καλά συνδεδεμένη «δημιουργική» μάζα, κυρίως κατώτατης κοινωνικής τάξης, που ήταν προετοιμασμένη να σοκάρει. Ομοίως, στο χώρο της αρχιτεκτονικής, ο Dana Cuff έδειξε στο Architecture: The Story of Practice ότι παρόλο που το επάγγελμα εμφανίζει την τάση να εκθειάζει το δημιουργικό ταλέντο του κάθε αρχιτέκτονα, το μεγαλύτερο μέρος της αρχιτεκτονικής εργασίας πραγματοποιείται στα πλαίσια ενός ομαδικού περιβάλλοντος, όπου οι αρχιτέκτονες έρχονται σε επαφή με πελάτες και επαγγελματίες συνεργάτες για να δημιουργήσουν σύνθετα κτίρια.


Η ένταση μεταξύ του μοναχικού δημιουργού και της ομαδικής δημιουργίας δεν είναι κάτι καινούριο. Παρατηρήθηκε στη Φλωρεντία, όπως παρατηρείται τώρα στη Silicon Valley. Αυτό που διαφέρει σήμερα είναι ότι η τεχνολογία μας δίνει τη δυνατότητα να συνδεόμαστε με άλλους πιο εύκολα από πριν. Είναι η δημιουργία των ψηφιακών κοινοτήτων από μέλη διάσπαρτα στο χώρο, που όμως έρχονται κοντά με την ηλεκτρονική συνεργασία, η οποία προσφέρει νέες ευκαιρίες για να ανθίσει η δημιουργικότητα Στο Terre des Hommes (αγγλικός τίτλος: Wind, Sand and Stars), ο Antoine de Saint-Exupery μελέτησε τη μοίρα αυτών που ήταν τόσο άτυχοι που δεν τους δόθηκε η ευκαιρία να δημιουργήσουν. Στην εποχή του, για έναν Ευρωπαίο όπως αυτός, οι Ανατολίτες ήταν οι άτυχοι της υπόθεσης: «Αυτό που με βασανίζει δεν είναι αυτή η φτώχεια στην οποία στο κάτω-κάτω ένας άνθρωπος μπορεί να προσαρμοστεί τόσο εύκολα όσο και στην τεμπελιά. Γενιές από Ανατολίτες ζουν μέσα στη «βρωμιά» και τους αρέσει. Αυτό που με βασανίζει δεν είναι η καμπούρα, ούτε οι παραμορφώσεις, ούτε η ασχήμια. Είναι ότι βλέπω το «θάνατο του Mozart» από λίγο, σε καθέναν από αυτούς. Το τέλος αυτής της «σπατάλης», είναι η ευκαιρία που μας δίνεται μέσα από τις καινούριες τεχνολογίας της επικοινωνίας.