Φαίνεται πως η πόλη, ο χώρος της, το μέλλον της, η παραγωγή της, ήταν σχεδόν αποκλειστικά το αποτέλεσμα διαδικασιών και τάσεων που πραγματοποιούνται σε απρόσιτη απόσταση, σε άγνωστες τοποθεσίες, κυρίως καθορισμένες από τα συμφέροντα και τις βουλές μη-εντοπισμένων δυνάμεων, δρώντων και τάσεων. Λες και η πόλη δεν μπορούσε πια να παράγεται και να σχηματίζεται με βάση τις επιθυμίες των κατοίκων της, διατυπώνοντας κάποια μορφή συλλογικής βούλησης. Λες και η πόλη δεν ήταν πλέον η ψυχή και ο λόγος της αστικής πολιτικής αλλά ένα απλό αντικείμενο ενός είδους πνευματώδους και υγιενής διαχείρισης που αντιλαμβάνεται το δημόσιο χώρο σαν αγορά και προϊόν, θέτοντας την οικονομία στο ίδιο το κέντρο της κοινωνίας.


Η ημερήσια διάταξη των πόλεων δεν περιέχει πλέον αναδιανεμητικές και κοινωνικές ευαισθησίες αλλά εστιάζει τώρα στην οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα. Η δημιουργική ευελιξία, η αποδοτικότητα και η στρατηγική σύμπραξη αποκλείουν τη διαφωνία, την αντιπαράθεση και τη ριζοσπαστική κριτική έτσι που σχεδόν σβήνουν την πολιτική από το πρόσωπο της πόλης. Ο χώρος της πόλης αναισθητοποιείται.


Ο δημόσιος χώρος σήμερα είναι προγραμματισμένος, σχεδιασμένος, ορισμένος, διαχωρισμένος, αστυνομευόμενος, και στημένος κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ελέγχεται εύκολα, να είναι «ασφαλής» και «εμπορικοποιημένος», με τρόπους που οδηγούν σε ομοιογενείς, αδιάφορες, ομαλές και καθαρές επιφάνειες που διαφέρουν σημαντικά από τα εγγενή χαρακτηριστικά της ίδιας της έννοιας του δημόσιου.


Επιπλέον, ηγεμονικές χωρικές πρακτικές έχουν λειτουργήσει και συνεχίζουν να λειτουργούν από τη βάση μιας πολύ περιορισμένης κατανόησης του δημόσιου χώρου που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη φυσική του διάσταση. Λες και η δημόσια σφαίρα είναι μόνο ο καθεαυτός χώρος της πλατείας, του δρόμου ή της αγοράς, αντί για το περίπλοκο σύνολο των διαδράσεων, αντιπαραθέσεων, της κοινωνικής και ανθρώπινης ανταλλαγής κι επικοινωνίας, αγάπης και διαμάχης που συνιστούν της ουσία της. Σαν να μην ήταν πλέον δυνατόν να φανταστούμε ποικίλες συλλογικές δράσεις κι ενέργειες που δίνουν σχήμα σε μια πολύ πλουσιότερη και κοινωνικά παραγωγική δημόσια σφαίρα. Σαν να μην ήταν πλέον το πολιτικό στοιχείο παρόν ως το βασικό συστατικό των διάφορων και πολύπλοκων συνάξεων ροών και δρώντων που αρθρώνουν την κοινωνία.


Για να αντισταθούμε στην απαισιοδοξία, το κυνισμό και την καιροσκοπία της μετα-ουτοπικής, μετα-πολιτικής και μετα-δημοκρατικής κατάστασης που κατήγγειλε ο Rànciere και άλλοι, οφείλει κανείς να αναζητήσει και να παράξει ενεργά εναλλακτικούς τρόπους προς μια πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αστικοποίησης και χωρικών πρακτικών γενικά. Η επανενεργοποίηση του αστικού χώρου είναι ακόμη δυνατή.


Την συνεχιζόμενη αποπολιτικοποίηση της πόλης στην πραγματικότητα αμφισβητούν και αντιστέκονται σ’ αυτήν πολυάριθμες δράσεις που αυθόρμητα εξορμούν και διατυπώνουν ατομικές ή συλλογικές εμπειρίες, όνειρα κι επιθυμίες, και τότε εξελίσσονται σε κάτι άλλο, ένα υβρίδιο, ένα δίκτυο, μια ενέργεια εν κινήσει. Αυτές οι ενέργειες, συχνότερα από αυτό που τείνουμε να αναγνωρίζουμε, επηρεάζουν και μεταμορφώνουν τις κατεστημένες δομές των δυνάμεων με τρόπους που είναι δύσκολο να χαρτογραφήσουμε ή να αξιολογήσουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι ικανές να επηρεάσουν ουσιαστικά την κατασκευή της πόλης.


Πολλές από αυτές τις δράσεις ξεχύνονται μέσα ή γύρω από συγκεκριμένα αστικά περιβάλλοντα, κομμάτια ή χώρους, σε σχέση με ειδικά, συχνά ακαθόριστα χαρακτηριστικά και δυναμικές αυτών των τοποθεσιών. Λανθάνοντες χώρους, ενδιάμεσους χώρους. Διαφορετικούς χώρους. Άλλους χώρους.


Κάποιο συγκεκριμένο είδος ριζοσπαστικά κριτικών πρακτικών ευαίσθητων στη δυναμική τέτοιων δημόσιων χώρων καταφέρνουν να πυροδοτήσουν περίπλοκες διαδικασίες επαναδραστηριοποίησης και χειραφέτησης της κοινότητας ενώ δοκιμάζουν εναλλακτικά αστικά μοντέλα και προσεγγίσεις κατασκευής πόλεων. Αρκετά συχνά, μέσα από τη διατύπωση δημιουργικών διαδικασιών συνεργασίας με ομάδες και κοινότητες, αυτές οι πρακτικές υιοθετούν τακτικές και τεχνικές κοντινές σ’ αυτές του πειρατή, αναμειγνύοντας την τέχνη με το χώρο με φαινομενικά ακίνδυνους τρόπους που αργότερα οδηγούν σε σοβαρή πολιτική διαμάχη, ανάμειξη και ενεργοποίηση.


Είναι πιθανό να φανταστούμε, ακολουθώντας τον De Certeau, μια πόλη που αποτελεί σκηνικό μιας ατέλειωτης, συνεχούς και σιωπηλής μάχης μεταξύ των μηχανισμών που παράγουν χώρο πειθαρχίας, π.χ. τις κοινωνικές πρακτικές, υπεύθυνες για μια μυστική δόμηση των συνθηκών της κοινωνικής ζωής, και των ποκίλων ατομικών τρόπων επανα-οικειοποίησης, πολλαπλών και «ποικιλόμορφων, αντιστασιακών, δόλιων και πεισματάρικων διαδικασιών που ξεγλυστρούν από την πειθαρχία χωρίς να βρίσκονται εκτός του πεδίου στο οποίο εξασκείται». (De Certeau, 1984: 96)


Αυτές οι τακτικές και πρακτικές επανα-οικειοποίησης ανοίγουν το δρόμο για μια άλλη πόλη, έναν άλλο χώρο, έναν χώρο μακριά από το ξεκάθαρο κείμενο της προγραμματισμένης, ευανάγνωστης ή εμφανούς πόλης. Ένα χώρο όπου κείται μια άλλη, αόρατη πόλη. Μια τέτοια «αόρατη» πόλη ανήκει στη σφαίρα του βιωμένου χώρου∙ για την ακρίβεια, η ζωή, οι πραγματικές πρακτικές και σχέσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο, τα άτομα που κατοικούν στο χώρο, μερικές φορές μπορούν να φανταστούν, να προξενήσουν και να παράξουν ακόμη ένα άλλο είδος χώρου, ή ακόμη καλύτερα, μια πολλαπλότητα «άλλων χώρων» που παρέχουν το σημείο για «άλλες» επιθυμίες, ανάγκες, ιδέες, μεταβάσεις, μεταμορφώσεις, αλλαγές, ενέργειες και διαδικασίες που δε θα είχαν βρει τη θέση τους αλλιώς: ένας κάπως «αόρατος» αλλά πλήρως βιωμένος χώρος.


Αυτή μπορεί να είναι η περίπτωση των παρεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις δημόσιες στέρνες για το πλύσιμο των ρούχων στο Caldes de Montbui[1] – ένα χωριό της Ρωμαϊκής εποχής με ιαματικά νερά στα περίχωρα τα Βαρκελώνης – που υιοθέτησαν μια ομάδα φίλων, επιμελητών του τοπικού καλλιτεχνικού φεστιβάλ. Έχοντας ευαισθητοποιηθεί με την εύθραυστη κατάσταση ενός εκ των ορίων του ιστορικού πυρήνα που ήταν σε επαφή με ένα ρυάκι και μερικά χωράφια, αποφάσισαν να προτείνουν να γίνει αντικείμενο μελέτης και χώρος εργασίας για την ομάδα των επιλεγμένων καλλιτεχνών για τις εκδηλώσεις τέχνης του 2008 και του 2009.


Η πρόσφατη ανάπτυξη του χωριού έχει γεννήσει καινούριες περιοχές «αστικότητας», ποικιλομορφίας και συνθετότητας που δημιουργούν μια συγκέντρωση αστικής ζωής μακριά από τον ιστορικό πυρήνα και το φράγμα που εκπροσωπείται από τη φυσική άκρη της πόλης κατά μήκος της διαλείπουσας ροής του νερού, στο δυτικό σύνορο. Αυτός ο διαχωρισμός έχει δημιουργήσει μια αποκλεισμένη παρυφή, που, απορροφώντας όλο τον ιστορικό πυρήνα, διαμορφώνει ένα είδος πίσω πλευράς της πόλης, μια πίσω πλευρά που βλέπει προς τους κήπους και τα χωράφια, μια πίσω πλευρά που παρέχει μαρτυρίες της ίδιας της παραμέλησής της, της έλλειψής της σε υποδομές, της απουσίας ενότητάς της.


Ωστόσο, ο νέος αστικός σχεδιασμός του χωριού δείχνει πολύ ξεκάθαρα τα κλειδιά της αστικής πολιτικής που συντηρεί η τοπική κυβέρνηση. Μια αρχική ανάλυση των σχεδίων που περιγράφουν τις χρήσεις της μη-αστικής γης (π.χ. όλων των ειδών οι φυσικές, γεωργικές, υπαίθριες και προστατευμένες περιοχές) αποκαλύπτει ένα σοκαριστικά μεγάλο κομμάτι μη-αστικής γης να έχει μετατραπεί σε μια καινούρια μονάδα που επηρεάζει τα γόνιμα χωράφια, τους κήπους και τις κατοικίες, με το σκοπό να τα μετατρέψει σε μια τεράστια αποκαλούμενη «ιαματική πόλη». Ένα είδος συγκροτήματος θερμών πηγών «σαν θεματικό πάρκο» του μεγέθους του ιστορικού πυρήνα, καταπατώντας την πράσινη έκταση έξω από την άκρη της πόλης.


Στα μάτια της τοπικής κυβέρνησης, η νέα μονάδα θα αποκάλυπτε την κατάσταση της πίσω πλευράς του συνόρου, που θα έχει μετατραπεί σε πρόσοψη για τους τουρίστες και τους επισκέπτες του ιαματικού θεματικού πάρκου. Μια πρόσοψη που, σύμφωνα με το εγκεκριμένο σχέδιο, θα έπρεπε τότε να την μεταχειριστούν «κατάλληλα» με επιφανειακό «καλλωπισμό»: μια αποκλειστικά οπτική μεταμόρφωση, άμοιρη των εγγενών μικρών κι εύθραυστων διαδράσεων και μικρο-οικοσυστημάτων του μέρους, σε πείσμα της μνήμης και αδιάφορα προς τις ποικίλες ιδιαιτερότητες των μικρο-χώρων που σχηματίζονταν κατά μήκος του συνόρου.


Αρκετοί δημόσιοι χώροι στο χωριό έχουν ήδη μεταμορφωθεί, ιδιωτικοποιηθεί και απογυμνωθεί από την πρωτότυπη και εγγενή δημόσια φύση τους, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός τέτοιου προγράμματος. Αντίθετα, μια σειρά από «άλλους χώρους», αποκλεισμένα τμήματα δημοσίων, ημι-δημοσίων, ή κάποτε δημοσίων χώρων, μπορούν να αναγνωριστούν κατά μήκος της άκρης της πόλης, μερικά από τα οποία είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένα στο τείχος που διαχωρίζει την παρυφή από τα χωράφια που βρίσκονται από κάτω. Ανάμεσά τους, πολλά είναι φορτισμένα με μια ακαθόριστη, ειδική δυναμική, σχετική με τη μορφή τους, την κατάστασή τους, την τοποθεσία τους, τη χρήσή τους, τις αναμνήσεις που διατηρούν ή ένα συνδυασμό όλων αυτών. Θα μπορούσε κανείς να τα αποκαλέσει «λανθάνοντες χώρους». «Άλλοι χώροι», κάπως αποκλεισμένοι, αλλά φορείς ειδικών δυναμικών και λανθανουσών αναμνήσεων.

«Η χωρική πρακτική δεν καθορίζεται ούτε από ένα υπάρχον σύστημα, είτε είναι αστικό ή οικολογικό, ούτε είναι προσαρμοσμένη σ’ ένα σύστημα, είτε είναι αυτό οικονομικό ή πολιτικό. Αντίθετα, χάρη στις δυνητικές ενέργειες μιας ποικιλίας ομάδων, ικανών να εκτρέπουν τον ομοιογενοποιημένο χώρο για τους δικούς τους σκοπούς, ένας θεατροποιημένος ή δραματοποιημένος χώρος είναι ευεπίφορος να προκύψει». (Lefebvre, 1991:391)


Αυτό το απόσπασμα από το The Production of Space (Η Παραγωγή του Χώρου) του Lefebvre διατυπώνει την παρουσία και την ύπαρξη ομάδων και ατόμων, μερικές φορές ικανών να ταυτοποιήσουν λανθάνουσες δυναμικές, μερικές φορές ικανών να τις πυροδοτήσουν, μερικές φορές να θέσουν τις προδιαγραφές για να προκύψουν «άλλοι» βιωμένοι χώροι. Η ομάδα πίσω από το «Ανεξάρτητο Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ της Πόλης» στο Caldes de Montbui μπορεί να είναι μια από αυτές.[2] Η ίδια η «συσκευή» περιέχει μικρούς χώρους που κάνουν τις αντιδράσεις ενάντια τις ίδιες της τις δράσεις πιθανές: στην περίπτωση αυτού του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ της Πόλης, το θέαμα υπάρχει χάρη σ’ ένα πρόγραμμα επιχορήγησης της τοπικής κυβέρνησης που ακριβώς στοχεύει στην επανενεργοποίηση του αστικού πυρήνα υπό πολιτιστικούς όρους. Κάποιος μπορεί εδώ να προβλέψει σημαντικές διαφορές μεταξύ της έννοιας «πολιτιστικό» για το Δήμο και του νοήματος που έχει για τους «πειρατές» φίλους μας.


Σαν αποτέλεσμα των αναπτυσσόμενων αντιπαραθέσεων ως προς το χώρο, που ανιχνεύτηκαν στο χωριό το Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ προσπάθηε να υιοθετήσει κρίσιμες παρεμβάσεις κι ενθάρρυνε την αλληλεπίδραση με το μέρος όπως και τη μεταμόρφωσή του ανακοινώνοντας ένα κάλεσμα για έργα που ενδιαφέρονταν να προκαλέσουν τη θεσμική οπτική και τα σχέδια για έναν επιφανειακό καλλωπισμό της άκρης της πόλης. Η πρόταση του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ ήταν να αντιστρέψει την κατάσταση μέσω μιας άλλης ματιάς, αφοσιωμένης σε μια πολύ περισσότερο προσεκτική, ίσως εθνογραφική προσέγγιση, προσανατολισμένη στο τοπίο και στους κήπους (‘huertas’), που βρίσκονταν στην άκρη της πόλης.


Δυο από τους καλλιτέχνες αποφάσισαν να παρέμβουν σε δυο κομμάτια του δημόσιου χώρου ανάμεσα σ’ εκείνους που προηγουμένως είχαν ταυτοποιηθεί ως «λανθάνοντες χώροι». Ήταν και οι δυο δημόσιοι «χώροι για πλύσιμο» ή «πλυσταριά» αλλά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη στέρνα φιλοξένησε την πρόταση της Γιαπωνέζας καλλιτέχνιδας Atsuko Arai, με τίτλο ‘Vine a Fer Safareig’.[3] Μέσα από αυτή τη δράση, μια λεκάνη ήταν ανοιχτή για το κοινό μόνο λίγες ώρες την ημέρα σαν κομμάτι των ξεναγήσεων της τοπικής περιήγησης της πόλης, είχε μετατραπεί σε μια εορταστική συνάντηση για να πλύνουν ρούχα και να πάρουν μαζί πρωϊνό, ενώ μιλούσαν και κουβέντιαζαν, ενώ μοιράζονταν τη στιγμή και την εμπειρία του χώρου.


Η καλλιτέχνης αναγνώρισε το δυναμικό των κοινωνικών και σχεσιακών χώρων που προέκυπτε από τους συμμετέχοντες και τη συνύπαρξή τους, και το έθεσε σε κίνηση για να περιθάλψει τη μεταμόρφωση του κατοίκου-θεατή, για τον οποίο ο «θεματικός» χώρος σχεδιάζεται από τους θεσμούς, σε έναν κάτοικο-χρήστη, ή ακόμη κι έναν κάτοικο-δημιουργό αυτού του χώρου.


Η Atsuko πρότεινε ένα ευχάριστο πρόγευμα για να ανακτηθεί η δημόσια κατάσταση του χώρου: όλοι μπορούσαν να μπουν δωρεάν, σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, κι όχι μόνο για να το επισκεφθούν, αλλά και να το βιώσουν πλένοντας ρούχα. Βρήκε τις ηλικιωμένες γυναίκες να χρησιμοποιούν ακόμη το χώρο και τις ενθάρρυνε να μοιραστούν τη γνώση τους με τις υπόλοιπες σε μια συνάντηση διαφορετικών γενεών γύρω από το γεγονός του πλυσίματος των ρούχων σαν κοινωνική εκδήλωση. Η δράση της Atsuko κατάφερε να υιοθετήσει την ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας ενέργειας, σπρώχνοντας το χώρο πίσω σε μια «αμφιλεγόμενη» κατάσταση που τον έφερε πιο κοντά στην καθημερινή ζωή και μακρύτερα από το θέαμα.


Η δεύτερη δράση πραγματοποιήθηκε στη μικρότερη λεκάνη για πλύσιμο της ‘Santa Esperança’, έναν παραμελημένο και ξεχασμένο χώρο, παρατημένο στην άκρη της πόλης. Ένα κομμάτι δημόσιου χώρου σπουδαίας αξίας και τεράστιου δυναμικού που έχει διαγραφεί, «ακυρωθεί» και τεθεί υπό έλεγχο για να αντικατασταθεί και να καταληφθεί από ένα νέο έργο: ένα χώρο στάθμευσης για την εκκλησία.


Αυτή η λεκάνη, ένας σκουπιδότοπος πλέον για όλων των ειδών τα σκουπίδια και απόβλητα, εγκαταλελειμένος και βρώμικος, αποδείχτηκε η τέλεια ευκαιρία για μια άλλη καλλιτέχνιδα. Η ‘Somanyprojects’ αφοσιώθηκε σε μια στέρεη αναζήτηση για την ανόρθωση και επανενεργοποίηση του χώρου και των δυναμικών του, ανακοινώνοντας τα επίσημα εγκαίνια του καινούριου «Κλαμπ Κολύμβησης του Πλυσταριού» για την ημέρα – κλειδί του Φεστιβάλ. Ύστερα ξεκίνησε μια μακρά και σιωπηλή διαδικασία επιλεκτικού καθαρισμού, ταξινόμησης κάθε σκουπιδιού και αποβλήτου όπως τα έβγαζε από τη στέρνα, επιδιορθώνοντας σωλήνες και ανοίγοντας ξανά τη ροή του ιαματικού νερού που είχε φραχτεί.


Με το που έρρευσε ξανά το ιαματικό νερό κι άρχισε να γεμίζει τις στέρνες, οι άνθρωποι ήρθαν στη συνάντηση κατά ομάδες. Έπεσαν μέσα στο νερό κι άρχισαν να μοιράζονται κάποιες πολύ έντονες στιγμές κατά τις οποίες όλοι εξεπλάγησαν που ανακάλυψαν ξανά αυτό το μέρος.


Πηγαίνοντας πίσω στην ιδέα του λανθάνοντα χώρου, σαν χώρος που είναι κάπως αποκλεισμένος αλλά διατηρεί ενδιαφέροντα και/ή ακαθόριστα δυναμικά, οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται εδώ απεικονίζουν μια μεταμόρφωση τέτοιων λανθανόντων χώρων σε κάτι άλλο, μέσω της ενσωμάτωσης μιας ενέργειας που προέρχεται από την αλληλεπίδραση των επιμελητών και του φεστιβάλ, του καλλιτέχνη, και των αντίστοιχων βλεμμάτων τους, καθώς και με τα εγγενή χαρακτηριστικά και δυναμικά του ίδιου του χώρου.


Όλες αυτές οι ενέργειες σε συνδυασμό εκτελούν μια μετάβαση από τον πρωτότυπο λανθάνοντα χώρο σε κάτι άλλο: ένα διαφορετικό κι ακόμη πιο ελκυστικό ενδιάμεσο χώρο που ξανακερδίζει τη «δημόσια χροιά» του σα χώρος για συζήτηση, σα χώρος που συζητείται, σα χώρος που ούτε αποκλείεται, ούτε περιλαμβάνεται. Σαν χώρος που η κοινότητα έχει τη διάθεση να ξανακατοικήσει, ένας χώρος όπου μπορεί να ξανασυμβεί η αλληλεπίδραση.


Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και να ονομάσει αυτή τη διαδικασία υβριδική πρακτική συνεργατικής τέχνης. Ένα καθεστώς εμπλουτισμένης συνάντησης, αλληλεπίδρασης κι ανταλλαγής που πηγαίνει πιο πέρα από τη συλλογική εμπειρία της καλλιτεχνικής εκδήλωσης. Μια συνάντηση της γειτονιάς, ένα συλλογικό μπάνιο ή κολύμπι, το άνοιγμα ξανά ενός παραμελημένου κάποτε δημόσιο χώρου, μια καλλιτεχνική παράσταση, μια συζήτηση και μια κουβέντα συμβαίνουν ταυτόχρονα.


Τα αποτελέσματα ενός τόσο εντατικοποιημένου καθεστώτος διάδρασης και σχέσεων αχρηστεύουν τα όρια αυτού που μοιάζει με δίκτυο που πολλαπλασιάζει το χώρο σε όλες τις σφαίρες της δημόσιας περιοχής. Και κάποιες από αυτές τις επιδράσεις, τις συνέπειες και τα παρακλάδια τους οδηγούν σε μια επαναδιανομή του λογικού με πολλούς τρόπους, πηγάζοντας από την εντατικοποίηση της διάδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και περιλαμβάνοντας: τη δική τους εκ νέου ανακάλυψη του χώρου και την συνεπαγόμενη διαδικασία της επανα-οικειοποίησης μέσω της συνεργατικής κατασκευής ενός εναλλακτικού και συλλογικού «φανταστικού», μιας επιθυμίας να πουν σε «άλλους» γι’ αυτό το «φανταστικό» κι αυτό το «καινούριο» μέρος, μια αυξανόμενη επίγνωση της ικανότητάς τους να πράττουν για τον εαυτό τους και να επεμβαίνουν στον καθορισμό του περιβάλλοντος και της ζωής τους, και τελικά, μια διαδικασία καθόλου σκόπιμης συνειδητοποίησης της διαφωνίας τους με την πραγματικότητα που οδηγεί σε μια αυθεντική αντιγνωμία.


Αυτά τα «συν» είναι ακόμη ζωντανά ύστερα από ένα διάστημα, και αυτή τη στιγμή εξελίσσονται και παίρνουν σχήμα με πολλούς τρόπους: μια νέα πρόταση για ένα συμμετοχικό και προερχόμενο από την κοινότητα σχέδιο ανάπτυξης και διαχείρισης για τα περιβόλια και τον κήπο, που προέκυψαν ύστερα από μια επίσκεψη στο μέρος και βοήθησε να έρθει η κοινότητα κοντά στα περιβόλια της ώστε να ξανανακαλύψουν το χώρο, προσπαθώντας να ανοίξει ένας διάλογος με τους νεοφερμένους κι αυτούς που ήδη φροντίζουν αυτή τη γη∙ η επικείμενη επαναλειτουργία της δεύτερης στέρνας για περιοδικά προγραμματισμένα ομαδικά λουτρά∙ ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα για τις αναμνήσεις που σχετίζονται με τις κινήσεις και τα σώματα των γυναικών που χρησιμοποιούν τις στέρνες∙ άλλο ένα πολύ πετυχημένο νυχτερινό μπάνιο που έγινε στο λουτρό, που είχε σαν αποτέλεσμα οργανωμένες φωνές να ζητήσουν περιοδικές επανεκδόσεις μιας τέτοιας «δημόσιας συνάντησης»∙ ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας πάνω στα ζητήματα του χώρου και του φύλου σε σχέση με τη μεγαλύτερη στέρνα, και η επιστροφή της συζήτησης της προτεινόμενης μετατροπής της άκρης του ιστορικού πυρήνα∙ η «ελπίδα» που εμφανίστηκε σαν graffiti σ’ έναν απ’ τους τοίχους∙ οι συνεντεύξεις που πήραμε από διαφορετικά άτομα σχετικά μ’ αυτά τα μέρη (καλλιτέχνες, κάτοικοι, πολεοδόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί…)∙ η οργάνωση μιας στρογγυλής τράπεζας που επέτρεψε σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες να συναντηθούν και να συζητήσουν, δημιουργώντας νέες πιθανότητες καθώς έρχονταν αντιμέτωποι μεταξύ τους∙ και η πιθανότητα μιας πιο σταθερής ομάδας ή «πλατφόρμας» που θα μπορούσε να ηγηθεί της πρότασης για καινούριες χρήσεις αυτών των ιστορικών χώρων.


Οι καλλιτεχνικές πρακτικές συνεργασίας είναι δημιουργικές διαδικασίες που θα έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη για σκοπούς σχεδιασμού. Στις περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, αλλά όπως και σε τόσες άλλες καταστάσεις, αυτές οι πρακτικές λειτουργούν μέσω τριών πολύ ενδιαφερόντων ιδεών: από τη μια πλευρά, είναι η «ελαστικότητα», η ικανότητα μιας κοινότητας να προσαρμοστεί αργά στις αλλαγές∙ από την άλλη, η «μετάβαση», ένας νέος δρόμος σε καινούριες πιθανότητες κι αλλαγές∙ και τελικά, η «συμπερίληψη», π.χ. ο καθένας – ομάδα ή άτομο – χρειάζεται στη διάρκεια της διαδικασίας.


Αυτή η παρέμβαση μπορεί να γίνει ένα καλό παράδειγμα μιας υβριδικής συνεργατικής πρακτικής που πηγαίνει μακρύτερα από άλλα παραδείγματα μεγαλύτερης εμπορικής επιτυχίας και προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σπουδαιότερη ικανότητά του να μεταμορφώσει την κοινωνική σφαίρα, αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας και συλλογικής δουλειάς γύρω από την ιδέα της ανάκτησης «αναμνήσεων» που έχουν κατατεθεί μέσα σε αστικούς χώρους, σε κομμάτια του δημόσιου χώρου, σ’ αυτά τα μικρά «αστικά τεχνουργήματα» που περισσότερο από μια ετικέτα θεσμοθετημένης κληρονομιάς έχουν μια πιο επείγουσα ανάγκη μιας προσαρμοσμένης χρήσης, δηλαδή, αυτήν της καθημερινής ζωής.


Αντί για την πιθανότητα να υποθάλπτουν κλειστή και «στατική» αντίσταση, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των «άλλων» ενδιαμέσων χώρων είναι το δυναμικό που έχουν να χρησιμοποιηθούν και να επανακτηθούν και, μακριά από τον έλεγχο, να διατυπωθούν μέσω των αυθόρμητων (ή προσεκτικά σκηνοθετημένων) ενεργειών διαφορετικών ομάδων και ατόμων, με ποικίλους στόχους που ξεφεύγουν από αυτούς της ηγεμονικής τάξης. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συχνά έχουν απρόσμενα κι έτσι δύσκολα να ελεγχθούν αποτελέσματα και επιδράσεις. Τέτοιοι χώροι μπορούν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας, χώρους όπου άτομα και ομάδες συνταντιούνται και ίσως ανακαλύπτουν κρυμμένες δυναμικές κι αξίες όχι μόνο του χώρου, αλλά επίσης των δικών τους κείμενων γνώσεων και διαφορών. Μέσω της ξαφνικής συνειδητοποίησης αυτών των δυναμικών και τη συνάντηση των κατόχων τους με ένα εξίσου δυναμικό χώρο, ξεδιπλώνεται ένα απίστευτα πλούσιο τοπίο πιθανοτήτων.


Η αποστολή τότε είναι να ξανακωδικοποιηθούν όλες αυτές οι πιθανότητες και δυναμικές, να πυροδοτήσουν κυριολεκτικά ποικίλες διαδικασίες συνεργασίας, βρίσκοντας και αναγνωρίζοντας τον «διαφορικό χώρο», ανακαλύπτοντας τη δυναμική του, υιοθετώντας αυτές τις συναντήσεις, το μοίρασμα και τους συνδέσμους, και διατυπώνοντας τους προς την κατεύθυνση ενός ή πολλών συλλογικών έργων, που τελικά, θα έπρεπε να στοχεύουν σε κάποια μορφή δράσης προς τα μπρος ενάντια στις αλλοτριωτικές, πλήρως διαβρωτικές, μεταλλαγμένες και φαινομενικά αδιαφιλονίκητες μορφές εξουσίας κι ελέγχου: μιας δράση προς τη ζωή.


Μερικές φορές όμως, η δημιουργία κωδικών για τις δυναμικές και οι διαδικασίες ανάφλεξης στο χώρο απαιτούν προσεκτικά, σιωπηλά βήματα, και οι προθέσεις ή οι τελικοί σκοποί να είναι καμουφλαρισμένοι, κρυμμένοι ή μεταμφιεσμένοι σε κάτι άλλο, υιοθετώντας τεχνικές από αποφεύγουν «κατ’ αρχήν» τοποθετήσεις ή θέσεις που είναι υπερβολικά ξεκάθαρες. Τακτικές που καθιστούν αυτούς τους στόχους και δράσεις εμφανώς «αβλαβείς», τραβώντας όλο και πιο πολλά άτομα στη συνεργασία και την πλοκή ενός όλο και πιο σύνθετου δικτύου σχέσεων και συνδέσεων που αρχίζουν από γεγονότα και ζητήματα της καθημερινής ζωής και κορυφώνονται στα πιο ουσιαστικά κι αυθεντικά «θέματα που προκαλούν ανησυχία»,[4] για να καταλήξουν απρόσμενα να προκαλούν τις πιο άκαμπτες δομές και θεσμούς της εξουσίας.


Μερικές φορές, είναι ίσως απαραίτητο να ζήσουμε με την αυτοσχέδια μάσκα ενός πειρατή, να γίνουμε κάτοχοι των δεξιοτήτων του, των κόλπων του, των διαδικασιών και ικανοτήτων του, και να τις οικειοποιηθούμε για άλλους σκοπούς. Η υβριδική πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καμουφλάρει τον πολιτικό ακτιβισμό, να κινητοποιήσει την κοινότητα για ένα αρχικά «άκακο» γεγονός που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίσει, επαναξιολογήσει και επανακτήσει τις δικές της αναμνήσεις και χώρους. Η υβριδική πρακτική μπορεί να παράξει ριζωματικές κι εξίσου υβριδικές διαδικασίες ενέργειας οδηγώντας στη μεταμόρφωση του υπάρχοντος χώρου και/ή την παραγωγή «άλλων» χώρων.


Όπως έχει περιγραφεί από τον Rànciere, η πολιτική διαδικασία της αντιγνωμίας μέσω της οποίας η κατεστημένη τάξη της αντίληψης ή «διανομής του λογικού» έρχεται αντιμέτωπη με το μη επιτρεπτό, εδώ καμουφλάρεται, και καθίσταται πιο αποτελεσματική, εν τω μέσω ενός αρχικά «ποιητικού» και «ελκυστικού» γεγονότος που ωστόσο δημιουργεί μια ρωγμή στη λογική τάξη κι ανοίγει χώρους αμφισβήτησης, αφανείς μέχρι τώρα.


Η ρωγμή γίνεται δυνατή με το που ο καλλιτέχνης αναγνωρίζει την κρυμμένη δυναμική ενός προηγούμενα αγνοημένου ή παραμελημένου χώρου, μεταμορφώνοντας τα οικονομικά μη παραγωγικά «ενδιάμεσα» του Μαρξ σε ένα κοινωνικά και πολιτικά παραγωγικό χωρικό χάσμα, με το να αποδομεί, επανακτά και ξαναπαρουσιάζει το δημόσιο χώρο μέσω μιας υβριδικής δράσης, που είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνική και συνεργατική.


Η ποιητική στιγμή ευφυώς αναπτύσει ένα τέτοιο δυναμικό επιτρέποντας στην κοινότητα να αναγνωρίσει και ταυτοποιήσει τις κρυμμένες αξίες και το δυναμικό του δικού «τους» πεδίου, οδηγώντας τα άτομα σε μια εμπειρία του καλλιτεχνικού γεγονότος που συναντά την καθημερινή ζωή.


Αυτή η αναγνώριση δραστηριοποιεί και τους ανθρώπους και το χώρο, υιοθετώντας μια πολλαπλότητα από ακόλουθες συνδέσεις, δράσεις κι αντιδράσεις που γίνονται ένας καινούριος κοινωνικός δρων: μια τεράστια μεταμορφωτική ενέργεια που εξαπλώνεται σαν ιός, και προοδευτικά επηρεάζει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας μέσω μιας πάρα πολύ περίπλοκης πολιτικής διαδικασίας.


Ο ριζοσπαστικός πολιτικός ακτιβισμός μπορεί λοιπόν να καμουφλαριστεί μέσα σε μια από αυτές τις υβριδικές πρακτικές και ύστερα να αναπτυχθεί προοδευτικά όχι μόνο μέσα σ’ έναν ενδιάμεσο τριτοχώρο (thirdspace) – που μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τον «τόπο» για συνωμοσία και εκκόλαψη – αλλά επίσης στην ίδια την ουσία της αστικής ζωής, γινόμενος ένας εναλλακτικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος να παραχθεί ο χώρος παραγωγικά, δίνοντας τελικά σχήμα στην πόλη.



Σημειώσεις

[1] Tο Caldes de Montbui είναι ένα μικρό Ρωμαϊκό χωριό που είχε αναπτυχθεί αργά στηριζόμενο στους φυσικούς πόρους του, συγκεκριμένα την καλλιέργεια της γης και τα ιαματικά νερά, μέχρι που πρόσφατα κύματα από τους εσωτερικούς δακτύλιους ανέβασαν τον πληθυσμό του σε 15.000 κατοίκους.

[2] Το φεστιβάλ ‘Mostra Independent d’Art Urbà de Caldes de Montbui’ (MIAU) επιμελούνται οι Vicenc Ferreres, Helena Pielias και Marta Serra. Το φεστιβάλ χρηματοδοτείται μέσω ενός προγράμματος δωρεών που έχει δημιουργήσει ο Δήμος ώστυε να προάγει την πολιτιστική επανενεργοποίηση του ιστορικού πυρήνα.

[3] ‘Vine a fer safareig’. Στο “Doing the Laundry and Having Breakfast at the Washing-Place Party” (Πάρτυ με θέμα: Κάνοντας μπουγάδα και Παίρνοντας πρωϊνό στο Πλυσταριό) η Atsuko Arai ενσωμάτωσε ευφυώς όλες τις πιθανές μεταφράσεις του πρωτότυπου Καταλανικού ‘fer safareig’: η παραδοσιακή Καταλανική έκφραση για την πράξη της συζήτησης και του μοιράσματος (κουβέντα, κουτσομπολιό), και η κυριολεκτική μετάφραση που θα μπορούσε να κάνει ένας επισκέπτης διαβάζοντας ένα «φτιάξιμο» ή «συσσώρευση» του ίδιου του μέρους.

[4] Βλ. τα έργα του Bruno Latour, ειδικά το We Have Never Been Modern (Ποτέ δεν Υπήρξαμε Σύγχρονοι) όπου αντιμετωπίζει το θέμα σε βάθος.



Αναφορές

- Amin, A. και N. J Thrift (2002), Cities : reimagining the urban, (Cambridge: Polity).

- De Cereau, M. (1984) The Practice of Everyday Life. (Berkeley, University of California Press).

- Easterling, K. (2005), Enduring innocence : global architecture and its political masquerades, (Cambridge, Mass: MIT Press).

- Latour, B. (1993), We have never been modern, (Cambridge, Mass: Harvard University Press).

- ______ (2004), ‘Why Has Critique Run out of Steam? From Matters of Fact to Matters of Concern’, Critical Inquiry, 30 (2), 225-48.

- ______ (2005), Making things public: atmospheres of democracy, (Cambridge, Mass [Karlsruhe, Germany]: MIT Press ZKM/Center for Art and Media in Karlsruhe).

- ______ (2005), Reassembling the social: an introduction to actor-network-theory, (Oxford ; New York: Oxford University Press).

- Lefebvre, H. (1980), La présence et l’absence : contribution à la théorie des représentations, ([Paris]: Casterman).

- ______ (1981), La production de l’espace, (2ème éd edn., Paris: Éditions Anthropos).

-______ (1991), Critique of everyday life, (London ; New York: Verso).

- ______ (1991), The production of space, (Oxford, OX, UK ; Cambridge, Mass., USA: Blackwell).

- ______ (2003), The urban revolution, (Minneapolis: University of Minnesota Press).

- Rancière, J. (1995), On the shores of politics, (New York: Verso).

- ______ (2006), The politics of aesthetics : the distribution of the sensible, (Pbk. ed edn., London ; New York: Continuum).

- ______ (2006), Hatred of democracy, (London ; New York: Verso).

Το κείμενο θα προσπαθήσει να ακολουθήσει διαδρομές, στάσεις, πορείες, ετερογενείς συχνότητες κινήσεων, διάκενα, συναντήσεις που έγιναν και που δεν έγιναν με σκηνικό την πλατεία της Νέας Σμύρνης. Κύριοι φορείς αυτών των κινήσεων είναι οι μετανάστες-μικροπωλητές που δραστηριοποιούνται μόνιμα πλέον στην πλατεία και τα άτομα κι οι ομάδες που συμμετείχαν στην εφήμερη κατάληψης ενός δημόσιου κτιρίου, του Γαλαξία.


Ο Γαλαξίας


Ο Γαλαξίας είναι το μοναδικό κλειστό κτίριο εντός του περιμετρικού χώρου της πλατείας Νέας Σμύρνης και αποτελεί κομμάτι του αρχικού σχεδιασμού της. Το κτίριο είναι έτσι φτιαγμένο ώστε να μπερδεύει αλλά και να αναδεικνύει τον διαχωρισμό του μέσα και του έξω. Οι τρεις πλευρές του αποτελούνται από γυάλινες τζαμαρίες που ανοίγουν και κλείνουν, ενώ το πίσω μέρος είναι φτιαγμένο από τσιμέντο στο πρώτο επίπεδο και τζαμαρία στο δεύτερο. Το εσωτερικό του αποτελείται από έναν μεγάλο ανοιχτό γεωμετρικό χώρο σε δύο επίπεδα, ενώ στο υπόγειο βρίσκεται μια μεγάλη αίθουσα με ελάχιστο εξαερισμό και φωτισμό. Το εξωτερικό διαμορφώνεται από ορθογώνιες τεχνητές λίμνες, και ανοιχτές τσιμεντένιες εκτάσεις που καλύπτονται κατά κύριο λόγο από κάθετες σειρές από τραπέζια και καρέκλες καφενείων. Οι κάθετες και οι οριζόντιες γραμμές του κτηρίου, καθώς και η ανοιχτή θέα συνθέτουν έναν «γραμμωμένο» χώρο. Μέσω των εκταταμένων διαφανειών ενσωματώνεται το έξω και το μέσα σε ένα ενιαίο-κλειστό χώρο. Η ιστορία του Γαλαξία καθορίζεται από την λογική της ενοποίησης του μέσα και του έξω που επιβάλει η γραμμωμένη αρχιτεκτονική του.

Εικόνα 1: Ο Γαλαξίας στη Νέα Σμύρνη


Από την ημερομηνία της οικοδόμησής του το 1969 ο Γαλαξίας έχει υπάρξει γιαπί, καφενείο, υπό ανακαίνιση πολιτιστικό κέντρο του δήμου, ξανά καφενείο, γιαπί, ξανά υπό ανακαίνιση πνευματικό κέντρο του δήμου, υπό ανακαίνιση καφενείο, ξανά γιαπί. Στις 14 Δεκεμβρίου 2008, ο Γαλαξίας μετατράπηκε προσωρινά σε χώρο κατάληψης. Η άμεση ανακοίνωση-κάλεσμα που κυκλοφόρησε η κατάληψη δήλωνε ευθέως την επιθυμία να γίνει ο Γαλαξίας «κέντρο συντονισμού και δράσης» για την εξάπλωση της εξέγερσης του Δεκεμβρίου. Ακολούθησε η συμμετοχή σε πολλαπλές δράσεις που οργανώνονταν διάσπαρτα το Δεκέμβριο σε όλη την Αθήνα. Ο Γαλαξίας απέκτησε συνέλευση που διαχειριζόταν όλα τα θέματα της κατάληψης, έγινε πορεία στους δρόμους της Νέας Σμύρνης, εκδηλώσεις για όσους είχαν φυλακιστεί κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου, συζητήσεις για τους δημόσιους χώρους, για την αστυνομική βία, δημιουργήθηκε ένα δελτίο αντιπληροφόρησης που μοιραζόταν και στους δρόμους της Νέας Σμύρνης, και η συνέλευση αρχίσε να δημοσιεύει ψηφίσματα.


Την ίδια περίοδο που άρχισε η διασπορά των δράσεων της κατάληψης στον χώρο της πόλης, οι συμμετέχοντες αναπροσάρμοσαν τη σχέση του κτιρίου με τον εξωτερικό χώρο της πλατείας. Όλες οι γυάλινες επιφάνειες καλύφθηκαν με υφάσματα, χαρτόνια και αφίσες: η οπτική επαφή με το έξω διακόπηκε, με πρόχειρο και εφήμερο, όμως, τρόπο. Για όσους βρισκόντουσαν στο εσωτερικό δεν υπήρχε πλέον ανοιχτός ορίζοντας, το βλέμμα δεν μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια της κατάληψης. Μέσα από το εφήμερο αυτό κλείσιμο, όμως, ο χώρος άνοιξε σε μια λογική του λείου – όπου περιορίστηκε η επιθυμία για την ωραία θέα και ενισχύθηκε η οπτική της εγγύτητας. Γκράφιτι τα οποία μπορούσε κανείς να δει μόνο από πολύ κοντά αντικατέστησαν τον ανοιχτό ορίζοντα και δημιούργησαν ένα νέο περιβάλλον χωρίς όρια. Στο εσωτερικό του κτιρίου άρχισε να λειτουργεί κατάληψη στέγης που απλώθηκε τόσο στον πάνω χώρο όσο και στο σκοτεινό υπόγειο.


Την περίοδο εκείνη το κτίριο έμοιαζε με καταφύγιο-σπηλιά καλυμμένο και προστατευμένο από τον εξωτερικό χώρο της πλατείας. Η αναδιαμόρφωση του κτρίου δεν είχε σκοπό την περιχαράκωση αλλά έγινε πρόχειρα, σαν ο εξωτερικός δημόσιος χώρος της πλατείας να μην είχε σημασία. Ο Γαλαξίας μετατράπηκε σε ένα ασύμμετρο σημείο, σε μια παραφωνία σε σχέση με την υπόλοιπη πλατεία: ένας κοινός τόπος εφήμερης κατοίκησης και διάσπαρτης πολιτικής δράσης. Κατοικούμενος προσωρινά σαν να ήταν σπηλιά, διαμόρφωσε χρήστες που πρωταρχική τους επιθυμία δεν ήταν ο προσδιορισμός της κατάληψης σαν χωρικού σημείου αναφοράς μέσα στην πόλη, αλλά η δημιουργία πολλαπλών τροχιών για την διασπορά της εξέγερσης του Δεκέμβρη. Οι πολλαπλές επιθυμίες της καταληψιών άρχισαν να χαρτογραφούν μια πόλη που δεν βασιζόταν πλέον «σε κάθετες και οριζόντιες γραμμές», που δεν επιθυμούσε πλέον την «μετακίνηση από το ένα σημείο στο άλλο» αλλά να «αλλάζει κατευθύνσεις» διαρκώς. Ένας λείος χώρος, όπου, «καταλαμβάνει κανείς χωρίς να απαριθμεί».


Δύο μήνες μετά, η συνέλευση αποφάσισε την λήξη της κατάληψης στέγης. Ένα άτομο μόνο, συνέχισε να κατοικεί το υπόγειο του κτιρίου για «πρακτικούς λόγους». Σκοπός αυτής της μεταστροφής ήταν να «ανοίξει το κτίριο στον κόσμο της Νέας Σμύρνης» και να ανακτήσει την αρχική του διαφάνεια, ενώ οι δράσεις άρχισαν να επικεντρώνουν όλο και περισσότερο στην ανακατασκευή του εσωτερικού και την διοργάνωση ανοιχτών εκδηλώσεων εντός του. Οι τζαμαρίες ανέκτησαν την διαφάνειά τους ενώ επαναπροσδιορίστηκε η ενότητα του εξωτερικού με τον εσωτερικό χώρο. Το «άνοιγμα» αυτό αποτυπώθηκε στο ψήφισμα της συνέλευσης με τίτλο «O Γαλαξίας είναι υπόθεση όλων μας», όπου διατυπώθηκε η επιθυμία για την μετατροπή της κατάληψης σε «ένα αυτοδιαχειριζόμενο δημόσιο χώρο, μη εμπορευματικού χαρακτήρα». Το άνοιγμα σήμανε την δημιουργία ενός ορίου, ενός συνόρου μεταξύ του εμπορευματικού έξω και του αντι-εμπορευματικού μέσα. Αυτό το ψήφισμα τυπώθηκε, μοιράστηκε και συνέχισε να μοιράζεται και να βρίσκεται μόνιμα πάνω σε ένα τραπέζι στο χώρο της κατάληψης με σκοπό την συλλογή όσο το δυνατόν περισσότερων υπογραφών στήριξης.


Το άνοιγμα σήμανε και το ξεκίνημα της απαρίθμησης. Η κατάληψη του Γαλαξία άρχισε να απαριθμεί τις υπογραφές στήριξής της, αλλά και πολλά άλλα μεγέθη: Πόσοι υπέγραψαν για την διατήρηση της κατάληψης, πόσοι συμμετείχαν στις εβδομαδιαίες συνελεύσεις της κατάληψης, πόσοι ήρθαν στην εκδήλωση για τους ελεύθερους δημόσιους χώρους, πόσα χρήματα μαζεύτηκαν από την εκδήλωση αλληλεγγύης και ενίσχυσης της Κωνσταντίνα Κούνεβα, πόσες μπύρες είχε το μπαρ, πόσα σουβλάκια το ψυγείο, πόσες και ποιες συλλογικότητες μετείχαν στην κατάληψη. Η κατάληψη του Γαλαξία προσπαθούσε πλέον να αναστήσει την οπτική επαφή με το έξω της πλατείας, να ανακτήσει την έστω συγκρουσιακή σχέση της με το έξω της πλατείας, να «απαριθμήσει για να μπορέσει να καταλάβει το χώρο», να αποτελέσει χωρικό σημείο αναφοράς για τον αγώνα για την αποεμπορευματοποίηση και την ελευθερία των δημόσιων χώρων: ένας γραμμωμένος χώρος «όπου κάποιος απαριθμεί για να τον καταλάβει»;


Ελεύθερος Γαλαξίας και Αφρικανοί πειρατές: συναντήσεις


Το κηνύγι του θησαυρού


Στο πλαίσιο του ανοίγματος της κατάληψης στον χωροχρόνο της Πλατείας, έγιναν και προσπάθειες επικοινωνίας με τους μετανάστες-μικροπωλητές της Πλατείας. Η προσέγγιση αυτή ξεκίνησε με ένα παιχνίδι για παιδιά – ένα κυνήγι θησαυρού. Η εκκίνηση του παιχνιδιού έγινε με μία ομάδα παιδιών που έβρισκε ένα γράμμα ξεχασμένο στον χώρο της κατάληψης πριν την έλευση των καταληψιών. ΄Ενας Αφρικανός το είχε αφήσει εκεί λίγο πριν φύγει:

Είναι σκοτάδι και κάθομαι μόνος μου στην Πλατεία της Νέας Σμύρνης. Πέρασα από τόπους πολλούς μέχρι να φτάσω εδώ. Οι θάλασσες που διέσχισα ήταν άγριες και τα καράβια μας δεν ήταν πάντοτε τα πιο γερά. Αλλά ήμασταν γενναίοι και δεν φοβηθήκαμε. Στην Ελλάδα μπήκα παράνομα, όπως όλοι οι πειρατές. Δεν φοβήθηκα. Η πλατεία της Νέας Σμύρνης μου άρεσε στην αρχή γιατί είχε νερό και μπορούσες να βλέπεις μακριά. Μου θύμιζε τη θάλασσα. Έμεινα ένα χρόνο εδώ πουλώντας το πειρατικό μου εμπόρευμα σε όποιον περνούσε. Είναι καιρός, όμως, να φύγω, να πάω σε άλλα νερά πιο φιλόξενα. Όπως και στην ανοιχτή θάλασσα έτσι και εδώ στην Πλατεία υπήρχαν πολλοί εχθροί που μας κυνηγούσαν διαρκώς. Δεν ήταν ζωή αυτή. Μας ζητούσαν άδειες, διαβατήρια, κι έπρεπε να μαζεύουμε την πραμάτεια μας και να τρέχουμε μακριά όποτε τους βλέπαμε να έρχονται. Φεύγω αλλά κρύβω τον θησαυρό μου σε μέρος όπου δεν μπορούν να τον βρουν οι εχθροί μας. Οι σύντροφοί μου έχουν το πρώτο το κλειδί για τη μακριά διαδρομή.


Η ομάδα των παιδιών πήρε τον χάρτη και βγήκε από το κτίριο του Γαλαξία ψάχνοντας τους συντρόφους του πειρατή για να τους ρωτήσει για τον θησαυρό. Οι σύντροφοι του πειρατή ήταν μετανάστες, οι περισσότεροι Αφρικανοί, μικροπωλητές, οι οποίοι έχουν μια μόνιμη καθημερινή παρουσία στην πλατεία Νέας Σμύρνης τα τελευταία χρόνια. Κύρια δραστηριότητά τους είναι η πώληση πειρατικών cd και dvd, αλλά και άλλων προϊόντων-μαϊμού. Κάποια στιγμή η ομάδα των παιδιών έφτασε μπροστά στον τοίχο του υπό ανέγερση γκαράζ στα όρια της πλατείας, εκεί όπου συνήθως μαζεύονται οι μετανάστες μικροπωλητές. Στον τοίχο όπου συνήθως είναι γεμάτος από διαφημιστικές αφίσες ήταν κρεμασμένος και ένας χάρτη του κόσμου. Τα παιδιά ζήτησαν από τους πειρατές να τους δείξουν τις διαδρομές που έκαναν για να έρθουν στην Ελλάδα κι εκείνοι τους έδωσαν έναν φάκελο που είχε μέσα μια ιστορία, το ίχνος για να ξεκινήσει η επόμενη διαδρομή. Στον χάρτη που τοποθετήθηκε ανάμεσα στις διαφημιστικές αφίσες κάποιοι μας διηγήθηκαν τις διαδρομές που έκαναν για να έρθουν στην Ελλάδα από την Αγγλία ή την Καραϊβική. Δεν ήταν εν τέλει όλοι Αφρικανοί πειρατές.


Πριν τη μέρα του παιχνιδιού οι διοργανωτές ζήτησαν στους πειρατές να γράψουν κάποιες λέξεις στη γλώσσα τους. Ένας από αυτούς πήρε τηλέφωνο τη μαμά του να την ρωτήσει πώς λέγεται το λουλούδι στην τοπική του διάλεκτο. Παρόλο, που η μητέρα του τού είπε τη λέξη από το τηλέφωνο, αυτός συνέχισε να μην θυμάται. Τελικά οι λέξεις-ίχνη παρέμειναν στα Αγγλικά και στα Γαλλικά.


Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού αυτού, συναντήθηκαν δύο διαφορετικές μορφές εναλλακτικής παραγωγής του χώρου της Πλατείας. Παρόλο που κι οι δυο αμφισβητούσαν τις υπάρχουσες οριοθετήσεις και τα δεδομένα του χώρου, δεν ήταν απαραίτητα συμβατές. Από τη μία, η διανεμημένη κίνηση των μεταναστών-χρηστών στον ανοικτό χώρο της πλατείας, που αναζητούν αγοραστές και ταυτόχρονα προσπαθούν να αποφύγουν τον έλεγχο της τοπικής αστυνομίας. Από την άλλη, ένας στατικός χώρος κατάληψης που προσπαθεί να αντισταθεί στην αυξανόμενη εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου και να επεκτείνει ζώνες αντι-εμπορευματοποίησης εντός του.


Το εγχείρημα της αντιεμπορευματοποίησης του δημόσιου χώρου που ανέλαβε η κατάληψη του Γαλαξία βρισκεται σε αντίθεση με αυτό της πώλησης πειρατικών προϊόντων. Η ίδια η οικονομία της πειρατικής επιχειρηματικής δραστηριότητας δεν είναι όμως γραμμωτή. Τα προϊόντα μαϊμού, τα προϊόντα χωρίς μάρκα, τα CD και DVD που έχουν αντιγραφεί ψηφιακά και πωλούνται στο δρόμο δεν έχουν καταγραφεί, δεν έχουν φορολογηθεί, δεν ελέγχονται. Η οικονομία της πειρατείας βασίζεται, αντίθετα, στην αναπαραγωγή του προϊόντος για δυνητικά άπειρες φορές κάνοντας το κάτι που εν τέλει δεν μπορεί επίσημα να απαριθμηθεί.


Παράλληλα, η στατικότητα της ανοιχτής κατάληψης ενός δημόσιου κτιρίου έρχεται σε αντίθεση με την εφήμερη τοποθέτηση εμπορευμάτων που επιτρέπει την γρήγορη μετακίνηση και μπορεί να επανατοποθετείται σε διαρκώς νέα σημεία. Αυτή η πρακτική δεν εξυπηρετεί μόνο την αυτονόητη προφύλαξη από τις αρχές που κάνουν ελέγχους και περιπολίες, αλλά και την πιο αποτελεσματική προώθηση ενός προϊόντος που δεν απαριθμείται. Οι μετανάστες-μικροπωλητές σε τακτά χρονικά διαστήματα διαπερνούν τις υπάρχουσες οριοθετήσεις και χρήσεις του χώρου προκειμένου να πουλήσουν. Απλά, γιατί προσπαθούν να πουλήσουν παντού: και στον ελεύθερο χώρο κυκλοφορίας, και στον εμπορικό χώρο συνεστίασης (καφενείο), ακόμα και στην παιδική χαρά. Η εμπορική τους δράση συνδέεται επομένως με μια διαφορετική στρατηγική παραγωγής του χώρου και του χρόνου της πόλης, μια στρατηγική που δεν αντιτίθεται ευθέως στην εμπορευματοποίηση αλλά αμφισβητεί τους υπάρχοντες κανόνες της. Οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών ωθούν την εμπορευματοποίηση στα άκρα της, μην αναγνωρίζοντας ότι η εμπορευματοποιημένη συναλλαγή θα πρέπει να καθορίζεται και σε σχέση με τον χώρο που πραγματοποιείται, μη αναγνωρίζοντας ότι θα πρέπει να οριοθετείται. Στο ‘πιο πολλές και πιο εκτεταμένες εμπορικές χρήσεις του δημόσιου χώρου’ που αντιπροσωπεύει την τάση για την εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου, οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών αντιπροσωπεύουν, κατά κάποιο τρόπο, το ‘εμπόριο παντού’ και για όλους, αρκεί αυτή η εμπορική δραστηριότητα να είναι πειρατική.


Η κίνηση των μεταναστών-μικροπωλητών παράγει λείους χώρους που διαπερνούν τις επίσημες οριοθετήσεις στην Πλατεία. Το πέρασμά τους αυτό εγγράφεται και στην ασαφή σχέση τους με το Ελληνικό κράτος: νομιμοποιούν την παρουσία τους στην Ελλάδα μέσω της εξαγοράς ενσήμων τα έξοδα των οποίων καλύπτονται από την πώληση πειρατικών εμπορευμάτων. Μέσα από μια παράνομη δραστηριότητα επομένως καταφέρνουν οι ίδιοι να γίνουν νόμιμοι. Αν μπορούσαμε να χαρτογραφήσουμε την πλατεία μέσα από τις κινήσεις των μικροπωλητών θα προέκυπτε «μια γραμμή που δεν περιβάλει τίποτε, που δεν διαγράφει ένα πλαίσιο, που δεν πηγαίνει από το ένα σημείο στο άλλο, αλλά διαπερνά ανάμεσα στα σημεία, εκπίπτει διαρκώς από το οριζόντιο και το κάθετο, αλλάζει συνεχώς κατεύθυνση, μια μεταλλαγμένη γραμμή αυτού του τύπου που δεν έχει εσωτερικό και εξωτερικό, φόρμα η φόντο, αρχή ή τέλος, και είναι τόσο ζωντανή σαν μια συνεχής εναλλαγή- μια γραμμή που είναι πραγματικά αφηρημένη και διαγράφει ένα λείο χώρο».


Οι μετανάστες μικροπωλητές της πλατείας δεν είναι όμως νομάδες, ή τουλάχιστον δεν είναι διαρκώς νομάδες:

«Ο νομάς δεν είναι σε καμιά περίπτωση ίδιος με τον μετανάστη: γιατί ο μετανάστης κινείται κυρίως από ένα σημείο στο άλλο, ακόμα κι αν το δεύτερο σημείο είναι αβέβαιο, απρόβλεπτο ή ακόμα και δύσκολο να προσδιοριστεί σαν τόπος».

Οι επιθυμίες των μεταναστών-μικροπωλητών είναι γραμμωμένες. Όπως έγραψαν σ’ ένα συλλογικό κείμενο: «Φύγαμε από εκεί για να έρθουμε στην Ευρώπη με σκοπό να προστατεύσουμε τη ζωή μας γιατί οι τόποι μας δεν ήταν ασφαλείς για να ζήσουμε”. Αυτό που επιθυμούν και αναζητούν είναι καλύτερες συνθήκες ζωής, ευκαιρίες, ανοίγματα για να γίνουν πιο πλούσιοι, πιο μορφωμένοι, πιο ανεξάρτητοι, πιο αυτόνομοι από πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς περιορισμούς. Ένας από αυτούς διηγείται:

«Είμαι από τη Νιγηρία. Ήρθα στην Ελλάδα λόγω των δυσκολιών της ζωής. Ζούσα μια άνετη ζωή στη χώρα μου, όπου είχα δικό μου μαγαζί. Πουλάω αυτοκίνητα στη Νιγηρία. Μετά έχασα την δουλειά μου στη Νιγηρία και ήρθα στην Ελλάδα. Είχα ένα όνειρο: να ζω άνετα όπως κάθε άνθρωπος.»

Κατά κάποιο τρόπο, οι μετανάστες-μικροπωλητές υιοθετούν νομαδικές πρακτικές επειδή οι πρωταρχικές μεταναστευτικές επιθυμίες τους είναι αδύνατον να εκπληρωθούν. Στο συλλογικό τους κείμενο αναφέρουν: «Ψάξαμε για δουλειές αλλά ήταν πολύ δύσκολο να βρούμε κάτι. Γίναμε μικροπωλητές όχι επειδή θέλουμε να είμαστε στους δρόμους αλλά επειδή αναζητούσαμε έναν τρόπο επιβίωσης.»


Η επιθυμία των μεταναστών-μικροπωλητών να πουλήσουν αλλά και η προσπάθεια ελέγχου από τις αρχές αυτής της επιθυμίας τους οδηγούν σε μία απόσμενη χρήση του δημόσιου χώρου. Εφευρίσκουν κι εφαρμόζουν διάσπαρτες πρακτικές προκειμένου να δουλέψουν και να διαφύγουν τον έλεγχο. Ο ελεγχος, όπως εφαρμόζεται από την δημοτική και την κρατική αστυνομία είναι εξίσου διάσπαρτος: άλλες φορές τους ζητούν χαρτιά κι άλλες φορές απλά συνομιλούν μαζί τους φιλικά, άλλες φορές τους διώχνουν, τους κάνουν ελέγχους των αδειών παραμονής και άλλες φορές τους προσπερνούν. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί λείους χώρους που ξεπερνούν την ίδια την μεταναστευτική επιθυμία και οδηγούν προς εφήμερες, αποσπασματικές νομαδικές πρακτικές.


Εκδηλώσεις αλληλεγγύης


Η πρώτη συνάντηση της κατάληψης με τους μετανάστες – μικροπωλητές, αυτή του Κυνηγιού του Θησαυρού, ήταν η αρχή μιας σειράς αποτυχημένων προσπαθειών για κοινή δράση. Στη δεύτερη συνάντηση, η πλατεία γέμισε με τονικούς ήχους. Στο πλαίσιο της αντιρατσιστικής αλληλεγγύης η κατάληψη του Γαλαξία οργάνωσε μικροφωνική δράση και διανομή φυλαδίων σε περαστικούς. Η συνέλευση του Γαλαξία είχε λίγο πριν καταλήξει σε ένα κείμενο για τη μετανάστευση στην Ελλάδα -γραμμένο στα Ελληνικά και στα Αγγλικά για να μπορεί να γίνει κατανοητό από όλους. Το κείμενο έπρεπε να διαβαστεί με ντουντούκα. Το μήνυμα επαναλαμβανόταν ξανά και ξανά σε τακτά χρονικά διαστήματα. Παράλληλα τυπώθηκε και σε φυλλάδιο για να αναπαραχθεί σε πολλά αντίτυπα και να μοιραστεί στους περαστικούς και τους μικροπωλητές. Το κείμενο κατέληγε:

«Οι μετανάστες καταδιωγμένοι από πόλεμο, οικονομικές και επισιτιστικές καταστροφές αναζητούν μια καλύτερη ζωή στο δυτικό κόσμο. Στεκόμαστε αλληλέγγυοι με όλους τους μετανάστες, όχι στα πλαίσια φιλανθρωπίας ή λύπησης. Είμαστε αλληλέγγυοι γιατί νιώθουμε ότι με τους μετανάστες είμαστε από την ίδια πλευρά, ότι η καθημερινή καταπίεση και εκμετάλλευση που δεχόμαστε, είτε στη δουλειά είτε στο δρόμο, είναι κοινή για έλληνες και ξένους».


Οι μετανάστες- μικροπωλητές δεν απάντησαν ποτέ άμεσα στο κάλεσμα της κατάληψης.


Ένα μήνα μετά προετοιμάστηκε μια ανοιχτή συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο κτίριο του Γαλαξία με τίτλο «Αλληλεγγύη στους μετανάστες μικροπωλητές». Πριν την εκδήλωση έγιναν συναντήσεις προετοιμασίας τα μεσημέρια, στο διάλειμμα των μεταναστών, όταν ο Γαλαξίας ήταν κλειστός. Τα πατζούρια ήταν κατεβασμένα, οι τζαμαρίες καλυμμένες. Άρχισε να συζητιέται τι είναι ο Γαλαξίας και πως θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε αυτόν. Δόθηκαν οι απαραίτητες εξηγήσεις, αλλά πολλοί από αυτούς αντέδρασαν διστακτικά λέγοντας ότι δεν ήθελαν να μπλέξουν, ούτε επιθυμούσαν μια ευθεία αντιπαράθεση με την τοπική αστυνομία ή το Δήμο, που δεν ήταν και πάντοτε εναντίον τους.


Η εκδήλωση έγινε με τα πατζούρια ανεβασμένα. Μεταφράστηκαν κείμενα των μεταναστών τα οποία προβάλλονταν στον τοίχο κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης σε συγκεκριμένα, επαναλαμβανόμενα χρονικά διαστήματα. Παράλληλα έγιναν παρουσιάσεις από αντιρατσιστικές ομάδες και την Ένωση Μικροπωλητών Μεταναστών. Ακούστηκαν πολλές τοποθετήσεις και στο τέλος εκδόθηκε ψήφισμα ενάντια στην αστυνομική αυθαιρεσία, τις κατασχέσεις εμπορευμάτων και υπέρ της νόμιμης εργασίας και παραμονής όλων των μεταναστών στην Ελλάδα. Διοργανώθηκε και πάρτυ με Αφρικανικές μπύρες και κάσιους που είχαν φέρει σαν δώρο το προηγούμενο βράδυ οι μικροπωλητές. Στην ιστοσελίδα του Γαλαξία αναρτήθηκε την επόμενη μέρα η περιγραφή:

«Συγκλονιστικές μπορούν να χαρακτηριστούν οι παρεμβάσεις των εκπροσώπων πρωτοβουλιών μεταναστών, μικροπωλητών κ.λ.π. καθώς και των παιδιών που πουλούν CD και άλλα μικροαντικείμενα στην πλατεία. Μερικές από αυτές τις ακούσαμε με βουρκωμένα μάτια ενώ σε όλες ο κόσμος διέκοπτε με χειροκροτήματα. Πιο χαρακτηριστική ατάκα όμως ήταν αυτή του πεντάχρονου γιου ενός συντρόφου που ρώτησε μόλις είδε τα παιδιά από τη Νιγηρία μαζεμένα : “Μπαμπά, ποιοι είναι αυτοί οι ωραίοι σοκολατένιοι;”


Οι γραμμωμένες πρακτικές αλληλεγγύης προς τους μετανάστες -όπως δείχνει και το παραπάνω απόσπασμα αναγνώρισης των μεταναστών ως θύματα- δεν μπορούν από μόνες τους να παράγουν πρακτικές φιλοξενίας. Όπως και η διανεμημένη κίνηση των μεταναστών-μικροπωλητών για να πουλήσουν τα πειρατικά CD και DVD, η διασπορά τους σαν η πλατεία να είναι ένας λείος χώρος – δεν αναπαράγει από μόνη της πρακτικές φιλοξενίας. Αντιθέτως, η συνύπαρξη λείων και γραμμωμένων χώρων οδηγεί σε μια περίπλοκη σχέση μεταξύ πρακτικών φιλοξενίας και πρακτικών ξενοφοβίας. Η παραγωγή λείων χώρων εντός του σκηνικού της πλατείας μπορεί να μην έχει δημιουργήσει έναν απελευθερωμένο από ρατσιστικές πρακτικές χώρο, αλλά έχει τουλάχιστον θέσει την παραγωγή της πλατείας υπό νέα διαπραγμάτευση.


Τόσο η κατάληψη του Γαλαξία όσο και οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών οδηγούν στην παραγωγή του δημόσιου χώρου της Πλατείας, σαν ένα patchwork λείων και γραμμωμένων χώρων. Οι συναντήσεις, όμως, μεταξύ καταληψιών και μικροπωλητών πραγματοποιήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά σε συνθήκες γραμμωμένου χώρου αναδεικνύοντας τις πολλαπλές εντάσεις και αντιφάσεις εντός των αντιρατσιστικών πρωτοβουλιών αλλά και των μεταναστευτικών (συλλογικών και ατομικών) επιθυμιών και πρακτικών. Στο πλαίσιο της αλληλεγγύης, το μόνο αίτημα που κατάφερε να αρθρωθεί ήταν αυτό της συμμετοχής των μεταναστών στην επίσημη εμπορευματοποίηση της πλατείας, με όρους πλέον νομιμότητας και κρατικής αναγνώρισης. (Να τους δοθούν άδειες για να πουλούν νόμιμα τα προϊόντα τους κι ένας συγκεκριμένος οριοθετημένος χώρος όπου θα μπορούν να πουλούν κάτω από στέγαστρο τα -αναπόφευκτα πλέον- μη πειρατικά προϊόντα τους). Το ερώτημα (αναπάντητο προς το παρόν) είναι τι θα μπορούσε να σημαίνει μια αντιρατσιστική – μεταναστευτική συνάντηση σε λείο χώρο.


Η πλατεία Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork


Το σκηνικό αυτών των συναντήσεων ήταν η Πλατεία της Νέας Σμύρνης. Τόσο η κατάληψη του Γαλαξία όσο και οι πρακτικές των μεταναστών μικροπωλητών αποτέλεσαν πρακτικές ρήξης με τις προδιαγεγραμμένες κατατμήσεις και χρήσεις του χώρου και του χρόνου της πλατείας αυτής. Παρά την φαινομενικά κοινή τους, όμως, σχέση με τον περιβάλλοντα χώρο, οι στρατηγικές τους είναι συχνά ασσύμετρες –ούτε και μπορούν να θεωρηθούν ως αυτονόητες οι συνδέσεις μεταξύ τους. Οι συνήθεις πρακτικές αλληλεγγύης δεν αποσιωπούν αλλά αντίθετα αναδεικνύουν πιο έντονα την αδυναμία διαφυγής από την εδραιωμένη λογική των κινημάτων πόλης. Το υποκείμενο που δρα είναι αυτό του πολίτη, ενώ οι μετανάστες ως μη-πολίτες, που είναι αναγνωρίσιμοι από τους μηχανισμούς του κράτους -επιλεκτικά και προσωρινά – εντάσσονται στο εγχείρημα με συγκεκριμένους όρους που αποτρέπουν την ενεργή συμμετοχή τους στην παραγωγή του χώρου και την ρήξη με τον δημόσιο χώρο.


Προσπαθήσαμε να συρράψουμε εικόνες της πλατείας Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork. Ένα patchwork αποτελούμενο από λείους και γραμμωμένους χώρους που παράγονται από μετανάστες-πειρατές και την κατάληψη του Ελεύθερου Γαλαξία. Η πλατεία της Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork, είναι χώρος ταυτόχρονα φιλόξενος και ξενοφοβικός. Λείοι και γραμμωμένοι χώροι δεν τέμνονται, δεν συγκλίνουν, δεν αποκλείνουν: είναι ασσύμετροι. Όπως και η σχέση μεταξύ μεταναστών μικροπωλητών και κατάληψης του Γαλαξία παρόλες τις πολλαπλές συναντήσεις τους, τις προσπάθεις για από κοινού δράση παρέμεινει ασσύμετρη.


Επίλογος


Μετά από συνεχείς διαμάχες στο εσωτερικό της συνέλευσης, πολλοί από εκείνους που είχαν πρωτοστατήσει στο «άνοιγμα» του Γαλαξία αποχώρησαν παίρνοντας μαζί τους ότι «εμπορικά πολύτιμο» είχε αποκτήσει η κατάληψη. Τον χώρο κατέλαβε προσωρινά μια ομάδα εφήβων με καταγωγή από την Ρωσία, την Ελλάδα, την Γεωργία την Αλβανία, και την Κίνα. Δεν έβγαλαν κανένα διάγγελμα και δεν προσπάθησαν να οργανώσουν καμιά απολύτως δράση, αντίθετα άρχισαν να καταστρέφουν συστηματικά τα απομεινάρια της κατάληψης. Υποστήριξαν ότι εκείνοι ήταν στον Γαλαξία πολύ πριν τον Δεκέμβρη και θα συνεχίσουν να είναι εκεί και αφού τελειώσει η κατάληψη ακόμα κι αν γκρεμιστεί το κτίριο. Μετά από μια φωτιά που ξέσπασε από άγνωστη αιτία, ο χώρος εκκενώθηκε από την πυροσβεστική, και το κτίριο παραμένει έως σήμερα κλειστό και κλειδωμένο. Φημολογείται ότι θα επαναμετατραπεί σε υπό ανέγερση πολιτιστικό κέντρο του δήμου.


Σημειώσεις

Η πλατεία Νέας Σμύρνης είναι αφιερωμένη στον ελεύθερο χρόνο, όπου στερεοτυπικά η διασκέδαση κι η ξεκούραση συνδέονται άμεσα με την κατανάλωση. Ένα μεγάλο κομμάτι της, όμως, καλύπτεται από τεχνητές λίμνες, που επιβάλουν όρια στην επέκταση των εμπορικών χρήσεων καθώς εκ των πραγμάτων δεν μπορούν να καλυφτούν, ή να πατηθούν αλλά ούτε και να χρησιμοποιηθούν επιτρέποντας τη δημιουργία λείων ανοιγμάτων. Το νερό μπορεί, όπως λέει ο Μπασελάρ, να προσδίδει μια πιο «φυσική», πιο «πολιτισμένη» αλλά και πιο «γεωμετρική» αίσθηση του χώρου, Βλ.Gaston Bachelard, Poetics of Space (Boston: Beacon press, 1969). Όμως, στη συγκεκριμένη περίπτωση χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι είναι σχεδόν στάσιμο, τεχνητό και αποστειρωμένο (μυρίζει χλώριο και άλλα απολυμαντικά). Με άλλα λόγια πρόκειται για μια κατηγορία που ο Μπασελάρ δεν θα μπορούσε να έχει προβλέψει: το τεχνητό νερό ως μουσειακό είδος που επιτρέπει όχι πλέον μια ναρκισσιστική σχέση (κανείς δεν μπορεί να καθρεπτίζεται σε αυτά τα νερά) αλλά μια ηδονοβλεπτική σχέση. Ένα νερό που είναι εκεί μόνο για να το κοιτάζουμε από απόσταση.

Οι Deleuze και Guatarri αναφέρονται στην έννοια του «γραμμωμένου χώρου» (striated space) σαν ένα χώρο που εγκαθιδρύεται από τους μηχανισμούς του κράτους σε αντίθεση με τον «λείο χώρο» (smooth space) που εγκαθιδρύεται από την Πολεμική Μηχανή. Παρόλο που η φύση αυτών των δύο χώρων είναι εντελώς διαφορετική και αντιθετική, βρίσκονται σε διαρκή μείξη κι αλληλεπίδραση καθώς οι δύο χώροι δεν είναι στην πράξη διακριτοί αλλά εισέρχονται, μεταμορφώνονται και μεταλλάσσονται διαρκώς ο καθένας στο αντίθετό του. Οι όροι αναπτύσσονται στο κεφάλαιο «The Smooth and the Striated» στο Gilles Deleuze – Felix Guattari, 1988 (1999) A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, μτφ Brian Massumi (Λονδίνο: The Athlon Press).

Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική κάθετων και οριζόντιων γραμμών, που επιθυμεί να απευθυνθεί κυρίως στο βλέμμα και κύριο σκοπό έχει να ξυπνήσει την όραση, να αναδείξει την ωραία θέα, αν και το υδάτινο στοιχείο των τεχνητών λιμνών που περιβάλλουν τον χώρο διαρκώς αποπροσανατολίζει αυτή την γραμμωμένη λογική και επιτρέπει παρελκύσεις προς έναν πιο λείο χώρο. Οπ.π., σσ. 492-493.

Βλ., για παράδειγμα, «Διαδήλωση στην Άνω Νέα Σμύρνη με αφορμή τα γεγονότα των ημερών» http://www.youtube.com/watch?v=deL57so7FdA&feature=related

Deleuze — Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 496

Η λογική του γραμμωμένου βέβαια δεν εγκατέλειψε εντελώς τον χώρο διότι πολύ συχνά ο προβληματισμός πίσω από την μετατροπή του διαφανούς κτιρίου σε σπηλιά απαντούσε και σε φόβους για την «ασφάλεια» της κατάληψης, για τη δημιουργία ενός ορίου με το έξω.

Deleuze — Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 498

Οπ.π., σ. 477. Το παράθεμα αναφέρεται στην αντίληψη του Pierre Boulez για την μουσική. Δική μας μετάφραση.

Δημιουργήθηκε έτσι μια ανταγωνιστική σχέση με τον περιβάλλοντα δημόσιο χώρο. Στις συνελεύσεις, κυριάρχησαν οι απόψεις για συντεταγμένη δράση ενάντια στο εμπορευματοποιημένο εκτός, ενώ πολλοί από τους αρχικούς καταλήψιες που συμμετείχαν στην κατάληψη στέγης κατηγορήθηκαν και εν τέλει αποχώρησαν διότι είχαν μετατρέψει τον χώρο σε κατάληψη στέγης και εμπόδιζαν την ανοιχτή αυτή αντιπαράθεση.

Deleuze – Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 477

Είναι χαρακτηριστικό ότι το πιο δημοφιλής χώρος στάσης των μεταναστών-μικροπωλητών είναι ένα χώρος αβεβαιότητας: βρίσκεται απέναντι από το εργοτάξιο κατασκευής ενός γκαράζ, ένα σημείο προσωρινά αβέβαιο ως προς την χρήση του, ένα πέρασμα μεταξύ της στάσης του τραμ και των εμπορικών μαγαζιών της πλατείας.

Deleuze – Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 498

Οπ.π., σ. 380

«Ακόμα και η πιο γραμωμένη πόλη δημιουργεί λείους χώρους: να ζει κανείς στην πόλη σαν νομάς ή να βρίσκει καταφύγιο σε μια σπηλιά. Κινήσεις, ταχύτητα και αργοπορία αρκούν κάποιες φορές για να αναδομήσουν ένα λείο χώρο. Φυσικά οι λείοι χώροι δεν είναι από μόνοι τους απελευθερωτικοί. Αλλά η μάχη αλλάζει ή μετατοπίζεται εντός τους και η ζωή αναδιαμορφώνει τους στόχους της, έρχεται αντιμέτωπη με νέα εμπόδια, ανακαλύπτει νέους ρυθμούς, ανταλάσσει εχθρούς. Ποτέ μήν πιστέψετε όμως ότι ένας λείος χώρος αρκεί για να μας σώσει”. Deleuze – Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 500

Οπ.π., σσ. 474-75

Την μικροφωνική, τον προτζέκτορα, τις σόμπες, τα συστήματα ήχου, τα βιβλία της δανειστικής βιβλιοθήκης κ.α. με στόχο να τα προστατέψουν, όπως ισχυρίστηκαν.

Η άρνηση για οποιαδήποτε πολιτική δράση βύθισε σε απελπισία τους εναπομείναντες καταληψίες, ενώ πυροδότησε οργισμένες αντιδράσεις από την πλευρά όσων είχαν αποχωρήσει για «προβοκάτσια» και «τραμπουκισμούς».

Κλιματική αλλαγή, τέλος του φθηνού πετρελαίου, επισιτιστική κρίση, πολιτικοί που δεν νοιάζονται ή δεν ακούν, εκλογές που δεν αλλάζουν τίποτα, τραπεζίτες που παίρνουν μπόνους και τρέχουν, δουλειές στον τομέα των υπηρεσιών που εξαφανίζονται ως δια μαγείας, συμβούλια που πουλούν τα οικογενειακά ασημικά και φλερτάρουν με τον ιδιωτικό τομέα, μεταπράτες που τεμαχίζουν τους εμπορικούς δρόμους μας μετατρέποντάς τους σε πόλεις φαντάσματα. Η λίστα των δεινών που οι βρετανικές πόλεις αντιμετωπίζουν ή θα αντιμετωπίσουν τις επόμενες δεκαετίες, μοιάζει πολύ ανησυχητική. Με όλες αυτές τις προκλήσεις, πώς θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε πόλεις για τις οποίες θα είμαστε περήφανοι, που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να ανθίσουν και να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους, που θα είναι ανοιχτοί και δημιουργικοί χώροι για όλους μας; Ποιος έχει τις ιδέες, τις ικανότητες και το πάθος για να μας βγάλει από αυτό το χάος; Χρειαζόμαστε ένα Σχέδιο Β!


Το Σχέδιο Β βασίζεται σε μια παλιά απλή ιδέα: ότι το μέλλον ανήκει σε όλους μας και επομένως η δημιουργική ενέργεια όλων είναι απαραίτητη. Στην πραγματικότητα, είναι ο μόνος τρόπος για να δημιουργήσουμε ένα πολύ πιο δίκαιο, ισότιμο, βιώσιμο και αίσιο μέλλον για τις πόλεις μας.


Έτσι διαμορφώθηκε η ιδέα για το Σχέδιο Β του Leeds. Πηγάζει από μια πρόταση για επιχορήγηση που υπέβαλα στο Philip Leverhulme Trust για το πρόγραμμά τους Artist in Residency τον Μάιο του 2008. Επικοινώνησα με τον Jai Redman από το HUT Collective και είμαστε σε επαφή τα τελευταία χρόνια με αφορμή το αμοιβαίο ενδιαφέρον μας για τον τρόπο που οι πόλεις έχουν αλλάξει μέσα σε μια δεκαετία, για το ποιος ηγείται αυτών των αλλαγών, ποιοι είναι οι νικητές και οι ηττημένοι. Επινοήσαμε ένα συνεργατικό πρόγραμμα που θα μας επέτρεπε να εξετάσουμε αυτά τα ζητήματα σε βάθος. Μας ενδιέφερε ιδιαίτερα να εξετάσουμε τις σχέσεις εξουσίας σε τοπικό επίπεδο και τις διαμάχες που διαμορφώνουν τη σύγχρονη αστική αναγέννηση, μεταβάλλοντας τη στάση απέναντι στο δημόσιο χώρο, καθώς και τα επίπεδα της δημόσιας δέσμευσης που κάνουν μια πόλη σαν το Leeds να αλλάζει.


Στη Σχολή Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου του Leeds, είμαι επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας για τις Πόλεις και την Κοινωνική Δικαιοσύνη και γράφουμε και ερευνούμε γι’ αυτά τα θέματα εδώ και αρκετά χρόνια. Συμμετέχω επίσης σε ένα δίκτυο της πόλης που λέγεται Love It Share It (Αγάπησέ την, Μοιράσου την), το οποίο εξερευνά νέα πρότυπα για το πώς η αστική αναγέννηση μπορεί να επιχειρηθεί στο μέλλον. Μας ευχαρίστησε που το ίδρυμα προσέλαβε τους φοιτητές και έτσι εντάξαμε τον Jai στο διδακτικό πρόγραμμα σπουδών μέσω MA για τον ʺΑκτιβισμό και την Κοινωνική Αλλαγήʺ. Κατά τη διάρκεια του εξαμήνου, ερευνήσαμε θέματα που έχουν να κάνουν με τον προγραμματισμό, τη βιωσιμότητα, τον δημόσιο χώρο, τον νεοφιλελευθερισμό, την αναγέννηση και το αστικό μέλλον. Εγκαινιάσαμε μια σειρά από επισκέψεις επαγγελματιών στην ιστοσελίδα έτσι ώστε να καταθέσουν τις απόψεις τους σχετικά με την αλλαγή που υφίσταται το Leeds.


Οι επισκέψεις, οι δημόσιες συζητήσεις και τα σεμινάρια μας έκαναν να συνειδητοποιήσουμε τη δύναμη της κυρίαρχης, δοκιμασμένης προσέγγισης για τη διοίκηση του Leeds και για την ανησυχητική έλλειψη προβληματισμού για τις τεράστιες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η πόλη. Αυτό είναι το Σχέδιο Α, βασισμένο στην ασταμάτητη οικονομική ανάπτυξη στο μικρεμπόριο, τη ζωή στο κέντρο της πόλης, τον τομέα της φιλοξενίας και των υπηρεσιών. Μολονότι οι δραστηριότητες αυτές έχουν αναμφίβολα μεταμορφώσει τις βόρειες πόλεις τις τελευταίες δεκαετίες από τις ρυπαρές βιομηχανικές ρίζες τους, έχουν αντικατασταθεί από μια άλλη σειρά δραστηριοτήτων άκρως αμφισβητούμενων για το αστικό μέλλον μας. Ο υπέρμετρος καταναλωτισμός έχει οδηγήσει σε κλιμάκωση του χρέους κι έχει ζημιώσει το οικοσύστημά μας και την ευημερία μας μέσα από τον έντονο ανταγωνισμό στάτους που δημιουργεί. Ο τομέας υπηρεσιών τύπου Mc Jobs τείνει να δημιουργεί εργαζόμενους που δουλεύουν πολύ και αμείβονται λίγο και καθώς τα ενοίκια εξακολουθούν να ανεβαίνουν, λιγοστεύουν οι ευκαιρίες για τους ανεξάρτητους μικρεμπόρους και επιχειρηματίες. Η γη και τα κτίρια περνούν στα χέρια των ασφαλιστικών εταιριών, δημιουργώντας κερδοσκοπικές φούσκες, ανεβάζοντας την αξία της γης και μειώνοντας τον τοπικό έλεγχο. Λωρίδες γης μένουν άδειες καθώς οι αναπτυξιακές εταιρίες περιμένουν την ανάκαμψη της αγοράς, αντί να υπόκεινται σε κοινωνική χρήση για τους ανθρώπους της πόλης. Το Σχέδιο Α βρίσκεται ακόμη σταθερά στη θέση του οδηγού.


Σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών και ανακατατάξεων, η αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων είναι πρωταρχικής σημασίας. Θελήσαμε να ερευνήσουμε τι θα σήμαιναν αυτές οι εναλλακτικές λύσεις για το Leeds ρωτώντας όσο δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Τι θα μπορούσε να σημαίνει ένα Σχέδιο Β για το Leeds; Οι φοιτητές εγκαινίασαν μια μέρα κοινωνικής χαρτογράφησης κατά την οποία προσπαθούσαν να τεκμηριώσουν, χρησιμοποιώντας τα ειδικά βιβλία για το ʺΣχέδιο Β ʺ, σε τι θα συνίστατο ένα διαφορετικό Leeds. Για πολλές μέρες, τον Μάιο του 2009, οι φοιτητές ρώτησαν εκατοντάδες ανθρώπους για τις ιδέες τους. Εγκαινιάσαμε επίσης έναν αριθμό εργαστηρίων για ομάδες που γνωρίζαμε, προκειμένου να τις ρωτήσουμε τις ιδέες τους. Η κορύφωση αυτών των ερευνών είναι το Μανιφέστο του Σχεδίου Β που υπάρχει σ’ αυτό το βιβλιαράκι και στην ιστοσελίδα.


Ο αρχικός στόχος μας ήταν να το προβάλουμε σε ένα φυσικό χώρο, αλλά καταλάβαμε ότι αυτό δεν θα μας επέτρεπε να έχουμε την απήχηση που θέλαμε. Οι άνθρωποι μπορεί να μην επισκέπτονταν έναν τέτοιο χώρο και τελικά θα ήταν δύσκολο να εξασφαλίσουμε μια τοποθεσία αρκετά κεντρική και προσιτή. Φτιάχνοντας το Μανιφέστο διαπιστώσαμε ότι ο τρόπος με τον οποίον θα το διαδίδαμε έπρεπε να αντανακλά τις ιδέες που περιείχε. Ο Jai πρότεινε να τυπώσουμε το Σχέδιο Β σε τεράστιες αστραφτερές κίτρινες οργανικές τσάντες, ένα ωραίο προϊόν που οι άνθρωποι θα έπαιρναν μαζί τους, που θα ήταν ταυτόχρονα προκλητικό, θα αποτελούσε τροφή για σκέψη και θα ήταν χρήσιμο! Τελικά, βγάλαμε πάνω από εκατό χειροποίητες τσάντες στο κέντρο του Leeds την Παγκόσμια Ημέρα για το Κλίμα, τον Οκτώβριο του 2009 και παραδώσαμε περίπου μια ντουζίνα σε σημαντικούς διαμορφωτές της κοινής γνώμης τον Νοέμβριο.


Ο στόχος πίσω από το Σχέδιο Β ήταν να δημιουργήσουμε ένα συνεργατικό καλλιτεχνικό σχέδιο που θα μπορούσε να γεννήσει νέους τρόπους για την κατανόηση, την προβολή και τη δράση σε παλιά προβλήματα. Ποιος ξέρει όμως τι θα απογίνουν οι ιδέες μας; Θα το μάθουμε ποτέ; Εξακολουθούμε να λαμβάνουμε αντιδράσεις στα σχέδια μας και ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να γράφουν σχόλια στην ιστοσελίδα μας. Κυρίως, όμως, τους καλούμε όλους να συμμετάσχουν στην οικοδόμηση του Σχεδίου Β εδώ και τώρα στις καθημερινές ζωές μας- με όποιον τρόπο νομίζουν ότι μπορούν να συμβάλουν. Βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι και οι αποφάσεις που παίρνουμε τώρα θα καθορίσουν το μέλλον μας. Μόνο αν ελευθερώσουμε τη δημιουργική ιδιοφυΐα του καθένα θα μπορέσουμε να αναπτύξουμε ένα βιώσιμο, ισότιμο και αίσιο μέλλον για όλους μας.


Παράρτημα: Το Σχέδιο Β. για το Leeds. Ένα Μανιφέστο


1) Θα βάλουμε λίπασμα οργανικής προέλευσης στο κέντρο της πόλης, επιστρέφοντας τους μαζικούς πόρους του στο υπέδαφος της κοινότητας. Οι εξωτερικές εκτάσεις θα κρατήσουν τον έλεγχο των πόρων τους.

2) Οι ιδιωτικές τράπεζες θα γίνουν δημόσιες τράπεζες σπόρων. Θα ενεργούν ως κέντρα διανομής σπόρων και φυτοκομικών πόρων.

3) Θα υπάρχουν πάρκα μόνο για ανθρώπους, όχι για αυτοκίνητα.

4) Ο καταναλωτικός πολιτισμός θα αντικασταθεί πλήρως από την κατανάλωση πολιτισμού.

5) Θα πάρουμε τη στέγαση από την αγορά. Οι κατοικίες θα παρέχονται συνεργατικά, στη βάση του ʺ πλήρωνε όσο ζειςʺ.

6) Ψηφιακές ενδείξεις θα τοποθετηθούν σε όλα τα νέα κτίρια με την πραγματική τιμή τους και το επίπεδο κατοίκησής τους.

7) Οι έφηβοι θα κληρονομήσουν το χρηματιστήριο σιτηρών.

8 ) Κατά τη γέννησή του, κάθε παιδί θα λαμβάνει ένα οπωροφόρο δέντρο και το δικαίωμα 3 τμ κοινής γης.

9) Θα υπάρχει ιωβηλαίο. Το Leeds θα γίνει η ʺ Πόλη της Γενναιοδωρίαςʺ. Τα χρέη όσων δεν ευθύνονται γι’ αυτά θα ακυρωθούν. Η ιστορία του δι-αστικού ανταγωνισμού θα αντιστραφεί, οι πόλεις θα ανταγωνίζονται για την ακύρωση χρεών.

10) Η ρύπανση από τις διαφημίσεις θα σταματήσει, όλοι οι διαφημιστικοί πίνακες θα γίνουν πίνακες δημόσιων ανακοινώσεων, τεχνοχώροι ή εκπαιδευτικές εκθέσεις για μάθηση εκτός σπιτιού.

11) Θα υπάρχουν χαλαρωτικά καθίσματα στους δρόμους, που δεν θα ανήκουν σε καφετέριες ή μπαρ.

12) Η πραγματική τοπική διακυβέρνηση από όλους τους πολίτες θα αντικαταστήσει τους λογιστές και τους διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων του σημερινού δημοτικού συμβουλίου. Οι διαφορές θα συζητούνται, θα μεταβάλλονται και θα λύνονται σε χώρους δημόσιας διαβούλευσης, talking trees και μεσημεριανά γεύματα σε όλες τις γειτονιές.

13) Συμμετοχικά συμβούλια, και όχι οι εργοδότες, θα αποφασίζουν για την αξία των θέσεων εργασίας στο Leeds.

Η καινοτομία της επερχόμενης πολιτικής είναι ότι δεν θα ενσωματώνει την πάλη για την κατάκτηση…του Κράτους, αλλά την πάλη μεταξύ του Κράτους και του μη-Κράτους (η ανθρωπότητα), μία ανυπέρβλητη διάζευξη ανάμεσα στην οποιαδήποτε μοναδικότητα και την οργάνωση του Κράτους.

– Giorgio Agamben, The Coming Community

Οι Φιλιππίνες κατά τη διάρκεια του στρατιωτικού νόμου και τη δικτατορία του Μάρκος αποτελούσαν παράδειγμα χώρου κυριαρχούμενου από το κράτος. Οι δρόμοι και οι πλατείες της Μανίλα και άλλες συνδεδεμένες μητροπολιτικές πόλεις ήταν «κλεισμένες, αποστειρωμένες και εκκενωμένες» καθώς πριν τη κήρυξη του στρατιωτικού νόμου το 1972 ήταν οι τόποι όπου λάμβαναν χώρα οι πολιτικές συγκεντρώσεις της αντιπολίτευσης∙ αρένες για φοιτητές κι εργάτες που μάχονταν εναντίον των όπλων, των γκλομπ και των αντλιών της Metropol (μητροπολιτική αστυνομία) με πέτρες, σφιγμένες γροθιές και την οργή τους∙ μέρη για ένα πλήθος χρήσεων που ένας λαός – που πάλευε να επιβιώσει οικονομικά, να διεκδικήσει τη νομιμότητα του κράτους, ή απλά συναναστρεφόταν ειρηνικά/ νόμιμα ή  – φανταζόταν και ζούσε την καθημερινότητα. Οι δρόμοι και οι πλατείες της Μανίλα στα μέσα της δεκαετίας του ’60 μέχρι τις αρχές του ’70 βρίσκονταν σε αναταραχή, όπως ήταν οι δρόμοι σε πολλά σημεία του κόσμου. Η Πλατεία Μιράντα μπροστά από την παλιά εκκλησία Quaipo φιλοξενούσε ριζοσπάστες, μεταρρυθμιστές, πολιτικούς, πεζούς, μαχαιροβγάλτες, μετανοημένους, αυτούς που λένε τη μοίρα, πωλητές φίλτρων και φυλαχτών. Η κοντινή ζώνη του πανεπιστημίου και οι δρόμοι γύρω του – η τοποθεσία όπου βρίσκονται πολλά από τα πανεπιστήμια και κολλέγια της Μανίλα και μονοπάτι που οδηγεί κατευθείαν στην έδρα της εξουσίας (το Malacanang Palace) – ήταν σκηνικό διεξαγωγής συνεχών μαχών μεταξύ φοιτητών και αστυνομίας αλλά και μέρος μάθησης και μέθης, με τις μπυραρίες να βρίσκονται ένα βήμα από τις σχολές.


Μετά την κήρυξη του στρατιωτικού νόμου, οι στρατιωτικοί και η αστυνομία έγιναν πανταχού παρόντες σε δημόσιους χώρους. Οι πολιτικοί της αντιπολίτευσης, οι ριζοσπάστες, οι μεταρρυθμιστές ηγέτες των φοιτητών, αρχηγοί εργατικών οργανώσεων συνελήφθησαν. Στα χρόνια που ακολούθησαν, τους δολοφόνησαν ή «εξαφανίστηκαν». Και οι μεταρρυθμιστές και οι ριζοσπαστικές οργανώσεις υποχρεώθηκαν να δρουν υπόγεια ή να φύγουν στην εξορία. Οι πολιτικές συγκεντρώσεις, εκτός κι αν ήταν κρατικές, κηρύχθηκαν παράνομες όπως και όλες οι συναθροίσεις ατόμων σε δημόσιους χώρους περιορίστηκαν και απειλήθηκαν με προγραφές. Οι στρατιωτικοί και η αστυνομία έκλεισαν τους δρόμους ακόμη και στην κυκλοφορία οχημάτων, με πολυάριθμα σημεία ελέγχου. Οι νόμοι και οι απαγορεύσεις του στρατιωτικού νόμου αποστείρωσαν τους δημόσιους χώρους από οποιαδήποτε πολιτική χρήση που προκαλεί το κράτος. Η απαγόρευση της κυκλοφορίας άδειασε πάρκα, πλατείες, δρόμους. Οι χώροι της Μανίλα, που προήγουμενα έσφυζαν από ποικιλία και αμφισβήτηση, κυριαρχήθηκαν από την εικόνα της τάξης και την καταναγκαστική εξουσία του απολυταρχικού κράτους. Το όραμα του δημόσιου χώρου έγινε τότε αποστειρωμένο κι ομοιογενές. Ο δρόμος και το πεζοδρόμιο ήταν πια για τους ανθρώπους και οι δρόμοι ταχείας κυκλοφορίας και οι αυτοκινητόδρομοι ήταν για τα αυτοκίνητα. Ακόμη και τα πάρκα και οι πλατείες μετατράπηκαν αυστηρά σε λεωφόρους που οι άνθρωποι διασχίζουν βιαστικά για να φτάσουν στον προορισμό τους. Αν ήταν να τα απολαύσει κανείς, έπρεπε να το κάνει μόνο στη διάρκεια της ημέρας. Η χρήση του χώρου ως συγκρουσιακού πεδίου εκδιώχθηκε από τους δρόμους της Μανίλα και ξεκίνησε πόλεμος που διεξαγόταν από τις άκρες των πόλεων, στους φυσικούς και μη κυριαρχούμενους χώρους της υπαίθρου.


Εγώ μεγάλωσα σ’ αυτό το σκηνικό, μ’ αυτή την επιβεβλημένη κυριαρχία στην πραγματικότητα. Ένα «μωρό του στρατιωτικού νόμου» – κάποιος που μεγάλωσε με το στρατιωτικό νόμο όχι μόνο σαν πολιτική επιβολή αλλά και σαν κοινωνικό πλαίσιο. Οπότε, ωρίμασα θεωρώντας ότι η καταπίεση μας αξίζει∙ η απαγόρευση της κυκλοφορίας είναι φυσιολογικό πράγμα∙ ο στρατός και η αστυνομία δικαίως είναι πανταχού παρόντες∙ μια και μοναδική εφημερίδα, φυσικό. Έχω, όπως όλη η γενιά μου, εσωτερικοποιήσει τη φυσιολογικότητα της ανωμαλίας. Επίσης ζούσα πέντε ώρες μακριά από την πρωτεύουσα του έθνους, στην περιοχή από όπου ήταν, υποτίθεται, και ο δικτάτορας – μια περιοχή που γενικά ευνοούσε το απολυταρχικό κράτος λόγω προνομιακής αντιμετώπισης από την κυβέρνηση – μακριά από τα γεγονότα.Είχα μια αμυδρή ιδέα για το ότι οι άνθρωποι επαναστατούσαν και διεξαγόταν ένας πόλεμος στα βουνά, σε πολύ μακρινά νησιά, στους ορυζώνες και στα πολύ μαύρα σκοτάδια. Ο πόλεμος όμως ήταν πολύ μακριά και στην πραγματικότητα δεν μας ανησυχούσε.


Αυτό άλλαξε το 1983, ύστερα από τη δολοφονία ενός επιφανούς ηγέτη της αντιπολίτευσης και πολιτικού που επέστρεφε από την εξορία στις ΗΠΑ. Η δικτατορία του Μάρκος κατηγόρησε τους κομμουνιστές επαναστάτες αλλά όλοι ήξεραν ότι οι ήταν ο στρατός με τις τις ευλογίες και την προσταγή του κράτους. Ανατέθηκε σε μια ανεξάρτητη επιτροπή να το διερευνήσει αλλά ένα συμβιβασμένο δικαστήριο τελικά απάλλαξε τους στρατιωτικούς από τη συμμετοχή τους στο έγκλημα. Ξαφνικά η διστακτική και ανιχνευτική δοκιμή των πολιτικών υδάτων αμέσως μετά από την άρση του στρατιωτικού νόμου μετατράπηκε σε πλατάγημα, σε ορμή. Και ακολούθως σε κύματα οργής, καθώς φοιτητές κι εργάτες ξεχύθηκαν ξανά στους δρόμους της πόλης και τα ξαναδιεκδίκησαν – απελευθερώνοντας δυο δεκαετίες δυσαρέσκειας, απογοήτευσης και παραπόνων κατά της δικτατορίας του Μάρκος. Σχηματίστηκαν ευρείες συμμαχίες μεταξύ της πολιτικής αντιπολίτευσης, των ριζοσπαστών, των μεταρρυθμιστών, της Εκκλησίας, των επιχειρήσεων και των επαναστατών. Εφημερίδες που είχαν κλείσει από το στρατιωτικό νόμο και εναλλακτικές πηγές ειδήσεων αυξήθηκαν. Η εθνική εφημερίδα, φερέφωνο της δικτατορίας, αναγκάστηκε να καλύψει την αναταραχή ή τουλάχιστον να την τοποθετήσει σε ένα ευνοϊκό για το κράτος-πλαίσιο. Όμως η όψη της ηρεμίας που διαιωνιζόταν μέσω της καταπίεσης είχε θρυμματιστεί.Επιτέλους ήξερα τισυνέβαινε και τι είχε συμβεί προηγουμένως. Ο λαός ήξερε τι συνέβαινε – ότι τα πράγματα οδηγούνταν σε αντιπαράθεση.


Ο κυριαρχούμενος χώρος, όπως τον ζούσαμε στη Μανίλα στις τελευταίες ημέρες της δικτατορίας, μπορούσε να διεκδικηθεί πάλι. Η πράξη της επαναδιεκδίκησης μέσω των κινημάτων αμφισβήτησης απελευθερώνει τον κυριαρχούμενο χώρο και προκαλεί την ίδια την πηγή της κυριαρχίας.


Αλλά η πτώση του απολυταρχικού κράτους του Μάρκος δεν έφερε ειρήνη ή ανάπαυλα στους δρόμους της Μανίλα. Η νέα κυβέρνηση της Ακίνο συνθηκολόγησε με τις Αμερικανικές απαιτήσεις και ανακάλεσε προηγούμενη θέση της σχετικά με την απομάκρυνση βάσης των ΗΠΑ από το Φιλιππινέζικο έδαφος. Ένας λαϊκός ηγέτης, ο Ρολάντο Ολάλια, και ο οδηγός του απήχθησαν και βρέθηκαν δολοφονημένοι ύστερα από βασανιστήρια στα τέλη του 1986. Δεκατρείς αγρότες πυροβολήθηκαν στη Γέφυρα Mendiola, κοντά στο Προεδρικό Παλάτι, σε μια κινητοποίηση αγροτικών οργανώσεων τον Ιανουάριο του 1987, με την οποία ζητούσαν αγροτικές μεταρρυθμίσεις. Μέσα στον ίδιο μήνα, δυο άτομα σκοτώθηκαν και 12 τραυματίστηκαν όταν η αστυνομία άνοιξε  πυρά σε μια διαδήλωση διαμαρτυρίας για το θάνατο των δεκατριών αγροτών. Το Σεπτέμβριο του 1987, ένας πρώην ηγέτης των φοιτητών και γενικός γραμματέας της ριζοσπαστικής Νέας Εθνικής Συμμαχίας (Bagong Alyansang Makabayan), ο Lean Alejandro, δολοφονήθηκε με ένα κυνηγετικό όπλο που ανατίναξε το μισό του πρόσωπο. Επαναστάτες στρατιώτες έκαναν αρκετές απόπειρες πραξικοπήματος που μετέτρεψαν τους δρόμους σε πεδία μάχης το 1987 και 1989. Ομάδες επαγρύπνησης χορηγούμενες από το στρατό αφηνίαζαν στην ύπαιθρο προκαλώντας εκτεταμένο φόβο, ακρωτηριασμούς, φόνους και αρκετές σφαγές.


Πήγα στο Πανεπιστήμιο των Φιλιππίνων εν μέσω αυτής της συγκεχυμένης βίας και πολιτικής αναταραχής. Ο διακαής πόθος της γενιάς μου αλλά και των ανθρώπων που είχαν εκτεθεί άμεσα στη μεθοδική βία και αυθαιρεσία της δικτατορίας ήταν μια κατάσταση πλήρους ανατροπής από την εμπειρία των τελευταίων είκοσι χρόνων. Αντιθέτως, η καταπίεση και η κυριαρχία συνεχίζονταν. Άνθρωποι ξεχύνονταν στους δρόμους της Μανίλα σε αριθμούς που συναγωνίζονταν την κινητοποίηση στο αποκορύφωμα της αντι – δικτατορικής εκστρατείας. Η πρώτη μου εμπειρία σε συλλαλητήριο ήταν μια γενική απεργία ως διαμαρτυρία ενάντια στην τιμή του πετρελαίου και μια κραυγή για την εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας. Περπατήσαμε πάνω από δέκα χιλιόμετρα από το Πανεπιστήμιο ως τη Γέφυρα Mendiola και φτάσαμε σε ένα τεράστιο σύνολο ανθρώπων – θορυβώδες, που μύριζε ιδρώτα, ανοιγόκλεινε τα μάτια του κάτω από τον καυτό ήλιο. Και για να είμαι ειλικρινής, είχε πλάκα. Το δεύτερο συλλαλητήριο που συμμετείχα ήταν η κηδεία του δολοφονημένου Lean Alejandro τον οποίο είχα γνωρίσει μόλις ένα μήνα πριν και ο οποίος ήταν ένας φημισμένος ηγέτης του φοιτητικού κινήματος – αφού είχε καθοδηγήσει την πρώτη κινητοποίηση κατά της δικτατορίας του Μάρκος μετά την άρση του στρατιωτικού νόμου. Όλοι ήταν σοβαροί, όμως κάτω από τη σιωπή υπήρχε οργή. Μια οργή που απελευθερώθηκε σε μια βίαιη συμπλοκή έξω από την Αμερικανική Πρεσβεία εβδομάδες αργότερα όταν μια πορεία διαμαρτυρίας που έκαναν φοιτητές διαλύθηκε βίαια από γκλομπ, δακρυγόνα και αντλίες νερού από την αστυνομία. Η αντλία νερού ήταν στην ουσία μια ανακούφιση από τα δακρυγόνα, που τρυπάει το δέρμα όμως με εκατομμύριες βελόνες και τρίβει άμμο στο πίσω μέρος των βολβών του ματιού. Απαντήσαμε με πέτρες και δικά μας ρόπαλα. Κάθε ρίψη ήταν μια βόμβα οργής∙ κάθε ξυλοδαρμός είχε υποκινηθεί από θυμό. Ήμουν αιμόφυρτος όπως κι όλοι οι άλλοι.


Η ρητορική της κυβέρνησης Ακίνο, παρόλα αυτά, ήταν παρόμοια με εκείνων που αντιτίθενται σ’ αυτήν – έχοντας προέλθει από τις αντι – δικτατορικές εκστρατείες. Επίσης, υπήρχε ελευθερία στον τύπο, είχαν γίνει εκλογές και είχε επικυρωθεί ένα νέο, δημοκρατικό Σύνταγμα. Οι συγκρούσεις για τον χώρο φώτισαν τότε τη διάσταση του κυριαρχούμενου νοήματος στο αμφισβητούμενο. Ένα παράδειγμα: η κυβέρνηση πήρε τον εορτασμό της εξέγερσης που έδωσε τέλος στη δικτατορία και τον μετέτρεψε σε ένα θέαμα από ομιλίες, Καθολική λειτουργία και παραστάσεις ντόπιων ηθοποιών και τραγουδιστών. Όσοι παραβρέθηκαν μετατράπηκαν σε θεατές. Και η ενέργεια έγινε νοσταλγία.


Στο μεταξύ, οι δημόσιοι χώροι συνεχώς γίνονταν αντκείμενο διεκδίκησης από κινήματα αμφισβήτησης μέσω παραστάσεων αλλά με διαφορετικό αποτέλεσμα.


Στο Πανεπιστήμιο, σχεδόν πριν από δυο δεκαετίες, παρακολούθησα ένα θεατρικό έργο. Ένα μονόλογο. Η παράσταση είχε γίνει σε έναν σκοτεινό δρόμο με ένα φανοστάτη σε μια γωνία να παρέχει το μοναδικό φως. Ήμουν ένα σκιασμένο πρόσωπο μέσα σε ένα πλήθος γοητευμένο στη σκιά. Το έργο λεγόταν Alimoum, μια φιλιππινέζικη λέξη για τον αχνό που αναδύεται από την κατάξερη γη ύστερα από μια ξαφνική κρύα βροχή. Σ’ αυτό, μια γυναίκα αφηγείται την ιστορία της στο σκοτάδι ενώ τη μουσκεύει η παγωμένη βροχή. Ήταν η πρώτη βροχή ύστερα από πολύ καιρό. Η γη είχε ξεχάσει πώς είναι να τρέφει τα φυτά και τις σοδειές μόνη της, καθώς είχαν ξεραθεί και επιστρέψει στο ραγισμένο έδαφος τόσο καιρό πριν. Όμως η βροχή ήρθε τελικά και η γη άχνιζε όπως οι στάλες της βροχής μετατρέπονταν σε υδρατμούς, απελευθερώνοντας χρόνια ζέστης στον αέρα.


Κι εκεί ήταν αυτή η βρεγμένη γυναίκα, που έλεγε την ιστορία της. Ήταν η κόρη ενός αγρότη που την έστειλαν στο γαιοκτήμονα του οποίου τα χωράφια καλλιεργούσε ο πατέρας της. Η σκληρή ζωή του χωρικού είχε καταχρεώσει την οικογένειά της και την έστειλαν να ξεπληρώσει ένα μέρος του χρέους ως υπηρέτρια. Όμως υπήρχε αναβρασμός στην ύπαιθρο εκείνη την εποχή. Οι χωρικοί, οι κόρες και οι γιοι τους είχαν πάρει τα όπλα νομίζοντας πως θα μπορούσαν να φέρουν πίσουν την αξιοπρέπειά τους με το να κάνουν πόλεμο. Όμως το μόνο άμεσο κι απτό παράγωγο του πολέμου είναι ο θάνατος. Κι ο θάνατος ήρθε στο σπιτικό της για να αξιώσει όλη της οικογένεια της μέσω του ακρωτηριασμού από ματσέτες και σφαίρες.


Τη νύχτα ύστερα από την ταφή της οικογένειάς της, οι πράκτορες του θανάτου την επισκέφθηκαν πάλι για να της φέρουν μια μοίρα χειρότερη κι από το θάνατο. Όλοι στην οικογένειά της ήταν επαναστάτες έλεγαν καθώς έσβηναν τα στιγάρα τους πάνω στο δέρμα της. Τους άξιζε να πεθάνουν έλεγαν γελώντας καθώς τη βίαζαν. Όλοι τους, ο ένας μετά τον άλλο.


Έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που πέθανε η οικογένειά της γυναίκας. Έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που πέθανε η καρδιά της και θάφτηκε μαζί τους. Εν τω μεταξύ η ζωή της ξεράθηκε ακριβώς σαν την γη. Τι άλλο της είχε απομείνει από το να καλλιεργεί τη γη η ίδια, συνεχίζοντας την κληρονομιά της οικογένειάς της. Πρόσφατα η κόρη της έφυγε από το σπίτι. Μεγάλωσε και παντρεύτηκε το γιο ενός άλλου αγρότη.


Ώστε τελικά ήταν μόνη της στο σκοτάδι της γης όταν ήρθε η παγωμένη βροχή. Χαμογέλασε στην αρχή όταν σκέφτηκε ότι το νερό στο ποτάμι επιτέλους θα ανέβαινε ξανά και θα μπορούσε να ποτίσει τα μαραμένα λαχανικά της. Όμως ξαφνικά, όπως ξαφνική ήταν και η βροχή, ένιωσε ζέστη μέσα της καθώς την την πιτσίλισε η κρύα βροχή στο δέρμα της. Τόση ζέστη, αβάσταχτη ζέστη. «Από πού να έρχεται αυτή ζέστη;» αναρωτήθηκε. Έπειτα θυμήθηκε. Και θυμήθηκε φωναχτά. Μεταξύ κραυγών και ψιθύρων, με το σώμα της να ραγίζει και να τρέμει. Είπε την ιστορία της στη νύχτα, στη βροχή, στο έδαφος. Σε μας. Καθώς έλεγε την ιστορία της, ένιωσε τη ζέστη να την εγκαταλείπει. Να διαχέεται έξω απ’ αυτήν. Κοίταξε το δέρμα της και σκέφτηκε ότι άχνιζε καπνό. Δεν έκλαψε τότε. Όλο της το σώμα έκλαιγε αντιθέτως.


Ζεστά δάκρυα με τη μορφή υδρατμών.


Αυτός ο σκοτεινός δρόμος έφερε σε μας, στο σκοτεινό πλήθος, την ύπαιθρο. Γίναμε μέρος του έργου καθώς η αγρότισσα έλεγε την ιστορία της σε μας. Ακούγαμε: μπερδεμένοι, εξοργισμένοι, πονεμένοι. Και το έργο δεν ήταν θεατρικό. Υπερέβαινε το τείχος που χωρίζει την πραγματικότητά μας από αυτήν που παρακολουθούμε. Μας ξεχείλισε, μας καταπάτησε και μας καταβρόχθισε. Ήταν πραγματικό και εμείς ήμασταν μάρτυρες. Ήμαστε συνένοχοι και υπόλογοι. Νιώσαμε συμπόνοια και δέσμευση.


Η διαλεκτική του χώρου σαν υλικός χώρος και σαν σημείο


Ο χώρος όπως ορίζεται από φυσικά σώματα ή αντικείμενα είναι ουδέτερος. Όταν όμως γίνεται εισβολή ή σφετερισμός από την πολιτική, ο χώρος γίνεται μεροληπτικός. Γίνεται πάντα χώρος για κάτι. Κι αυτό το «κάτι» ποτέ δεν είναι με το έτσι θέλω. Είναι πάντα αμφισβητούμενος και αμφισβητείται μέσα από την κοινωνική πρακτική. Η δικεδίκηση του χώρου διευκρινίζεται στη δυναμική και την αναμέτρηση μεταξύ του χώρου που κυριαρχείται από το κράτος και αυτού που οικοποιείται ο λαός. Και τέτοιες δυναμικές περιλαμβάνουν το χώρο σαν ύλη αλλά και σαν σημείο. Όπως αναγνωρίζει ο Henri Lefebvre, η σημειολογία είναι κομμάτι της δικεδίκησης του χώρου: «Η διχοτόμηση μεταξύ κυριαρχούμενου και οικειοποιημένου δεν περιορίζεται έτσι στο επίπεδο του διαλόγου ή της σημειολογίας, γιατί δημιουργεί μια αντίφαση ή συγκρουσιακή τάση που κυριαρχεί μέχρις ότου ένας από τους όρους του παιχνιδιού (η κυριαρχία) να κερδίσει συντριπτικά και ο άλλος (η οικειοποίηση) να υποταχθεί πλήρως. Όχι πως εξαφανίζεται η οικειοποίηση, μιας και δεν μπορεί: και η πράξη και η θεωρία συνεχίζουν να διακηρύσσουν τη σημασία της και να απαιτούν την αποκατάστασή της». (Lefebvre, 1991: 166)


Η διαλεκτική της κυριαρχίας κι επαναοικειοποίησης του χώρου είναι επίσης και διαλεκτική του χώρου ως σημείο. Ο V.N. Voloshinov υποστηρίζει ότι «οποιοδήποτε φυσικό σώμα μπορεί να γίνει κατανοητό σαν εικόνα∙ για παράδειγμα, η εικόνα της φυσικής αδράνειας ή αναγκαιότητας που ενσωματώνεται σ’ αυτό το συγκεκριμένο πράγμα. Οποιαδήποτε τέτοια καλλιτεχνική – συμβολική εικόνα την οποία δημιουργεί ένα συγκεκριμένο φυσικό αντικείμενο είναι ήδη ένα ιδεολογικό παράγωγο. Το φυσικό αντικείμενο μετατρέπεται σε σημείο. Χωρίς να παύει να αποτελεί κομμάτι της υλικής πραγματικότητας, ένα τέτοιο αντικείμενο, σε κάποιο βαθμό, αντανακλά και διαθλά μια άλλη πραγματικότητα» (Voloshinov, 1973: 9). Μ’ αυτή την έννοια, όσα αμφισβητούνται δεν είναι μόνο η χρήση αλλά και ο τόνος – το νόημα του χώρου και η αποδιδόμενη κρίση. Έτσι, η κίνηση στο χώρο με το σκοπό της επαναοικειοποίησης παράγει ένα πλαίσιο για το χώρο ως σημείο και, συνεπώς, γεννά το νόημα και η αξία του. Όμως πως είναι η κίνηση στη διαλογική του χώρου; Ο συγκρουσιακός χώρος που προηγείται και είναι ταυτόχρονος με την κίνηση, και σαν φυσικό αντικείμενο και σαν σημείο, περιέχει και υπονοεί την επικυρωμένη από το κράτος χρήση του και το προνομιακό νόημά του. Οπότε, ένας δρόμος ή μια λεωφόρος είναι ένα μέρος για αυτοκίνητα σε κίνηση, μια ανοιχτή δίοδος∙ η πλατεία είναι ένα γαλήνιο μέρος για να χαλαρώνουν οι άνθρωποι, ένα πάρκο∙ και η γέφυρα είναι μια σύνδεση που επιτρέπει το πέρασμα μεταξύ δυο τοποθεσιών, μια διάβαση μεταξύ οδών πάνω από ένα εμπόδιο. Όταν οι άνθρωποι καταλαμβάνουν τους δρόμους, τις πλατείες και τις γέφυρες με συλλαλητήρια, πορείες και παραστάσεις, οι χρήσεις που έχουν επικυρωθεί από το κράτος και τα προνομιακά νοήματα αυτών των χώρων αμφισβητούνται. Οι απόπειρες του κράτους να κυριαρχήσουν σε δημόσιους χώρους, στο μεταξύ, εξακολουθούν και ανταποκρίνονται σε τέτοιες προκλήσεις.


Οι χρήσεις και τα νοήματα του χώρου πάντα βρίσκονται στο κέντρο μιας διαμάχης: μεταξύ όσων έχουν καθοριστεί και επιβληθεί από το κράτος και όσων γεννιούνται από την κοινωνική πρακτική του λαού. Κατά αυτή την έννοια, ο χώρος αγκαλιάζει τις αντιφάσεις που συνιστούν τη διαλεκτική του. Εμπλέκει σύγχρονες χρήσεις και νοήματα, επικυρωμένα ή μή, όπως επίσης εν δυνάμει χρήσεις και νοήματα. Αυτό που κάνει το κίνημα αμφισβήτησης του χώρου είναι ότι επαναλαμβάνει χρήσεις και νοήματα που είναι ο χώρος της αντικυριαρχίας και του αντι- κράτους. Το πιο σημαντικό όμως, είναι ότι το κίνημα αμφισβήτησης του χώρου αναδεικνύει και εξυψώνει τη διαλεκτική του χώρου που ήδη έχει χαρακτηριστεί καθώς διαπλέεται κι ερμηνεύεται από το λαό μέσω της καθημερινής χρήσης.


Νιώθοντας άνετα μέσα στη δίνη


Το πιο εμφανές, και ως τέτοιο σημαντικό, επίτευγμα των κυβερνήσεων που ακολούθησαν την κυβέρνηση Ακίνο, τουλάχιστον σύμφωνα με τους δυσφημιστές της, είναι δαπανηρά μνημεία και δημόσια έργα που έχουν στόχο να κάνουν την κυκλοφορία πιο γρήγορη. Κάποιες υπερυψωμένες γέφυρες, ανισόπεδες διαβάσεις, ανισόπεδοι κόμβοι έχουν κατασκευαστεί πάνω από υπάρχουσες οδούς και λεωφόρους. Η κατασκευή αρκετών έργων διαμετακόμισης μετρό και σιδηροδρόμου έχει επίσης ξεκινήσει πάνω από αυτές τις λεωφόρους. Η θέση του κράτους είναι ξεκάθαρη – οδοί και λεωφόροι είναι για τα αυτοκίνητα και για πεζούς που επιθυμούν να φτάσουν στον προορισμό τους στον ελάχιστο δυνατό χρόνο.


Το κίνημα αμφισβήτησης, έχοντας διαλυθεί ύστερα από την αντιδικτατορική εκστρατεία και με κομμάτια του να διαμορφώνουν τις νέες κυβερνήσεις, επιπλέον σχίσματα που βιώθηκαν στα τέλη των δεκαετιών του ’80 και του ’90 που αποδυνάμωσαν τη θέση τους και προκάλεσαν σύγχυση ανάμεσα στις γραμμές τους. Τα σχίσματα δημιουργήθηκαν από ιδεολογικές διαφορές σε σχέση με την τακτική και την στρατηγική της εξουσίας που νίκησε καθώς και από την ανάλυση των κακών που μάστιζαν την Φιλιππινέζικη κοινωνία. Αυτό προκάλεσε σύγχυση και στο επαναστατικό κίνημα, για παράδειγμα, όταν φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν στη διάρκεια εξολοθρεύσεων στις γραμμές τους τη δεκαετία του ’80 αποκαλύφθηκε ότι είχαν γίνει σε βάρος αθώων θυμάτων. Αυτό έφτασε σε ένα σημείο όπου οι συμπλοκές μεταξύ πρώην «συντρόφων» κόστισαν σε ζωές, υπολήψεις και φιλίες.


Αυτό αποτέλεσε σπουδαία πηγή διάψευσης ελπίδων κι απογοήτευσης για μένα προσωπικά. Ήταν μια μεγάλη αποκάλυψη όταν φάνηκε πως ό,τι θεωρούσα φυσιολογικό στη διάρκεια της δικτατορίας του Μάρκος ήταν στην πραγματικότητα αλλόκοτο, ένας παραλογισμός. Το να βιώσω μια τέτοια αποτυχία στην καταλυτική στιγμή της διαφώτισης μου είναι συντριπτικά απογοητευτικό. Μένει κανείς με αυτή τη θέση: δώστε προνόμια στη διαλεκτική. Μέσα στη διαλεκτική του χώρου όπως προκαλείται από το κίνημα κι από το κράτος, η κυριαρχία αμφισβητείται – καταλήγοντας να βρίσκεται πάντα σε άμυνα. Η απορρέουσα αμυντικότητα του κυριάρχου χώρου δημιουργεί και άλλο «χώρο» για άλλα κινήματα, άλλες χρήσεις, άλλα νοήματα. Ένας αμυντικός κυρίαρχος χώρος, που συνεχώς ανησυχεί για την επαναοικειοποίηση, γίνεται μια δίνη ανομοιογένειας, πολλαπλότητας και πολυτονικότητας. Σ’ αυτή τη δίνη, η ελευθερία ευδοκιμεί.


Ο Marshall Berman στο βιβλίο All that is Solid Melts into Air (Όλα τα στερεά λιώνουν στον αέρα) αναγνωρίζει τη διαλεκτική της επαναοικειοποίησης και κυριαρχίας των χώρων. Οι κοινωνικές αντιφάσεις εξελίσσονται και συνεχώς συμπλέκονται μεταξύ τους. Το παρελθόν δεν απορρίπτεται αλλά αντίθετα ανακαλείται, μεταμορφώνεται, αναπλάθεται, καθώς συνεχίζει να εμπλέκεται και να αναπτύσσεται στις εντάσεις που ορίζουν την κοινωνία. Η σύνθεση είναι διαρκώς άπιαστη, αλλά ο μοντερνισμός εκδηλώνεται και επιβεβαιώνεται στον αγώνα. Στους Voloshinov και Lefebvre, ο χώρος ως σημείο πάντα υποννοούν την διαλεκτική που εγγενώς εμπεριέχεται στην χρήση τους ή στην ανάπτυξή τους – καθώς ο χώρος και το σημείο είναι κοινωνικά παράγωγα, η χρήση και το νόημά τους γεννιούνται από την κοινωνική πρακτική. Ο έλεγχος και το περίγραμμα της κοινωνικής πρακτικής, στο μεταξύ, αναζητείται και εκτελείται μόνιμα από το κράτος. Ο κοινωνικός χώρος τότε, σαν τον μοντερνισμό του Berman (καθώς είναι επίσης ένα παράγωγο του μοντερνισμού∙Π.χ. της σύγχρονης κοινωνικής πρακτικής), είναι μια δίνη. Αλλά αν δεν υπάρχει μόνιμη σύνθεση, αν οι αντιφάσεις της χρήσης και του νοήματος του χώρου δεν επιλύονται ποτέ αλλά εξελίσσονται μόνο, μετατρέπονται ή συνεχώς αμφισβητούνται, τί μένει να ελπίζουμε για τις επίμαχες χρήσεις του χώρου; Αυτό που ο Lefebvre απέρριψε σαν «αναστολή», μια «προσωρινή παύση στην κυριαρχία»; Η πρόοδος και η νέα αντίληψη από νέες χρήσεις και νοήματα του χώρου;


Προσπαθώ να το δω τώρα σαν την εξύψωση της διαλεκτικής, να το προστατεύσω από την προδιάθεση του και τον προσανατολισμό του κράτους να ομογενοποιήσει το νόημα και τη χρήση του χώρου. Η επίμαχη χρήση κι ερμηνεία του χώρου είναι με το μέρος της πολλαπλότητας της χρήσης, της πολυτονικότητας του νοήματος και της αξίας, της συντήρησης της δίνης ενάντια στην ηρεμία της ομοιογένειας του νοήματος της ζωής που έχει επιβάλει το κράτος, την κρατική αφαιρετικότητα της κοινωνίας σε σχέδια και στατιστικές. Αν δεν υπάρχει σύνθεση, η επίμαχη χρήση του χώρου έχει για λογαριασμό της τότε, την ίδια τη διαλεκτική: «Το να είναι κανείς μοντερνιστής είναι να καταφέρνει κάπως να νιώθει άνετα μέσα στη δίνη, να κάνει το ρυθμό της δικό του, να πηγαίνει με τα ρεύματά της αναζητώντας τις μορφές της πραγματικότητας, του κάλλους, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, που η διάπυρη επικίνδυνη ροή της επιτρέπει.» (Berman, 1982: 345)


Η διατήρηση και εξύψωση της δαλεκτικής του χώρου, σαν υλικός χώρος και σαν σημείο, συνεπάγεται την έννοια της συνέχειας από τις εμπειρίες και τους αγώνες του παρελθόντος. Στην περίπτωση της Μανίλα, αυτή η συνέχεια διασφαλίζει την ανάμνηση ενός παρελθόντος καθορισμένου από την καταπίεση των κοινωνικών αντιφάσεων, με το κράτος να έχει ολοκληρωτικά το μονοπώλιο του κοινωνικού διαλόγου με σφαίρες και νοθευμένες ψηφοφορίες, και την κοινωνική τάξη και ομοιογένεια να να εφαρμόζεται καταναγκαστικά σε κόστος της αντιγνωμίας. Διασφαλίζει ότι αυτή η ανάμνηση αναπτύσσεται στη διαλεκτική του χώρου σε παραδοσιακές ή καινούριες μορφές, καθώς η κρατική τάση, είτε σαν δικτατορία ή σαν αυτό που έχουμε τώρα ως εκλεγμένη δημοκρατία, παραμένει η ίδια. Αν αφεθεί στην τύχη του και δεν δεσμευτεί ποτέ, το κράτος θα μας αναθέσει έναν αριθμό, θα μας ενσωματώσει στα σχέδιά του, και δεν θα μας δει ποτέ σαν κινούμενα άτομα και λαούς.


Η συνέχεια, επίσης, εξυπηρετεί τη διαλεκτική με το να διατηρεί τα νοήματα του κοινωνικού χώρου και να καθιστά διαθέσιμες τις χρήσεις του χώρου, διαφορετικές από αυτές που έχει επιβάλει το κράτος, σε καιρούς που το κίνημα του λαού για το χώρο είναι σε ύφεση ή όταν η κρατική δέσμευση συμβαίνει σε άλλη αρένα. Όπως υποστηρίχθηκε νωρίτερα, αυτό διασφαλίζει την συνακόλουθη και επαναλαμβανόμενη επαναοικειοποίηση τέτοιων αμφισβητούμενων χώρων. Το θορυβώδες και θυμωμένο πλήθος που διέπλεε τους δρόμους της Μανίλα με σφιγμένες γροθιές, και γέμιζε τις πλατείες της πόλης, έχυσε αίμα στο τσιμέντο της γέφυρας, κινήθηκε μέσα από αυτούς τους χώρους, τους κατέλαβε και τους ερμήνευσε ταυτόχρονα με ένα τρόπο που επιτρέπει μελλοντικά κινήματα, επανακατάληψη, και επανερμηνεία.


Τέλος, η συνέχεια κάνει την εμπειρία του χώρου ιστορική και βάσιμη. Κάνει την κίνηση μέσω του χώρου ένα κίνημα με αυτεπίγνωση και στοχαστικότητα. Επιτρέπει την επαναοικειοποίηση του χώρου και του νοήματος του με ταυτόχρονα σεμνό και εορταστικό τρόπο. Η κίνηση, έχοντας επίγνωση της συνέχειας, διασυνδέεται και κάνει τα άτομα να ρέουν το ένα μέσα στο άλλο σαν λαός. Πάλι, ερμηνεύοντας την κίνηση στο χώρο σαν σύγχρονη κοινωνική πρακτική μπορούμε να δούμε πως ο Berman δίνει ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στη σχετικότητα της συνέχειας: «Αν ο μοντερνισμός καταφέρει ποτέ να απαλλαχτεί από τα αποκόμματα και τα κουρέλια και τις πονεμένες αρθρώσεις που τον δένουν με το παρελθόν, θα χάσει όλο το βάρος και το βάθος του, και η δίνη της σύγχρονης ζωής θα τον παρασύρει αβοήθητο μακριά. Μόνο κρατώντας ζωντανούς τους δεσμούς που τον δένουν με τις καινοτομίες του παρελθόντος – δεσμοί άμεσα οικείοι κι ανταγωνιστικοί –μπορούν να βοηθηθούν οι μοντερνιστές του παρόντος και του μέλλοντος ώστε να είναι ελεύθεροι». (Berman, 1982: 346)


Η διαλεκτική του χώρου και του χώρου ως σημείου αντιπαραθέτει αντιλήψεις για το πώς επιβάλλεται η χρήση και το νόημα του χώρου, από τη μια πλευρά και πως βιώνεται, από την άλλη. Μήπως ο λαός τελικά βρίσκει σ’ αυτή τη διαλεκτική τον τρόπο να διεκδικήσει ακόμη και την αποξένωση που του έχει επιβάλει η πόλη σαν δική του;


Η Μανίλα, σαν πόλη αρχέτυπο του μοντερνισμού και της σύγχρονης κοινωνικής πρακτικής στις Φιλιππίνες είναι πάντα σε μια δίνη. Την άφησα για πόλεις του εξωτερικού το 1998 και πριν από αυτό είχα βρεθεί στους δρόμους και τις πλατείες της με σκοπό τη διαμαρτυρία μόνο περιστασιακά έπειτα από 1991. Από τότε δεν έχω δει σοβαρά τις εμπειρίες μου στους χώρους της σαν στοχασμούς, αλλά μόνο σαν αναμνήσεις.


Τη Μανίλα, τη θυμάμαι σαν ένα λαβύρινθο δρόμων όπου, χαμένος σ’ ένα θορυβώδες και θυμωμένο πλήθος, περιπλανιόμουν με σφιγμένη τη γροθιά μου. Οι πλατείες της, τα σταυροδρόμια και οι γέφυρες μπροστά από εκκλησίες και κυβερνητικά κτίρια, ήταν πάντα τόποι για συλλαλητήρια και κινητοποιήσεις: συλλαλητήρια για σκοτωμένους- βασανισμένους συντρόφους, για την αγροτική μεταρρύθμιση, για την εκδίωξη του Αμερικάνικου στρατού εκτός του Φιλιππινέζικου εδάφους. Η ανακάλυψη των νυχτών της Μανίλα ήταν μια άσκηση στην απόλαυση και στην ενοχή. Τα κόκκινα φώτα της προσκαλούν και στη λαγνεία και στην περιφρόνηση. Η ανακάλυψη των αόρατων και του περιθωρίου της Μανίλα ήταν ασκήσεις σοκ, λύπης, μίσους και αποφασιστικότητας. Φτωχογειτονιές, χωματερές με βουνά σκουπιδιών, ρυάκια από ανθρώπινα απόβλητα, παιδιά του δρόμου, σκοτεινά αποπνικτικά εργοστάσια: ήταν η καταβόθρα που αποτελούσε το καύσιμο για να φουντώνουν τα αισθήματα αυτών που επαναστατούσαν. Εγώ ανάμεσά τους, ένας ξένος στους δρόμους της πόλης όταν πήρα μέρος στο πρώτο μου συλλαλητήριο, και η πόλη, ένας ξένος κόσμος ακόμη κι όταν τελικά τη διεκδίκησα σαν δική μου.


Σημειώσεις

Για έναν απολογισμό του νεανικού κινήματος και τις βίαιες συγκρούσεις αυτής της περιόδου, δείτε το Days of Disquiet, Nights of Rage: The First Quarter Storm and Other Related Events [(Μέρες ανησυχίας, Νύχτες Οργής: Η καταιγίδα του πρώτου Τετάρτου κι Άλλα Σχετικά Γεγονότα] του Jose Lacaba, Μανίλα: Εκδόσεις Salinlahi, 1982.

Για απολογισμούς της έναρξης των αντιδικτατορικών εκστρατειών από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 ως την Επανάσταση του EDSA το 1986, βλ. Duet for EDSA: looking Back, Looking Forward [Ντουέτο για το EDSA: κοιτάζοντας πίσω, κοιτάζοντας μπροστά], επιμέλεια Lorna Kalaw-Tirol, Μανίλα: Foundation for Worldwide People Power, Inc., 1995; Breaking Through: The Struggle within the Communist Party of the Philippines [Ο Αγώνας μέσα στο Κομμουνιστικό Κόμμα των Φιλιππίνων] του Joel Rocamora, Pasig City, Φιλιππίνες: Anvil Publishing, Inc., 1994; και From Marcos to Aquino: Local Perspectives on Political Transition in the Philippines [Από τον Μάρκος στην Ακίνο: Τοπικές Προοπτικές πάνω στην Πολιτική Μετάβαση στις Φιλιππίνες], επιμέλεια των Benedict Kerkvliet και Resil Mojares, Hawaii: University of Hawaii Press, 1991.

Για ένα χρoνικό των γεγονότων που ακολούθησαν την επανάσταση του EDSA και την εγκαθίδρυση μια νέας κυβέρνησης στις Φιλιππίνες, βλ. Παράρτημα 1 του Revolutionary Struggle in the Philippines [Επαναστατικός Αγώνας στις Φιλιππίνες] του Leonard Davis, Νέα Υόρκη: St. Martin’s Press, 1989.

Για το επαναστατικό κίνημα στις Φιλιππίνες, βλ. Inside the Philippine Revolution: The New Peoples Army and it Struggle for Power του William Chapman, New York: W. W. Norton, 1987; Red Revolution: Inside the Philippine Guerrilla Movement του Gregg Jones, Boulder, Colorado: Westview Press, 1989; and Breaking Through. του Joel Rocamora .

Η εμφάνιση μιας Σκηνούπολης στο κέντρο του Έντμοντον το καλοκαίρι του 2007 ήταν χαρακτηριστική της συνεχιζόμενης διαπραγμάτευσης για τη χρήση του αστικού δημόσιου χώρου. Πολλοί χρήστες διεκδικούν την πόλη και ο αστικός δημόσιος χώρος είναι προϊόν συγκρούσεων για το ποιος έχει δικαιώματα σε αυτόν (Mitchell 1995). Ο δημόσιος χώρος παίζει σημαντικό ιδεολογικό ρόλο στις δημοκρατικές κοινωνίες. Καίρια για την αντίληψή μας για τα πολιτικά δικαιώματα και τη δημοκρατία είναι η διάκριση ανάμεσα στη ʺδημόσιαʺ και την ʺ ιδιωτικήʺ σφαίρα, με τη δημόσια σφαίρα να θεωρείται ο χώρος των ʺκοινώνʺ (commons) και την ιδιωτική να γίνεται αντιληπτή ως χώρος ελευθερίας από την κρατική ή κοινωνική εισβολή. Μολονότι η δημόσια σφαίρα δεν είναι άμεσα συνώνυμη με το δημόσιο χώρο, υπάρχει μεταξύ τους μια ισχυρή σχέση: η δημόσια σφαίρα είναι η φυσική τοποθεσία όπου οι πολίτες μπορούν να συγκεντρωθούν και να προκύψει πολιτική. Κατά συνέπεια, η πρόσβαση στο δημόσιο χώρο είναι καίρια, προκειμένου να διασφαλιστεί η πολιτική ολοκλήρωση στη δημόσια σφαίρα. Επειδή οι άστεγοι δεν έχουν πρόσβαση σε ιδιωτικές κατοικίες, οι ζωές τους είναι άθελά τους δημόσιες ( Kawash 1998). Η επακόλουθη χρήση από αυτούς του δημόσιου χώρου για ιδιωτικές ανάγκες δείχνει μια ρωγμή στον πυρήνα των αρχών της φιλελεύθερης κοινωνίας. Οι διεκδικήσεις των άστεγων χρηστών στην πόλη αντιμετωπίζονται διαφορετικά από εκείνες των άλλων χρηστών. Οι κυβερνήσεις τείνουν να τους αποκλείουν από τους δημόσιους χώρους, για να επανεγκαθιδρύουν τις φιλελεύθερες αρχές ως νόμιμες. Η Σκηνούπολη ήταν μια διεκδίκηση του άστεγου πληθυσμού του Έντμοντον που κατέλαβε τον  αστικό δημόσιο χώρο και τον χρησιμοποίησε ως τόπο διαμονής, σε μια παραβίαση των κοινωνικών κανόνων (Cresswell 1996). Αυτή η ιδιαίτερη μάχη για κοινωνικο-φυσικό χώρο μας επιτρέπει να δούμε τις διαπραγματεύσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη για την έννοια του χώρου στη διαμόρφωση της ιδιότητας του πολίτη.


Η πρώτη εγκατάσταση σε κοινότητα του άστεγου πληθυσμού του Έντμοντον πήρε σάρκα και οστά όταν μια μικρή ομάδα άστεγων άρχισαν να κατασκηκώνουν σε ένα εσώτερο πάρκο της πόλης τον Μάιο του 2007. Επειδή απαγορεύεται η δημόσια χρήση των πάρκων τη νύχτα, η αστυνομία κάλεσε την ομάδα να μετακομίσει αλλού. Εγκαταστάθηκαν σε ένα χώρο πίσω από το αστυνομικό τμήμα και ύστερα στο χώρο στάθμευσης μιας  υπηρεσίας για αστέγους, αλλά απομακρύνθηκαν από τις αρχές και από τους δυο αυτούς χώρους. Ως αποτέλεσμα, οι κατασκηνωτές μετακόμισαν σε ένα ακατοίκητο κομμάτι γης στο κέντρο του Έντμοντον, και πάλι κοντά σε μια υπηρεσία της πόλης. Στη διάρκεια του καλοκαιριού, ο καταυλισμός είχε πάνω από 200 ενοίκους. Κι έγινε ευρέως γνωστό ως η Σκηνούπολη του Έντμοντον.


Η ίδρυση ενός καταυλισμού αστέγων στο κέντρο του Έντμοντον οδήγησε σε νέες αντιλήψεις περί του αστικού χώρου. Η έρευνά μου, που έγινε στο πλαίσιο ενός μεταπτυχιακού διπλώματος στις Πολιτικές Επιστήμες, εστίασε στα ακόλουθα ερωτήματα: 1) Γιατί η Σκηνούπολη εμφανίστηκε το καλοκαίρι του 2007; 2) Πώς έγινε αντιληπτή και βιώθηκε από τους κατοίκους της, τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών και τους κρατικούς αξιωματούχους; 3) Με ποιο τρόπο τα γεγονότα της Σκηνούπολης μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε το πώς οι δημόσιοι χώροι του Έντμοντον στεγάζουν τους αστέγους; 4) Με ποιον τρόπο η ύπαρξη της Σκηνούπολης διαμορφώνει την κυβερνητική πολιτική για τη στέγη και τους αστέγους; Πήρα 22 συνεντεύξεις από τους κατοίκους του καταυλισμού, τους κρατικούς αξιωματούχους που βοήθησαν στη διοίκηση της Σκηνούπολης ή ενεπλάκησαν στην διαμόρφωση πολιτικής για τους άστεγους, τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο, και από τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών που έχουν να κάνουν με τον άστεγο πληθυσμό. Μολονότι οι πάροχοι υπηρεσιών είχαν κριτική άποψη και σχόλια, η ιστορία της Σκηνούπολης ξεδιπλώθηκε πρώτα από όλα ως αποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στους άστεγους κατασκηνωτές και τους κρατικούς αξιωματούχους. Όπως προέκυψε από τις συνεντεύξεις, τρία ήταν τα μεγάλα θέματα για τους κατοίκους: ο καταυλισμός αντιπροσώπευε έναν τόπο διαμονής που είχε χαρακτήρα σπιτιού ( Wright 1997). Νέες συλλογικές ταυτότητες αναδύθηκαν από την κοινή εμπειρία του επαναπροσδιορισμού τους σε σχέση με το φυσικό χώρο. Και από τη στιγμή που η κυβέρνηση εγκαθίδρυσε ξανά θεσμικούς μηχανισμούς ελέγχου, η κοινότητά τους διαλύθηκε και το μέρος έκλεισε. Για τους κρατικούς αξιωματούχους, ο καταυλισμός αντιπροσώπευε έναν αναρχικό χώρο που δεν αποτελούσε την κατάλληλη λύση για το πρόβλημα των αστέγων. Δεν μπορούσαν να υποστηρίξουν Σκηνουπόλεις όταν υπήρχαν πιο ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις για το θέμα της στέγης. Οι κρατικοί αξιωματούχοι εστίασαν τις συζητήσεις τους στις διδάγματα που προέκυψαν από τη διοίκηση του καταυλισμού, όπως κι από την ενδυνάμωση των εργασιακών σχέσεων μεταξύ αρχών και άστεγων κατασκηνωτών. Ένιωθαν ότι αυτές οι σχέσεις συνετέλεσαν στην εγκαθίδρυση πιο αποτελεσματικών και συνεργατικών προσεγγίσεων πολιτικής σε σχέση με την αντιμετώπιση του ζητήματος των αστέγων μετά τη Σκηνούπολη.


Τα κεντρικά φερώνυμα του σπιτιού χαρακτηρίζονται ως: καταφύγιο, αξιοπρεπή κριτήρια ζωής και υλικών συνθηκών, ιδιωτικότητα και έλεγχος, κοινωνικές σχέσεις που εμπεριέχουν αγάπη και φροντίδα και συναισθηματική/ φυσική ευημερία ( Watson & Austerberry 1986: 97). Μολονότι οι ένοικοι της Σκηνούπολης συσχέτισαν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά με τον καταυλισμό, δημιούργησαν διακρίσεις ανάμεσα στον ιδιωτικό και δημόσιο χώρο για να υπάρξει περισσότερη ιδιωτικότητα στην κατασκήνωση και συμφώνησαν σε κανόνες συμπεριφοράς για τη διατήρηση της ειρήνης και της τάξης. Τα ‘συλλογικά μάτια’ της κοινότητας συνέβαλαν στη διασφάλιση της προσωπικής ασφάλειας των άλλων και οι ερωτώμενοι αναφέρονταν συχνά στους εαυτούς τους και τους άλλους κατασκηνωτές σαν σε μια μεγάλη οικογένεια. Ήταν σαφές ότι οι ένοικοι έζησαν δραματικές βελτιώσεις στη συνολική ποιότητα ζωής τους. Η Σκηνούπολη άρχισε να καταρρίπτει τους αυστηρούς διαχωρισμούς μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού και οι κάτοικοι απήλαυσαν ορισμένα οφέλη που πήγαζαν από το γεγονός ότι ζούσαν σε ένα ιδιωτικό μέρος, όπως και τα οφέλη της κοινοτικής ζωής. Ενώ οι ένοικοι της Σκηνούπολης ήταν συνηθισμένοι να θεωρούνται ʺ εκτός τόπου ʺ (Wright 1997) στην ευρύτερη κοινότητα, η ενεργή κατάληψη κοινωνικο-φυσικού χώρου τούς επέτρεψε να αναπτύξουν μια συλλογική ταυτότητα. Έγιναν το ʺ δημόσιο ʺ σε εκείνη την συγκεκριμένη κοινωνικο-φυσική σφαίρα, που ιδρύθηκε στη βάση ενός εναλλακτικού οράματος της κοινωνικής τάξης.


Ως τα μέσα Ιουλίου 2007, ο καταυλισμός στέγαζε πάνω από 200 ένοικους, ενώ διάφορες συμμορίες και έμποροι ναρκωτικών είχαν αποκτήσει μια αυξανόμενη παρουσία. Επειδή οι κρατικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν τον καταυλισμό αναρχικό χώρο, λήφθησαν πρόσθετα μέτρα ασφαλείας για να δημιουργηθεί ένας χώρος με κάποια δομή και κανόνες. Στις αρχές Αυγούστου 2007, οι διοικητικές αρχές ανακοίνωσαν ότι η Σκηνούπολη θα έκλεινε και ένα βήμα προς το κλείσιμο υπήρξε η κατασκευή ενός αλυσόπλεκτου φράκτη γύρω από τον καταυλισμό. Οι αρχές προχώρησαν στην καταγραφή και την ταυτοποίηση των ενοίκων και προσέλαβαν ιδιωτικούς φρουρούς ασφαλείας για τη διατήρηση της τάξης. Άρχισαν επίσης να ψάχνουν για εναλλακτικές στεγαστικές διευθετήσεις για τους ένοικους της Σκηνούπολης. Ο καταυλισμός διαλύθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου 2007, ενώ βρέθηκε εναλλακτική στέγη για τους 58 από τους περίπου 200 ένοικους.


Μολονότι οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν ότι η διοίκηση του καταυλσμού  υπήρξε πολύ επιτυχής κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι ένοικοι της Σκηνούπολης είχαν διαφορετική άποψη. Η Σκηνούπολη υπήρξε μια ʺ ελεύθερηʺ ζώνη ανοιχτή σε όλους, αλλά από τη στιγμή της ταυτοποίησης και της έλευσης φρουρών ασφάλείας, η κινητικότητα των κατασκηνωτών περιορίστηκε και η παρουσία τους στο μέρος υπόκειτο στην κρίση των φρουρών ασφαλείας. Ιδιωτικοί φρουροί ασφαλείας επέβαλλαν κανονισμούς, που βρίσκονταν σε αντίθεση με τους κανόνες που είχαν θεσπίσει οι ένοικοι. Σε μια προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου στον καταυλισμό, χρησιμοποιήθηκαν στρατηγικές αποκλεισμού, που ασκούνται συχνά σε δημόσιους χώρους οι οποίοι θεωρούνται εκτός ορίων για τους αστέγους. Στις σκηνές των ενοίκων γίνονταν απροειδοποίητα έλεγχοι, ο μικρός ιδιωτικός χώρος που είχαν διεκδικήσει οι ένοικοι παραχωρούσε τη θέση του σε έναν κοινωνικο-φυσικό χώρο υπό την κυριαρχία του κράτους. Τη νέα συλλογική ταυτότητα αντικαθιστούσαν οι προηγούμενες ταυτότητες που είχαν οι ένοικοι ως ʺ άστεγοι ʺ.


Ο αλυσόπλεκτος φράκτης που παρέμεινε και μετά το κλείσιμο του καταυλισμού δεν επισφράγισε μόνο το τέλος της πρόσβασης των ενοίκων της Σκηνούπολης σε ζωντανό χώρο, αλλά και την έλλειψη πρόσβασης της κοινότητας σε χώρο αναψυχής (προηγουμένως ήταν ένας χώρος ανοιχτός σε όλους). Η Σκηνούπολη έκλεισε, οι ένοικοι απομακρύνθηκαν και η χρήση του χώρου στο μέλλον – από οποιονδήποτε- απαγορεύτηκε. Οι τοπικές και περιφερειακές διοικήσεις προτίμησαν να μείνει ο χώρος άδειος και ασφαλής, παρά να διακινδυνεύσουν τη μελλοντική χρήση του ως τόπου κατοικίας από αστέγους ή κοινότητες. Οι απόπειρες διεκδίκησης του ελέγχου στον αστικό δημόσιο χώρο δεν σταμάτησαν εκεί. Η αστυνομία αύξησε τον αριθμό των επιχειρήσεων-σκούπα για τους αστέγους σε όλη την πόλη, προκειμένου να αποτρέψει την παράνομη κατάληψη αστικών χώρων. Οι συνεντεύξεις αποκάλυψαν ότι η κατάσχεση των σκηνών των αστέγων έγινε συνηθισμένη πρακτική, αντανακλώντας μια περαιτέρω διάβρωση των δικαιωμάτων των άστεγων στην ιδιωτικότητα και την κατοχή προσωπικών αντικειμένων. Το μήνυμα ήταν σαφές: η κατάληψη αστικού δημόσιου χώρου από αστέγους δεν θα ήταν πλέον ανεκτή και ειδικότερα η συλλογική κατάληψη αστικού δημόσιου χώρου από αστέγους απαγορευόταν. Προληπτικά έγιναν αυξημένοι έλεγχοι στους δημόσιους χώρους. Μολονότι η Σκηνούπολη έδωσε την ευκαιρία στους αστέγους να εκπροσωπούνται στο ʺ δημόσιο ʺ για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, αυτό οδήγησε τελικά σε μεγαλύτερο αποκλεισμό τους από τους δημόσιους χώρους, συρρικνώνοντας έτσι τα πολιτικά δικαιώματα των αστέγων στο Έντμοντον.


Η Σκηνούπολη επέτρεψε στους κρατικούς αξιωματούχους να αναπτύξουν αυξημένη επίγνωση των φραγμάτων που αντιμετωπίζουν οι άστεγοι και πολλοί έμαθαν πώς να δουλεύουν πιο αποτελεσματικά μαζί τους. Η αυξημένη γνώση αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο για τους αξιωματούχους, προκειμένου να διαμορφώσουν καλύτερα προγράμματα που μπορούσαν να ανταποκριθούν με μεγαλύτερη ακρίβεια στις ανάγκες του άστεγου πληθυσμού. Για παράδειγμα, μετά τη διάλυση της Σκηνούπολης, η αστυνομία έδωσε στους κατασκηνωτές στην πόλη την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με εργαζόμενους απέξω για να έχουν πρόσβαση σε υποστήριξη και υπηρεσίες όταν τους ζήτησαν να εγκαταλείψουν το δημόσιο χώρο. Μολονότι οι κατασκηνωτές δεν ήταν υποχρεωμένοι να δεχτούν αυτή την υποστήριξη, έπρεπε παρόλα αυτά να μετακομίσουν. Επιπλέον, μετά τη διάλυση της Σκηνούπολης, η κυβέρνηση, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, υιοθέτησε νέες προσεγγίσεις για τους αστέγους. Η φιλοσοφία αυτή, γνωστή ως ʺ Η στέγη πρώταʺ, εστιάζεται στη μετακίνηση των ανθρώπων από τους δρόμους ή τα καταφύγια για αστέγους σε δικά τους διαμερίσματα, αναγνωρίζοντας το γεγονός ότι πρωταρχική ανάγκη των άστεγων είναι μια σταθερή κατοικία. Αυτή ήταν μια σημαντική αλλαγή σε σχέση με το προηγούμενο σύστημα των έκτακτων καταφυγίων ή της προσωρινής στέγης.


Η Σκηνούπολη υπήρξε μια κρίσιμη χρονική στιγμή, καθώς οι άστεγοι διεκδίκησαν το δικαίωμα να καταλάβουν αστικό δημόσιο χώρο και, μπροστά στην έλλειψη εναλλακτικών λύσεων, μεταμόρφωσαν τον κοινωνικο-φυσικό χώρο σε τόπο κατοικίας. Αυτό οδήγησε στην αμφισβήτηση των κυρίαρχων αντιλήψεων για την κατάλληλη συμπεριφορά και τις φιλελεύθερες διακρίσεις μεταξύ ʺ δημοσίου ʺ και ʺ ιδιωτικού ʺ. Η Σκηνούπολη αποτέλεσε μια πράξη παραβίασης της κυρίαρχης κοινωνικής τάξης και διεκδίκηση , της κοινωνικής νομιμοποίησης από πλευράς των αστέγων. Από τη μια πλευρά, το αποτέλεσμα ήταν ο αυξημένος έλεγχος των δημόσιων χώρων από τις αρχές, από την άλλη πλευρά οδήγησε σε επίσημες δεσμεύσεις ότι οι άστεγοι θα αποκτούσαν πρόσβαση σε ιδιωτικούς χώρους. Μολονότι η πρόσβαση σε ιδιωτικές κατοικίες θα είναι αναμφίβολα θετική ( εάν οι δεσμεύσεις υλοποιηθούν), αυτό δεν εξουδετερώνει τον αυξημένο αποκλεισμό των αστέγων από τους δημόσιους χώρους. Εδώ είναι που συναθροίζονται τα “κοινά”. Χωρίς πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, οι άστεγοι στο Έντμοντον εξακολουθούν να είναι αποκλεισμένοι από την ιδιότητα του πολίτη.


Σημείωση

Λόγω έλλειψης χώρου, οι απόψεις των παρόχων υπηρεσιών δεν παρατίθενται εκτενώς σ’ αυτό το κείμενο.


Βιβλιογραφία

- Cresswell, Tim. In Place/Out of Place: Geography, Ideology, and Transgression. Minneapolis, Minnesota: University of Minnesota Press, 1996.

- Kawash, Samira. “The Homeless Body.” Public Culture 10, νο. 2 (1998): 319-339.

- Mitchell, Don. “The End of Public Space? People’s Park, Definitions of the Public, and Democracy.” Annals of the Association of American Geographers 85, νο. 1 (1995): 108-133.

- Watson, Sophie και Helen Austerberry. Housing and Homelessness: A Feminist Perspective. Λονδίνο: Routledge & Kegan Paul, 1986.

- Wright, Talmadge. Out of Place: Homeless Mobilizations, Subcities, and Contested Landscapes. Albany: State University of New York Press, 1997.

Ο αστικός σχεδιασμός έχει κατηγορηθεί πολύ ότι είναι περισσότερο «σχεδιασμός» παρά «αστικός», περισσότερο η επικράτεια των αρχιτεκτόνων παρά των πολεοδόμων (Inam, 2002). ‘Ομως, καθώς πολλές κοινότητες αντιμετωπίζουν δεκαετίες οικονομικής παρακμής και μείωση πληθυσμού, συχνά ορατές στον φυσικό τους ιστό, υπάρχει ένας ρόλος για τους πολεοδόμους να βοηθήσουν να φανταστούμε ξανά το μέλλον αυτών των πόλεων και μια ανάγκη να διαμορφώσουμε τον αστικό σχεδιασμό ως υπηρεσία. Αυτό το κείμενο παρέχει μία ευκαιρία να μελετήσουμε το ρόλο των υπηρεσιών στον αστικό σχεδιασμό με δύο τρόπους – σαν μια υπηρεσία σε μία κοινότητα με περιορισμένους πόρους, παρακμάζουσα οικονομία και μειούμενο πληθυσμό, και σαν μια παιδαγωγική προσέγγιση.


Ο αστικός σχεδιασμός ως σχεδιασμός υπηρεσιών: Εμπλοκή και μάθηση


Έχουν ακουστεί πολλές φωνές που ζητάνε από την πρακτική και τη διδασκαλία του αστικού σχεδιασμού να περάσει σύνορα, να εμπλέξει πολλούς τομείς και κοινωνικές ομάδες (Inam, 2002; Scott Brown, 2009). Οι Kelbaugh και Krankel McCullough (2008) υποδεικνύουν ότι, αντίθετα, η έμφαση στο ξεχωριστό κτίριο και η υπανάπτυκτη ευαισθησία αστικού σχεδιασμού στις σχολές και την πρακτική έχει πολύ συχνά οδηγήσει σε κτίρια που δεν προκαλούν τον ενδιαφέρον στο αστικό περιβάλλον.


Ορισμένοι μελετητές ισχυρίζονται ότι για να συμβεί αυτό, πρέπει να αποκτήσει κανείς μία ευρύτερη θεώρηση της κλίμακας και του ρόλου του αστικού σχεδιασμού – το να δουλεύει κανείς σε κλίμακες από τη γωνία του δρόμου μέχρι την περιφέρεια και ακόμα πιο πέρα (Scott Brown 2009). Αυτή η ευρύτερη θεώρηση απαιτεί συνεργασία πέρα από τα επαγγελματικά όρια (Krankel McCullough, 2008; Krieger, 2009). Απαιτεί όμως επίσης να αναγνωρίσουν οι πολεοδόμοι τα πολλαπλά συμφέροντα και τους διάφορους αρμόδιους για αποφάσεις που επιδρούν στις πόλεις και να εμπλέξουν μέλη της κοινότητας σε πολύ πλατύτερη κλίμακα (Scott Brown, 2009; Krieger, 2009; Kaliski, 2008; Sanoff, 2007).


Υπάρχει επίσης πλούσια βιβλιογραφία για τη σημασία της εμπειρίας και το στοχασμό για τη διαδικασία της μάθησης. Ο Bruner (1966, 1996) έχει υποστηρίξει τη σημασία του κοινωνικοπολιτισμικού πλαισίου και της εμπερίας στη δημιουργία γνώσης, αλλά για να βασιστεί η μάθηση πραγματικά στις υπηρεσίες, πρέπει να υπάρχει «μια πιο τυπική σύνδεση μεταξύ παιδαγωγικής και προϊόντος, όπου το στοιχείο υπηρεσίας θα είναι επίσης μία μαθησιακή εμπειρία και όχι απλά ένα παρα-προϊόν» (Schumann, 2006:1). Ο Schumann (2006) ισχυρίζεται ότι καρδιά του ζητήματος της εμπλοκής είναι η αμοιβαιότητα – τι έμαθε ο φοιτητής και πώς η κοινότητα επωφελήθηκε, ή αντίστροφα. Ο αναστοχασμός έχει επίσης θεωρητικοποιηθεί ώς κρίσιμο στοιχείο τη μάθησης (Schon, 1987; Reardon, 1997; Schumann, 2006).
Ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες της κοινότητας στην οποία βρισκόμαστε, και σε μια προσπάθεια να διερευνήσουμε το ρόλο των υπηρεσιών στον αστικό σχεδιασμό και στην παιδαγωγική του αστικού σχεδιασμού, εμείς, οι συγγραφείς, διδάξαμε από κοινού ένα εργαστηριακό μάθημα (studio) που έφερε κοντά φοιτητές αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας, και προσπάθησε να κάνει την υπηρεσία μία από τις κεντρικές του αρχές. Αυτό που ακολουθεί είναι η ανάλυση του εργαστηριακού μαθήματος με βάση τις σκέψεις μας για την εμπειρία, τις σκέψεις των σπουδαστών που συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρκεια δομημένων αλλά και απλών συζητήσεων κατά τη διάρκεια του μαθήματος αλλά και μετά το τέλος του, αξιολογήσεις του εργαστηρίου από τους σπουδαστές, και συζητήσεις με μέλη του πανεπιστμίου και της κοινότητας.


Υπόβαθρο


H πόλη του Τολέδο, μια πόλη στις βιομηχανικές μεσοδυτικές Η.Π.Α. με πληθυσμό λίγο κάτω από 300.000, βρίσκεται σε μεγάλη παρακμή. Κάποτε ανθηρό κατασκευαστικό κέντρο συνδεδεμένο με την αυτοκινητοβιομηχανία, η πόλη και η περιοχή αγωνίζονται τόσο με την πρόσφατη ύφεση όσο και με τη μακροπρόθεσμη παρακμή του κατασκευαστικού τομέα στη βιομηχανική «ζώνη της σκουριάς». Όπως και πολλές άλλες πόλεις των Η.Π.Α., τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, το Τολέδο έχει χάσει κατοίκους παρ’όλο που ο πληθυσμός των προαστίων έχει αυξηθεί.


Μία από τις πολλές εκφάνσεις αυτής της παρακμής είναι ορατή στον αστικό ιστό. Καθώς οι ξενοίκιαστοι και εγκαταλελειμένοι χώροι αυξάνονται και αφήνουν μεγάλα και μικρά κενά στον ιστό της πόλης, η πρόκληση για τους πολεοδόμους και τους αρχιτέκτονες είναι να σκεφτούν πώς μπορούν να βοηθήσουν πόλεις σαν το Τολέδο να φανταστούν το μέλλον τους.


Η οδός Dorr είναι μία από τις κύριες αρτηρίες της πόλης που οδηγεί από τα ανατολικά προάστια προς το κέντρο. Ένα μείγμα χρήσεων είναι ορατό κατά μήκος της: μεταξύ άλλων υπάρχουν μονοκατοικίες, πολυκατοικίες, καταστήματα, το πανεπιστήμιο, βιοτεχνίες. Επίσης, ξενοίκιαστα μονόρωφα εμπορικά κέντρα (strip malls), κατά κανόνα άδεια πάρκιν, κυκλοφορία μεγάλης ταχύτητας και λίγοι πεζοί. Αλλά δεν ήταν πάντα έτσι. Η οδός Dorr κοντά στο κέντρο ήταν κάποτε το γεμάτο ζωή κέντρο της αφροαμερικάνικης κοινότητας της πόλης. Κατά μήκος της υπήρχαν γραφεία, μπαρ, εστιατόρια, θέατρα και χώροι διασκέδασης, πολλά από αυτά με μαύρους ιδιοκτήτες. Η οδός Dorr ήταν μια ακμάζουσα γειτονιά.


Στα μέσα της δεκαετίας του εβδομήντα όμως, όταν αστικές ταραχές και αστική ανανέωση ήταν σε πλήρη ισχύ σε όλη τη χώρα, η οδός Dorr επιλέχτηκε για να δεχτεί ομοσπονδιακούς πόρους για «καλλωπισμό». Μεταξύ 1976 και 1979, τριακόσιες επιχειρήσεις και σπίτια απαλλοτριώθηκαν έτσι ώστε η οδός Door να διαπλατυνθεί. Μερικές από αυτές τις επιχειρήσεις μετακόμισαν σε άλλα σημεία της πόλης, αλλά και πολλές έκλεισαν οριστικά, δημιουργώντας τις απαρχές μιας έλλειψης εμπιστοσύνης μεταξύ της γειτονιάς και των κυβερνητικών αρχών.


Μετά από χρόνια παρακμής, υπήρξαν τρεις πρόσφατες πρωτοβουλίες σχεδιασμού στην περιοχή, με πιο πρόσφατο το Visioning Project, που συμπεριελάμβανε την πόλη, το πανεπιστήμιο, τοπικές μη-κερδοσκοπικές ομάδες και ομάδες κατοίκων της γειτονιάς. Τα τελευταία πέντε χρόνια, το πανεπιστήμιο έχει δείξει εκ νέου ενδιαφέρον να εμπλέξει την κοινότητα στην ανάπλαση περιοχών που συνορεύουν με την πανεπιστημιούπολη, ιδιαίτερα την οδό Dorr, και να γίνει καλύτερος γείτονας για αυτούς που κατοικούν στις γύρω περιοχές.


Μελέτη περίπτωσης


Τμήματα της οδού Dorr ανατέθηκαν σε ομάδες φοιτητών αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας, οι οποίοι τα ανέλυσαν και ανέπτυξαν αστικές σχεδιαστικές προτάσεις λαμβάνοντας υπ’όψη το ευρύτερο πλαίσιο της πόλης, δηλαδή τους ελάχιστους πόρους, την παρακμάζουσα οικονομία και τον μειούμενο πληθυσμό. Οι φοιτητές είχαν πρόσβαση σε παλιότερες προτάσεις για την οδό Dorr, ενθαρρύνθηκαν να μιλήσουν με διάφορους εμπλεκόμενους στην περιοχή – ιδιοκτήτες και πελάτες καταστημάτων, κατοίκους και φοιτητές, μεταξύ άλλων, και μπορούσαν να συμβουλευτούν μέλη της μη-κερδοσκοπικής κοινότητας σχεδιασμού και πολεοδομίας της πόλης.


Εστιάζουμε εδώ σε μία από τις εργαστηριακές ασκήσεις. Αυτή η ομάδα δούλεψε στο τμήμα όπου το κύριο campus του πανεπιστημίου βρίσκεται στα βόρεια της οδού Dorr και οι γειτονιές της πόλης στα νότια. (Εικόνα 1)

Εικόνα 1: Κάτοψη του campus του Πανεπιστημίου του Τολέδο (πάνω μισό της εικόνας), με την πυκνότερη γειτονιά κατοικιών στο κάτω μισό της εικόνας και την οδό Dorr να λειτουργεί σα διαχωριστικό


Μια πολεοδομική ανάλυση της περιοχής που κάλυψε αυτή η ομάδα φανέρωσε ότι εκεί υπήρχαν πολλές προκλήσεις. Συγκρνινόμενη με τους μέσους όρους της επαρχίας, δεδομένα απογραφών έδειξαν ότι είχε υψηλότερα ποσοστά φτώχειας και ενήλικων με ειδικές ανάγκες, καθώς και υψηλότερα ποσοστά ακατοίκητων οικιστικών μονάδων. Αν και είχε μεγαλύτερη αναλογία ιδιοκατοίκησης από το μέσο όρο της επαρχίας, είχε επίσης χαμηλότερα ποσοστά για κατά κεφαλή εισόδημα και μηνιαίο κόστος δανείων.


Μετά από μια σειρά σχεδίων με σκοπό την ανάλυση (η ανάλυση οδών στην Εικόνα 2 είναι ένα παράδειγμα), καθώς και συζητήσεις με αυτούς που ζουν και συχνάζουν στην περιοχή, οι φοιτητές διαπίστωσαν ότι η οδός Dorr λειτουργούσε σαν φυσικός φραγμός μεταξύ του πανεπιστημίου και της κοινότητας (Εικόνα 3). Επιπλέον, οι κάτοικοι στις γειτονιές νότια της οδού Dorr, γνωρίζοντας την ιστορία, ανέφεραν μια δυσπιστία για θεσμούς όπως η πόλη και το πανεπιστήμιο, και ένα φόβο ότι η αυξανόμενη παρουσία φοιτητών που νοικιάζουν σπίτια θα επηρέαζε αρνητικά την αξία των ιδιοκτησιών τους και την ποιότητα ζωής.

Εικόνα 2: Ανάλυση οδών του campus του Πανεπιστημίου του Τολέδο, της οδού Dorr και της παρακείμενης γειτονιάς

Εικόνα 3: Αεροφωτογραφία του campus του Πανεπιστημίου του Τολέδο, της οδού Dorr και της παρακείμενης γειτονιάς


Αυτό που οι κάτοικοι ήθελαν κυρίως από τη γειτονιά τους ήταν ασφάλεια, ευκολία στην κυκλοφορία των πεζών, και καλή συντήρηση της πόλης, που θα ελαχιστοποιούσαν τις αρνητικές επιδράσεις που έβλεπαν ως συνέπειες της γειτνίασης του πανεπιστημίου και των φοιτητών με την περιοχή τους. Οι φοιτητές επίσης ήθελαν μία ανθούσα γειτονιά, αλλά επιπλέον εξέφρασαν ενδιαφέρον για δυνατότητες εστίασης, ψυχαγωγίας και αγορών στη γειτονιά. Και οι δύο ομάδες αναγνώρισαν την ανάγκη για χρήσεις όπως μανάβικα, τράπεζες, κοινοτικό κέντρο και πάρκο, που δεν είναι εύκολα προσβάσιμα τώρα.


Η πρόταση ενσωμάτωσε αυτές τις ιδέες και ανέπτυξε δέκα στόχους, μεταξύ των οποίων:

• Να καλύπτει τη μέχρι τώρα ανεπαρκή προσφορά αγαθών και υπηρεσιών
• Να προστατεύει τη γειτονιά όσο γίνεται περισσότερο
• Να ελαχιστοποιεί τις συγκρούσεις μεταξύ εμπλεκομένων και να ενθαρρύνει την επικοινωνία, τις συνεργασίες και την ενεργό ανάμειξη
• Να αρχίσει να εξαλείφει σταδιακά την αντίληψη της περιοχής ως το μέρος όπου το πανεπιστήμιο «γυρνάει την πλάτη του» στην οδό Dorr


Με βάση αυτούς τους στόχους, η πρόταση φαντάστηκε την οδό Dorr ως μια λεωφόρο διαμορφωμένη με διασυνδεδεμένους κόμβους δραστηριοτήτων – την οδό Dorr σαν ένα περιδέραιο. Οι περισσότρες παρεμβάσεις (Εικόνα 4) ήταν μικρές και λεπτομερείς. Ένα πάρκιν εκκλησίας θα μεταμορφωνόταν σε πράσινο χώρο, με το σκεπτικό ότι οι ενορίτες χρησιμοποιούν το διπλανό πάρκιν, το οποίο θα μοιράζονται με ένα προτεινόμενο νέο κοινοτικό κέντρο. Επτά τμήματα γης, τέσσερα κενά και τρία με ένα γκαράζ άδειο από καιρό, θα μετατραπούν σε ένα μικρό πάρκο έτσι ώστε οι κάτοικοι της κοινότητας, οι φοιτητές και οι επισκέπτες στην περιοχή να έχουν πρόσβαση σε ένα πάρκο. Δύο οικοδομικά τετράγωνα κατά μήκος της οδού Dorr που έχουν κενά οικόπεδα και κακοσυντηρημένα εμπορικά κτίρια επιλέχτηκαν ως θέση για εστιατόρια γρήγορου φαγητού και επιχειρήσεις που τώρα λείπουν από την περιοχή. Μια μεγάλη παρέμβαση ήταν σε ένα τμήμα γης μισού οικοδομικού τετραγώνου που είχε καταληφθεί από εμπορικό κέντρο που είχε προβλήματα με τη φορολογία και παρέμενε άδειο – αυτό προτάθηκε ως η θέση του πολυπόθητου κοινοτικού κέντρου (Εικόνα 5). Άλλη μεγάλη παρέμβαση ήταν να χρησιμοποιηθεί ένα βασικά έρημο πάρκιν σε μια μεγάλη δασταύρωση ως η θέση ενός μικρού συγκροτήματος μεικτών χρήσεων που θα περιλάμβανε το απαραίτητο μανάβικο, μικρά γραφεία, τράπεζες, εστιατόρια, διάφορα καταστήματα και χώρο κατοικιών στους πάνω ορόφους.

Εικόνα 4: Προτεινόμενος σχεδιασμός σε κόκκινο χρώμα σε αντίστροφη κάτοψη του campus του Πανεπιστημίου του Τολέδο, της οδού Dorr και της γειτονικής περιοχής.

Εικόνα 5: Σχεδιαστική πρόταση, Όψη από το κυρίως campus του Πανεπιστημίου του Τολέδο


Σε κάθε φάση της εργασίας, οι φοιτητές συνέδεαν τις προτάσεις τους με αρχές που είχαν περιγραφεί στο συνοπτικό σχέδιο πόλης και στις πρόσφατες πολεοδομικές πρωτοβουλίες που είχαν αναπτυχθεί γι’αυτή την περιοχή. Έτσι, για παράδειγμα, η πρόταση για την ανάπτυξη μεικτών χρήσεων (με μανάβικο) σε ένα γωνιακό πάρκιν, εύκολα προσβάσιμο σε κατοίκους και φοιτητές, ανταποκρίνεται σε αρκετές αρχές του πολεοδομικού σχεδίου, όπως, για παράδειγμα, τον έλεγχο της γραμμικής επέκτασης των εμπορικών χρήσεων, τη στόχευση εμπορικών χρήσεων για την κάλυψη κενών λιανεμπορίου, την παροχή σημαντικών δημόσιων χώρων και την προσεκτικά επεξεργασμένη ανάπτυξη μεικτών χρήσεων.


Ευρήματα


Από τους φοιτητές ζητήθηκε να θεμελιώσουν τις προτάσεις τους στις ανάγκες της κοινότητας και αυτό αρχικά αποδείχτηκε πολύ απαιτητικό για μερικούς. Πολλοί φοιτητές άρχισαν προτείνοντας το σχεδιασμό μεγάλων κτιρίων με εντυπωσιακή θέα, γεγονός που θα απαιτούσε πολλές κατεδαφίσεις. Αλλά καθώς άρχισαν να δίνουν προσοχή στο πλαίσιο της πόλης και στις επιθυμίες των κατοίκων και των φοιτητών της περιοχής, οι πτυχές υπηρεσιών των σχεδιαστικών τους προτάσεων έγιναν πιο ξεκάθαρες.


Στο τέλος του εξαμήνου, οι φοιτητές εξέφρασαν την πεποίθηση ότι είχαν μάθει πολλά από την εμπειρία. Ανάμεσα στα σημεία που επισήμαναν ιδιαίτερα ήταν το γεγονός ότι δούλεψαν σε διακλαδικές ομάδες και ότι έμαθαν πως η ανάπτυξη μιας πρότασης αστικού σχεδιασμού είναι συνδεδεμένη με τις ανάγκες της κοινότητας. Αντίθετα απ’ό,τι συμβαίνει με τα περισσότερα μαθήματά τους, διαπίστωσαν πως η δουλειά τους εκεί είχε άμεσο αντίκτυπο έξω από την τάξη και, κυρίως, θα ήταν χρήσιμη στην πόλη καθώς εκσυχρονίζει το πολεοδομικό της σχέδιο. Μερικές από τις ιδέες που αναπτύχθηκαν σε αυτό το εργαστηριακό μάθημα μπορεί να καταλήξουν με τον ένα ή το άλλο τρόπο στη νέα εκδοχή του σχεδίου και οι φοιτητές ήταν περήφανοι που μπόρεσαν να συνεισφέρουν στη σχεδιαστική διαδικασία της πόλης. Το πανεπιστήμιο καταβάλλει προσπάθειες να γίνει καλύτερος γείτονας και ενδιαφέρεται για την ανάπλαση τμημάτων κατά μήκος τη οδού Dorr κοντά στο campus. Αυτό το εργαστηριακό μάθημα πρόσφερε αρκετές εναλλακτικές λύσεις για μέρη για τα οποία το Πανεπιστήμιο έχει δείξει ενδιαφέρον, εναλλακτικές που λαμβάνουν υπ’όψη τους τις ανάγκες της πόλης σαν σύνολο μέσω του πολεοδομικού σχεδίου αλλά και τις πιο τοπικές ανάγκες των κατοίκων και των φοιτητών.


Το Πανεπιστήμιο ενδιαφέρεται επίσης να προεκτείνει την εμπλοκή του με την κοινότητα, ως μέρος της αποστολής του. Αυτό το εργαστηριακό μάθημα παρέχει ένα σαφές παράδειγμα του πώς αυτό είναι δυνατό.


Το εργαστηριακό μάθημα πρόσφερε νέες ιδέες για την οδό Dorr σα σύνολο αλλά και για άλλα σημεία κατά μήκος της αρτηρίας, ιδέες οι οποίες είναι ριζωμένες στις ανάγκες των κοινοτήτων των κατοίκων και των φοιτητών και σε πολλές περιπτώσεις ενίσχυσαν τις αρχές που έχουν τεθεί στο πολεοδομικό σχέδιο της πόλης. Οι επαγγελματίες του σχεδιασμού και της πολεοδομίας έμειναν ικανοποιημένοι με πολλές από τις ιδέες και πρόβλεψαν ότι κάποιες από αυτές θα ενσωματωθούν σε σχέδια για την πόλη που αυτή την περίοδο βρίσκονται υπό επανεξέταση.


Συμπεράσματα και μελλοντική έρευνα


Με βάση αυτή και άλλες εμπειρίες για το σχεδιασμό υπηρεσιών, προτείνουμε οι αναθέσεις εργαστηριακών μαθημάτων να είναι βασισμένες σε ένα πλαίσιο μιας κοινότητας – όχι απλώς δουλεύοντας πάνω σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία αλλά λαμβάνοντας υπ’οψη πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες στη σχεδιαστική διαδικασία. Το παρελθόν δυσπιστίας ανάμεσα σε μέλη της κοινότητας και το πανεπιστήμιο, οι αντιλήψεις των κατοίκων για τους φοιτητές και το περιβάλλον οικονομικής παρακμής της πόλης ήταν όλοι παράγοντες που οι φοιτητές έλαβαν υπ’όψη τους σε αυτό το εργαστηριακό μάθημα σχεδιασμού υπηρεσιών. Ο πολεοδομικός σχεδιασμός λειτουργεί σε μία αρένα όπου οι υπάρχουσες δομές εξουσίας και οι πολιτικές λήψης αποφάσεων διαμορφώνουν την πρακτική (Krankel McCullough, 2008), αλλά οι σχεδιαστές του αστικού πεδίου έχουν υπάρξει αφελείς σχετικά με αυτές τις δυνάμεις (Inam, 2002). Το να εισάγει κανείς τους φοιτητές από νωρίς στις πολλές όψεις της δουλειάς σε ένα αστικό περιβάλλον δεν μπορεί παρά να βελτιώσει την εκπαίδευσή τους. Ταυτόχρονα, τα εργαστηριακά μαθήματα αστικού σχεδιασμού προσφέρουν στις πόλεις μια γκάμα επιλογών, παρά μια συγκεκριμένη σχεδιαστική ιδεολογία (Kaliski, 2008), βοηθώντας τους να επιλέξουν ανάμεσα σε μια γκάμα από επιλογές αστικού σχεδιασμού.


Δεύτερο, όπου είναι δυνατό, προτείνουμε να διευρυνθεί η συμμετοχή για να περιλάβει και άλλους σχεδιαστικούς κλάδους, ή κλάδους σχετικούς με το αστικό πεδίο, στα πλαίσια δουλειάς προσανατολισμένης στις υπηρεσίες. Η αρχιτεκτονική τοπίου, που ιστορικά συνδέεται με τον αστικό σχεδιασμό (Krieger 2002), οι επιστήμες του μηχανικού για το σχεδιασμό των υποδομών, ο κλάδος των συγκοινωνιολόγων για να αναπτύξει πιο βιώσιμες μεθόδους μετακίνησης, όλοι είναι τομείς που μπορούν να έχουν άμεση και καινοτόμο επίδραση σε ένα έργο σχεδιασμού αστικών υπηρεσιών.


Τέλος, προτείνουμε περαιτέρω εμπειρική έρευνα για την πρακτική και την παιδαγωγική του αστικού σχεδιασμού που να ενωματώνει την εμπλοκή τη κοινότητας με διάφορους τρόπους. Η κατανόηση των διαδικασιών μέσω των οποίων μπορεί να συμβεί αυτό και η εφαρμογή των νέων γνώσεων μπορεί να κάνει τον αστικό σχεδιασμό πιο ουσιαστικό για τις κοινότητες και ταυτόχρονα να ενισχύσει τον κλάδο.


Αναφορές

Bruner, J. (1966) Towards a Theory of Instruction, Βοστώνη, MA: Harvard University Press.

Bruner, J. (1996) The Culture of Education, Βοστώνη, MA: Harvard University Press.

Inam, A. (2002). Meaningful urban design: teleological/catalytic/relevant. Journal of Urban Design, 7(1), 35-58.

Kaliski, J. (2008). Everyday urban design: Towards default urbanism and/or urbanism by design. Writing Urbanism, Kelbaugh, D. και Krankel McCullough, K. (επ.), Νέα Υόρκη: Routledge.

Kelbaugh, D. και Krankel McCullough, K. (επ.) (2008) Writing Urbanism, Νέα Υόρκη: Routledge.

Krankel McCullough, K. (2008) Introduction. Writing Urbanism, Kelbaugh, D. και Krankel McCullough, K. (επ.) Νέα Υόρκη: Routledge.

Krieger, A. (2002). Territories of urban design. Urban Design: Practices, Pedagogies, Premises (Προκαταρκτικό υλικό για το ομώνυμο συνέδριο).

Krieger, A. (2009). Introduction: An urban frame of mind. Urban Design, Krieger, A. και Saunders, W. (επ.), Μιννεάπολις και Λονδίνο: University of Minnesota Press.

Krieger A. και Saunders, W. (eds.) (2009) Urban Design, Μιννεάπολις και Λονδίνο: University of Minnesota Press.

Reardon, K. (1997) Participatory Action Research and Real Community-Based Planning in East St. Louis, Illinois. In Nyden, P. et al (eds.) Building Community: Social Science in Action, Thousand Oaks, CA: Pine Forge Press, pp. 233-239.

Salama, A. and Wilkinson, N. (eds.) (2007). Design Studio Pedagogy: Horizons for the Future, Gateshead, Tyne and Wear, United Kingdom: The Urban International Press.

Sanoff, H. (2007) Community Based Design Learning. Design Studio Pedagogy: Horizons for the Future, Salama, A. and Wilkinson, N. (eds.), Gateshead, Tyne and Wear, United Kingdom: The Urban International Press.

Schon, D. (1987) Educating the Reflective Practitioner, San Francisco, CA: Jossey-Bass.

Schuman, A. (2006) The Pedagogy of Engagement. From the Studio to the Streets, Hardin, M. κ.α. (επ.), Sterling, VA: Stylus.

Scott Brown (2009) Urban Design at Fifty: A Personal View. Urban Design, Krieger A. και Saunders, W. (eds.) Μιννεάπολις και Λονδίνο: University of Minnesota Press.


Οι κάτοικοι της Αθήνας είναι τόσο εξοικειωμένοι με την ποιητική της παράλυσης όσο και με τη βία που συχνά τη συνοδεύει- η αδράνεια και ο αναβρασμός μοιάζουν να εναλλάσσονται ως πρωταγωνιστές της αστικής ζωής, που τρέφουν και τρέφονται από το συλλογικό φαντασιακό. Οι αντιδράσεις στην παράλυση ποικίλλουν: από φωνές σύγχυσης στην μοιρολατρική αποδοχή, την οργανωμένη διαμαρτυρία και την έκδηλη οργή. Αυτό συνέβη τον περασμένο Δεκέμβριο, όταν κάτοικοι της Αθήνας, Έλληνες και μετανάστες, με διαφορετικά οικονομικο-κοινωνικά υπόβαθρα βγήκαν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν κατά της κρατικής βίας, μετά το φόνο ενός εφήβου από αστυνομικό στο κέντρο της Αθήνας. Στις εβδομάδες που ακολούθησαν, η πόλη τραντάχτηκε από ένα κύμα βίαιων διαδηλώσεων, που γρήγορα στράφηκε εναντίον των αντιπροσώπων και των συμβόλων του κράτους και της αγοράς και όπου τον δημόσιο χώρο διεκδικούσαν εκείνοι που ήταν προηγουμένως αποκλεισμένοι από αυτόν. Των γεγονότων προηγήθηκε μια μακρά περίοδος σιωπής, κατά την οποία οι κάτοικοι της πρωτεύουσας περιγράφονταν από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής ενημέρωσης ως αποξενωμένοι από την επίσημη ‘πολιτική’- αποτραβηγμένοι στην ιδιωτική τους σφαίρα, απείχαν από τις πολιτικές διαδικασίες. Η εναλλασσόμενη δημόσια ρητορική της απάθειας και του θυμού κυριάρχησε και στη συνέχεια υιοθετήθηκε και επαναδιατυπώθηκε από ένα μεγάλο μέρος των ίδιων των πολιτών, αλλά και από τους κρατικούς φορείς.


Οι συνθήκες και οι διαδικασίες που οδήγησαν στα γεγονότα του Δεκεμβρίου, έφεραν ίσως την Αθήνα στο προσκήνιο, δεν ισχύουν, όμως, μόνο για την Ελλάδα. Στην πραγματικότητα, ο γρήγορος ρυθμός αστικοποίησης στον κόσμο έχει επιβάλει νέες σχέσεις ανάμεσα στους πολίτες και το κράτος οι οποίες διευθετούνται και αρθρώνονται στο πλαίσιο γοργά αναπτυσσόμενων και μεταβαλλόμενων πόλεων. Η πόλη καθίσταται ταυτόχρονα έδρα διακυβέρνησης και τόπος αντίστασης κατά των αρχών, ενώ η άτακτη ανάπτυξη και ο μεταβαλλόμενος πληθυσμός μετασχηματίζουν τον ρόλο των πολιτών, θέτουν υπό αίρεση το δημόσιο και το ιδιωτικό και καλούν σε νέους τρόπους συμμετοχής στις πολιτικές υποθέσεις.


Το θέμα μπορεί να εξεταστεί από διάφορες γνωστικές προοπτικές και τα κείμενα (χωρίς αυτό να είναι περιοριστικό) μπορούν να σχετίζονται με τους ακόλουθους θεματικούς άξονες:

• Τις διαμάχες γύρω από τον αστικό δημόσιο χώρο
• Τη συνεχή διαπραγμάτευση των ρόλων ανάμεσα στο κέντρο και το περιθώριο της πόλης, ανάμεσα σε επίσημες και ανεπίσημες μορφές πολιτικής,, ανάμεσα στους κατοίκους με αναγνωρισμένα δικαιώματα κι εκείνους που είναι αποκλεισμένοι από το δικαίωμα στην πόλη
• Την πολιτική της απάθειας και του θυμού στο αστικό περιβάλλον: Τις διεργασίες που οδηγούν στη ριζοσπαστικοποίηση και την άρθρωση πολλαπλών μορφών βίας
• Την εγγραφή της μνήμης και τα ίχνη των ξεσηκωμών στην πόλη


Τα κείμενα πρέπει να έχουν μέγεθος περίπου 1,500 – 1,800 λέξεις.


Στείλτε τα άρθρα σας σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στους υπεύθυνους του αφιερώματος Τζία Γαλάτη και Κωσταντή Καστρισσιανάκη


e-mail:

giagalati AT hotmail.com

και

kostak7 AT gmail.com


Προθεσμία αποστολής κειμένων: Παρασκευή, 15 Ιανουαρίου 2010


Σημείωση

[1] Ash Amin και Nigel Thrift, “Η πολιτική στον αστικό κόσμο”, Re-public: Re-imagining democracy Αφιέρωμα: Πόλεις σε ροή (2007) στο http://www.republic.gr/?p=58 .

Αυτό το κείμενο παρουσιάζει εν συντομία ένα έργο του γραφείου Id-Lab για το σχεδιασμό των υπηρεσιών του μέλλοντος για την πόλη του Μιλάνου. Το κείμενο πραγματεύεται τις μεθοδολογικές αρχές που διαμορφώθηκαν κατά την πραγματοποίηση του έργου και προτείνει ένα ευέλικτο σύστημα για την πρόβλεψη των αναγκών και το σχεδιασμό μελλοντικών υπηρεσιών βασισμένων σε πολιτισμικά κριτήρια, ποικίλους ανθρώπινους πόρους και καινοτόμα χρήση των διαθέσιμων τεχνολογικών μέσων.

Αυτό το κείμενο μιλάει σκόπιμα με τρεις διαφορετικές φωνές: τη δομική-μεθοδολογική, την τεχνο-ιστορική και τη φωνή της προσωπικής αφήγησης.


Πρόλογος

Είναι 10.30 το πρωί στα περίχωρα του Μιλάνου, στην Ιταλία. Είσαι ήδη εξουθενωμένη. Το σπίτι σου είναι γεμάτο παιδιά, από τα οποία μόνο ένα είναι δικό σου. Τα παιδιά ουρλιάζουν, γελάνε, παίζουν, τρώνε, διαβάζουν και σκαρφαλώνουν πάνω σου. Μερικές φορές εύχεσαι να μην είχες κάνει αυτή τη συμφωνία… Ορίστε λοιπόν, μια γυναίκα 52 ετών, μετανάστρια από το Περού. Πίσω στην πατρίδα ήθελες να γίνεις δασκάλα, αλλά αυτό ήταν πολύ καιρό πριν. Εδώ προσπαθείς να τα βγάλεις πέρα στη ζωή, τριγυρισμένη από διάφορους συγγενείς και εκπατρισμένους. Ο άντρας σου είναι στη δουλειά, ο άντρας της γειτόνισσάς σου είναι στη δουλειά, μερικοί από τις φίλες σου επίσης. Πριν από ένα χρόνο περίπου, μία από αυτές ρώτησε αν μπορείς να προσέχεις το γιό της μέχρι το μεσημεριανό, μια που ο κοντινότερος παιδικός σταθμός είναι δύο στάσεις μακριά. Θα μαγείρευες βραδινό για αντάλλαγμα. Είπες ναι.


Ένα σχέδιο για μελλοντικές υπηρεσίες


Τον περασμένο χρόνο, το Id-Lab δούλεψε μαζί με τις διοικητικές υπηρεσίες της πόλης του Μιλάνου για να βελτιώσει τις δημόσιες υπηρεσίες της πόλης. Πρόκειται για ένα πραγματικά καινοτόμο πρότζεκτ, μοναδικό στο είδος του στην Ιταλία, που διαμορφώνει νέα πρότυπα για την παροχή δημόσιων υπηρεσιών. Το Πλάνο Υπηρεσιών για μια κορυφαία μητρόπολη όπως το Μιλάνο βασίζεται στη συνεργασία, τη διασταύρωση και την αλληλοεπικάλυψη.


Ένα έργο σαν κι’αυτό μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο ως μια περίπλοκη σύνθεση ποικίλων συνεισφορών. Το Id-Lab μπόρεσε να αξιοποιήσει το πολιτισμικό πλαίσιο του Δημόσιου Συστήματος και να αναπτύξει μία νέα μέθοδο και εργαλεία για το νέο Πλάνο Υπηρεσιών. Η τοπική και πολιτισμική ταυτότητα της πόλης παίζει έναν ουσιαστικό ρόλο στη σχεδιαστική διαδικασία ευέλικτων λύσεων που βασίζονται σε πληροφορίες ποιοτικού χαρακτήρα – τις «Πραγματικές Ανάγκες». Όταν μιλάμε για πραγματικές ανάγκες αναφερόμαστε στην ποιότητα των υπαρχόντων υπηρεσιών όπως την αντιλαμβάνονται οι χρήστες σε μια συγκεκριμένη περιοχή, καθώς επίσης τα προβλήματα και τις δυνατότητες. Τα μέσα για να αποκαλύψουμε αυτές τις ανάγκες ήταν τα τοπικά μέσα επικοινωνίας, οι διαδικτυακές πηγές πληροφορίας και οι συνεντεύξεις με πολίτες σε άμεσο και τοπικό επίπεδο, που παρέχουν ουσιαστικό και εφαρμόσιμο feedback.


Αυτά τα μέσα, όπως και το ίδιο το μοντέλο, λειτουργούν σύμφωνα με μία κυκλική δομή, μέσω της οποίας μπορούν να ανιχνευτούν γρήγορες μεταβολές σε διάφορες ανάγκες και να εξαχθούν βιώσιμες προβλέψεις. Φανταζόμαστε, επομένως, όχι ένα μοντέλο ορισμένης, ή βέλτιστης, λύσης, αλλά μάλλον ένα μοντέλο που αντιμετωπίζει και επαναλαμβάνει διαδικασίες ακρόασης και ορισμού των προτεραιοτήτων δράσης.


Η εξαγωγή ποιοτικής (qualitative) πληροφορίας, του βασικού συστατικού των πολιτιστικών δεδομένων, εκτελείται στη βάση ορισμένων περιοχών της πόλης που έχουν ονομαστεί Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας. Κάθε ένας από τους 88 Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας του Μιλάνου έχει τις μοναδικές του απαιτήσεις, μοναδικά προβλήματα και πιθανές λύσεις, δεδομένων των δημόσιων και ιδιωτικών πόρων που υπάρχουν ήδη.Τη διαδικασία εξαγωγής και χαρτογράφησης πολιτισμικών δεδομένων την ονομάζουμε “L’Ascolto della Città”: «Ακούγοντας την Πόλη». Αυτή η πληροφορία διασταυρώνεται στη συνέχεια με τις υπάρχουσες δημόσιες υπηρεσίες και τους διαθέσιμους χώρους στους Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας μέσω του Πίνακα Υπηρεσιών. Ο Πίνακας Υπηρεσιών είναι ένας δυναμικός πίνακας που ανανεώνει κυκλικά τα θέματα και τους στόχους. Ο Πίνακας Υπηρεσιών είναι το στρατηγικό εργαλείο που ορίζει τη μέθοδο δράσης.


Σε κάθε Πυρήνα Τοπικής Ταυτότητας δίνεται το δικό του σύνολο από προτεραιότητες δράσεων και από καθορισμένες ανάγκες, προβλήματα και δυνατότητες που παρουσιάζονται μέσα από ένα αφοσιωμένο διαδραστικό σύστημα, ένα ψηφιακό «καντράν» πληροφοριών για παροχή υπηρεσιών, που λέγεται Περιβαλλοντικός Άτλας. Συνεχώς ανανεούμενα, αυτά είναι ακριβή εργαλεία σχεδιασμού της πόλης, που επιτρέπουν στις διοικητικές υπηρεσίες της πόλης να λάβουν στρατηγικές αποφάσεις σχετικά με το τι ορίζεται ως Κατασκευασμένες Υπηρεσίες. Αυτές περιλαμβάνουν όλες τις υπηρεσίες που οι κάτοικοι απαιτούν και χρησιμοποιούν καθημερινά, όπως σχολεία, παιδικούς σταθμούς, βιβλιοθήκες, κοικωνικές υπηρεσίες και υπηρεσίας υγείας, κλπ. Το νέο Πλάνο δεν προσδιορίζει ποιές από τις παροχές θα ενεργοποιηθούν στο μέλλον και πού θα τοποθετηθούν, αλλά μάλλον ανιχνεύει τις γρήγορες αλλαγές στη ζωή της πόλης και διευκολύνει την ακριβή και οικολογική παροχή δημόσιων υπηρεσιών.

Είναι 10.30 το πρωί, κέντρο του Μιλάνου, Δημαρχείο, Τρίτος Όροφος.
Είσαι καθ’οδόν για το γραφείο μετά από μια συνάντηση με τον Αντιδήμαρχο.
Αισθάνεσαι κάπως σε λήθαργο. Έκανες ό,τι καλύτερο μπορούσες, αλλά ο προϋπολογισμός για εκπαιδευτικές υποδομές περικόπηκε πάλι, 10% αυτή τη φορά, παρά την αύξηση του πληθυσμού κατά 6%.
Σου είπαν επίσης να ξεχάσεις και για τις νέες θέσεις.
Ναι, συνειδητοποιούν ποιό είναι το νόημα του προϋπολογισμού, και ναι, ξέρουν ότι πρώτα και κυρίως θα βλάψει τα κατώτερα δύο δέκατα της κοινωνικοοικονομικής κλίμακας. Παρ’όλ’αυτά, η πραγματικότητα πονάει.


Εργαλεία για το σχεδιασμό κοινοτικών υπηρεσιών


Ο σχεδιασμός των υπηρεσιών, και ιδιαίτερα αυτής της κατηγορίας των τοπικών υπηρεσιών που συνδέονται με τη χρήση της γης και τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, απασχολεί το δημόσιο διάλογο και συνιστά θέμα δημόσιας συζήτησης ήδη από τους Κλασσικούς χρόνους. Στο πέρασμα των αιώνων, οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται για τη συζήτηση έχουν μεταβληθεί και έχουν γίνει πιο σύνθετες και εξεζητημένες, και εκφράζονται με πιο ρεαλιστικά μοντέλα και παρουσιάσεις. Επισημαίνουμε μόνο τρία σημεία σε μια μακριά και σύνθετη γραφική παράσταση:


Το Κρυστάλλινο Παλάτι (Crystal Palace) του Paxton το 1851 στο Λονδίνο[1] παρουσιάστηκε με σχέδια και μακέτες, και το feedback διοχετεύτηκε μέσα από τα αποτελεσματικά δημόσια φόρουμ της Βικτωριανής εποχής, με γράμματα σε εφημερίδες και επερωτήσεις σ η Βουλή.


Ο Yona Friedman[2] σχεδίασε όλων των ειδών μηχανικές και ηλεκτρικές συσκευές, συμπεριλαμβανομένης της Flatwriter, μιας γραφομηχανής που επιτρέπει σε μη εκπαιδευμένους ανθρώπους να παράγουν αρχιτεκτονικά σχέδια.


Η Liz Sanders,[3] ένα φωτεινό παράδειγμα από το πεδίο της συλλογικής δημιουργικότητας, πειραματίζεται με εργαλεία που επιτρέπουν σε χρήστες και άλλους εμπλεκόμενους να επηρεάσουν ένα έργο από τη φάση της σύλληψης (αντίθετα με ό,τι συνέβαινε με τον Paxton, που έπρεπε να αναθεωρήσει το σχέδιο του Crystal Palace προκειμένου να σώσει από την καταστροφή μία αγαπημένη φτελιά και μια αντλία νερού).


Στο πρόσφατο παρελθόν, πολλά κοινοτικά όνειρα και επιθυμίες έχουν εστιάσει στα ηλεκτρονικά εργαλεία για τη δημιουργία κοινοτήτων και την επικοινωνία. Για να αναφέρουμε ένα μόνο από τα αναρίθμητα παραδείγματα, οι Zappen, Gurak και Doheny-Farina[4] εκφράζουν την πεποίθηση ότι «τα νέα, διαμεσολαβημένα από τους υπολογιστές περιβάλλοντα επικοινωνίας έχουν τη δυνατότητα να γίνουν οι σύγχρονες ρητορικές κοινότητες (δημόσιοι χώροι ή φόρουμ), […] αρκετά διαφορετικά από το παραδοσιακό μοντέλο του μοναδικού ρήτορα που προσπαθεί σκόπιμα να πείσει ένα ακροατήριο.”


Αυτά τα οράματα, κυρίαρχα στην πρώιμη λογοτεχνία του «κυβερνοχώρου», αντικαταστάθηκαν γρήγορα από την αυξανόμενη συνειδητοποίηση ότι η αλληλεπίδραση με περιβάλλοντα διαμεσολαβημένα από τους υπολογιστές εμπεριέχει δυνατότητες για κάθε πιθανή απόχρωση , σε όλο το φάσμα από τον απολυταρχισμό μέχρι την αναρχία. Και επιπλεόν, οποιοσδήποτε εγκαθιστά και συντηρεί το περιβάλλον είναι σε θέση να εγκαταστήσει και να χειραγωγήσει τη ρητορική του. Ως σχεδιαστές υπηρεσιών που αφορούν την επικοινωνία, παίρνουμε αυτή την ευθύνη πολύ σοβαρά και αισθανόμαστε την ανάγκη να σχεδιάσουμε τις σχέσεις ισχύος μέσα στο σύστημα (Ποιός ελέγχει ποιόν; Πόσο κατανεμημένος είναι ο έλεγχος; Πόσο μόνιμο είναι το περιεχόμενο; Και άπειρες άλλες ερωτήσεις). Επίσης, και αυτό είναι ίσως πιο σημαντικό, αισθανόμαστε την ανάγκη να σχεδιάσουμε την αναπαράσταση των σχέσεων ισχύος έξω από το σύστημα.


Ο σχεδιαστής υπηρεσιών οποιουδήποτε συστήματος που μοιράζεται μεταξύ πολλών (και πολύ λίγα συστήματα δεν έχουν κάποιο βαθμό μοιράσματος) βρίσκει τον εαυτό του ανάμεσα σε φωτεινές, αυτορυθμιζόμενες αναρχίες του είδους του Stallman[5] και καταπιεστικά συστήματα παρατήρησης, ελέγχου και τιμωρίας σαν αυτά που ανέλυσε ο Φουκώ.[6] Παραδόξως, τα τελευταία είναι αρκετά συχνά σε διαδικτυακά περιβάλλοντα για παιδιά.


Η πρόσοψη που επιλέξαμε για το Πλάνο Μελλοντικών Υπηρεσιών του Μιλάνου βασίζεται στη ρητορική της ανοικτότητας και την ενσωμάτωση διαθέσιμων διαδικτυακών εργαλείων. Ελπίζουμε ότι η άποψή μας και η εκτίμησή μας για την τεχνολογία θα αναδειχτούν μέσα από τις γραφικές μας αναπαραστάσεις και τις αλληλεπιδράσεις με τους χρήστες.


Επίλογος

Κάθεσαι μπροστά από τον Περιβαλλοντικό Άτλαντα, εξετάζοντας τη μηνιαία δραστηριότητα του Πυρήνα Τοπικής Ταυτότητας 62 του χάρτη Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Έχουν έρθει τέσσερα ακόμα αιτήματα για βασική Διαχείριση Οικιακών Νηπιαγωγείων, και επτά αιτήματα για χρησιμοποιημένα βιβλία και παιχνίδια. Τους τελευταίους 18 μήνες, οκτώ οικιακά νηπιαγωγεία έχουν ανοίξει σε αυτόν τον Πυρήνα Τοπικής Ταυτότητας μόνο.


Η πόλη παρέχει τις μικρο-επιχειρήσεις με τη βασική εκπαίδευση για χειριστές/δασκάλους, βασικό εξοπλισμό και έκπτωση στους δημοτικούς φόρους. Συνολικά, περίπου 120 παιδιά λαμβάνουν καθημερινή φροντίδα και εκπαίδευση στα πλαίσια αυτού του προγράμματος, ενώ μέχρι τώρα έχουν εκπαιδευτεί και υποστηριχτεί 22 οικιακοί εκπαιδευτές και εκπαιδεύτριες. Η πληροφορία ταξιδεύει γρήγορα, τόσο μέσω τοπικών «κυνηγών αξίας» και του διαδικτυου, και άλλοι Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας περιμένουν στην ουρά. Παρά τις αρχικές αμφιβολίες, ο Αντιδήμαρχος είναι ευχαριστημένος– οι αντιδράσεις από την κοινότητα είναι θετικές, η απόδοση της επένδυσης είναι υψηλή, οι εκλογές πλησιάζουν.


Στέλνεις σε έναν συνάδελφο μια υπενθύμιση για το άνοιγμα άλλου ενός εκπαιδευτικού εργαστηρίου και μετά στρέφεσαι στο χάρτη Τοπικής Ασφάλειας.


Αναφορές

[1] – Pile, J. F. (2005). A History of Interior Design. Laurence King Publishing. p. 243

[2] – Μία συνέντευξη με τον Yona Fiedman στο http://www.venturabroadcast.com/index.php?page=idcast_archive_02.

[3] – Sanders, Elizabeth στο http://www.maketools.com/.

[4] – Zappen, James P., Gurak, Laura J., Doheny-Farina , Stephen, “Rhetoric, Community, and Cyberspace”, Rhetoric Review, Vol. 15, No. 2 (Άνοιξη, 1997), σσ. 400-419

[5] – Stallman, R., Lessig, L., & Gay, J. (2002). Free software, free society: Selected essays of Richard M. Stallman, Βοστόνη, MA: GNU Press.

[6] – Foucault, M. (1975). Surveiller et punir: Naissance de la prison, Παρίσι: Gallimard.

Το εργαστήρι που διοργάνωσε το Re-public το Σάββατο, 7 Φεβρουαρίου 2009 ανέδειξε τις έντονες αντιπαραθέσεις και διαμάχες που εξελίσσονται σήμερα στην Ελλάδα γύρω από θέματα ιδιοκτησίας, σχεδιασμού, και χρήσης του δημόσιου χώρου. Οι ομιλήτριες/τές, αλλά και η γενικότερη συζήτηση που έγινε στο εργαστήρι, προσπάθησαν να χαρτογραφήσουν συμμετοχικές παρεμβάσεις πολιτών προς τον δημοκρατικότερο, οικολογικότερο σχεδιαμό συγκεκριμένων δημόσιων χώρων.


Από τις αρχιτεκτονικού συμμετοχικού χαρακτήρα παρεμβάσεις του δικτύου Νομαδική αρχιτεκτονική στην περιοχή του Ελαιώνα στις δράσεις για την ευρύτερη χρήση του ποδήλατου της ομάδας λόκαλ/athens, από την εθελοντική δημιουργία του ελεύθερης χρήσης Ασύρματου Μητροπολιτικού Δικτύου Αθήνων που αναπτύχθηκε σε μη αδειοδοτημένο φάσμα συχνοτήτων στον ανοικτό σχεδιασμό καθημερινών αντικειμένων που σηματοδοτούν το δημόσιο χώρο (συντριβάνια, ταμπέλες, έργα τέχνης), στο εργαστήρι παρουσιάστηκαν καλές πρακτικές και παραδείγματα όπου η καινοτομία και η συμμετοχή των πολιτών μπορεί να οδηγήσει σε μια δραστική επαναοικιοποίηση δημόσιων χώρων από τους πολίτες. Αυτές οι καλές πρακτικές προέρχονται από ριζικά διαφορετικές προσεγγίσεις και θέσεις: αρχιτεκτονικούς/πολεοδομικούς προβληματισμούς, που εκφράστηκαν από την Μαρία Θεοδώρου και τo δίκτυο Νομαδική Αρχιτεκτονική, τη συμμετοχική προσέγγιση του ντιζάιν που προωθεί τον σχεδιασμό ανοικτών και ευέλικτων δημόσιων αντικειμένων όπως την παρουσίασε η Άρτεμις Γιάγκου, ακτιβιστικές δράσεις στον ‘πραγματικό’ (ομάδα Λόκαλ) και στον ψηφιακό κόσμο (Νίκος Κοσσυφίδης), πολιτικο-κοινωνολογική έρευνα για τις χρήσεις και το ιδιοκτησιακό καθεστώς των δημόσιων χώρων που αναλύθηκε από τον Γιώργο Παπανικολάου και τη Νέλλη Καμπούρη.


Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, ότι από όσες δράσεις/παρεμβάσεις συζητήθηκαν στην καλύτερη περίπτωση η αντιμετώπιση των ευρύτερων κρατικών υπηρεσιών είναι η ανοχή (Ασύρματο Μητροπολιτκό Δικτύο Αθηνών).


Το εργαστήρι θα πραγματοποιηθεί στο Εργαστήριο σπουδών φύλου και ισότητας, Πάντειο πανεπιστήμιο, Λ. Συγγρού 134, 1ος όροφος

Συμμετέχουν οι

- Νομαδική αρχιτεκτονική, Αιτήματα δημόσιου χώρου: με αφορμή τη περιοχή του Ελαιώνα


- Άρτεμις Γιάγκου, AKTO, Ντηζάιν και δημόσιος χώρος


- Μαρία Θεοδώρου, SARCHA (School of ARCHitecture for All), Η πόλη και τα πράγματα


- Νέλλη Καμπούρη, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Διαδηλώσεις και δημόσιοι χώροι


- Νίκος Κοσσυφίδης, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Διαχείρηση φάσματος, ασύρματα δίκτυα, και δημόσιοι χώροι


- Γιώργος Παπανικολάου, ίδρυμα p2p, Πολιτική οικονομία των “Κοινών” – σκέψεις για τον χώρο


- Ομάδα λόκαλ/athens, Διεκδικήσεις πάνω στον δημόσιο χώρο

H ανάπτυξη ή αναμόρφωση των σύγχρονων Ευρωπαϊκών πόλεων δεν είναι μία ομαλή διαδικασία. Παίρνοντας αφορμή από την πόλη της Βαρκελώνης, η Ana Betancour αναδεικνύει τα δύσκολα ερωτήματα: ποιες πολιτιστικές ομάδες εκπροσωπούνται σε αυτά τα πολεοδομικά σχέδια, από ποιόν και για ποιόν; Ποιος κάνει τις επιλογές, πού και πώς αυτές επιδρούν;


Η πόλη της Βαρκελώνης έχει αυτό-ανακηρυχθεί ως πρότυπο πόλης και εργαστήριο αστικής σκέψης, ένα πρότυπο που χρησιμοποιεί τον πολιτισμό και την αρχιτεκτονική ως καταλύτες για την αναμόρφωση της πόλης. Σε αυτή την προσπάθεια, οι αστικές παρεμβάσεις κάνουν ‘μια πόλη απομιμήσεων, μια πόλη τηλεόραση, την πόλη ως ‘θεματικό πάρκο’ και η βιομηχανία του πολιτισμού είναι στην υπηρεσία οικοδόμησης της πόλης ως σφραγίδα. Αναγνωρισμένο διεθνώς ως πετυχημένο παράδειγμα μιας στρατηγικής για αναμόρφωση, το πρότυπο της Καταλονίας θεωρείται ότι ενθάρρυνε και καλλιέργησε την αστική επαν-ανάπτυξη και τις σχέσεις ανάμεσα στην πόλη, τον περιφερειακό πολιτισμό και την αρχιτεκτονική ταυτότητά του.


Μια πιο προσεκτική ματιά σ’ αυτό το πρότυπο αστικής αναμόρφωσης δείχνει ότι η πόλη υπέστη μια ριζοσπαστική μεταμόρφωση από τα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα, τα πολιτιστικά γεγονότα έφεραν κατεδαφίσεις σε ευρεία κλίμακα, οι εισαγωγές νέων υποδομών και πολιτιστικών θεσμών κατέληξαν στην εκτόπιση των τοπικών κοινοτήτων, την ομοιογένεια και την ιδιωτικοποίηση. Οι στρατηγικές μελέτες και τα πολιτιστικά γεγονότα, καθώς και οι νέοι πολιτιστικοί θεσμοί, πρέπει λοιπόν ‘να νομιμοποιηθούν στη βάση της σαφούς πολιτικής και οικονομικής τους χρήσης’.


Θα παρουσιάσω εδώ με συντομία πρακτικές δημιουργικής διαφωνίας, συνεργατικές καλλιτεχνικές προτάσεις που βρίσκονται μεταξύ δημόσιας τέχνης και νέων κοινωνικών κινημάτων- μια πρωτοβουλία που τέθηκε σε εφαρμογή τα τελευταία τρία χρόνια (2003-2006) στη Βαρκελώνη. Υποστηρίζω πως μια πιο προσεκτική εξέταση των τρόπων δράσης σ’ αυτές τις πρακτικές, μπορεί να δώσει μερικές απαντήσεις ως προς το ποια εργαλεία και τακτικές μπορούν να εισαχθούν προκειμένου να εξουδετερώσουν τη διαδικασία ομοιογένειας και εταιρειοποίησης στην αστική ανάπτυξη.


Βαρκελώνη: Πρότυπο αστικής αναμόρφωσης;


Το τελευταίο μείζων καλλιτεχνικό και πολιτιστικό γεγονός στη Βαρκελώνη, το Φόρουμ των Πολιτισμών 2004, σχεδιάστηκε ως μέρος ενός από τα μεγαλύτερα προγράμματα αστικής αναμόρφωσης της πόλης, 22@ BCN. Ήταν ένα πολιτιστικό γεγονός που οργανώθηκε από την τοπική δημοτική αρχή, την περιφερειακή κυβέρνηση της Καταλονίας και την ισπανική κυβέρνηση, τελούσε υπό την αιγίδα της UNESCO των Ηνωμένων Εθνών και επικεντρώθηκε σε τρία θέματα: ειρήνη, πολυ-πολιτισμικότητα και βιώσιμη ανάπτυξη. Χορηγοί ήταν πολυεθνικοί γίγαντες όπως η Indra, η ισπανική βιομηχανία όπλων, η General Electric, η Coca Cola, η Nestle και πολλοί άλλοι. Κατασκευάστηκε μια νέα αστική συνοικία, που αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα έργα αναμόρφωσης στην πόλη, σε μια τοποθεσία 50 εκταρίων, ένα έργο που μπορεί να συγκριθεί με την επαν-ανάπτυξη για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1992.


Το Φόρουμ των Πολιτισμών προκάλεσε έντονη κριτική από κοινωνικά κινήματα, διανοούμενους, κατοίκους και την κοινή γνώμη στη Βαρκελώνη. Οι αντιδράσεις κατά του πλάνου αστικής αναμόρφωσης του 22@BCN, έκαναν ορατές τις υπάρχουσες διαμάχες και αντιφάσεις στο Φόρουμ 2004. Οι κριτικές δράσεις και πρωτοβουλίες, που έλαβαν χώρα την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2004, ξεκίνησαν από διάφορες ομάδες, δίκτυα και κολεκτίβες.


Το αποτέλεσμα αυτών των δικτύων, δράσεων και καλλιτεχνικών πλάνων δεν προκάλεσε μόνο ένα δημόσιο διάλογο, αλλά έθεσε κι ένα πιθανό πλαίσιο σε ό, τι αφορά στις πιο μακροπρόθεσμες στρατηγικές για την καθιέρωση εναλλακτικών χώρων πολιτισμού και στις αντιδράσεις κατά των σχεδίων αστικής αναμόρφωσης για την περιοχή Poble Nou- όπως οι πρωτοβουλίες για αστικές παρεμβάσεις για τη διεκδίκηση του ParcCentralpark και οι δράσεις κατά της κατεδάφισης των παλιών εργοστασίων που περιβάλλουν το πάρκο. Θα αναφερθώ πιο συγκεκριμένα στην πρόσφατη κατάληψη και το πλάνο για έναν εναλλακτικό χώρο πολιτισμού στο παλιό εργοστάσιο Can Ricart, όπου στεγάζονται καλλιτεχνικά στούντιο, μικρές βιοτεχνίες χειροτεχνημάτων και διάφορες τοπικές οργανώσεις της γειτονιάς.


Αστική δημιουργικότητα και σημεία πολιτισμού


Το παλιό εργοστάσιο του Can Ricart, ένα εμβληματικό κοινωνικο-πολιτιστικό σημείο συνάντησης στην πόλη, απειλήθηκε με εξαφάνιση για να δοθεί χώρος στην ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων. Η Πλατφόρμα να σωθούν τα κτίρια, Salvem Can Ricart, απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας με επιτυχία. Με μια δημαγωγική κίνηση, η τοπική δημοτική αρχή απάντησε με ένα νέο πλάνο πολιτιστικής κληρονομιάς των βιομηχανικών μνημείων Ωστόσο, το νέο πλάνο ήρθε σε ένα στάδιο που τα περισσότερα από τα ιστορικά κτίρια είχαν ήδη κατεδαφιστεί ή εγκαταλειφθεί. Στη θέση του Can Ricart, το οποίο σύμφωνα με τα νέα σχέδια της πόλης θα διατηρηθεί, ένας νέος πολιτιστικός θεσμός θα αντικαταστήσει τις υπάρχουσες δραστηριότητες: ‘La Casa de las Voces’ (Το Σπίτι των Φωνών). Έχοντας παρεμβληθεί στα παλιά κτίρια, αυτό το νέο πολιτιστικό κέντρο εκτοπίζει τον υπάρχοντα πολιτισμό και τις δημιουργικές καλλιτεχνικές πρακτικές που στεγάστηκαν στο παλιό εργοστάσιο τα τελευταία 20 χρόνια.


Ο αγώνας διάσωσης των κτιρίων του Can Ricart και άλλων αυτόνομων πολιτιστικών σημείων στην πόλη εγκαινίασε έναν δημόσιο διάλογο για το ρόλο του πολιτισμού, τους τρόπους αντίστασης και τις τακτικές σε σχέση με την οικοδόμηση δημιουργικών χώρων- σημεία πολιτισμού αντί για πολιτιστικά κέντρα. Η έννοια της αστικής δημιουργικότητας ως οικοδόμησης του πολιτισμού της καθημερινής ζωής, γίνεται αναπόσπαστη από την οικοδόμηση του πολιτικού σώματος. Η έννοια της δημιουργικότητας γίνεται το πλαίσιο για πολιτική δράση. Η δημιουργία ανεξάρτητων χώρων πολιτισμού γίνεται εδώ μια πλατφόρμα και ένας χώρος για τοπική αυτονομία και αυτοδιοίκηση.


Ο χώρος έχει μετατραπεί σε σύμβολο στη Βαρκελώνη, δείχνοντας την επείγουσα ανάγκη συντήρησης και δημιουργίας άλλων ανεξάρτητων δημιουργικών σημείων στην πόλη. Ένα παράδειγμα είναι η κατάληψη εγκαταλειμμένων πολιτιστικών κτιρίων, όπως το παλιό θέατρο El Molino, που έγινε από την Espai Alliberat, μια ανεξάρτητη ομάδα καλλιτεχνών και ακτιβιστών των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Ο στόχος αυτών των πλάνων είναι να γίνουν δίκτυα αστικής, κοινωνικής και πολιτιστικής δημιουργικότητας, σε τοπικό όπως και σε παγκόσμιο επίπεδο, που να επιτρέπουν την ανταλλαγή εμπειριών και τακτικών σε σχέση με την ιδιοποίηση αστικών χώρων. Η αστική δημιουργικότητα ‘κινητοποιείται για τη επίλυση κοινωνικών προβλημάτων, δεσμεύοντας και εξουσιοδοτώντας περιθωριοποιημένες κοινότητες’.


Διεκδικώντας σημεία πολιτισμού


Στην περίπτωση της Βαρκελώνης, η εφαρμογή της πολιτιστικής πολιτικής στην αστική αναμόρφωση δεν καθοδηγείται από τις πολιτιστικές αρχές. Οι ρόλοι των φεστιβάλ και των νέων πολιτιστικών θεσμών βρίσκονται στα χέρια της δημιουργικής βιομηχανίας, ‘όπου ο πολιτισμός συνδέεται με την κυνική αναμόρφωση του κεφαλαίου μέσα από τον πολιτιστικό λαϊκισμό, την πολιτιστική πολιτική και διαχείριση, που ορίζεται από ‘εργολάβους της κουλτούρας’- μια επιχείρηση που στοχεύει στο άνοιγμα αστικών περιοχών για την ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων.


Η εξαφάνιση των πολιτιστικών σημείων, των τοπικών πολιτισμών και των αυτοδιοικούμενων αυτόνομων κοινοτικών χώρων δεν αποτελεί φαινόμενο που συμβαίνει μόνο στη Βαρκελώνη: συναντιέται και σε πολλές άλλες πόλεις. Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι οι σύγχρονες πόλεις χάνουν τα ‘κέντρα των πολιτισμών τους και αυτά αντικαθίστανται από πολιτιστικά κέντρα’. Αυτή η εξέλιξη θέτει την προβληματική της πολιτιστικής εκπροσώπησης: ποιες πολιτιστικές ομάδες εκπροσωπούνται, από ποιόν και για ποιόν; Ποιος κάνει τις επιλογές, πού και πώς αυτές επιδρούν;


Διαβάστε ακόμα


City mine(d) (στα αγγλικά)


Διεθνής συμμαχία των κατοίκων (στα αγγλικά)

Ερευνώντας τις πολιτικές διαστάσεις δύο προβεβλημένων δημόσιων χώρων της Νέας Υόρκης, του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου και του Union Square Park, η Sharon Zukin ανακαλύπτει δυο όψεις του αμερικανικού κοινωνικού συνόλου που συνυπάρχουν σε διαμάχη. Αυτοί οι χώροι δείχνουν ότι η ενσωμάτωση της δημοκρατίας είναι σήμερα πραγματικά διαιρεμένη.


Από την τρομοκρατική επίθεση στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου στις 11 Σεπτεμβρίου του 2001, ο δημόσιος χώρος στη Νέα Υόρκη είναι από πολιτική άποψη εξαιρετικά φορτισμένος. Οι δρόμοι, τα πάρκα και το μετρό έχουν πιο πολύ κόσμο από ποτέ, αλλά υπόκεινται επίσης σε μεγαλύτερο έλεγχο από τις αρχές. Η δημοτική αρχή δεν επιτρέπει πλέον πολιτικές διαδηλώσεις σε ευαίσθητες τοποθεσίες όπως η έδρα των Ηνωμένων Εθνών ή το Central Park και η αστυνομία προχώρησε σε συλλήψεις ατόμων που συμμετείχαν στις ‘αυθόρμητες’ μηνιαίες ποδηλατοδρομίες της Critical Mass, μιας ομάδας περιβαλλοντολογικής διαμαρτυρίας. Δυο δημόσιοι χώροι στο Lower Manhattan είναι κέντρα διαμάχης αλλά για διαφορετικούς λόγους: το Union Square Park, όπου οι ποδηλάτες και πολλοί άλλοι κάτοικοι της Νέας Υόρκης ανακαλύπτουν την αίσθηση της αυθεντικής κοινότητας, και η ίδια η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, όπου τα σχέδια τα κυβέρνησης για ανοικοδόμηση περιορίζουν μάλλον παρά προασπίζουν τη δημοκρατία. Αυτή τη στιγμή, αυτοί οι δυο δημόσιοι χώροι εκπροσωπούν δυο όψεις του αμερικανικού κοινωνικού συνόλου που συνυπάρχουν σε διαμάχη.


Μετά το χτύπημα των τρομοκρατών στις 11 Σεπτεμβρίου, οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης συγκεντρώθηκαν στο Union Square Park για να πενθήσουν τα θύματα, να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους με τους νεκρούς και τις οικογένειές τους και να νιώσουν ότι αποτελούν ακόμη μέρος μιας ζωντανής κοινότητας. Ήταν ο πιο κοντινός χώρος στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου καθώς η αστυνομία της Πόλης της Νέας Υόρκης έλεγχε την πρόσβαση στην περιοχή κάτω από την 14η Οδό. Για πολλές εβδομάδες, το Union Square Park ήταν γεμάτο όλη τη διάρκεια της μέρας και όλη τη διάρκεια της νύχτας. Οι άνθρωποι έμεναν στο πάρκο, άναβαν κεριά σε ανεπίσημα ιερά και υπέγραφαν διακηρύξεις για ειρήνη και ανεκτικότητα σε μεγάλα λευκά χαρτιά σκορπισμένα στο γρασίδι. Κάποιος κρέμασε ένα στεφάνι από λουλούδια γύρω από το άγαλμα του ιππέα Τζορτζ Ουάσιγκτον, στη νότια είσοδο του πάρκου, όπου το χέρι του Ουάσιγκτον δείχνει προς την τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, δυο μίλια πιο μακριά, υπογραμμίζοντας την απουσία των Δίδυμων Πύργων. Πολλά ακόμη λουλούδια μεταφέρθηκαν στο πάρκο και τοποθετήθηκαν στο έδαφος ή σε δοχεία με νερό κοντά στη βάση του αγάλματος. Παρ’ όλο που υπήρχαν αστυνομικοί στο πάρκο, κανείς δεν παρεμπόδισε το πλήθος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κανείς δεν οργάνωσε, αυτές τις λίγες εβδομάδες, συγκέντρωση ή διαδήλωση. Τα κινητά τηλέφωνα και το Ίντερνετ δεν δούλευαν ή κι αν δούλευαν δεν θεωρήθηκαν κατάλληλα για να μεταδώσουν τη θλίψη που ένιωθαν οι άνθρωποι και την ανάγκη τους να βρίσκονται κοντά στους άλλους. Επιπλέον, χωρίς τηλεοπτικά ειδησεογραφικά προγράμματα- καθώς οι κεραίες όλων σχεδόν των δικτύων βρίσκονταν στην κορυφή των Δίδυμων Πύργων- κάποιοι άνθρωποι ήρθαν στο Union Square για να ανταλλάξουν νέα. Το πάρκο ενσωμάτωσε, από φυσικής όπως και πνευματικής άποψης, το δημόσιο χώρο της πόλης.


Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου


Πόσο μεγάλη ήταν η αντίθεση με το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, όπου η αναζήτηση των 3000 πτωμάτων και ο καθαρισμός των συντριμμιών απέτρεψαν τόσο το πένθος όσο και την επούλωσή του. Ο σωματικός μόχθος του καθαρισμού της πόλης ανέπτυξε τις δικές του τελετουργίες αλληλεγγύης. Εθελοντές δούλεψαν μέρα νύχτα χωρίς την κατάλληλη περιβαλλοντολογική προστασία. Κάποιοι έσκαψαν στα ερείπια και μετέφεραν τις στάχτες και το τσακισμένο ατσάλι. Άλλοι μαγείρεψαν φαγητό και τάϊσαν τους εργάτες. Εβδομάδες αργότερα, όταν επιτράπηκε στους επισκέπτες να πλησιάσουν το συγκεκριμένο χώρο, ξύλινα φράγματα και αστυνομικοί περιόριζαν την πρόσβασή τους. Τελικά, κατασκευάστηκε μια ψηλή πλατφόρμα, έτσι ώστε οι χιλιάδες άνθρωποι που έρχονταν να μπορούν να δουν, πέρα από την περίφραξη, τον άδειο χώρο- το Σημείο Μηδέν, όπως οι τηλεοπτικοί ρεπόρτερς το ονόμασαν αμέσως, το κενό, όπως ορισμένοι αρχιτέκτονες το αποκάλεσαν ή το ιερό σημείο, σύμφωνα με τους εκλεγμένους κρατικούς αξιωματούχους ή τις οικογένειες των θυμάτων. Σε αντίθεση με την αυθόρμητη κοινότητα που αναπτύχθηκε στο Union Square Park, αυτός ο δημόσιος χώρος δημιουργήθηκε μετά από μαζικές παρεμβάσεις, με σημαντικότερη αυτή του κράτους. Αντί να εκφράσει μια κοινή ανθρωπιά, η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου καθρέφτισε τις φιλοδοξίες του κράτους- εθνικιστική, όπως με τον προφανή πατριωτισμό των σχεδίων για ένα μουσείο ελευθερίας και ‘Πύργο Ελευθερίας’, εγωπαθή, όπως με τον έλεγχο των σχεδίων ανοικοδόμησης από τον Κυβερνήτη της Πολιτείας της Νέας Υόρκης Τζορτζ Πατάκη, που σκέπτεται να κατέβει με το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα ως υποψήφιος για την προεδρία, και πολύ προσανατολισμένη στον ιδιωτικό τομέα, με οικονομικούς παράγοντες και ανθρώπους των επιχειρήσεων, κυρίως της Lower Manhattan Development Corporation, διορισμένους από τον Κυβερνήτη Πατάκη για να αποφασίσουν για το μέλλον της πόλης.


Οι διαφορές ανάμεσα στο Union Square Park και την τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου μετά τις 11 Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαίες. Παρ’ όλο που η γη ανήκει και στις δυο περιπτώσεις σε δημόσιες επιχειρήσεις, αυτό που χτίστηκε πάνω της –και η εξουσία στην κάθε τοποθεσία- τελούσαν, τουλάχιστον εν μέρει, υπό τον έλεγχο άλλων για πολλά χρόνια.


Οι Δίδυμοι Πύργοι χτίστηκαν στη δεκαετία του 1960 σε ένα μέρος όπου βρισκόταν για πάνω από έναν αιώνα μια κεντρική αγορά φρούτων και λαχανικών, κοντά στη Γουόλ Στρητ αλλά περικυκλωμένη από φτηνά μαγαζιά. Παρ’ όλο που δεν ήταν εντυπωσιακή από αρχιτεκτονική άποψη, αποτελούσε τη νεοϋορκέζικη εκδοχή της Les Halles. Ωστόσο, με τον ένα αδελφό να υπηρετεί ως κυβερνήτης της Πολιτείας της Νέας Υόρκης και τον άλλον να διευθύνει την Chase Manhattan Bank, η πάμπλουτη οικογένεια Ροκφέλλερ σχεδίασε να μετακινήσει την αγορά και να κατεδαφίσει τα μαγαζιά, για να δημιουργήσει μια μεγαλύτερη και πιο μοντέρνα χρηματοοικονομική περιοχή που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί όχι μόνο την εμπορική περιοχή στο μέσο της πόλης, στο Μανχάτταν, αλλά και άλλα οικονομικά κέντρα ανά τον κόσμο. Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου ενσωμάτωσε την επιθυμία τους να ενισχύσουν τη θέση της Νέας Υόρκης στον παγκόσμιο ανταγωνισμό – τόσο συμβολικά, ως ένα από τα πιο ψηλά κτίρια του πλανήτη, όσο και φυσικά, ως χώρο εργασίας για παγκόσμιες συναλλαγές υπό την ηγεσία αμερικανικών εταιριών. Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, μια ιδέα των Νέλσον και Ντέηβιντ Ροκφέλλερ, ανήκε τυπικά και τελούσε υπό τη διεύθυνση της Λιμενικής Αρχής της Νέας Υόρκης και του Νιού Τζέρσεϋ, μια δημόσια αρχή υπόλογη στους κυβερνήτες αυτών των δυο πολιτειών, αλλά όχι στους ψηφοφόρους ή τους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους.


Το Union Square Park


Το Union Square έχει μια διαφορετική, πιο λαϊκίστικη ιστορία. Στη δεκαετία του 1860, στις αρχές του Εμφυλίου Πολέμου, μια διαδήλωση στο Union Square συγκέντρωσε 150.000 ανθρώπους για να εκφράσουν την υποστήριξή τους στον αγώνα της Ένωσης. Τοποθέτησαν μια σημαία και κατευθύνθηκαν στο Fort Sumter, όπου είχε δοθεί η πρώτη μάχη του Εμφυλίου Πολέμου, στο άγαλμα του Τζορτζ Ουάσιγκτον. Τις επόμενες οκτώ δεκαετίες, τα γύρω τετράγωνα, που φιλοξενούσαν βιομηχανικές αποθήκες, γραφεία και εμπορικά καταστήματα με μειωμένες τιμές, ξεχείλισαν από εργάτες και μετανάστες, που λάμβαναν μέρος σε συναντήσεις στα κοντινά αρχηγεία των συνδικαλιστικών ενώσεων (αυτή θεωρείται, λανθασμένα, ότι είναι η προέλευση της ονομασίας Union Square). Οι έδρες του Σοσιαλιστικού και του Κομμουνιστικού κόμματος των Ηνωμένων Πολιτειών και της εκτεταμένης σε όλη την πόλη Δημοκρατικής λέσχης ήταν επίσης εκεί. Γι’ αυτό το λόγο, η πλατεία αποτελούσε δημοφιλές σημείο συγκέντρωσης για πολιτικές διαμαρτυρίες και συγκεντρώσεις, ειδικά κατά την παρέλαση της Πρωτομαγιάς, της οποίας ηγούνταν το Κομμουνιστικό και το Σοσιαλιστικό Κόμμα την 1η Μαΐου κάθε χρόνο- έως το 1954, που ο Ψυχρός Πόλεμος ερέθισε τη φαντασία των Αμερικανών και η ένωση των τοπικών εμπόρων έπεισε το Αστυνομικό Τμήμα της Πολιτείας της Νέας Υόρκης να καταλάβουν την πλατεία για μια ημέρα πατριωτικών δραστηριοτήτων και να την μετονομάσουν σε ‘Union Square USA’.


Οι περισσότεροι Νεοϋορκέζοι δεν ξέρουν ή δεν θυμούνται αυτή την ιστορία. Τους είναι όμως οικεία η πιο πρόσφατη ιστορία της πλατείας από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν μια ιδιωτική επιχειρηματική οργάνωση που εκπροσωπούσε τους μεγάλους εργοδότες της περιοχής οργάνωσε μια εταιρία τοπικής ανάπτυξης – σήμερα Business Improvement District (BID)-για να χρηματοδοτήσει και να διοικήσει το πάρκο, που πέρασε τελικά κάτω από ιδιωτικό έλεγχο. Πριν από τριάντα χρόνια, τα τελευταία απομεινάρια βιοτεχνιών μικρής κλίμακας εγκατέλειψαν τη γειτονιά, είτε επειδή έκλεισαν είτε επειδή εκτοπίστηκαν από αποθήκες διαμορφωμένες σε κατοικίες και στούντιο με υψηλότερα νοίκια. Οι έμποροι ναρκωτικών έκαναν τη δουλειά τους μέσα στο πάρκο, προστατευμένοι από την πλούσια βλάστηση και τους φυτεμένους κατά μήκος των παρυφών του θάμνους, καθώς κι από τον ψηλό πέτρινο τοίχο. Εκείνη την εποχή, η οικονομική κρίση έφερε την πόλη κοντά στη χρεοκοπία, πολλές επιχειρήσεις της, συμπεριλαμβανομένης εκείνης του Πάρκου, ήταν ανίκανες να εκπληρώσουν τους παραδοσιακούς τους ρόλους και τη διοίκησή της ανέλαβε ένα συμβούλιο χρηματοοικονομικού ελέγχου που το αποτελούσαν ηγετικά στελέχη των υπερεθνικών επενδυτικών τραπεζών και άλλων οργανισμών που έδρευαν στη Νέα Υόρκη. Οι Business Improvement Districts εμφανίστηκαν ως ο τρόπος με τον οποίον ο ιδιωτικός τομέας σε κάθε περιοχή της πόλης μπορούσε να αποκτήσει τον έλεγχο δημόσιων χώρων εκεί που η διοίκηση της πόλης δεν μπορούσε πλέον να τον ασκήσει, πληρώνοντας για ‘βασικές υπηρεσίες’, όπως η αστυνομία και η υγιεινή, που η πόλη δεν είχε τα μέσα να αναλάβει. Υπαγόμενες στη νομοθεσία της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, οι BIDs μαζεύουν από τους κατόχους εμπορικών ιδιοκτησιών ένα χρηματικό ποσό που καθορίζεται από τους ίδιους και που υπερβαίνει τα συνήθη δημοτικά τέλη. Χρησιμοποιούν αυτά τα χρήματα για να πληρώσουν τη δική τους ασφάλεια, οδοκαθαριστές, κηπουρούς και όσους διαφυλάσσουν τη δημόσια τάξη. Αγοράζουν εξαρτήματα για τους δρόμους, εγκαθιστούν το φωτισμό και τις εορταστικές διακοσμήσεις, οργανώνουν φεστιβάλ και προσπαθούν να ελέγχουν την αισθητική όψη των δρόμων, ιδίως τις επιγραφές. Οι ελάχιστες BIDs που διοικούν πάρκα- εκτός από το Union Square, υπάρχει στο μέσον της πόλης η Bryant Park Restoration Corporation- φυτεύουν δέντρα, διεξάγουν σκυλοδρομίες, διαγωνισμούς σκακιού και άλλα, ενώ επίσης οργανώνουν και νοικιάζουν το πάρκο για ειδικά συμβάντα όπως οι εξαμηνιαίες επιδείξεις μόδας στο Bruyant Park και τα σαφάρι φωτογραφιών που γίνονται συχνά στο Union Square. Το Union Square Partnership, όπως ονομάζεται η συγκεκριμένη BIDs, πληρώνει επίσης τον μισθό ενός ειδικού αξιωματικού από το Αστυνομικό Τμήμα του Πάρκου, ο οποίος είναι ‘εκπαιδευμένος’, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Partnership, για ‘την παροχή βοήθειας στους άστεγους’ και τον χειρισμό κάθε ‘παράνομης δραστηριότητας’. Η BID του Union Square ιδρύθηκε το 1984 και ήταν η πρώτη στη Νέα Υόρκη. Το 2006, υπάρχουν περισσότερες από 50 BIDs στην Πόλη της Νέας Υόρκης- όσες και οι υπαίθριες αγορές και εξίσου διεσπαρμένες στην πόλη.


Επίσημοι κατά αυθόρμητων δημόσιων χώρων


Λόγω της ιστορίας τους και της παρούσας διοίκησής τους, το Union Square Park και το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου είναι ταυτόχρονα ιδιωτικοί και δημόσιοι χώροι. Ο καθένας προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες κάθε εβδομάδα, αλλά για πολύ διαφορετικούς λόγους. Η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου εκπροσωπεί την επίσημη εκδοχή του δημόσιου χώρου – τυπικά διαρρυθμισμένη και οπτικά συγκροτημένη, πατριωτική και υπό έλεγχο – ενώ το Union Square Park ενσωματώνει μια πιο αυθόρμητη μορφή κοινότητας, παγκόσμια και τοπική, κοινωνική και εμπορική, την οποία διεκδικούν οι κοινοί άνθρωποι και οι δημόσιες αρχές. Σχεδόν κάθε μέρα η υπαίθρια αγορά στο Union Square είναι μια πραγματική αγορά, πωλητές πουλούν μπλουζάκια και αφίσες και πολιτικοί υποψήφιοι καλούν τους περαστικούς να υπογράψουν τις διαμαρτυρίες τους. Παρ’ όλο που η πλατεία έχει γίνει για άλλη μια φορά σημείο συγκέντρωσης διαδηλωτών-πρόσφατα κατά του πολέμου του Ιράκ και υπέρ των δικαιωμάτων των μεταναστών- η αστυνομία δεν διστάζει να περιορίζει τις δραστηριότητές τους. Στην τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, οι διαμάχες γίνονται εντός: σε αίθουσες συναντήσεων όπου οι οικογένειες των θυμάτων επιχειρηματολογούν για τη μορφή του μνημόσυνου της 11ης Σεπτεμβρίου, οι εκπρόσωποι του κυβερνήτη και του δήμαρχου δίνουν μάχη με τους εκπροσώπους του εργολάβου που θα κτίσει τον Πύργο Ελευθερίας, και κανείς δεν έχει ξεκάθαρη ιδέα για το μέλλον. Εάν δημόσιος χώρος είναι εκεί που διαμορφώνεται το κοινωνικό σύνολο, αυτά τα μέρη δείχνουν ότι η ενσωμάτωση της δημοκρατίας είναι αυτή τη φορά πραγματικά διαιρεμένη.


Διαβάστε ακόμα


Ο αρχιτέκτονας και ο άλλος (στα Αγγλικά)


Η πολιτική του δημοσίου χώρου στην πόλη των media (στα Αγγλικά)

Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον, επισημαίνει η Carme Melo Escrihuela. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Όταν σκεφτόμαστε το περιβάλλον και τη φύση, οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται πρώτα απ’ όλα θέματα που έχουν να κάνουν με τα άγρια ζώα και φυτά, τους φυσικούς πόρους, τη διατήρηση της αγριότητας και των υπό εξαφάνιση ειδών. Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι αυτοί που ζουν σε αστικές περιοχές βλέπουν τη φύση ως κάτι ξένο και προς τους ίδιους και προς τη ζωή της πόλης, ως κάτι που κανείς αναζητά έξω απ’ τα όρια της πόλης, ως αντίδοτο στο στρες, και όπου μπορεί να βρει ησυχία και ομορφιά. Εάν υπάρχει οποιοδήποτε περιβάλλον στο αστικό πλαίσιο, αυτό περιορίζεται μόνο στις υπάρχουσες περιοχές πράσινου, όπως τα πάρκα της πόλης και οι κήποι. Εκτός από το γεγονός ότι η πόλη μπορεί να θεωρηθεί αιτία περιβαλλοντολογικών προβλημάτων, συνήθως δεν θεωρείται πηγή επίλυσής τους. Στην πραγματικότητα, η πράσινη τάση έναντι του οικοκεντρισμού κατέστησε τις πόλεις πηγές οικολογικής απαξίωσης για την οικολογική σκέψη και ηθική. Ως αποτέλεσμα, το αστικό περιβάλλον, στο βαθμό που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε ανθρώπινα, τείνει να υποτιμάται από τα πράσινα κινήματα: υπάρχει κάτι λιγότερο φυσικό, πιο τεχνητό από την πόλη; Ίσως, το ερώτημα κλειδί να είναι, πράγματι, κατά πόσον αυτός ο δηλωμένος δυαδισμός ανάμεσα στο φτιαγμένο από τον άνθρωπο περιβάλλον –ή πολιτισμό- και το φυσικό περιβάλλον- ή φύση- πράγματι υπάρχει.


Αστικός περιβαλλοντολογικός ακτιβισμός


Η σημασία του αστικού πλαισίου για την πράσινη δραστηριότητα, ακόμη κι αν αυτή η δραστηριότητα εμπνέεται από την πίστη στην εγγενή αξία της φύσης δεν μπορεί, ωστόσο, να υποτιμηθεί. Αυτό που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να πάμε πέρα από αυτό το μέσο διαφυγής είναι η έννοια της οικολογικής υπηκοότητας. Είναι μια έννοια που δίνει έμφαση στην ανάγκη να αναλάβει κανείς προσωπική και συλλογική ευθύνη για το περιβάλλον και για τις κοινωνικές αδικίες που προκαλούν και ταυτόχρονα πηγάζουν από οικολογικά προβλήματα. Σε πείσμα της κυρίαρχης άποψης, οι αστικοί χώροι προσφέρουν το κατάλληλο σκηνικό ώστε οι πρακτικές της οικολογικής υπηκοότητας να αναπτυχθούν.


Στην κυρίαρχη πολιτική θεωρία, η υπηκοότητα θεωρείται συνήθως ως ένα καθεστώς που προκύπτει από την ιδιότητα του μέλους ενός δεδομένου πολιτικού χώρου- στη μοντέρνα εποχή, του κράτους- έθνους. Το καθεστώς της υπηκοότητας παρέχει σε αυτόν που το έχει μια σειρά από αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις που εκτείνονται στο δημόσιο πεδίο εντός των εδαφικών ορίων του κράτους. Ωστόσο, η οικολογική υπηκοότητα επικεντρώνεται στις υποχρεώσεις που εκτελούνται τόσο στο ιδιωτικό όσο και το δημόσιο πεδίο και στοχεύουν στην επίτευξη βιωσιμότητας και δικαιοσύνης. Καμιά επικράτεια ή ιδιότητα μέλους δεν καθιερώνει την οικολογική πολιτική κοινότητα των πολιτών, που παράγεται μάλλον μέσα από την καθημερινή δραστηριότητα. Παρ’ όλο που η οικολογική υπηκοότητα θα μπορούσε να προωθηθεί μέσα από τη νομοθεσία, την επίσημη παιδεία ή τις εκπορευόμενες από τα σωματεία και το κράτος πρωτοβουλίες, θα δώσω έμφαση στην οικολογική υπηκοότητα ως δραστηριότητα της κοινωνίας των πολιτών.


Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι έχουμε περισσότερες πιθανότητες να είμαστε οικολογικοί πολίτες στις αγροτικές περιοχές, όπου η παρουσία της φύσης είναι πιο κοντινή, δίνοντας έτσι περισσότερες πιθανότητες και ερεθίσματα σε ό,τι αφορά στη φροντίδα του περιβάλλοντος. Είναι αλήθεια ότι οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών έχουν παραδοσιακά αναπτύξει μια περιβαλλοντολογική γνώση που αυτοί που μεγάλωσαν στη μητρόπολη ενδεχομένως στερούνται. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι κάτοικοι αστικών περιοχών δεν ξέρουν ποια λαχανικά είναι της εποχής, ενώ οι άνθρωποι στις αγροτικές περιοχές υπήρξαν για πολύ καιρό εξαρτημένοι από αυτό το είδος της γνώσης προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Ωστόσο, η πόλη παρέχει μια κοινωνική διάσταση απαραίτητη για την εξήγηση περιβαλλοντολογικών προβλημάτων και για την πρακτική της οικολογικής δραστηριότητας του πολίτη. Κάθε μέρα, ενώ ακούμε συνέχεια μηνύματα για βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και εκσυγχρονισμό των πόλεών μας, οι κάτοικοι των πόλεων αντιμετωπίζουν τη μόλυνση της ατμόσφαιρας, την εξαφάνιση των μικρών μαγαζιών και των τοπικών προϊόντων, τη φτώχεια, τα βουνά των σκουπιδιών, τις κοινωνικές ανισότητες και την ιδιωτικοποίηση των βασικών υπηρεσιών. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως πολίτες στην καθημερινή ρουτίνα μας καθορίζεται από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η πόλη στην οποία ζούμε. Εάν οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι αναποτελεσματικές και οι υποδομές υγιεινής ακατάλληλες, θα έχουμε την τάση να πηγαίνουμε στη δουλειά οδηγώντας και να πληρώνουμε για ιδιωτική ιατρική περίθαλψη. Σε αυτό το πλαίσιο, για να είναι κανείς ένας αστικός οικολογικός πολίτης, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι όλα αυτά τα προβλήματα είναι διασυνδεδεμένα και σχετίζονται με πολιτικές και οικονομικές διαδικασίες. Αυτό συνεπάγεται ότι τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και ως κοινότητα δημιουργούμε άδικες και μη βιώσιμες συνθήκες ζωής. Κατά συνέπεια, είναι καθήκον μας ως πολίτες να δεχτούμε αυτή τη συλλογική ευθύνη και να αναλάβουμε δράση.


Διεκδικώντας τους δρόμους


Η οικολογική υπηκοότητα στο πλαίσιο της πόλης δεν έχει, λοιπόν, να κάνει μόνο με την ανακύκλωση, την αγορά καλών προϊόντων και τη συμμετοχή σε μια περιβαλλοντολογική οργάνωση που οργανώνει ταξίδια τις Κυριακές για παρατήρηση της φύσης. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Η αστική οικολογική υπηκοότητα υπερβαίνει την αμιγώς περιβαλλοντολογική ανησυχία. Απαιτεί συλλογική δέσμευση σε ένα μετασχηματιστικό σχέδιο. Αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Υπάρχουν διάφοροι τρόποι ώστε οι αστικοί οικολογικοί πολίτες να ξεκινήσουν μια τέτοια συνεταιριστική περιπέτεια. Οι μητροπολιτικοί οικολογικοί πολίτες θα μπορούσαν, ως αρχή, να ξεκινήσουν με τη Διεκδίκηση των Δρόμων κατά του μονοπωλίου του αυτοκινήτου, από τη στιγμή που ‘το σύστημα του αυτοκινήτου κλέβει το δρόμο κάτω απ’ τα μάτια μας και τον πουλάει με την τιμή του πετρελαίου’. Η Διεκδίκηση των Δρόμων είναι ένα βρετανικό δίκτυο άμεσης δράσης για κοινωνική και οικολογική επανάσταση με ανεπίσημη οργανωτική δομή. Με το σύνθημα για Διεκδίκηση των Δρόμων, λιγότερο η περισσότερο αυθόρμητες ομάδες ανθρώπων συμμετέχουν σε διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις και άλλα τέτοια γεγονότα για να εξαφανίσουν την υπάρχουσα εξουσία στους δρόμους. Αυτοί οι κατά της μηχανής σταυροφόροι αποτελούν ένα παράδειγμα για το τι είναι η αστική οικολογική υπηκοότητα, καθώς η δραστηριότητά τους περιλαμβάνει περισσότερα από μια ανυποχώρητη αντίσταση, λαμβάνοντας υπόψη τους αναρίθμητους κινδύνους που τα αυτοκίνητα προκαλούν στην ανθρώπινη υγεία και στο περιβάλλον. Δεν εναντιώνονται μόνο στα αυτοκίνητα σα να είναι ένας μεμονωμένος αγώνας, αλλά στις ‘πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις που καθοδηγούν τον πολιτισμό του αυτοκινήτου’, δηλαδή τον παγκόσμιο καπιταλισμό και όλη την κοινωνική ιεραρχία που μια καπιταλιστική οικονομία αναπόφευκτά γεννά και αναπαράγει.


Εκτός από την εισβολή των αυτοκινήτων στους δρόμους και τα κοινωνικά προβλήματα που ανακύπτουν από το σύστημα των αυτοκινήτων, υπάρχουν κι άλλα μείζονα ζητήματα που επιδρούν δραματικά στη σύγχρονη ζωή, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Ένα πολύ σημαντικό είναι η εκμετάλλευση της γης και της ανάπτυξης, ένας παράγοντας που κατατρώγει τον κοινωνικό ιστό και γίνεται με την συνενοχή των τοπικών αρχών και του ιδιωτικού κατασκευαστικού τομέα. Σε αυτό το πλαίσιο, η οικολογική δραστηριότητα των πολιτών θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην αστική ανάπτυξη και τη σύνδεσή της με τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που επιδρούν στις ζωές των πολιτών και τα αστικό περιβάλλον.


Διεκδικώντας δημόσιους χώρους


Το 2000, ο κτηματομεσίτης που όρισε η πόλη της Βαρκελώνης για να φέρει σε πέρας την ανοικοδόμηση της Ciutat Vella, μιας συνοικίας στο κέντρο της πόλης, απαλλοτρίωσε πολλά τετράγωνα με διαμερίσματα σε πολύ χαμηλή τιμή και άρχισε την κατεδάφισή τους. Αυτό αποτελούσε μέρος του σχεδίου αστικής ανάπτυξης των τοπικών αρχών να κατασκευάσουν χώρους στάθμευσης και διαμερίσματα στην περιοχή. Οι γείτονες άρχισαν να αναφέρονται στο χώρο όπου βρίσκονταν πριν τα κατεδαφισμένα κτίρια ως “El Forat de la Vergonya’, η Τρύπα της Ντροπής. Στο τέλος του έτους 2001, μια ομάδα γειτόνων φύτεψε ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο στο κέντρο της Τρύπας. Με αυτή την πράξη, ήθελαν να επαναλάβουν για άλλη μια φορά τις διεκδικήσεις τους για περισσότερους χώρους πράσινου και λιγότερους χώρους στάθμευσης και καινούργια διαμερίσματα στη γειτονιά τους. Μια μέρα μετά, το δέντρο είχε κοπεί. Οι γείτονες φύτεψαν ένα άλλο, που δηλητηριάστηκε από κάποιον. Δεν το έβαλαν κάτω, όμως, φύτεψαν και τρίτο δέντρο….


Λίγους μήνες αργότερα, μια ομάδα αστικών ακτιβιστών έφτασε στη γειτονιά και κατέλαβε μερικά από τα άδεια κτίρια για να εμποδίσει την κατεδάφισή τους. Αυτοί οι χώροι άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως κοινωνικά κέντρα: οι γείτονες μαζεύονταν εκεί για να συζητήσουν και να διοχετεύσουν τα συλλογικά αιτήματά τους, οργανώθηκαν δραστηριότητες όπως εργαστήρια επισκευής ποδηλάτων και επίπλων, μια σειρά από κοινωνικά ντοκιμαντέρ και η παροχή νομικής και εργασιακής βοήθειας για τους πολυάριθμους μετανάστες που ζούσαν στη συνοικία αυτή. Η Τρύπα, που μεταμορφώθηκε συλλογικά σε ένα λαχανόκηπο πόλης, και όλες οι δραστηριότητες που γίνονταν έξω και γύρω από αυτήν, έδωσαν κοινωνική συγκρότηση στη γειτονιά. Είναι κάτι που έχει πολύ να κάνει με την υπηκοότητα, μια έννοια που υπήρξε ιστορικά επιλεκτική. Ακόμη και σήμερα, δεν απολαμβάνουν όλοι στην πόλη το πλήρες νομικό καθεστώς της υπηκοότητας. Οι μετανάστες, οι φτωχοί, οι άστεγοι και οι άνεργοι αποκλείονται από τα περισσότερα δικαιώματα της υπηκοότητας. Η περιοχή όπου βρίσκεται η Τρύπα κατοικείται από κοινότητες με χαμηλά εισοδήματα και διάφορες ομάδες που υφίστανται ποικίλα είδη κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού: ηλικιωμένους ανθρώπους, νέα ζευγάρια με προσωρινές δουλειές, άνεργους και μετανάστες. Αυτές τις συνθήκες εκμεταλλεύτηκαν οι τοπικές αρχές για να συνεχίσουν συνειδητά να αποκλείουν αυτές τις τοπικές ομάδες από τη συμμετοχή σε πολιτικές διαδικασίες και να κάνουν την κοινή γνώμη να συμφωνήσει με την αναγκαία αναδόμηση του κέντρου της πόλης, με οποιοδήποτε κόστος. Ωστόσο, η δράση των ομάδων σε αυτό το πλαίσιο έδειξε ότι η υπηκοότητα είναι κάτι που πρέπει να υπερβεί τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς. Τα δικαιώματα συμμετοχής στη συλλογική ζωή και ο προσδιορισμός του κοινού καλού πρέπει να λάβουν υπόψη τις υλικές και πραγματικές σχέσεις μεταξύ των ίδιων των πολιτών και του χώρου στον οποίο κατοικούν. Από αυτή την άποψη, για να είναι κανείς οικολογικός πολίτης στην πόλη πρέπει να σκεφτεί ξανά τις αστικές σχέσεις, προκειμένου να εντάξει τους κοινωνικά και πολιτικά αποκλεισμένους.


Η οργάνωση γειτονιάς ‘El Forat de la Vergonya’ εξακολουθεί να καταδικάζει την απουσία συμμετοχικών δημόσιων πολιτικών, την έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών από την τοπική κυβέρνηση και την προτεραιότητα που το δημοτικό συμβούλιο δίνει στις αναφορές των τεχνικών για τη βούληση των γειτόνων. Υπογραμμίζουν επίσης την άνιση κατανομή των περιβαλλοντολογικών κινδύνων, δείχνοντας πώς οι περιβαλλοντολογικές και κοινωνικές ανισότητες στην πόλη επιδρούν δυσανάλογα στους μη προνομιούχους και τους φτωχούς. Αυτοί οι αστικοί οικολογικοί πολίτες αποτελούν πηγή έμπνευσης για άλλες ομάδες γειτονιάς στην Καταλονία και την Ισπανία, κι ένα δίκτυο πολιτών-ακτιβιστών δημιουργήθηκε για να μοιράζεται την πληροφόρηση και τις εμπειρίες και να οργανώνει διαμαρτυρίες και συμμετοχικά γεγονότα.


Πιο πάνω και πιο κάτω από τους αστικούς χώρους


Πιστεύω ότι τέτοιες πρακτικές στο πλαίσιο της πόλης αποτελούν ένα καλό μέρος για να αρχίσει η ανάπτυξη ενός αστικού περιβαλλοντολογικού πολιτισμού που θα αμφισβητεί τους δυαδισμούς μεταξύ πόλης και χώρας, Φύσης και Πολιτισμού. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να αναφέρουμε εδώ ότι η αστική οικολογική υπηκοότητα δεν μπορεί να περιοριστεί στα όρια της πόλης. Παράλληλα με την πόλη, υπάρχουν άλλες συναφείς τοποθεσίες για πολιτική δραστηριότητα και συμμετοχή, τόσο πιο κάτω (η συνοικία, το σπίτι και ο χώρος εργασίας) όσο και πιο πάνω (η περιοχή, ο κόσμος) από τον αστικό χώρο. Τα οικολογικά προβλήματα δεν είναι μόνο τοπικά, αλλά διαπερνούν τις πόλεις και τα κράτη, είναι προβλήματα υπερεθνικά σε ό,τι αφορά είτε στις ρίζες τους είτε στις συνέπειές τους. Επομένως, η αστική οικολογική υπηκοότητα απαιτεί κάτι περισσότερο από ανησυχία για την πόλη. Απαιτεί να χρησιμοποιούμε τις δομές της πόλης ως οργανωτικό και επιστημολογικό πλαίσιο για να σκεφτόμαστε και να δρούμε παγκόσμια.


Διαβάστε ακόμα


Οδηγός για τον περιβαλλοντολογικό ακτιβισμό


Η κοινωνική ιδεολογία του αυτοκινήτου (στα Αγγλικά)