Η βιωσιμότητα της μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα σε πηγές ανανεώσιμης ενέργειας κυρίως με την οικονομική βοήθεια του κράτους, πρόσφατα, ανέτρεψε τις απαισιόδοξες προβλέψεις και τις υπερβολικές ανησυχίες σχετικά με τις δαπάνες και την αυτάρκεια τους. Ωστόσο, η μετάβαση πραγματοποιείται σε συνθήκες υψηλών ποσοστών ανεργίας και οι δαπανηρές και πιθανώς δύσκολες στη συντήρηση μεγάλες εγκαταστάσεις που κληρονομήθηκαν από τη νοοτροπία υποδομών εργοστασίων μεγάλου μεγέθους θέτουν επιπρόσθετες προκλήσεις.


Σε ένα ανανεώσιμο περιβάλλον στο μέλλον, τα μεγάλα εργοστάσια μάλλον θα χρησιμοποιηθούν για την διαχείριση αποβλήτων. Για να αντιμετωπίσουμε πιθανά κοινωνικά προβλήματα που πηγάζουν από τη φύση της μετάβασης, καθώς και να μειώσουμε περισσότερο τις περιβαλλοντικές ζημιές, η μετάβαση θα πρέπει να ενισχυθεί και επιταχυνθεί από την ανάδειξη των ομότιμων ενεργειακών κοινοτήτων. Θα εστιάσουμε επιλεκτικά σε ζητήματα γύρω από νεογέννητες ομότιμες υποδομές σε σχέση με τη δημόσια πολιτική και σε μια γρήγορη ανασκόπηση της αυτόνομης μονάδας, που συνιστά ένας κόμβος σε ένα ομότιμο ενεργειακό δίκτυο, σαν μια σύντομη εισαγωγή για τους μη ειδικούς.


Η προέλευση της έννοιας του ομότιμου [peer-to-peer (P2P)] είναι το Διαδίκτυο, ένα δίκτυο κόμβων επεξεργασίας πληροφοριών, ισοδύναμων σε σχέση με τη διαθεσιμότητα πόρων, με κατανεμημένο έλεγχο, με βάση κυρίως το ελεύθερο λογισμικό και με πρωτόκολλα επικοινωνίας βασισμένα σε ανοικτά πρότυπα. Εν ολίγοις, μια τεχνολογική ανακάλυψη που ωθεί την κοινωνική αλλαγή. Μια ομότιμη κοινότητα είναι πρωταρχικά μια μη-ιεραρχική κοινότητα ανθρώπων που ενδιαφέρονται για έναν τομέα κι εξειδικεύονται μοιράζοντας τη γνώση τους, δουλεύοντας σε έργα που παράγουν αποτελέσματα που επιλύουν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρόβλημα προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας. Το ελεύθερο λογισμικό είναι ένα καλούπι από το οποίο προκύπτουν ιδέες για να επιδείξουν πως οι ομότιμες ενεργειακές κοινότητες μπορούν να γίνουν λειτουργικές. Μια σύντομη σκιαγράφηση ενός προτύπου κοινότητας παρουσιάζεται εδώ.


Ενώ το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί λύση στο κοινωνικό πρόβλημα της αποκλειστικής ιδιοποίησης της γνώσης, η ομότιμη προοπτική προτείνει κατανεμημένες, διαδικτυακές οργανωτικές δομές ως ανώτερες από τις συγκεντρωτικές ιεραρχίες. Το ελεύθερο λογισμικό ευδοκιμεί σήμερα, πιθανώς επειδή όταν ξεκίνησε, όπως εξηγεί ο ιδρυτής του, οι εχθροί του αντιλήφθηκαν την απήχηση που θα μπορούσε να έχει όταν ήταν ήδη πολύ αργά. Αντίθετα, η ομότιμη διαδικασία, ή τουλάχιστον κάποιες από τις μορφές της όπως η ανταλλαγή αρχείων, έχουν ποινικοποιηθεί βαριά από μια συμμαχία μεταξύ κυβερνήσεων και μονοπωλίων, που αυτοαποκαλούνται κάτοχοι πνευματικής ιδιοκτησίας και πατεντών. Το παράδοξο, προς το οποίο μας οδηγεί η αδυναμία του νόμου, επιβεβαιώνεται από μελέτες που αποκαλύπτουν πως οι κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων γίνονται παρασιτικά δαιμόνια που θερίζουν κέρδη από την υποτιθέμενα παράνομη ανταλλαγή δεδομένων. Με άλλα λόγια, το ζήτημα δεν είναι η ρύθμιση των τεχνολογιών, αλλά οι παράνομες συμπεριφορές και αυτού του τύπου οι συμπεριφορές βρίσκονται συχνά πιο κοντά στην πηγή των δεδομένων από οπουδήποτε αλλού. Σύμφωνα με μια πρόσφατη τάση, οι οργανισμοί δημόσιων υπηρεσιών όπως οι τηλεπικοινωνίες ή το ταχυδρομείο ενώ απαγορεύουν την πρόσβαση στα δεδομένα τους από εφαρμογές ιστού, τους επιτρέπεται να εμπορεύονται τα δεδομένα τους με ιδιωτικές εταιρείες, που με τη σειρά τους πουλούν αυτά τα δεδομένα στο κοινό. Δηλαδή, αντίγραφα κάποιων κατά τα άλλα πανομοιότυπων δημοσίων και/ή προσωπικών δεδομένων πωλούνται κατ’ επανάληψη εκτός δικτύου σε αυθαίρετες τιμές. Αυτές οι εταιρείες κι οργανισμοί δεν έχουν τη δικαιοδοσία να το κάνουν αυτό. Σε σχέση μ’ αυτό, για αρκετούς μήνες η ηλεκτρονική βάση δεδομένων των ταχυδρομικών κωδικών των Ελληνικών Ταχυδρομείων φαίνεται να καταστρατηγεί την αρχή της ακεραιότητας της βάσης δεδομένων κι ως εκ τούτου είναι αναξιόπιστη. Αυτή η κατάσταση έχει επίπτωση σε άλλες ηλεκτρονικές υπηρεσίες και πίσω από αυτή την αλυσίδα γεγονότων εύκολα μπορεί να διακρίνει κανείς μια πολιτική ώθησης διεργασιών στην αγορά που είναι εξ ορισμού έξω από τη φύση της αγοράς και την ικανότητά της να τις χειριστεί. Παρόμοιες ανησυχίες μπορούν να βρεθούν στην καμπάνια 4Δ. Αυτό είναι μονάχα ένα παράδειγμα για το πώς η τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υποβαθμίσει την ποιότητα των υπηρεσιών ή να περιορίσει την πρόσβαση σε ανθρώπους κι εδώ βρίσκεται ακόμη ένα, αναστημένο κατάλοιπο από την εποχή του ψυχρού πολέμου. Αυτά είναι παραδείγματα αρνητικών πολιτικών ενάντια στο δημόσιο συμφέρον και θα πρέπει ολοφάνερα να απορριφθούν.


Τα κράτη της ΕΕ έχουν δείξει σταθερή αφοσίωση σε προσχεδιασμένους στόχους και, μέσα σε λίγα χρόνια, καλά πρακτικά αποτελέσματα που διατηρούν μια υψηλή ποιότητα διαβίωσης, ενώ μεταμορφώνουν το περιβάλλον για να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή. Μια συνέργεια εφαρμοσμένων, καλοσχεδιασμένων πολιτικών δεν μπορούν παρά να γίνουν ευρέως αποδεκτές. Στη Δανία η υποδειγματική ενσωμάτωση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην καθημερινή ζωή και οι σχετικές πολιτικές αποτελούν ένα μάθημα. Στη Σουηδία η φορολόγηση του Διοξειδίου του Άνθρακα εισήχθη το 1991. Αν και η προηγούμενη εμπειρία δείχνει πως τα φορολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να βελτιωθούν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι μάλλον περιορισμένα, αυτό το μέτρο αποδείχτηκε επιτυχημένο. Μια πτώση του 9% κατά κεφαλήν μέσα σε 2 δεκαετίες είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντική και τα ετήσιο έσοδα, που είναι σχεδόν 2 δις €, υποδεικνύει πως η πτώση των εκπομπών αερίων θα επιταχυνόταν αν το εισόδημα αυτό χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει οικονομικά βιομηχανικές μονάδες που θέλουν να πραγματοποιήσουν τη μετάβαση, μειώνοντας έτσι το συνολικό προσδόκιμο ζωής του φόρου. Σήμερα, ο φόρος για τον άνθρακα εισάγεται επίσης στη Φινλανδία, στην Ολλανδία, τη Νορβηγία και την Ιταλία. Του χρόνου θα ακολουθήσει η Γαλλία. Αυτά είναι παραδείγματα θετικών πολιτικών που θα έπρεπε να συμπληρωθούν με τον ομότιμο μετασχηματισμό του ενεργειακού τομέα.


Για έναν ομότιμο τομέα ενέργειας


Η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με ανανεώσιμες πηγές και δεδομένου ότι ο διαθέσιμος χρόνος για την αντικατάσταση πριν εξαντληθεί το πετρέλαιο είναι περιορισμένος, φαίνεται ότι η μετάβαση σε ένα πρώτο στάδιο, αν είναι επιτυχής, θα ολοκληρωθεί πριν τα αποτελέσματα της έρευνας δώσουν το πράσινο φως για την ευρεία χρήση των μεταφορέων υδρογόνου. Αναπόφευκτα πέφτουμε σε ένα χαμηλότερο επίπεδο ενέργειας γιατί η ίδια ποσότητα ενεργειακής εισροής δίνει ενέργεια λιγότερη απ’ αυτή που παράγουν τα ορυκτά καύσιμα σήμερα. Για να αμβλύνουμε τις ανησυχίες, αξίζει να σημειώσουμε ότι σήμερα η καθημερινή κατανάλωση ενέργειας ενισχύεται από κάποιες πολιτικές που πριμοδοτούν επιχειρήσεις αντί για ιδιώτες σε τεχνητά υψηλά επίπεδα, μιας και οι ενδείξεις των τιμών σ’ αυτή την περίπτωση είναι παραπλανητικές και τα χαμηλά κόστη δεν αφήνουν περιθώριο για τεχνολογική καινοτομία, η οποία είναι κρίσιμη για τη βελτίωση της απόδοσης και την αντιμετώπιση του περιβαλλοντικού κόστους. Αν η κατανάλωση ενέργειας που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα μειώνεται κατά 0.5% κάθε χρόνο αρχίζοντας από σήμερα και για τα επόμενα 50 χρόνια -με στόχο να παράσχει επιπλέον ενέργεια για τη μεταβατική περίοδο ώστε να χαμηλώσει το επίπεδο ενέργειας με το οποίο και να μπορέσουν οι ανανεώσιμες πηγές να κατορθώσουν την αυτάρκεια έγκαιρα- η τρέχουσα οικονομία δεν θα αντιμετώπιζε σοβαρές διακυμάνσεις. Η μείωση είναι δυνατή πρώτα και κύρια με την εγκατάλειψη των βιομηχανικών μεθόδων στην γεωργική παραγωγή, και ακολουθώντας κινήματα σαν τα De-growth, Permaculture και Transition Towns τα οποία, τουλάχιστον για την Ευρώπη, μπορεί να αναζωογονήσουν τις ερημωμένες αγροτικές εκτάσεις και να εξορθολογίσουν το σχεδιασμό του αστικού περιβάλλοντος.


Σε μια ανανεώσιμη στρατηγική, ένας ομότιμος ενεργειακός κόμβος ορίζεται σαν μια αυτόνομη καταναλωτική μονάδα, που δεν αντιστοιχεί αναγκαστικά με μια μοναδική ιδιοκτησία. Η σημερινή τεχνολογία αναμιγνύει την πλευρά του παραγωγού και του καταναλωτή, παρέχοντας μικρές γεννήτριες για κάθε είδους ιδιοκτησία, ανοίγει ευκαιρίες για την απομάκρυνση από ζημιογόνα επιχειρηματικά μοντέλα και μπορεί να διαμορφώσει, αντίθετα, κοινότητες ενέργειας που θα κατασκευάσουν και θα αναπτύξουν καινοτόμες λύσεις χαμηλού κόστους για το περιβάλλον. Δίνει τη δυνατότητα για την έκδοση αδειών για υλικά ανοικτού σχεδιασμού που στοχεύουν να χακέψουν τους νόμους για τις πατέντες [με έναν αντίστοιχο τρόπο με αυτό που η Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης (GPL) χάκεψε το νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων]. Υπάρχουν ήδη γεννήτριες ανοιχτού σχεδιασμού που χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και που έχουν εγκατασταθεί σύμφωνα μ’ αυτές τις άδειες, αποδεικνύοντας το πόσο εφικτή είναι μία τέτοια ιδέα. Επίσης, η πτώση των τιμών των φωτοβολταϊκών κυψελών τα έχει ήδη οδηγήσει σε μία ισοτιμία με τον άνθρακα στην Καλιφόρνια, τη Χαβάη και την Ιαπωνία. Υπάρχει, λοιπόν, γόνιμο έδαφος για νέες επιχειρήσεις.


Τα ενδιαφερόμενα μέρη θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν διαδικασίες με δημόσια διαθέσιμη τεκμηρίωση, όπως το εγχείρημα SHPEGS με στόχο την προτυποποίηση των διεπαφών, να κατασκευάζουν ή να παραγγέλνουν τα αναγκαία εξαρτήματα και να φτιάχνουν τα συστήματά τους σε τοπικό επίπεδο. Η προτυποποίηση εργαλείων για το Physical Computing μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργηθούν αισθητήρες κι ελεγκτές, ώστε να καταστήσουν μεγαλύτερα συστήματα ικανά να αλληλεπιδρούν με τον φυσικό κόσμο.


Η ύπαρξη μιας πληθώρας κοινωνικών κινημάτων -πολύ περισσότερων από αυτά που αναφέρθηκαν πιο πάνω- τα οποία αναδύονται με μία ταχύτητα που είναι δύσκολο για τις κατεστημένες εξουσίες να την παρακολουθήσουν, είναι μία ένδειξη ότι είμαστε μπροστά σε μία επανάσταση με ρίζες στην διάχυση της γνώσης απ’τον κόσμο των ειδικών στους πολίτες, μια διαδικασία που επιβάλλεται από την τεχνολογία παρά από κάποια πολιτικά ή οικονομικά υποκείμενα που επιθυμούν να κρατήσουν την εξειδικευμένη γνώση κρυμμένη πίσω από κλειστές πόρτες. Πρόκειται για μια αργή μετάβαση από απλές σε σύνθετες διαδικασίες που προκύπτουν μέσα από την ανταλλαγή ιδεών μεταξύ ενός πολύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Η σημερινή άνθιση των locavolts στον ενεργειακό τομέα και η κατά το παρελθόν άνθιση των locavores στη γεωργία είναι άλλη μια ένδειξη της εξάπλωσης των αντιγράφων του μιμιδίου της αυτο-οργάνωσης. Αυτά τα οργανικά ή κινήματα βάσης (grassroots), όπως συχνά ονομάζονται, είναι πολύ πιθανόν να γίνουν η αιτία για το σύνδρομο τείχους του Βερολίνου: την εσωτερική κατάρρευση των παραδοσιακών αυταρχικών μηχανισμών, επιχειρηματικών μοντέλων και θεσμών, που ενώ συνεχίζουν να λειτουργούν απορροφώντας πόρους, είναι ανίκανοι να εκπληρώσουν την αποστολή τους και καταλήγουν να μην είναι χρήσιμοι για τίποτα και για κανέναν. Μία περίπτωση μοντελοποίησης του μέλλοντος της ενέργειας είναι ο υπολογισμός της επιφάνειας εγκατάστασης ενός φωτοβολταϊκού που απαιτείται από έναν αυτόνομο ενεργειακό κόμβο που τροφοδοτείται αποκλειστικά με ηλιακή ενέργεια. Αυτό είναι και το σημείο εκίννησης για το σχεδιασμό και την κατασκευή των οικιακών φωτοβολταϊκών.


Η ακτινοβολία του ηλίου έχει υπολογιστεί κατά μέσο όρο για διάστημα τριών χρόνων από το 1991 ως το 1993 στη Νότια Ευρώπη παρέχει ισχύ 200W/m² σύμφωνα με αυτή την εγγραφή. Η τιμή αυτή είναι χαμηλή σε σύγκριση με τα δεδομένα γεωγραφικής τοποθέτησης που βρέθηκαν στο PVGIS Solar Irradiation Data για την ίδια περιοχή σε κλίση 25 μοιρών. Αν και η πλειοψηφία των ηλιακών πινάκων έχει αποδοτικότητα 20%, δηλαδή 40W/m2 ηλιακού συλλέκτη, η νανοτεχνολογία μπορεί να ανεβάσει αυτό το ποσοστό. Το στρογγυλό συνολικό άθροισμα της εκτίμησης της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας είναι Ε_c = 20000kWh το χρόνο για εύκρατα κλίματα, πιθανώς για μια κατοικία 100-120 m² και τριών – τεσσάρων ενοίκων.


Ένας ηλιακός συλλέκτης που λαμβάνει 1 Watt ηλιακής ισχύος μπορεί να παράξει ενέργεια,


το οποίο σημαίνει ότι 11.4kW ηλιακής ισχύος ή 285 m² επιφάνειας εγκατάστασης ηλιακών πινάκων απαιτείται για να καλύψει τις ετήσιες ενεργειακές ανάγκες του υποθετικού Ευρωπαϊκού νοικοκυριού, μια προσέγγιση του ελάχιστου της περιοχής εγκατάστασης ενός υποθετικού κόμβου ομότιμης ηλιακής ενέργειας. Μια μείωση 25% σε Ε_c και διπλασιάζοντας της αποδοτικότητα του ηλιακού κυττάρου, συρρικνώνει την απαιτούμενη περιοχή εγκατάστασης σε 53.5 m². Προσθέτοντας ανεμογεννήτριες κι εκμεταλλευόμενοι τη γεωθερμική ενέργεια, όπου αυτό είναι εφικτό, αυτή η τιμή μπορεί να μειωθεί κι άλλο. Ο γενικός τύπος για τον υπολογισμό της περιοχής εγκατάστασης φωτοβολταϊκών κυττάρων είναι:


(m²)


Αν όμως χρησιμοποιηθεί ισχύς,


(m²)

ή


(m²)


όπου


: η συνολική οικιακή κατανάλωση ενέργειας (Wh)


,: η εικονική και πραγματική ηλιακή ισχύς που απαιτείται για την ικανοποίηση της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας (W)

: η απόδοση του ηλιακού πίνακα


: η τιμή μέσης ηλιακής ακτινοβολίας σε σχέση με τη γεωγραφική θέση (W/m²)


Παρόλο που οι νομικές, οικονομικές και τεχνικές συνθήκες για την εγκατάσταση ομότιμων ενεργειακών δικτύων οδεύουν προς την ωριμότητα, η δημόσια πολιτική καθυστερεί κι αυτές οι κοινότητες δεν μπορούν να αναπτυχθούν αν μονίμως τις τιμωρούν ή τις αγνοούν. Για να ελαχιστοποιηθούν οι επιπλοκές, ενώ θα αντικαθίστανται οι πηγές ενέργειας, είναι αναγκαία η άμεση δράση σε διάφορα επίπεδα.

Τα τελευταία πενήντα χρόνια έχουμε γίνει μάρτυρες μιας ριζικής μεταμόρφωσης των αστικών πεδίων, η οποία επηρεάζει την καθημερινότητα των ανθρώπων. Από τη μία πλευρά, αυτή συμβαδίζει με την αύξηση της προσωπικής ελευθερίας, αλλά από την άλλη με μια εμφανή κατάρρευση της κοινότητας. Αυτό το διπλό φαινόμενο δεν είναι μόνο πρωτοφανές στην Ιστορία, συνδέεται επίσης με ένα σημαντικό παράδοξο: τα άτομα χάνουν τους δεσμούς τους με την κοινότητα, σε μια περίοδο που μπορεί να τους χρειάζονται όλο και περισσότερο από πριν. Στην πραγματικότητα, πολλοί απολαμβάνουν τις θετικές πλευρές της ατομικής αστικής τους ελευθερίας, ενώ ταυτόχρονα αισθάνονται όλο και πιο εξουθενωμένοι καθώς αγωνίζονται να αντιμετωπίσουν μόνοι τους το καθημερινά αυξανόμενο άγχος της μετακίνησης, το ανταγωνιστικό περιβάλλον εργασίας, τις αλλαγές στις οικογενειακές μονάδες (ιδιαίτερα οι ανύπαντρες γυναίκες με παιδιά), τη μειωμένη κινητικότητα και και την κοινωνική απομόνωση της σύγχρονης αστικής ζωής.


Σε αυτό το πλαίσιο, πολλές οικογένειες και άτομα αποφάσισαν να ξαναδημιουργήσουν μία έννοια κοινότητας, αναπτύσσοντας συνεταιρισμούς κατοικίας, αστικές γειτονιές. Αν και η ιδέα δεν είναι νέα, η προσαρμογή της στη σύγχρονη ζωή ασφαλώς είναι. Το φαινόμενο ξεκίνησε τριάντα χρόνια πριν στη Δανία και παρόμοια μοντέλα κατοίκησης εμφανίζονται τώρα σε όλη την υδρόγειο, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.[1] Η επιτυχία του φαινομένου είναι τόσο προφανής σήμερα που, για πρώτη φορά, ένα συγκεκριμένο μοντέλο ευέλικτης κοινότητας εξαπλώνεται σε παγκόσμια κλίμακα. Αν κάποιοι ισχυρίζονται ότι η παγκοσμιοποίηση τείνει να καταστρέφει την πολιτισμική ποικιλία, η ευελιξία του συνεταιρισμού κατοικίας της επιτρέπει να αντιστέκεται και να προσαρμόζεται στις ανάγκες των ανθρώπων σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια.


Αυτό το άρθρο είναι δομημένο σε δύο μέρη: πρώτα, αναλύει ορισμένες από τις τρέχουσες αλλαγές που συμβαίνουν στις πόλεις. Δεύτερο, αναλύει πώς ο συνεταιρισμός κατοικίας θα μπορούσε να ειδωθεί ως μια χρήσιμη εναλλακτικη λύση για πολλούς κατοίκους των πόλεων στην αυγή του 21ου αιώνα.


Σύγχρονες πόλεις και η κρίση της κοινότητας


Οι πόλεις πάντα θεωρούνταν ως ενα από τα κύρια επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού και δεν είναι περίεργο που πολλοί στοχαστές αφιέρωσαν μέρους του έργου για να τις αναλύσουν. Ο Αριστοτέλης τις θεώρησε ως τον κατ’εξοχήν πολιτικό τόπο. Για τον Ρουσσώ, ήταν το μέρος όπου οι πολίτες θα συγκεντρωνόταν για να προστατευθούν από την εξουσία του κράτους.[2] Ακόμα και ο Μαξ Βέμπερ, ένας από τους σημαντικότερους κοινωνιολόγους των αρχών του 20ου αιώνα, έγραψε ότι οι πόλεις είναι ένας τόπος ελευθερίας και δράσης του πολίτη από το τέλος του σκοτεινού Μεσαίωνα. Ένα κοινό σημείο στα γραπτά τους είναι ότι η πόλη περιγράφεται ως ένα μέρος ζωηρών και πλούσιων διαπροσωπικών σχέσεων, ένα μέρος όπου είναι δυνατό να κατακτήσεις νέους στόχους, όπου οι άνθρωποι νιώθουν προστατευμένοι και όπου οι πολιτισμικές διαφορές μπορούν να συνυπάρξουν.


Τι να σκεφτεί κανείς όμως για την πόλη στην αυγή του 21ου αιώνα; Παραμένει η πόλη ένα τέτοιο προστατευτικό φρούριο που πολλοί ονειρεύονται; Ή είναι σαν ένας ακαταμάχητος μαγνήτης που έχει την τάση να καταπίνει την ενέργεια των ανθρώπων; Από πολλές απόψεις οι πόλεις είναι σίγουρα συναρπαστικά μέρη για να βρίσκεται κανείς. Όμως, τα τριάντα τελευταία χρόνια και με την ταχύτητα της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, οι πόλεις θεωρούνται όλο και λιγότερο σαν φρούρια όπου κανείς αισθάνεται προστατευμένος. Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι πρέπει να προσαρμοστούν όλο και ταχύτερα στο μεταβαλλόμενο αστικό περιβάλλον (εργασία, οικογένεια, γεωγραφία, κουλτούρες, γλώσσα, κλπ). Όπως και οι εταιρείες, τα κράτη αλλά και οι διάφοροι θεσμοί (από το σχολείο μέχρι την εκκλησία), οι πόλεις δέχονται την πίεση της πανίσχυρης παγκόσμιας δυναμικής.[3] Αυτό με τη σειρά του επηρεάζει τη ζωή των πολιτών σε καθημερινή βάση. Η πόλη θα μπορούσε έτσι να συγκριθεί με έναν κένταυρο: από τη μια, γοητεύει με την «ομορφιά» της, λόγω της ποικιλίας των δραστηριοτήτων που μπορεί να κάνει κανείς και των ανθρώπων που μπορεί να συναντήσει. Από την άλλη, οι πόλεις είνα εξαντλητικά μέρη όπου οι άνθρωποι συνεχώς βιάζονται για να τα βγάλουν πέρα, όλο και πιο πολύ μόνοι τους.[4]


Αυτό που λείπει όλο και περισσότερο σε αυτό το πλαίσιο των μεταβαλλόμενων πόλεων είναι η κοινωνική συνοχή. Από τη δεκαετία του εξήντα, οι αστικές αλλαγές είχαν ασκήσει μεγάλες πιέσεις στην κοινότητα, που εισήλθε σε μία περίοδο βαθιάς κρίσης.[5] Καθώς η πόλη γινόταν όλο και μεγαλύτερη, τα άτομα επιθυμούσαν να διατηρήσουν τις πολιτισμικές τους ρίζες και να αναπτύξουν κοινωνικά δίκτυα στη γειτονιά τους. Οι μεταβολές στην απόσταση της εργασίας, οι συνθήκες εργασίας, αλλά πάνω απ’όλα η αύξηση των ατομικιστικών φιλοδοξιών είναι τρεις σημαντικοί παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπ’όψη. Ακόμα και η δομή της οικογένειας, που θα μπορούσε κάποιος να ορίσει ως την εγγύτερη κοινότητα για ένα άτομο, απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την εικόνα του σταθερού θεσμού που αντιπροσώπευε άλλοτε. Κατ’επέκταση, δεν είναι σύμπτωση που ο αριθμός των μονογονεϊκών οικογενειών βρίσκεται σε μεγάλη άνοδο στις πόλεις.[6]


Κατά συνέπεια, το δίχτυ ασφαλείας της κοινότητας αποδεικνύεται ανεπαρκές στο να προστατεύσει τα άτομα από τις εξωτερικές απειλές όπως πριν. Οι πόλεις αποκαλύπτουν επομένως άλλο ένα παράδοξο: ενώ ο αριθμός των κατοίκων των πόλεων είναι τόσο μεγάλος, οι περισσότεροι από αυτούς δε γνωρίζουν πια τους γείτονές τους. Σύμφωνα με υπολογισμούς, το 2007 ζούσαν σε πόλεις τρία δισεκκατομύρια άνθρωποι, πάνω από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η μοναξιά έχει γίνει όμως ένα βασικό χαρακτηριστικό της αστικής ζωής, και η επικοινωνία εξ αποστάσεως, σε αντίθεση με την επικοινωνία πρόσωπο με πρόσωπο, είναι σε συνεχή άνοδο.[7]


Συνεταιρισμός κατοικίας: Μια ενεργητική κοινότητα πολιτών της γειτονιάς


Ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας χτίστηκε για 27 οικογένειες το 1972 κοντά στην Κοπεγχάγη, από έναν Δανό αρχιτέκτονα και έναν ψυχολόγο. Το έναυσμα ήταν ένα άρθρο από την Bodil Graae, που ισχυριζόταν ότι τα παιδιά θα έπρεπε να έχουν εκατό γονείς.[8] Η πρωτότυπη Δανέζικη λέξη για τον συνεταιρισμό κατοικίας, bofaelleskaber, σημαίνει κυριολεκτικά «ζωντανή κοινότητα».[9] Ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας σχεδιάστηκε για δύο βασκοπύς σκοπούς: να βελτιώσει την ποιότητα της κοινωνικής ζωής των κατοίκων και να μειώσει το φορτίο της καθημερινότητας, αλλά ταυτόχρονα να αυξήσει τον ελευθερο χρόνο στο σπίτι.


Ο συνεταιρισμός κατοικίας είναι μία γειτονιά οργανωμένη με τρόπο ώστε οι ιδιωτικές και οι κοινόχρηστες υπηρεσίες να συνδυάζονται, και υπό αυτή την έννοια δίνει απαντήσεις στις κοινωνικές και πρακτικές ανάγκες των σύγχρονων κατοίκων της πόλης. Σχεδιάστηκε προσεκτικά και βελτιώθηκε με το πέρασμα του χρόνου για να κάνει τη ζωή πιο εύκολη, πιο οικολογική, πιο κοινωνική και πιο ευχάριστη, διατηρώντας παράλληλα την ιδιωτικότητα των ατόμων, τόσο των ενηλίκων όσο και των παιδιών. Όπως εξηγεί η Randi, από το συνεταιρισμό κατοικίας Trudeslund στην Κοπεγχάγη: «Όταν παντρευτήκαμε, σκεφτήκαμε ότι θα ήταν πολύ ωραία να μετακομίζαμε από το χωριό μας στην Κοπεγχάγη. Ήταν σα να ξεκινούσαμε μια καινούρια ζωή! Αλλά μετά από λίγο καιρό και όταν αποκτήσαμε παιδιά, αισθανθήκαμε ότι μας έλειπαν τα θετικά των μικρότερων κοινοτήτων. Μας έλειπε το κοινωνικό δίκτυο όπου ήταν εύκολο να μιλάς με άλλους ανθρώπους όταν γύριζες σπίτι από τη δουλειά, και όπου ήταν εύκολο για τα παιδιά να τριγυρίζουν και να παίζουν με άλλα παιδιά.»[10]


Το πλεονέκτημα είναι ότι τίποτα δεν είναι δύσκαμπτο σε ένα τέτοιο μέρος: όλα εξαρτώνται από το τι μπορεί να διαθέσει η κοινότητα και τι θέλει να δημιουργήσει η ομάδα των ανθρώπων. Με άλλα λόγια, αυτό που είναι θεμελιώδες είναι ότι τα ίδια τα μέλη των συλλογικών κοινοτήτων έχουν τον έλεγχο. Το αποτέλεσμα, στη μορφή των (ημι-)αστικών κοινοτήτων, δεν ήταν βέβαια μια καινούρια ιδέα. Η ζωή οργανωνόταν σε μικρές κοινότητες από τις αρχαίες φυλές μέχρι τις προβιομηχανικές κοινωνίες. Ήδη από την Αναγέννηση, θεμελιώδη κείμενα, όπως η Ουτοπία του Τόμας Μουρ το 1516 ή Η Πόλη του Ήλιου του Tommaso Campanella το 1623, τόνιζαν τις δυσκολίες – αλλά και την ανάγκη- για τη διατήρηση των κοινοτήτων στις πόλεις. Πολύ αργότερα, και καθώς η τάση έγινε σαφέστερη το 19ο αιώνα, τα γραπτά των πρώτων ουτοπικών σοσιαλιστών επίσης τόνισαν το ζήτημα των κοινοτήτων. Αυτό που είναι καινούριο σήμερα, είναι ότι οι άνθρωποι προσπαθούν να εφαρμόσουν αυτή την παλιά ιδέα της κοινότητας που μεταβάλλεται ταχύτατα και χαρακτηρίζεται από ευελιξία. Στις μεταβιομηχανικές κοινωνίες, οι συνεταιρισμοί κατοικίας επιτρέπουν στους ανθρώπους να ξαναδημιουργήσουν ενεργές και υποστηρικτικές κοινότητες μέσα σε απρόσωπες πόλεις.[11] Οπως το θέτει η Birgit, από το συνεταιρισμό κατοικίας Rio στο κέντρο της Στοκχόλμης: “Το σημαντικό και η ιδέα πίσω από αυτό το κτίριο ήταν να δημιουργηθεί μία κοινότητα που να θυμίζει χωριό όπου γνωρίζεις τους γείτονές σου, όπου έχεις την ασφάλεια των σχέσεων, και όπου δίνεις και παίρνεις υποστήριξη. Ένα είδος κοινωνικού κεφαλαίου, αν θέλεις, μέσα σε αστικό περιβάλλον.»[12]


Η ιδέα σύντομα εξαπλώθηκε και έφτασε στην Ολλάνδία, όπου ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας ολοκληρώθηκε το 1977. Η Σουηδία, που είχε ήδη μια ισχυρή ιστορία κοινοτήτων από το 1930, ακολούθησε επίσης και το μοντέλο του συνεταιρισμού κατοικίας θεσμοποιήθηκε και αναγνωρίστηκε από τις δημόσιες αρχές το 1980. Τα τελευταία 15 χρόνια, η ιδέα του συνεταιρισμού κατοικίας έχει κατακτήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, τον Καναδά και την Ιαπωνία, ενώ ακόμα πιο πρόσφατα έχει αρχίσει να συζητιέται στην υπόλοιπη Ευρώπη, κυρίως στην Ιταλία, τη Γαλλία και το Βέλγιο. Συνολικά, υπολογίζεται ότι υπάρχουν ήδη πάνω από χίλιοι συνεταιρισμοί κατοικίας σε λειτουργία, ενώ περίπου 1% του πληθυσμού της Δανίας ζει σε κατοικίες που ακολουθούν αυτό το μοντέλο. Επιπλέον, ένας μεγάλος αριθμός τέτοιων πρότζεκτ έχει ξεκινήσει την τελευταία δεκαετία και θα είναι σύντομα έτοιμος να υποδεχτεί νέους κατοίκους.[13] Μια ενδιαφέρουσα ένδειξη της αλματώδους αύξησης εντοπίζεται όχι μόνο στην αυξανόμενη διεθνή διάδοση, αλλά επίσης στο φαινόμενο των διαδικτυακών κοινοτήτων, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το διαδίκτυο είναι μια κρίσιμη πηγή πληροφόρησης που οι χρήστες του συνεταιρισμού κατοικίας χρησιμοποιούν για να διαδώσουν το μοντέλο αυτό, να μοιραστούν εμπειρίες και να μάθουν μέσα από δοκιμές και λάθη.


Οι συνεταιρισμοί κατοικίας συνήθως συγκεντρώνουν μεταξύ 15 και 35 οικογένειες, δηλαδή περίπου 50 με 100 ανθρώπους, που οργανώνουν τη διαχείριση των κοινών δωματίων και δραστηριοτήτων. Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι υπάρχουν πολλοί λόγοι που δικαιολογούν το γεγονός ότι αυτός ο αριθμός οικογενειών είναι αρκετά συνηθισμένος σε συνεταιρισμούς κατοικίας. Από τη μία πλευρά, ένας μικρός αριθμός οικογενειακών μονάδων καθιστά δύσκολη τη διατήρηση της ιδιωτικότητας και το ισότιμο μοίρασμα των εργασιών της καθημερινής διαχείρισης.[14] Επιπλέον, μια μικρή κοινότητα διαταράσσεται πολύ περισσότερο όταν μια οικογένεια προστίθεται στο συνεταιρισμό κατοικίας ή όταν την εγκαταλείπει.[15] Από την άλλη πλευρά, σε ένα συνεταιρισμό κατοικίας με περισσότερες από 35 οικογενειακές μονάδες, γίνεται δύσκολο να γνωρίζεις όλους τους κατοίκους, και ο βαθμός της κοινωνικής συνοχής μειώνεται. Αυτό δε σημαίνει πάντως ότι μια κοινωνική κατοικία περιορίζεται ως προς το μέγεθος. Στην περίπτωση του συνεταιρισμού κατοικίας Munkesoegaard στη Δανία, υπάρχουν 100 οικογενειακές μονάδες αλλά αυτές διαιρούνται σε 5 υποσύνολα των 20 οικογενειών το καθένα, για να διευκολύνεται η διαχείριση και η κοινωνική συνοχή.


Ένα τελευταίο σημαντικό στοιχείο που πρέπει να τονιστεί είναι ότι οι συνεταιρισμοί κατοικίας έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα (π.χ. στη Δανία είναι ιδιωτικοί και οριζόντιας κατασκευής στα προάστια, στη Σουηδία είναι δημόσιοι και χτισμένοι καθ’ύψος στα κέντρα των πόλεων, ενώ στην Ολλανδία έχουν την τάση να είναι δημόσιοι και χωρισμένοι σε μικρότερα υποσύνολα, κλπ.) . Υπάρχει μια παράλληλη αυξητική τάση στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες για συνεταιρισμούς κατοικίας για ανθρώπους τρίτης ηλικίας. Όπως λέει η Hanne από το Dreierbanken της Δανίας: «Την τελευταία δεκαετία υπάρχει αυτή η τάση για τέτοιες κοινότητες ιδιαίτερα για μεγαλύτερους ανθρώπους. Και νομίζω ότι υπάρχει όλο και περισσότερο για πυρηνικές οικογένειες.»[16] Και η Ingrid από τη Στοκχόλμη επιβεβαιώνει ότι «στη Σουηδία είναι όλο και πιο κοινό να μην έχεις καθόλου ανθρώπους γύρω σου καθώς γερνάς. Γι’αυτό αποφάσισα να μετακομίσω σε έναν τέτοιο συνεταιρισμό κατοικίας.»[17] Οι συνεταιρισμοί κατοικίας έχουν το πλεονέκτημα ότι μπορούν να συμβάλλουν στην ενσωμάτωση των ηλικιωμένων ή των ανθρώπων με ειδικές ανάγκες στην ευρύτερη κοινωνία, αντί να τους απομονώνουν.[18]


Συμπέρασμα


Καθώς αυτό το σύντομο δοκίμιο πλησιάζει στο τέλος, πρέπει να επισημανθούν ορισμένα συμπερασματικά σχόλια. Όπως έδειξα, το μοντέλο συνεταιρισμού κατοικίας προσφέρει απαντήσεις σε κάποια από τα κύρια προβλήματα του σύγχρονου αστικού περιβάλλοντος: την κατάρρευση της κοινότητας και την εξατομίκευση της ζωής. Λόγω χώρου δεν μπόρεσα να ανπτύξω την ιδέα με λεπτομέρεια, αλλά είναι σημαντικό να τονιστούν ορισμένα χειροπιαστά παραδείγματα του πώς οι κοινότητες που είναι «σαν χωριά» βοηθάνε τους ανθρώπους να απολαύσουν τον ελεύθερο χρόνο τους σε υλικό και κοινωνικό επίπεδο. Η επιτυχία του συνεταιρισμού κατοικίας συνίσταται στο ότι δίνει πρακτικές λύσεις σε προβλήματα που πολλοί πολίτες αντιμετωπίζουν σήμερα. Για να δώσω ένα μικρό παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι μαγειρεύουν μόνο τρεις ή τέσσερις φορές το μήνα, εξοικονομώντας περίπου μία ώρα την ημέρα, για να ασχοληθούν με κάποιο χόμπυ, να ξεκουραστούν ή περάσουν χρόνο με τα παιδιά τους, τους συντρόφους, ή τους φίλους τους. Πολλοί γείτονες βοηθάνε ο ένας τον άλλο πηγαίνοντας τα παιδιά στο σχολείο ή παίρνοντάς τα από αυτό, έτσι ώστε ο χρόνος πριν ή μετά από τη δουλειά να χρησιμοποιείται πιο αποτελεσματικά. Η χρήση από κοινού των αυτοκινήτων, των εργαλείων, οι τράπεζες εθελοντικού χρόνου (time banking), οι ομάδες αγορών, κλπ., συμβάλλουν στην εξοικονόμηση χρόνου, χώρου και χρήματος, ενώ ταυτόχρονα βελτιώνουν τις κοινωνικές σχέσεις. Τελικά πρέπει να τονιστεί ότι κάθε κάτοικος της συνεταιριστικής κατοικίας έχει πάντα την ευκαιρία να κρατήσει αποστάσεις από την κοινότητα και να απολαύσει τον χρόνο του στον ιδιωτικό του χώρο.


Το να ξαναχτίσεις την κοινότητα δεν είναι όμως καθόλου εύκολο. Γιατί δε μένουμε όλοι σε γειτονιές συνεταιρισμού κατοικίας; Αυτή η ερώτηση μας οδηγεί να υπογραμμίσουμε το κύριο νομίζω πρόβλημα που αντιμετωπίζουν ακόμα οι συνεταιρισμοί κατοικίας: Σε μια υπερ-ατομιστική κοινωνία, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουμε είναι να μάθουμε, ή ίσως να ξαναμάθουμε, τη διαδικασία ομαδικής λήψης αποφάσεων μαζί με τα άλλα μέλη μιας κοινότητας. Ζητήματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση των παιδιών, την επίβλεψη των συνηθισμένων εργασιών του νοικοκυριού, τη διαχείριση του προϋπολογισμού της κοινότητας, και άλλα συναφή, είναι στην πραγματικότητα σημαντικά ζητήματα που δεν είμαστε πια συνηθισμένοι να συζητάμε με τους γείτονές μας. Αν σκεφτούμε ότι ζούμε όλο και περισσότερο σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση. Οι πολλές κοινότητες συνεταιριστικών κατοικιών που ήδη λειτουργούν αντιπροσωπεύουν πάντως μια σημαντική πηγή γνώσης από την οποία μπορούμε να μάθουμε.


Αναφορές

[1] – McCament, K. & Durrett, C. (1993), Cohousing: A Contemporary Approach to Housing Ourselves, Ten Speed Press; Meltzer, G. (2005), Sustainable Community: Learning from the cohousing model, Trafford Press.

[2] – Todorov, T. (2001), Frail happiness: An essay on Rousseau, Pennsylvania University Press.

[3] – Strange, S. (1996), The Retreat of the State: Diffusion of power in the world economy, Cambridge University Press.

[4] – For a similar argument, see Merrifield, A & Swyngedouw, E. (επιμ) (1995), The Urbanization of Injustice, Λονδίνο: Lawrence & Wishart; Brenner, N & Keil, R. (επιμ) (2006), The Global Cities Reader, Λονδίνο: Routledge; Smith, M P (επιμ) (1992), After modernism : Global restructuring and the changing boundaries of city life, New Brunswick: Transaction.

[5] -Delanty, G. (2003), Community, Λονδίνο: Routledge.

[6] – Kroger, T & Sipila, J. (επιμ) (2005), Overstretched: Families up against the demands of work and care, Oxford: Blackwell; Kaufmann, F (επιμ) (2002), Family life and family policies in Europe, Oxford University Press.

[7] – Bugeja, M. (2005), Interpersonal divide: The search for community in a technological age, Oxford University Press; Stivers, R. (2004), Shades of loneliness: Pathologies of a technological society, Lanham: Rowman & Littlefield.

[8] – Bergamasco, F & Canossa, G. (2003), Sostenibilità e Integrazione, thesis in architecture, University of Venezia, Ιταλία.

[9] – McCament, K. & Durrett, C. (1993) ο.π.

[10] – Συνέντευξη με την Randi, Trudeslund cohousing, Κοπενχάγη, Δανία, Ιούλιος 2007

[11] – McCament, K. & Durrett, C. (1993) ο.π.

[12] – Συνέντευξη με την Birgit, Rio Cohousing, Στοκχόλμη, Σουηδία, Ιούλιος 2007.

[13] – Meltzer, G. (2005), ο.π.

[14] – Συνέντευξη με την Randi, Trudelsund Cohousing, Κοπενχάγη, Δανία, Ιούλιος 2007.

[15] – Meltzer, G. (2005), ο.π.

[16] – Συνέντευξη με την Hanne, Dreierbanken cohousing, Odense, Δανία, Ιούλιος 2007.

[17] – Συνέντευξη με την Ingrid, Sodrastation cohousing, Στοκχόλμη, Σουηδία, Ιούλιος 2007.

[18] – Durrett, C. (2006), Senior Cohousing, Ten Speed Press; Brenton, M. (1998), We’re in Charge: Cohousing Communities of Older People in the Netherlands: Lessons for Britain.