Ιστορικά, υπάρχει σκεπτικισμός στο μετανθρωπιστικό κίνημα σχετικά με την έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης. Μολονότι η ιδέα ότι τα ανθρώπινα όντα μοιράζονται σημαντικές μη βιολογικά καθορισμένες ιδιότητες όπως η νοημοσύνη ή η ευαισθησία συμβαδίζει με το σχέδιο να τροποποιηθεί το βιολογικό υπόστρωμα αυτών των χαρακτηριστικών (και να δημιουργηθούν νέα είδη από όντα που θα τα επιδεικνύουν καλύτερα), η αναφορά στην κοινή βιολογική κληρονομιά μας θεωρείται ως ρητορική στρατηγική, την οποία χρησιμοποίησαν οι αντίπαλοι ( Unesco 1997, Fukuyama 2003).


Αυτή η στάση πρέπει να εγκαταλειφθεί. Μια ισχυρή έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης είναι καταδικαστέα, αλλά μια ασθενέστερη και πιο ρεαλιστική αντίληψη της βιολογικής κληρονομιάς μας δεν πρέπει να θεωρηθεί μόνο ως κατάλληλη αλλά καίρια σε ό, τι αφορά στο σχέδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η βιολογική μας σύνθεση αποτελεί ανεκτίμητη πηγή έμπνευσης για μελλοντικούς δρόμους εξέλιξης και ταυτόχρονα επιβεβαιώνει την υπεροχή ορισμένων σεναρίων για την ανάπτυξη έναντι άλλων.


Ας αρχίσουμε με την παραδοσιακά ισχυρή έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης. Ορίζεται από δυο κεντρικές ιδέες : 1. Μοιραζόμαστε όλοι μια σειρά από βιολογικά χαρακτηριστικά. 2. Αυτά τα βιολογικά χαρακτηριστικά είναι εξαιρετικά πολύτιμα, σημαντικά και απαραβίαστα: δεν πρέπει να αλλάξουν. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι υπάρχουν πολύ λίγα βιολογικά χαρακτηριστικά που είναι, ταυτόχρονα, οικουμενικά και εξαιρετικά πολύτιμα. Αυτό είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι η σύγχρονη επιστήμη έχει αποδείξει ότι: α. υπάρχει πολύ λιγότερη οικουμενικότητα στη βιολογική μας σύνθεση απ’ ό, τι νομίζαμε, β) για κάθε συγκεκριμένο χαρακτηριστικό, ο βιολογικός σχεδιασμός μας είναι πολύ λιγότερο τέλειος και πολύ πιο βελτιώσιμος απ’ όσο περιμέναμε, γ) τα ελάχιστα χαρακτηριστικά που είναι πράγματι οικουμενικά και τα ελάχιστα που είναι πράγματι τέλεια δεν είναι συνήθως τα ίδια!


α) Σύμφωνα με τη θεωρία της εξέλιξης, αυτοί που μεταλάσσονται σήμερα θα είναι οι άνθρωποι του αύριο: σε οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή, υπάρχει πάντα μια μειοψηφία μεταλασσόμενων όσον αφορά μια ευρεία γκάμα βιολογικών χαρακτηριστικών. Μερικές φορές η εξέλιξη σχεδιάζει χαρακτηριστικά που δεν ‘προορίζονται’ καν να γίνουν οικουμενικά: είναι το φαινόμενο της επιλογής που εξαρτάται απ’ τη συχνότητα. Για παράδειγμα, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ενισχύουν την καταλληλότητα μόνο αν κατανεμηθούν με συγκεκριμένη συχνότητα στον πληθυσμό. Η οικουμενική δειλία θα ήταν καταστροφή και δεν θα αποτελούσε ποτέ επιλογή. Όταν όμως κοινωνικά εξωστρεφείς άντρες διακινδυνεύουν πολλά στην κοινωνική αρένα, οι ντροπαλοί άντρες κερδίζουν τελικά τα κορίτσια. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει μόνο με τη σωστή ισορροπία ντροπαλών και εξωστρεφών ατόμων.


β) Σε ό, τι αφορά τον τέλειο, απαραβίαστο και άπιαστο σχεδιασμό του ανθρώπινου οργανισμού, είναι πλέον σαφές ότι η εξέλιξη δεν είναι καλός σύμβουλος : τείνει να χρησιμοποιεί ξανά το ίδιο υλικό, τις ίδιες λύσεις και βρίσκει γρήγορους, ‘αρκετά καλούς’ συμβιβασμούς αντί να μεγιστοποιεί την αποτελεσματικότητα.


γ) Τέλος, υπάρχουν εξαιρετικά πολύτιμα χαρακτηριστικά που δεν είναι οικουμενικά (όπως μια ισχυρή εγγενής προδιάθεση για υγιή πνευματική λειτουργία και ευτυχία) και οικουμενικά χαρακτηριστικά που δεν είναι τόσο σημαντικά (όπως ότι κανείς δεν έχει φυσικά πράσινα μαλλιά, αλλά οι βαθύτατες αξίες μας δεν θα απειλούνταν με τη δημιουργία αυτού του φαινοτύπου) ή που δεν είναι άπιαστα, τουλάχιστον καταρχήν (όπως, γιατί πρέπει να αφήνουμε αναλλοίωτο τον αριθμό χρωμοσωμάτων μας, εάν η προσθήκη τεχνητών χρωμοσωμάτων αποδεικνυόταν δυνατή και χρήσιμη; (Stock 2002).


Πώς θα έμοιαζε μια ασθενέστερη έννοια της ανθρώπινης φύσης; Αποδυναμώνοντας τους δυο όρους, έχουμε: 1.Ορισμένα βιολογικά χαρακτηριστικά είναι πάρα πολύ διαδεδομένα και κοινά (ακόμη κι αν δεν είναι οικουμενικά).2. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι απαραβίαστα, αλλά παρόλα αυτά είναι σημαντικά και ζωτικά για μια σωστή αντίληψη σε σχέση με το τι είδους πλάσματα είμαστε (Machery 2008).


Αυτό δεν είναι απλώς ένα διανοητικό πείραμα: η επιστημονική αντίληψή μας για την ανθρώπινη βιολογία και ψυχολογία ταιριάζει ακριβώς με αυτή την περιγραφή. Μολονότι κάθε εξελιγμένος βιολογικός ή ψυχολογικός μηχανισμός δεν είναι ακριβώς οικουμενικός, οι περισσότεροι απ’ αυτούς είναι πάρα πολύ διαδεδομένοι και το αποτέλεσμα είναι ότι δυο άτομα, που έχουν επιλεγεί τυχαία, έχουν κοινό το μεγαλύτερο μέρος του βιολογικού σχεδιασμού τους. Είναι αυτή η πιο συντηρητική μορφή κοινής βιολογικής κληρονομιάς σημαντική; Εκ πρώτης όψεως, μοιάζει αμφίβολο.


Εάν ονομάσουμε νατουραλισμό τη γενική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η αντίληψη της βιολογικής μας σύνθεσης ενημερώνει για τον τρόπο που επιλέγουμε να ζήσουμε τη ζωή μας (ως άτομα και ως κοινωνία), θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι ο νατουραλισμός είναι, ιστορικά, φιλόδοξος και ντετερμινιστικός. Ο Auguste Comte πίστευε ότι η φυσιολογική, βιολογική και κοινωνιολογική γνώση του 19ου αιώνα αρκούσε για το σχεδιασμό της τέλειας κοινωνίας, όπου η ευτυχία θα ήταν μέγιστη για όλους. Έναν αιώνα αργότερα, η κοινωνιο-βιολογία και άλλες τολμηρές εκδοχές της εξελικτικής ψυχολογίας υποστήριξαν ότι κάτω από το επιφανειακό επίπεδο της πολιτισμικής διαφοράς, ο λειτουργικός σχεδιασμός μας είναι ίδιος. Σύμφωνα με αυτές τις διαβόητες μορφές νατουραλισμού, μια καλή αντίληψη για τη βιολογική φύση μας είναι ό, τι χρειαζόμαστε για να σχεδιάσουμε τον παράδεισό μας στη γη, με τον ίδιο τρόπο που μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν τέλειο ‘δαιδαλώδη παράδεισο’ για ποντίκια, λαμβάνοντας υπόψη τη φυσιολογία και την ψυχολογία τους.


Οι ιστορικά διάσημες και πολυσυζητημένες μορφές νατουραλισμού είναι ντετερμινιστικές, κι έχουμε μάθει να συνδέουμε τις δυο έννοιες. Αλλά ο νατουραλισμός δεν χρειάζεται να είναι ντετερμινιστικός. Στην ουσία του, ο νατουραλισμός είναι μια ιδέα σύμφωνα με την οποία, διαμορφώνοντας τις ζωές μας ως άτομα και ως κοινωνία, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη τα μαθήματα που προέρχονται από μια βαθιά κατανόηση ή από τη βιολογική κληρονομιά και σύνθεσή μας. Το θέμα είναι ότι η βιολογία ενημερώνει και περιορίζει την ορθολογική επιλογή μας για μια καλή ζωή και δεν την καθορίζει αυτόματα.


Εξαιτίας της σχέσης μεταξύ νατουραλισμού και ντετερμινισμού, σκεφτόμαστε συνήθως ότι ο νατουραλισμός μπορεί να είναι είτε ντετερμινιστικός (και συνδεδεμένος με μια ισχυρή έννοια της ανθρώπινης φύσης) ή εντελώς άχρηστος. Εάν αυτό αληθεύει, μια πιο αδύναμη έννοια της ανθρώπινης φύσης μπορεί να έχει μόνο ελαχιστοποιημένα αποτελέσματα στην ορθολογική επιλογή μας για μια καλή ζωή. Όποιο κι αν είναι το βιολογικό σημείο εκκίνησης, οι τρόποι που μπορούμε να αλλάξουμε μέσα από την πολιτισμική επιρροή, την προσαρμογή στο περιβάλλον και την ατομική μάθηση μοιάζουν να επισκιάζουν εντελώς τους βιολογικούς περιορισμούς.


Αυτή είναι, όμως, μια στραβή λογική. Μερικές κοινοτυπίες υπό την έννοια του βασικού σχεδιασμού μπορούν να έχουν τεράστιες συνέπειες. Δεν είμαστε ούτε πανομοιότυπα ρομπότ (που θα ήταν όλα απολύτως ευτυχή στον ίδιο κατασκευασμένο παράδεισο) ούτε πύραυλοι που μπορούν να επιλέξουν να ακολουθήσουν αυθαίρετα διαφορετικά μονοπάτια. Αυτός είναι ένας εσφαλμένος διαχωρισμός. Ακόμη και λίγες, αλλά πολύ βασικές κοινοτυπίες από την άποψη του πλάνου σχεδιασμού, μπορούν να επιδράσουν με ενδιαφέροντες τρόπους τις μελλοντικές τροχιές μας. Είναι μια γενική αρχή για την ανακατασκευή πολύπλοκων συστημάτων ή οργανισμών. Ας πάρουμε τη φυλογένεση των ειδών: μολονότι υπάρχει μια τεράστια ποσότητα ειδών στα έντομα, τα έντομα γενικά δεν θα μπορούσαν να είναι πολύ μεγαλύτερα, λόγω της βασικής μορφολογικής δομής τους. Κάτω από μια εντυπωσιακή ποσότητα ποικιλίας, οι θεμελιώδεις σχεδιαστικοί περιορισμοί εξακολουθούν να εκδηλώνουν την επιρροή τους. Ή ας πάρουμε όλους τους ιούς και τους περιορισμούς που εξελισσόμενα λειτουργικά συστήματα όπως τα Microsoft Windows κληρονομούν από προηγούμενες σχεδιαστικές επιλογές. Το ενδιαφέρον σημείο είναι, όπως τα παραδείγματα δείχνουν, ότι η διατήρηση του βασικού πλάνου είναι συμβατή με μια μαζική ποσότητα ποικιλίας.


Η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι μια μορφή ανακατασκευής ενός υπάρχοντος συστήματος. Εξ ορισμού, η ανακατασκευή διατηρεί ορισμένους βασικούς περιορισμούς του αρχικού πλάνου σχεδιασμού, γιατί διαφορετικά δεν θα επρόκειτο για ανακατασκευή αλλά για εξ ολοκλήρου εφεύρεση ενός νέου συστήματος απ’ την αρχή. Η εφεύρεση νέων ειδών από όντα δεν είναι μια ενδιαφέρουσα επιλογή για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Για να είναι μια αλλαγή ορθολογική, το τελικό σημείο πρέπει να είναι αναγνωρίσιμο ως μια ανώτερη εκδοχή του σημείου εκκίνησης ή τουλάχιστον ως ένα νέο σύστημα που καθιστά εμφανή και αναπτύσσει τη δυναμική του παλιού συστήματος. Αυτό αναγνωρίζεται ακόμη κι από την πιο σκληροπυρηνική επιστημονική φαντασία: στο μυθιστόρημα Accelerado ο Charles Stross κάνει τη διάκριση ανάμεσα στα πολύ ανεπτυγμένα ανθρώπινα όντα και στα πλάσματα που δεν αναγνωρίζεται ότι έχουν πλέον ανθρώπινη συνείδηση (Stross 2005). Στο μυθιστόρημά του, το να αναγνωρίζεται ότι κάποιος έχει μια εμπειρία ανθρώπινου τύπου είναι συμβατό με το να ζει παράλληλες ζωές στη φαντασία κάποιου ή να αφομοιώνει σε μια στιγμή μια τεράστια ποσότητα πληροφοριών. Αυτό δείχνει ότι ο σεβασμός του βασικού πλάνου σχεδιασμού μας αφήνει σημαντικά περιθώρια αλλαγής.


Σημαίνει αυτό ότι δεν πρέπει ποτέ να αλλάξουμε τις βασικές σχεδιαστικές στρατηγικές που είναι αυτονόητες στη βιολογική κληρονομιά μας; Όχι. Αλλά σημαίνει ότι δεν είναι φρόνιμο να τις αλλάξουμε όλες την ίδια στιγμή, ή τουλάχιστον χωρίς μια πολύ καλή δικαιολογία. Για να το δούμε πιο θετικά, μια καλή αντίληψη του βασικού βιολογικού σχεδιασμού μας μπορεί να εμπνεύσει συγκεκριμένα προγράμματα ανάπτυξης.


Για παράδειγμα, από τον σχεδιασμό μας έχουμε ορισμένες συναισθηματικές ανάγκες και η συναισθηματική οικονομία μας ακολουθεί μια βασική λογική. Σε οποιονδήποτε πολιτισμό, ένα άτομο χρειάζεται μια ορισμένη ποσότητα θετικών συναισθημάτων για να επιβιώσει, διαφορετικά αυτός ή αυτή αρχίζουν να πέφτουν σε κατάθλιψη και να σκέφτονται την αυτοκτονία. Έχει αποδειχτεί ότι τα θετικά συναισθήματα αποτελούν κυριολεκτικά ένα ψυχολογικό καύσιμο που οι νοητικοί μηχανισμοί μας χρειάζονται για να λειτουργούν σωστά. Ακόμη κι ο μελαγχολικός ή χαμένος ποιητής χρειάζεται κάποιες πηγές ικανοποίησης για να παραμένει στη ζωή (Fredriskson Barbara 2009). Όταν σκεφτόμαστε πώς να αναπτύσσουμε τα ανθρώπινα όντα, είναι φρόνιμο να σεβόμαστε αυτό τον βασικό περιορισμό της συναισθηματικής οικονομίας μας, προκειμένου να δημιουργήσουμε οργανισμούς με αναγνωρίσιμη συναισθηματική ζωή ‘ανθρώπινου τύπου’.


Ο μετανθρωπισμός υπεράσπισε πάντα την αξία της ελευθερίας στην ατομική και συλλογική αυτό-εξέλιξη. Ακόμη όμως κι οι πιο πιστοί υπέρμαχοι της ελευθερίας την σκέφτηκαν ως το καλύτερο κριτήριο και δρόμο για μια καλή ζωή: μια επιλογή μπορεί να είναι ανόητη ακόμη κι αν είναι ελεύθερη. Η άσκηση της ελευθερίας πρέπει να είναι ορθολογική. Μια βαθιά κατανόηση της κοινής βιολογικής κληρονομιάς μας θα παίξει κομβικό ρόλο στις ορθολογικές επιλογές μας για αυτό-ανάπτυξη.



Αναφορές

- Fredrickson Barbara, L. (2009). Positivity. New York, Random House.

- Fukuyama, F. (2003). Our posthuman future: Consequences of the biotechnological revolution, Picador USA.

- Machery, E. (2008). “A Plea for Human Nature.” Philosophical Psychology 21: 321-330.

- Marcus, G. (2008). Kluge: The Haphazard Construction of the Human Mind, Houghton Mifflin Co.

- Stock, G. (2002). Redesigning humans: our inevitable genetic future, Houghton Mifflin Boston, New York.

- Stross, C. (2005). Accelerando, Orbit.

- Unesco (1997). Universal Declaration on the Human Genome and Human Rights.

Δεν υπάρχει μια μόνο απάντηση που ισχύει για το σύνολο της ανθρωπότητας ως προς το γιατί να ζούμε περισσότερο, γιατί να είμαστε πιο ανεπτυγμένοι, γιατί να πρέπει να ζούμε οποιοδήποτε συγκεκριμένο είδος ζωής, υποστηρίζει ο Andy Miah. Αντίθετα, μας προτείνει να σκεφτούμε ότι οι άνθρωποι περνούν τις ζωές τους προσπαθώντας να συσσωρεύσουν διάφορα είδη κεφαλαίου: μορφωνόμαστε, έχουμε φυσικές δραστηριότητες, αναπτύσσουμε σχέσεις μεταξύ μας, και μπορούμε ακόμα να επιθυμήσουμε την μετάλλαξη του σώματός μας γιατί πιστεύουμε ότι όλες αυτές οι δρασηριότητες εμπλουτίζουν τις ζωές μας.


Marc Roux: Γιατί είστε υπέρμαχος της ανθρώπινης βελτίωσης (human enhancement);


Andy Miah: Όταν επιχειρηματολογώ για την ανθρώπινη βελτίωση, κάνω έκκληση σε ιδέες που μπορούν να εμπλουτίσουν τη ζωή μας, που μπορούν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη ισότητα, για παράδειγμα. Κάνοντάς το, προσπαθώ να τοποθετήσω τις συζητήσεις γι’ αυτές τις προοπτικές σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο. Η υγεία διαφοροποιείται συχνά απ’ αυτό, καθώς θεωρείται ένα αγαθό, το οποίο επιδιώκουμε ανεξάρτητα από τις πολιτισμικές διαφορές μας. Προσπαθούμε να μειώσουμε την παιδική θνησιμότητα, να καθυστερήσουμε τις ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία και τα λοιπά. Επομένως, το επιχείρημα της υγείας έχει ως εξής: πρέπει να χρησιμοποιήσουμε όλα τα δυνατά μέσα για να γίνουμε πιο υγιείς, κι αυτό επειδή υποτιμούμε την ασθένεια. Η κακή υγεία μας βάζει σε μια κατάσταση πόνου και βασάνων και θέλουμε να τα αποφύγουμε, ακόμη κι αν αναγνωρίζουμε ότι υπάρχουν περιπτώσεις πόνου και βασάνων που μπορεί να εμπλουτίσουν την ανθρωπιά μας: η αίσθηση της απώλειας όταν κάποιος πεθαίνει, το είδος των σχέσεων που αναπτύσσουμε όταν τραυματιζόμαστε και λοιπά.


Παρόλα αυτά, πιστεύουμε – κατά τη γνώμη μου, σωστά- ότι μια ζωή χωρίς πόνο, αρρώστια και βάσανα είναι γενικά καλύτερη από μια ζωή στην οποία υποφέρουμε από αυτές τις εμπειρίες. Αυτό το επιχείρημα, λοιπόν, που βασίζεται στην υγεία τείνει να μην απαιτεί μεγάλη ειδικότητα, μπορούμε να το υποστηρίξουμε χωρίς να κάνουμε αναφορά σε πολιτισμικές συνθήκες. Ωστόσο, όταν βλέπουμε άλλες διαστάσεις στις ζωές μας, όταν μιλάμε για την ανθρώπινη βελτίωση ως αισθητική προτίμηση, τα επιχειρήματα αυτά δεν έχουν την ίδια ισχύ. Παρόλα αυτά, η κατάσταση είναι πιο περίπλοκη. Οι διεκδικήσεις που συνδέονται με την υγεία, είναι, επίσης, αισθητικές, είναι διεκδικήσεις σύμφωνα με τις οποίες ορισμένα είδη ζωής είναι προτιμότερα ή αξίζουν τον κόπο.


Ας φανταστούμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: μια τροποποίηση που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως βελτίωση παρόλο που δεν θα βελτίωνε τις λειτουργικές μας ιδιότητες, όπως η αλλοίωση του χρώματος της επιδερμίδας μας. Ας αποφύγουμε να μπούμε σε φυλετικές κατηγορίες κι ας αντιμετωπίσουμε, αντί γι’ αυτό, τη δυνατότητα να μεταμορφώσουμε τους αυτούς μας σε φωτεινό μπλε ή πράσινο, ένα χρώμα που δεν έχει κανονικά η ανθρώπινη επιδερμίδα. Πώς θα βλέπαμε μια τέτοια τροποποίηση; Αποτελεί νόμιμη χρήση της ελεύθερης βούλησής μας να αλλοιώσουμε τον εαυτό μας, ή θα ήταν κάτι που θα υπέσκαπτε οποιαδήποτε αξιοπρέπεια στην ανθρώπινη ζωή; Νομίζω ότι είναι απολύτως λογικό να θέλει κανείς να αλλάξει το χρώμα της επιδερμίδας του, όπως είναι λογικό να αλλάξει το χρώμα των μαλλιών του. Δεν κάνω διάκριση σε σχέση με τη νομιμότητα ή την ηθική αυτού του πράγματος, γιατί θεωρώ ότι είναι μια υπέροχη έκφραση της ταυτότητάς μας.


Αυτό που με απασχολεί είναι το πόσο συχνά η συζήτηση για την ανθρώπινη βελτίωση περιορίζεται στις καθημερινές συζητήσεις, για παράδειγμα σε σχέση με τις ύποπτες τάσεις της πλαστικής χειρουργικής. Η πρόταση ότι πρέπει να κάνουμε το στήθος μας ή το πέος μας μεγαλύτερο, έτσι ώστε να ταιριάζουμε με ένα αμφίβολο ιδεώδες του πώς θα έπρεπε να είμαστε, είναι σαφώς αντικείμενο προβληματισμού, αλλά έχουμε πολλούς περιορισμούς σε ό, τι αφορά τους τρόπους που μπορούμε να αλλάξουμε τα σώματά μας. Ως τέτοιοι, έχουν την αξία των καθημερινών πρακτικών. Αυτό που θα είχε αξία θα ήταν εάν μπαίναμε σε έναν κόσμο όπου θα μπορούσαμε να μεταμορφώσουμε τους τωρινούς, στενούς φακούς μας και να φανταστούμε την ανθρώπινη βελτίωση μέσα από ευρύτερες εμπειρίες και αισθητικά οράματα.


Γι’ αυτό νομίζω ότι ο Oscar Pistorius, ως αθλητής, ως παραολυμπιακός, ως πρέσβης των διανθρωπιστικών τεχνολογιών, αποτελεί μια ελκυστική περίπτωση. Ο Pistorius δεν έχει την πρόθεση να επιχειρηματολογήσει για τον μετα- ή τον δι-ανθρωπισμό. Είναι απλώς ένα άτομο που χρησιμοποιεί προσθετικές συσκευές που του επιτρέπουν να κάνει αυτό που ονομάζουμε τρέξιμο. Λόγω της δέσμευσής του, έχει δει την παρατυπία του να διαχωρίζονται οι αθλητές με αναπηρία από τους λεγόμενους ικανούς ανθρώπους.


Σε αυτόν τον ρόλο, είμαστε μάρτυρες μιας ριζικής μεταμόρφωσης αυτού που θεωρούμε ελιτίστικο αθλητισμό. Για πολλά χρόνια, ο κόσμος του αθλητισμού αντιμετώπισε τον αθλητισμό των ατόμων με αναπηρία ως κατώτερο. Ο Pistorius το αλλάζει. Ο ανεπτυγμένος αθλητής με αναπηρία παίρνει τώρα την πρώτη θέση σε σχέση με αυτόμ που θεωρούμε σωματικά ικανό.


Marc Roux: Μπορούμε να χαράξουμε μια κόκκινη γραμμή σε σχέση με τα νομιμοποιημένα είδη ανθρώπινης βελτίωσης;


Andy Miah: Οι άνθρωποι μιλούν για μια κόκκινη γραμμή σα να υπάρχει μια στιγμή που το παρακάνουν. Πρώτον, πρέπει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει αυτή η κόκκινη γραμμή. Συνήθως, οι άνθρωποι αναφέρονται σε μια ηθική κόκκινη γραμμή: εάν το παρακάνουμε, μπορούμε να χάσουμε μια πολύτιμη πλευρά της ανθρωπιάς μας. Δεν το πιστεύω. Πιστεύω ότι η κόκκινη γραμμή πρέπει να σχετίζεται με το πώς ρυθμίζουμε τις τεχνολογίες, όχι πώς περιορίζουμε τη χρήση τους. Η ρύθμιση είναι πολύ πολύπλοκη: εξαρτάται από τα είδη των τεχνολογιών για τα οποία μιλάμε.


Για παράδειγμα, ας γυρίσουμε στην περίπτωση που αλλάζουμε το χρώμα της επιδερμίδας μας κι ας τη συγκρίνουμε με τη γενετική μεταλλαγή. Ας φανταστούμε ότι η αλλαγή του χρώματος της επιδερμίδας απαιτεί να καταπιούμε ή να πιούμε μια αβλαβή ουσία. Εναλλακτικά, η γενετική μεταλλαγή απαιτεί πιο περίπλοκα εργαστήρια, έναν αριθμό επιστημόνων και ιατρών που μας βοηθούν να κάνουμε την αλλαγή. Σε αυτές τις δυο διαφορετικές περιπτώσεις έχουμε ένα παράδειγμα που δεν απαιτεί επαγγελματική ιατρική βοήθεια, έναντι ενός που εξαρτάται πολύ από μια επέμβαση τέτοιου είδους.


Μπορούμε να πούμε ότι η περίπτωση του χρώματος της επιδερμίδας δεν θέτει ηθικό πρόβλημα, επειδή δεν δεσμεύει ένα άτομο που μπορεί να έχει αντικρουόμενα συμφέροντα. Με τη γενετική μεταλλαγή η ιστορία γίνεται πολύ πιο περίπλοκη.


Marc Roux: Και τι γίνεται με το υποθετικό παράδειγμα κάποιου που θέλει να περάσει το πράσινο χρώμα της επιδερμίδας του στα παιδιά του (της);


Andy Miah: Είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα. Πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στα πράγματα που περνούν από το γενετικό πυρήνα μας και σε εκείνα που παραμένουν μέσα μας; Νομίζω ότι είναι λογικό να προτιμάμε να μην προσπερνούμε γενετικές δυσλειτουργίες, που μπορούν να οδηγήσουν σε ζωές με μεγάλα βάσανα. Ένα παράδειγμα είναι οι συζητήσεις γύρω από το μιτοχονδριακό DNA, όπου προσπαθούμε να αφαιρέσουμε το μιτοχονδριακό DNA από ένα ωάριο, για να μην αντιμετωπίσει ένα άτομο μεγάλα βάσανα μετά τη γέννησή του (της). Σ’ αυτή την περίπτωση, όμως, υπερβαίνουμε κάποιους κανόνες: ένα παιδί που γεννιέται από ένα ωάριο που έχει υποστεί μεταφορά μιτοχρονδριακού DNA, είναι ένα παιδί με τρεις άμεσους γενετικούς γονείς, με DNA τριών ατόμων.


Δε είμαστε ακόμη σε αυτό το σημείο, αλλά ασφαλώς υιοθετούμε την αρχή της τεχνολογίας. Επιπλέον, κάνουμε επιλογές για το πώς τεκνοποιούμε και ποια πολιτισμική αποσκευή φέρνουμε σ’ αυτή τη συζήτηση, κάνουμε πλάνα για τις ζωές μας που είναι εμφανώς τρόποι με τους οποίους αποφασίζουμε τι είδους επόμενοι άνθρωποι έρχονται σ’ αυτόν τον κόσμο.


Είμαστε σε αρκετά καλή θέση για να σκεφτούμε το ότι θα περάσουμε γενετικό υλικό στις μελλοντικές γενιές. Για πολλούς ανθρώπους μοιάζει να μην είναι αναστρέψιμο.


Marc Roux: Τι πιστεύετε για την ιδέα ότι μέχρι στιγμής όταν υιοθετούμε μια νέα τεχνολογία έχουμε ήδη αλλάξει;


Andy Miah: Στα περισσότερα γραπτά μου, περιγράφω την ανθρώπινη κατάσταση σαν μια σχέση ανάμεσα στη φύση και την τεχνολογία. Αυτή η ερμηνεία της ανθρωπιάς μας βασίζεται στην ιδέα ότι κάνουμε τις τεχνολογίες μας δικές μας, μέρος της ύπαρξής μας. Το κάνουμε με όλους τους τρόπους, από το πώς χρησιμοποιούμε ένα κινητό τηλέφωνο ή έναν υπολογιστή, μέχρι το πώς οδηγούμε τα αυτοκίνητά μας. Υπάρχουν ορισμένοι τρόποι που μπορεί κανείς να οδηγήσει ένα αυτοκίνητο, αλλά δεν ακολουθούμε αναγκαστικά αυτούς τους κανόνες, ούτε κάνουμε αυτό που είναι προς το συμφέρον της υγείας του αυτοκινήτου. Νομίζω ότι έχουμε εντελώς αλλάξει από τις τεχνολογικές συναντήσεις μας κι αυτό αρχίζει από την αντίληψη που έχουμε για την τεχνολογία. Εκεί αρχίζει αυτή η σκέψη. Εάν σκεφτείτε τα περισσότερα έργα επιστημονικής φαντασίας, διεισδύουν στην τεχνολογική φαντασία μας και αυτό επιδρά στο πώς σκεφτόμαστε την τεχνολογία.


Marc Roux: Τι γνώμη έχετε για την ιδέα ότι η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να θεωρηθεί ως η κυριότερη οικουμενική αρχή που μπορεί να χαράξει μια κόκκινη γραμμή σχετικά με τις χρήσεις των τεχνολογιών;


Andy Miah: Αυτή η έννοια μου δημιουργεί πρόβλημα. Τι σημαίνει αυτό όταν προσπαθούμε να διακρίνουμε το ηθικό στάτους ενός εμβρύου, για παράδειγμα; Επειδή υπάρχουν διάφορες απόψεις σε σχέση με το πότε αρχίζει η ζωή, ακόμη κι αν μπορούμε να αναγνωρίσουμε κάτι σαν οικουμενική συνείδηση, ο νους δεν υπάρχει όταν η πρωτόγονη γραμμή αρχίει κι έτσι είναι δύσκολο να μιλήσουμε γι’ αυτή τη ζωή σα να έχει μια συνειδητή αξία την οποία μπορούμε να διατυπώσουμε.


Marc Roux: Αλλά για μας, ως ενσυνείδητα όντα, αναρωτιέμαι αν μόνο η ζωή είναι ουσιαστική. Κι αν η συνείδηση είναι το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης κατάστασης;


Andy Miah: Εννοείτε ότι το όριο της ηθικής μας σχετικά με την ανθρώπινη βελτίωση έχει να κάνει με τη διατήρηση της συνείδησης;


Marc Roux: Ναι. Αν αναζητούμε μια θετική αιτία για την ανθρώπινη βελτίωση, ποια θα ήταν αυτή; Γιατί θέλουμε να ζούμε πιο πολύ, ανεπτυγμένες ζωές;


Andy Miah: Εδώ επιστρέφουμε σε μια καινούργια έννοια που περιγράφω την επιταγή της: είναι η συσσώρευση του βιοπολιτισμικού κεφαλαίου. Δεν υπάρχει μια μόνο απάντηση που ισχύει για το σύνολο της ανθρωπότητας ως προς το γιατί να ζούμε περισσότερο, γιατί να είμαστε πιο ανεπτυγμένοι, γιατί να πρέπει να ζούμε οποιοδήποτε συγκεκριμένο είδος ζωής. Ωστόσο, οι δικαιολογίες αυτές δεν είναι αναγκαίες, Δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε ούτε στις θεμελιώσεις ανθρώπινες ελευθερίες ή δικαιώματα. Να προσδοκούμε μια οικουμενική απάντηση για την ανθρώπινη βελτίωση είναι πέραν των απαιτήσεων της συζήτησής μας. Αντίθετα, μπορούμε να σκεφτούμε ότι οι άνθρωποι περνούν τις ζωές τους προσπαθώντας να συσσωρεύσουν διάφορα είδη κεφαλαίου: προσπαθούμε να κάνουμε σίγουρα λεφτά, αλλά υπάρχουν κι άλλα είδη κεφαλαίων. Μορφωνόμαστε, έχουμε φυσικές δραστηριότητες, αναπτύσσουμε σχέσεις μεταξύ μας, και προσπαθούμε να τα κάνουμε όλα αυτά γιατί πιστεύουμε ότι εμπλουτίζουν τις ζωές μας. Ταυτόχρονα, καβαλικεύουμε μοτοσικλέτες ή χορεύουμε απλώς για να διασκεδάσουμε και να είμαστε πιο κοντά στην ανθρωπότητά μας. Οι άνθρωποι θα μιλούν γι’ αυτές τις δραστηριότητες εάν η αυθεντική ανθρώπινη κατάσταση εκτίθεται σε αυτές τις στιγμές του υπέρτατου επιτεύγματος. Το ίδιο ισχύει με το βιοπολιτισμικό κεφάλαιο όπου οι αυτό-μεταλλαγές μας γίνονται μέρος αυτού που δίνει στις ζωές μας αξία.


Marc Roux: Γιατί αυτά τα εγχειρήματα μας προσελκύουν τόσο; Κι όχι μόνο αυτό… Γιατί θέλουμε να έχουμε παιδιά; Γιατί θέλουμε να είμαστε ο Ναπολέων;


Andy Miah: Η προσέγγισή μου είναι να επιτρέψουμε στους ανθρώπους να εξερευνήσουν αυτές τις διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας, να είμαστε κριτικοί απέναντι σε ορισμένες κανονιστικές τάσεις, για παράδειγμα, αν δούμε ορισμένα πρότυπα ανθρώπινης βελτίωσης που βασίζονται σε ισχυρά εταιρικά συμφέροντα που τελικά περιορίζουν τις ελευθερίες των ανθρώπων αντί να τις διευρύνουν. Ερχόμαστε όμως στο ερώτημα, αν θέλω να γίνω ψηλότερος, γιατί να μην το κάνω; Ή αν θέλω να είμαι κοντύτερος ή πιο αδύνατος…


Σε γενικές γραμμές, η δικαιολογία για την πλαστική χειρουργική έχει να κάνει με το αν νιώθει κανείς ότι μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής του (της). Υπάρχουν όλων των ειδών οι προβληματισμοί για τις κοινότητες που έχουν εθισμό με την βελτίωση που μπορεί να προκύψει. Η κοινωνία πρέπει να προβληματιστεί γι’ αυτά τα ζητήματα, αλλά αυτό δεν της δίνει το δικαίωμα να περιορίσει αυτές τις ελευθερίες. Πρέπει τελικά να μπορούμε να κάνουμε τις επιλογές αυτές και ο ρόλος της κοινωνίας είναι να μας εμπλέξει κριτικά σε σχέση με τις συνέπειές τους κι όχι να μας λέει να μην τις κάνουμε.

Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στα ερωτήματα που θέτει το διανθρωπιστικό κίνημα, με άλλα λόγια τις προοπτικές της ‘ανθρώπινης ανάπτυξης’, και την πολιτική δράση;

Δεν έχω ακόμη εξετάσει αυτό το ερώτημα σε βάθος, προτίθεμαι όμως να μεταφέρω, ως απλή μαρτυρία, τις εντυπώσεις μου από ένα πρόσφατο συνέδριο που έγινε στις Βρυξέλλες, στις 24 Φεβρουαρίου. Οργανωμένο από μια προέκταση του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου (STOA- Science and Technology Options Assessement- [Αποτίμηση Επιλογών Επιστήμης και Τεχνολογίας]), είχε ως θέμα: A European approach to human enhancement (Μια πανευρωπαϊκή προσέγγιση της ανθρώπινης βελτίωσης)”.


Από τα κείμενα εργασίας που μου είχαν διαβιβάσει, προέκυπτε ότι ο προβληματισμός για τον Διανθρωπισμό είχε φτάσει, εδώ και λίγο καιρό, στ’ αυτιά των υπευθύνων που βρίσκονται στην κορφή της πολιτικής ιεραρχίας. Όπως επιβεβαιώθηκε από τους παρόντες βουλευτές (τέσσερις), εκείνοι που ασχολήθηκαν με αυτά τα ζητήματα έμοιαζαν να τα αντιμετωπίζουν πολύ σοβαρά (πάλι καλά, θα πείτε).


Πιο περίεργο είναι, ίσως, ότι η λέξη ‘Διανθρωπισμός’, που όπως έχουμε δει προκαλεί αλλεργία σε ορισμένους, δεν φάνηκε να δημιουργεί πρόβλημα στις ομιλίες και στα γραπτά των ομιλητών.


Μια άλλη παρατήρηση είναι ότι οι περίπου πενήντα συμμετέχοντες- από βουλευτές του ευρωκοινοβουλίου μέχρι απλούς πολίτες, περνώντας από φιλόσοφους, κοινωνιολόγους, συγγραφείς και κάθε λογής πανεπιστημιακούς, μέλη επιτροπών ηθικής ή αντιπροσώπους ευρωπαϊκών διανθρωπιστικών οργανώσεων- ήταν όλοι ομόφωνοι για την απόρριψη, ευθύς εξαρχής, δυο ακραίων θέσεων. Οι θέσεις αυτές έχουν να κάνουν, από τη μια πλευρά, με την ιδέα της παντελούς απουσίας ελέγχου στην ανάπτυξη των τεχνολογιών NBIC (Νανοτεχνολογίες, Βιοτεχνολογίες, επιστήμες της Πληροφορίας και Γνωστικές επιστήμες). Και, από την άλλη πλευρά, με την απλή απαγόρευσή τους. Είναι βέβαιο ότι αυτές οι μαξιμαλιστικές πολιτικές επιλογές υπάρχουν, ότι έχουν τους υποστηρικτές τους, κι ακόμη ότι εκπροσωπούνται στα ευρωπαϊκά αμφιθέατρα, αλλά η εντύπωση που αποκόμισα από αυτή τη συνάντηση είναι ότι δεν μοιάζουν να είναι πλειοψηφικές.


Διαπίστωσα, επίσης, ότι στη συντριπτική πλειονότητά τους οι ομιλητές τάχθηκαν υπέρ μιας ρύθμισης για την ‘ανθρώπινη ανάπτυξη’, που να είναι εμπνευσμένη από τις ευρωπαϊκές αξίες και παραδόσεις και ειδικά από το σεβασμό της αξιοπρέπειας του ατόμου, τις ατομικές ελευθερίες και την αξία της αλληλεγγύης, που αποτελεί ίδιον του πρότυπου της Ε.Ε.


Μολονότι το κείμενο εργασίας περιείχε κάποιες αναφορές για την ιδέα μιας ‘ανταγωνιστικής’ ευρωπαϊκής κοινωνίας της γνώσης και της έρευνας, επικαλούμενο εμφανώς πολλά από τα άρθρα της Συνθήκης της Λισαβόνας, οι βασικοί όροι της γλώσσας της ευρωπαϊκής επιτροπής, εκείνοι του θριαμβευτικού νεοφιλελευθερισμού, κατά παράδοξο τρόπο απουσίαζαν. Αντίθετα, πολλοί από τους ομιλητές υπογράμμισαν τους κινδύνους που συνδέονται με την εμπορευματοποίηση των τεχνικών NBIC. Θα μπορούσε κανείς να πιστέψει πως ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι πλέον της μόδας (Φυσικά δεν μπορώ να μη σκεφτώ τον Lampedusa: Όλα αλλάζουν, για να μην αλλάξει τίποτα…)


Ένα από τα κεντρικά θέματα είχε να κάνει με το πώς μπορούμε να ορίσουμε κριτήρια που θα μας επιτρέπουν να δεχόμαστε ή να απορρίπτουμε, να νομιμοποιούμε ή να απαγορεύουμε την τάδε ή τη δείνα τεχνολογία ‘ανθρώπινης ανάπτυξης’ στις κοινωνίες μας. Στους πολιτικούς αρέσουν οι λύσεις, οι απαντήσεις. Σε τελική ανάλυση, αυτός είναι ο ρόλος τους.


Ενδιαφέρουσα είναι, επίσης, η διαπίστωση ότι οι συνομιλητές μας μοιάζουν να τοποθετούνται στην αρχή μιας διαδικασίας σκέψης. Απέχοντας πολύ ακόμη από τη νομοθέτηση, βρίσκονται σ’ ένα στάδιο όπου ρωτούν τους εμπειρογνώμονες τους, καλούν τις δεξαμενές σκέψης τους, και ρωτούν την κοινωνία των πολιτών.


Εξαίρεση αποτελεί, βέβαια, ο τομέας της βιοτεχνολογίας. Για να απαντήσουμε στα ερωτήματα που τίθενται εδώ και κάποιες δεκαετίες από τις προόδους της ιατρικά υποβοηθούμενης τεκνοποίησης ή της γενετικής, για παράδειγμα, πολλαπλασιάσαμε τις επιτροπές βιοηθικής και υιοθετήσαμε νόμους, συχνά περιοριστικούς (στη Γαλλία: ποινικοποίηση της ανθρώπινης κλωνοποίησης, απαγόρευση της πρακτικής έρευνας στο ανθρώπινο έμβρυο, περιορισμένες δυνατότητες έρευνας πάνω στα εμβρυακά βλαστικά κύτταρα (Η Γαλλία είναι τώρα δεσμευμένη, όπως κάθε πέντε χρόνια, να αναθεωρήσει τη νομοθεσία της για τη βιοηθική. Βλέπε, για παράδειγμα: http://www. etatsgenerauxdelabioethique.fr ). Αλλά ο νομοθέτης δεν μοιάζει να έχει υπολογίσει ακόμα όλες τις συνέπειες της σύγκλισης NBCI, χωρίς να αναφερθούμε σε όλες τις προοπτικές που ανοίγει ο Διανθρωπισμός.


Στο συνέδριο των Βρυξελλών, προωθήθηκαν τρεις προσεγγίσεις:


- Η πρώτη προτείνει μια ‘λελογισμένα ευνοϊκή’ προσέγγιση όλων των νέων τεχνολογιών. Αντικρούει τα επιχειρήματα εκείνων που υποστηρίζουν ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη θεραπευτική άποψη για να καθορίσουν αν μια τεχνική είναι αποδεκτή ή όχι (αποδεκτές θα ήταν μόνο οι πρακτικές που επιτρέπουν τη φροντίδα ή την υπέρβαση μιας αναπηρίας) Ευνοεί την R&D στις τεχνολογίες της ‘ανθρώπινης ανάπτυξης’, σεβόμενη ταυτόχρονα τις ηθικές αρχές της Ε.Ε.


- Η δεύτερη έχει να κάνει με μια ‘λελογισμένα περιοριστική’ προσέγγιση αυτών των τεχνικών. Προτάσσει την αρχή της προφύλαξης, την υπεράσπιση των ελευθεριών και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.


- Η τρίτη προσέγγιση είναι η ανά περίπτωση.


Από τη συζήτηση που άνοιξε το απόγευμα της διάσκεψης, συγκρατώ ότι το θέμα θεωρείται από τους συνομιλητές μας (τους πολιτικούς) πολύ ανοιχτό.


Λένε ότι προσπαθούν να βρουν ένα πλαίσιο, μια πλατφόρμα, βάση της οποίας θα αρχίσουν να οργανώνουν δημόσιες συζητήσεις και τον δικό τους προβληματισμό.


Λένε ότι επιθυμούν να εγκαταστήσουν τα εργαλεία διαβούλευσης που θα αποτελέσουν έναν πραγματικό σύνδεσμο με την κοινωνία.


Για να καταλάβουμε καλύτερα την κατεύθυνση της συζήτησης, νομίζω ότι είναι ενδιαφέρον να δούμε τις προτάσεις που έκανε το ινστιτούτο Rathenau ή το ITAS της Καρλσρούης.


Ρυθμιστικά όργανα για την ανθρώπινη ανάπτυξη


Κατά την άποψή μας, η ΕΕ θα πρέπει να αντιμετωπίσει τη ρύθμιση δυο πλευρών της ανθρώπινης ανάπτυξης: R&D για ατομικές τεχνολογίες και χρήση παρεμβάσεων που στοχεύουν στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Προτού εφαρμόσει, σε συναπόφαση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οποιαδήποτε πολιτική για την ανθρώπινη ανάπτυξη, η ΕΕ πρέπει πρώτα να καταγράψει πλήρως τις υπάρχουσες ρυθμίσεις για να αποφασίσει ποιες από αυτές πρέπει να αλλάξουν ή να αντικατασταθούν και σε ποια θέματα πρέπει να υπάρξουν εντελώς νέες ρυθμίσεις. Ενώ πολλές ατομικές τεχνολογίες για την ανθρώπινη ανάπτυξη αποτελούν νέο φαινόμενο, εμπίπτουν σε οικείους τομείς διαμόρφωσης πολιτικής όπως τα συστήματα ιατρικής φροντίδας, η ίση πρόσβαση στους πόρους, η αλληλεγγύη ή η ελευθερία παροχής υπηρεσιών πέρα από τα εθνικά σύνορα, πράγμα που θα διευκολύνει το έργο της ΕΕ.


Για ορισμένους από τους τομείς (όπως η πολιτική για την έρευνα ή η εσωτερική αγορά) όπου οι ρυθμίσεις πρέπει να προσαρμοστούν έτσι ώστε να λάβουν υπόψη τη χρήση τεχνολογιών για την ανθρώπινη ανάπτυξη, είναι σαφές ότι η ΕΕ είναι ο πρώτος διαμορφωτής πολιτικής. Δεν είναι ωστόσο τόσο σαφές πού τοποθετείται η ΕΕ σε σχέση με προβλήματα που η ανθρώπινη ανάπτυξη μπορεί να προκαλέσει στα συστήματα ιατρικής φροντίδας. Μολονότι αυτά τα συστήματα αποτελούν, κυρίως, εθνική υπόθεση, η ΕΕ μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να κάνει παρεμβάσεις, όπως με τη δράση που ανέλαβε για την εναρμόνιση της αγοράς σε ό, τι αφορά τις διαγνωστικές συσκευές in vitro ανά την Ευρώπη ( Οδηγία 98/79/EC). Η ΕΕ μπορεί να χρησιμοποιήσει τις οδηγίες με ανάλογο τρόπο για να επηρεάσει τις εθνικές ρυθμίσεις για πρακτικές ανθρώπινης ανάπτυξης.


Εναλλακτικά, μπορεί να βοηθήσει τους επαγγελματίες να καθιερώσουν τα δικά τους κριτήρια, υποστηριζόμενα από τις κυβερνήσεις, όπως κώδικες συμπεριφοράς και πειθαρχικές ρυθμίσεις. Οποιαδήποτε επιτυχής πολιτική για την ανθρώπινη ανάπτυξη θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει τρόπους ελέγχου και αποτίμησης των αποτελεσμάτων των εφαρμοσμένων τεχνολογιών.


Κατά την άποψή μας, η ΕΕ έχει ένα περαιτέρω ρυθμιστικό έργο, σε σχέση με τη χρηματοδότηση της έρευνας. Και πάλι, όλες οι υπάρχουσες ρυθμίσεις πρέπει να εξεταστούν και να προσαρμοστούν για να είναι συμβατές με την επιλεγμένη στρατηγική. Με άλλα λόγια, οι κοινωνικοί και τεχνολογικοί στόχοι για τους οποίους χρηματοδοτείται η έρευνα και τα κριτήρια που πρέπει να εκπληρώνονται από όσους ζητούν χρηματοδότηση πρέπει να καθοριστούν με σαφήνεια. Η χρηματοδότηση της έρευνας πρέπει επίσης να ελεγχθεί και να αποτιμηθεί. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί σε τεχνολογίες διπλής χρήσης- τεχνολογίες σχεδιασμένες για άλλο σκοπό, αλλά που μπορούν, επίσης, να χρησιμοποιηθούν για τους στόχους της ανθρώπινης ανάπτυξης.


Θα θέλαμε να τονίσουμε ότι σε ό, τι αφορά και τις τρεις πιθανές στρατηγικές που προαναφέραμε:



* Όλες οι πολιτικές πρέπει να περιλαμβάνουν έλεγχο, διατήρηση και αποτίμηση με βάση το επιλεγμένο κανονιστικό πλαίσιο.
* Η ομάδα εργασίας ή προσωρινή επιτροπή που θα χειριστεί τη συγκεκριμένη στρατηγική πρέπει να ετοιμάσει ένα κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο θα χρησιμεύσει ως οδηγός για τον σχεδιασμό συγκεκριμένων ρυθμίσεων, που ανταποκρίνονται σε ανάγκες και είναι εκτελεστές.
* Πρέπει να γίνουν διαβουλεύσεις με το κοινό κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του κανονιστικού πλαισίου και κατά τη διάρκεια της επακόλουθης ρυθμιστικής διαδικασίας
* Ιδιωτικές R&D εντός Ευρώπης και R&D εκτός Ευρώπης πρέπει να ελέγχονται, για να εντοπίζονται νεωτεριστικές τεχνολογίες που ενδέχεται να απαιτούν ρύθμιση.
* Η ομάδα εργασίας της ΕΕ ή η επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου πρέπει να εντοπίζουν τα νέα προβλήματα ( όπως το ρόλο ενημερωμένης συγκατάθεσης σε δίκες νέων τεχνολογιών) στο επίπεδο των ατομικών τεχνολογιών για την ανθρώπινη ανάπτυξη, ή της ανθρώπινης ανάπτυξης γενικά, που απαιτούν ρύθμιση και παρακολούθηση.


Συμπερασματικά, από αυτές τις ανταλλαγές προκύπτει αρκετά καθαρά ότι η πολιτική δράση δεν μπορεί να είναι παρά δειλή απέναντι στα καινούργια ερωτήματα που θέτουν οι αυξανόμενες, και ενδεχομένως ραγδαίες, τεχνολογικές πρόοδοι.


Αυτό με οδηγεί στη σκέψη ότι ο προβληματισμός θα πρέπει να προέλθει από διάφορους κύκλους. Λαμβάνοντας υπόψη τις πιο βαθιές προκλήσεις- τι θα κάνουμε με το ανθρώπινο είδος;- θεωρώ βασικό τα μέρη που θα συμμετάσχουν στο διάλογο να εκπροσωπούν ένα ευρύτερο φάσμα της κοινωνίας και όχι μόνο την επιστημονική κοινότητα, τους οικονομικούς κύκλους ή την πολιτική εξουσία.


Με ευχαρίστηση άκουσα την απάντηση που δόθηκε σε έναν πανεπιστημιακό, ο οποίος παρατήρησε ότι τα θέματα που έχουν να κάνουν με τις τεχνολογίες NBIC απαιτούν ένα επίπεδο εμπειρογνωμοσύνης που δύσκολα μεταδίδεται- ότι, αντίθετα, τα θέματα αυτά απαιτούν να υπάρχει ενημέρωση του ευρύτερου κοινού και διαβούλευση.


Πέραν τούτου, ανάμεσα στις καλές προθέσεις ορισμένων εκλεγμένων που ενδιαφέρονται για το θέμα και την πραγματική πρακτική της εξουσίας, είναι πιθανό να υπάρχει απόσταση….


Απομένει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε πώς να αγωνιστούμε για να διασφαλίσουμε, μια ακόμη φορά, τις πιο δημοκρατικές επιλογές.


Μαζί με όλα αυτά, όμως, τίθεται ένα θέμα πιο γενικό και ίσως πιο ανησυχητικό. Λαμβάνοντας υπόψη την επιβεβαιωμένη υπόθεση για επιτάχυνση των επιστημονικών προόδων, ποια πολιτική προσέγγιση μπορεί να είναι έγκυρη; Πώς να ξέρουμε ‘τι να κάνουμε’ σε ένα πλαίσιο διαρκούς ανανέωσης των παραδειγμάτων; Πρέπει απλώς να υπολογίζουμε στη δύναμη της αδράνειας της κοινωνίας, στην ανικανότητά της να ενσωματώνει τις τεχνικές καινοτομίες στο ρυθμό που εμφανίζονται για να βρίσκει το χρόνο να ρυθμίζει και να νομοθετεί; Ή πρέπει να εφεύρουμε καινούργια πολιτικά παραδείγματα;

Ο Justice De Thézier υποστηρίζει ότι η συζήτηση για τις αναδυόμενες τεχνολογιες και τη βελτίωσης του ανθρώπου τείνει να κυριαρχείται από δυο οργανωμένες ομάδες: από τη μια πλευρά, τις βιοτεχνολογικές εταιρίες και, από την άλλη, τους ‘βιοσυντηρητικούς’ που μας ζητούν να αντισταθούμε στην πρόοδο στο όνομα του ‘Θεού’ ή του ‘φυσικού’ ή της ‘ανθρώπινης αξιοπρέπειας’.

‘Δεν θα κατανοήσουμε ποτέ εντελώς τις υποσυνείδητες επιδράσεις της τεχνολογίας, έτσι ώστε να μπορέσουμε να αυξήσουμε τη νοημοσύνη, τη δημιουργικότητα και την ελευθερία μας, αν πρώτα δεν συνειδητοποιήσουμε τη διπλή ενέργεια της τεχνολογικής εμπειρίας’ – όλες οι τεχνολογίες είναι, ταυτόχρονα, επεκτάσεις και αυτοακρωτηριασμοί κάποιας ανθρώπινης διανοητικής ή φυσικής ικανότητας’ – Amo Ruthofer


Θεραπεία σοκ για το μέλλον


Το 2002, στο πλαίσιο μιας έρευνας για το σενάριο μιας ταινίας υπερσύνδεσης με postcyberpunk θεματολογία, διαβάζοντας μεγάλες ποσότητες μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας και εκλαϊκευμένων επιστημονικών βιβλίων, έπεσα κατά τύχη πάνω στη λέξη ‘μετανθρωπιστής’ σε ένα από τα βιβλία αναφοράς του εξεζητημένου παιχνιδιού με ρόλους, Mage: The Ascension ( Ο Μάγος: Η Άνοδος).


Έχοντας περάσει μια δεκαετία στον κόσμο των τεχνών και του πολιτισμού ως δημιουργικός επαγγελματίας, αποφάσισα να επιστρέψω στο πανεπιστήμιο για να σπουδάσω Επιστήμη και Τεχνολογία, προκειμένου να αποκτήσω μια πιο φωτισμένη και κριτική άποψη σε ό, τι αφορά στην ανάπτυξη της τεχνοεπιστήμης, καθώς και μια πιο οξυδερκή αντίληψη για τα κοινωνικά και πολιτικά θέματα που διαμορφώνουν την έρευνα, την ανάπτυξη και τη χρήση των νέων τεχνολογιών και για το πώς, με τη σειρά τους, οι τεχνολογίες αυτές διαμορφώνουν την κοινωνία και την πολιτική.


Όντας ένας αρκετά αισιόδοξος, επικεντρωμένος στην τεχνοεπιστήμη, κοσμικός προοδευτικός απέρριψα τα δυο άκρα του βιοσυντηρητισμού και του ‘ελευθεριακού μετανθρωπισμού’ και κατευθύνθηκα προς τον ‘δημοκρατικό μετανθρωπισμό’, έναν τρίτο δρόμο που διατύπωσε ο ριζοσπάστης κοινωνιολόγος James Hughes, ο οποίος υποστηρίζει ότι το καλύτερο δυνατόν ‘μετανθρώπινο μέλλον’ μπορεί να επιτευχθεί μόνο εάν εξασφαλίσουμε ότι οι τεχνολογίες που σχετίζονται με τη βελτίωση του ανθρώπου (human enablement) είναι ασφαλείς, εάν τις κάνουμε προσιτές σε όλους κι αν σεβαστούμε το δικαίωμα του ατόμου να ελέγχει το σώμα του.


Ανεξάρτητα από τον θλιβερό τρόπο που η επαγγελματική και προσωπική μας σχέση έληξε, θα είμαι πάντοτε ευγνώμων στον Hughes που με έκανε να συνειδητοποιήσω, να καταλάβω και να ενδιαφερθώ για ένα ευρύ φάσμα βιοπολιτικών θεμάτων που ενδέχεται να ταρακουνήσει τη συμβατική, κοινωνική, πολιτική και οικονομική σκέψη τον 21ο αιώνα.


Κλήθηκα να συνεισφέρω στο Cyborg Democracy, ένα συνεργατικό μπλογκ που απευθύνεται σε δημοκρατικούς μετανθρωπιστές, διανοητές και ακτιβιστές. Ίδρυσα την Quebec Transhumanist Association ( QTA -μετανθρωπιστική Ένωση του Κεμπέκ ), ένα εκκολαπτόμενο δίκτυο ακτιβιστών και καλλιτεχνών αφιερωμένων στην προώθηση προγραμμάτων που συνδυάζουν τις τέχνες, τις επιστήμες, τις τεχνολογίες και την πολιτική. Μέσω του QTA, εργάστηκα για να προωθήσω τη συνειδητοποίηση των κοινοτικών προοπτικών σε σχέση με το δικαίωμα στο human enablement στα τοπικά μέσα ενημέρωσης, με εμφανίσεις στο γραπτό τύπο, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Και, το 2006, είχα την τιμή να εκλεγώ στο διοικητικό συμβούλιο της WTA.


Πέρα από το να είμαι ο ντε φάκτο γαλλόφωνος εκπρόσωπος της WTA, ο στόχος μου ήταν να αναπτύξω έναν ηθικό κώδικα οικονομικής υπευθυνότητας, όπως και σε σχέση με τη συγκέντρωση κεφαλαίων (ο οποίος υιοθετήθηκε τον Φεβρουάριο του 2007). Και, πολύ πιο σημαντικό, να προωθήσω και να υποστηρίξω τις προσπάθειες του Hughes για την επέκταση των προγραμμάτων δραστηριότητας της WTA, συμπεριλαμβάνοντας προγράμματα πιο εστιασμένα και προσανατολισμένα στη δράση, κάνοντας μια παγκόσμια εκστρατεία για μια πρωτοβουλία που αφορούσε την χρηματοδοτούμενη από το κράτος αντιγηραντική έρευνα.


Το όραμά μου για το μετανθρωπιστικό κίνημα ήταν να επικεντρωθούν οι οργανώσεις που το αποτελούσαν, όπως η WTA, στην κινητοποίηση των ανθρώπων στις αντίστοιχες χώρες τους, έτσι ώστε να εισαγάγουν σημαντικές βιοπολιτικές εκστρατείες. Όπως, επίσης, οι δεξαμενές σκέψης σαν το Institute for Ethics and Emerging Technologies να δώσουν στους διαμορφωτές πολιτικής τις καλύτερες αξιολογήσεις για τα κοινωνικά οφέλη και τους κινδύνους των νέων εξελίξεων στην τεχνολογία, από μια δημοκρατική μετανθρωπιστική σκοπιά.


Ωστόσο, όσο περνούσαν οι μήνες, επιβεβαιωνόταν η ανησυχία μου ότι η ετικέτα ‘μετανθρωπιστής’ αποτελούσε μια ταυτότητα που επιδρούσε αρνητικά στην επίτευξη των στόχων μου. Έβλεπα επίσης ότι ξόδευα πολύ περισσότερο χρόνο στην προσπάθειά μου να διαδώσω τη μετανθρωπιστική ιδεολογία και να την υπερασπιστώ έναντι υστερικών επιθέσεων αλλά και εύστοχων και σωστών κριτικών, παρά σε μια ουσιαστική συνεισφορά στον κοινωνικό αγώνα που κάναμε για να εκδημοκρατίσουμε τα κόστη, τους κινδύνους και τα οφέλη των νέων τεχνολογιών.


Στο βάθος, όμως, συνειδητοποίησα ότι, κατά παράδοξο τρόπο, ενώ είχα επενδύσει τόσο πολύ χρόνο και ενέργεια στην προώθηση του μετανθρωπισμού, δεν είχα αφιερώσει χρόνο για να γνωρίσω τους συντρόφους μου μετανθρωπιστές, να καταλάβω τι πραγματικά πίστευαν παρά τη λογική ρητορική τους, όπως και τα αρνητικά στοιχεία της μετανθρωπιστικής νοοτροπίας που ποτέ δεν ασπάστηκα και που, όπως συνειδητοποιούσα όλο και περισσότερο, αποτελούν εγγενή χαρακτηριστικά που υπονομεύουν την ποικιλία των απόψεων ή την ‘αριστερή αφύπνιση’ στους μετανθρωπιστές:



1. Μια άκριτη υποστήριξη της τεχνολογίας γενικά και της ‘περιθωριακής επιστήμης‘ ειδικά

2. Μια διαστρεβλωτική νοοτροπία και ταυτότητα που θυμίζει φυλή και που έχει να κάνει με το ‘εμείς έναντι αυτών’, και

3. Μια ευπάθεια σε μια μη-ρεαλιστική ουτοπική και δυσουτοπική ‘απάτη για το μέλλον’


Αφού πέρασα ένα χρόνο ως αυτόκλητος, με μισή καρδιά βέβαια, ‘δικηγόρος του διαβόλου’ της WTA, έφτασα στο συμπέρασμα ότι είναι πολύ ιδεαλιστικό να πιστεύω ότι εγώ ή οποιοδήποτε μεμονωμένο άτομο μπορεί να κάνει οτιδήποτε για να αλλάξει ορισμένα πράγματα, που τόσο για τους εξέχοντες μετανθρωπιστές όσο και για τους ‘αντι-μετανθρωπιστές’ αποτελούν τα ελάχιστα συστατικά στοιχεία χωρίς τα οποία η ιδεολογία αυτή δεν θα ήταν αυτή που είναι, και χωρίς να κατηγορηθεί αδίκως ότι προσπαθεί να ‘περιορίσει τις διαφοροποιήσεις’ ή ακόμη χειρότερα να ‘αστυνομεύσει τη σκέψη’. Την 1η Ιανουαρίου 2008, αποφάσισα, λοιπόν, να εγκαταλείψω τον μετανθρωπισμό.


Μολονότι έγινα persona non grata στους κύκλους του μετανθρωπισμού, θεωρώ ακόμα τον εαυτό μου έναν φιλικό κριτή που ζητά από τον μετανθρωπισμός να εκπληρώσει τους στόχους του για σεβασμό στη λογική και την επιστήμη και δέσμευση στην πρόοδο.


Είναι αυτή η θρησκεία της νέας εποχής αρκετά καλή για σας;


Με ρωτούν συχνά αν ο μετανθρωπισμός είναι ή δεν αίρεση. Η απάντησή μου, ειλικρινά και βάσει της εμπειρίας μου στο κίνημα, είναι Όχι.


Μια αίρεση είναι μια ομάδα ή κίνημα που επιδεικνύει μια μεγάλη ή υπερβολική αφοσίωση σε ένα πρόσωπο, μια ιδέα ή ένα πράγμα και χρησιμοποιεί με ανήθικο τρόπο τεχνικές χειραγώγησης, επιχειρώντας να πείσει και να ελέγξει (δηλαδή, απομόνωση από πρώην φίλους και οικογένεια, εξασθένηση, χρήση ειδικών μεθόδων που αυξάνουν την υποβολή και την υποταγή, ισχυρές πιέσεις από την ομάδα, προώθηση πλήρους εξάρτησης από την ομάδα και φόβο για τις συνέπειες σε περίπτωση εγκατάλειψής της κ.α.) που αποσκοπούν στην προώθηση των στόχων των ηγετών της ομάδας, ενδεχομένως εις βάρος των μελών, των οικογενειών τους ή της κοινότητας.


Ο οργανωμένος μετανθρωπισμός ποτέ δεν είχε και θέλω να ελπίζω ότι ποτέ δεν θα έχει αυτά τα χαρακτηριστικά. Είναι, όμως, ο μετανθρωπισμός μια θρησκεία ή, έστω, μια ψευδο-θρησκεία; Θα έλεγα Ναι.


Όπως εξηγεί διεξοδικά ο τεχνοκριτικός Dale Carrico στο μπλογκ του Amor Mundi, ο μετανθρωπισμός είναι μια μορφή θρησκευτικής τεχνοφιλίας και τεχνοουτοπισμού, όπου η μεγάλη πλειονότητα των οπαδών δεν έχουν μόνο υιοθετήσει ένα είδος θρησκευτικής πίστης στην τεχνολογική πρόοδο, αλλά έχουν προσδοκίες που θυμίζουν ανησυχητικά εκείνες των παραδοσιακών θρησκευόμενων όπως παντογνωσία και αθανασία.


Οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να πιστεύουν ό, τι θέλουν αλλά τέτοιες δονκιχωτικές πεποιθήσεις δεν θα έπρεπε να έχουν θέση στις ορθολογικές συζητήσεις μεταξύ διανοουμένων και ακτιβιστών που προσπαθούν να καταλάβουν πώς οι αναδυόμενες τεχνολογίες μας αναγκάζουν να επινοήσουμε ξανά τη δημοκρατία.


Κοίτα, αν είσαι τίμιος με τον εαυτό σου και παραδέχεσαι ότι αυτό που αναζητάς είναι ένα νόημα στη ζωή και ένας σκοπό στον κόσμο ‘…..σε μια θάλασσα μεταμοντέρνου κυνισμού και ανομίας’, θα έπρεπε ίσως να ακούσεις τα λόγια του Άλμπερτ Αϊνστάιν:



‘ Η θρησκεία του μέλλοντος θα είναι μια κοσμική θρησκεία. Θα υπερβαίνει τον προσωπικό Θεό και θα αποφεύγει το δόγμα και τη θεολογία. Καλύπτοντας τόσο το φυσικό όσο και το πνευματικό, θα πρέπει να βασίζεται σε μια θρησκευτική αίσθηση που γεννάται από την εμπειρία όλων των πραγμάτων, φυσικών και πνευματικών, ως μια εποικοδομητική ενότητα. Ο βουδισμός ανταποκρίνεται σ’ αυτή την περιγραφή. Εάν υπάρχει μια θρησκεία που μπορεί να χειριστεί τις σύγχρονες επιστημονικές ανάγκες, αυτή είναι ο βουδισμός’.


Η αναδυόμενη τεχνολογία και η εκ νέου επινόηση της δημοκρατίας


Οι δυο οργανωμένες ομάδες που είναι ήδη ενεργές σε σχέση με το θέμα των αναδυόμενων τεχνολογιών και της βελτίωσης του ανθρώπου είναι, από τη μια πλευρά, οι βιοτεχνολογικές εταιρίες και, από την άλλη, οι ‘βιοσυντηρητικοί’ ( δεξιοί και αριστεροί διανοούμενοι και ακτιβιστές που μας ζητούν να αντισταθούμε στην πρόοδο στο όνομα του ‘Θεού’ ή του ‘φυσικού’ ή της ‘ανθρώπινης αξιοπρέπειας’).


Η τραγική συνέπεια αυτής της κατάστασης είναι ότι αν αυτές οι δυο πολωτικές ομάδες συμφερόντων και απόψεις παραμείνουν η μόνη επιλογή για τους πολιτικούς μας, τότε αυτοί θα λάβουν αποφάσεις που θα είναι σε βάρος των δικαιωμάτων και της ευημερίας των πολιτών.


Είναι, λοιπόν, καίριο μια τρίτη φωνή να μπει στη συζήτηση. Μια φωνή που δεν αντιτίθεται στις αναδυόμενες τεχνολογίες ή τη βελτίωση του ανθρώπου αλλά που προβληματίζεται για τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές πτυχές αυτών των τεχνολογιών, και που οπωσδήποτε δεν θέλει να αφήσει το μέλλον μας στα χέρια εταιριών που δίνουν αξία στο κέρδος έναντι της κοινωνικής ευθύνης ή να διακοπεί η τεχνολογική πρόοδος από συντηρητικούς που ονειρεύονται ένα μόνιμο στάτους-κβο!


Συνεπώς, πρέπει να υπάρξουν νέες πρωτοβουλίες από τις υπάρχουσες οργανώσεις και πρέπει να δημιουργηθούν νέες οργανώσεις που θα συνεισφέρουν στην ανανέωση των ιδεών και τη διεξαγωγή μιας δημόσιας συζήτησης γύρω απ’ αυτά τα θέματα με σοβαρό αλλά πραγματικά φουτουριστικό τρόπο. Τόσο στις αντίστοιχες χώρες μας όσο και σε διεθνές επίπεδο, χρειαζόμαστε νέα επίπεδα συνειδητοποίησης και δέσμευσης- με δυο λόγια, ένα νέο κοινωνικό κίνημα- για να διασφαλίσουμε ότι οι τεχνολογίες για την ανθρώπινη ικανότητα θα στηρίξουν και δεν θα υπονομεύσουν τις δεσμεύσεις μας στις βασικές αξίες για τις οποίες δώσαμε σκληρές μάχες- την ελευθερία, την ισότητα και την αλληλεγγύη. Ανεξάρτητα από το πώς ονομάζεται αυτό το κίνημα, ελπίζω ότι όσοι, όπως εσείς, προσπαθούν να επινοήσουν εκ νέου τη δημοκρατία θα αποτελέσουν την πρωτοπορία του.


Ωστόσο, παρά τα όσα είπα, υποψιάζομαι ότι κάποιοι από σας έχετε ακόμα τον πειρασμό να μπείτε στο μετανθρωπιστικό κίνημα ή, έστω, να υιοθετήσετε μια μετανθρωπιστική προοπτική. Προφανώς, είστε ελεύθεροι να το κάνετε, ελπίζω όμως ότι όχι, γιατί νομίζω ότι είστε πιο έξυπνοι από τόσο.

Το θέμα της γνώσης των νέων ορίων μεταξύ της ατομικής ελευθερίας- της ελευθερίας του καθένα να χρησιμοποιεί το σώμα του- και της πρόληψης, θέτει πολλά προβλήματα. Πράγματι, στον τομέα των βιοτεχνολογιών, μας καλεί να προσδιορίσουμε εάν η χρήση των νέων τεχνολογιών που στοχεύουν στη βελτίωση του ανθρώπου πρέπει ή δεν πρέπει να ελέγχεται και να περιορίζεται για λόγους πρόληψης και προφύλαξης. Για να απαντήσουμε σ’ αυτό το ερώτημα, μπορούμε να μελετήσουμε τις θέσεις ορισμένων διανοητών όπως ο John Harris, ο Ronald Βailey ή ο James Hughes.[1]


Αποτελεί η χρήση των βιοτεχνολογιών προσβολή στην ελευθερία των μελλοντικών παιδιών;


Μια αντίρρηση που υπάρχει για την ελευθερία χρήσης των βιοτεχνολογιών είναι ότι η χρήση τους στην αναπαραγωγή όπως, για παράδειγμα, οι γενετικές τροποποιήσεις εμβρύων, αποτελεί προσβολή στην ελευθερία των τελευταίων, με αποτέλεσμα να τους προκαλεί βλάβη. Η ιδέα αυτή προέρχεται εν μέρει από το γεγονός ότι έχουμε ορισμένες υποχρεώσεις απέναντι στις μελλοντικές γενιές και οφείλουμε να περιορίσουμε τις πρακτικές που μπορεί να τις βλάψουν, για λόγους πρόληψης και προφύλαξης.


Αυτό εκφράζει ο John Harris όταν δηλώνει ότι οφείλουμε να μην κληροδοτήσουμε στους απογόνους μας ένα παρακμασμένο περιβάλλον και ότι έχουμε επίσης ορισμένα καθήκοντα σχετικά με τη γενετική κληρονομιά τους.


Σύμφωνα μ’ αυτόν, όμως, ό, τι κάνουμε στο παρόν θα έχει επίδραση στο μέλλον και μ’ αυτή την έννοια καλό θα ήταν, προκειμένου να μπορούμε να χρησιμοποιούμε τις βιοτεχνολογίες και τις αναπαραγωγικές τεχνολογίες ελεύθερα, να μην ενεργούμε με τρόπο που μπορεί να βλάψει τις μελλοντικές γενιές, γιατί αυτό θα ήταν το μόνο εμπόδιο για την απαγόρευση αυτών των τεχνικών. Αυτό που ο Harris επιχειρεί να δείξει είναι ότι υπάρχουν δυο τρόποι για να προκαλέσουμε βλάβες. Από τη μια πλευρά, μπορούμε να κάνουμε κακό ενεργώντας με ‘θετικό’ τρόπο, τροποποιώντας εσκεμμένα ορισμένα πράγματα που μπορεί να επιφέρουν βλάβες στο μέλλον. Αλλά, από την άλλη πλευρά, μπορούμε να φτάσουμε στο ίδιο αποτέλεσμα ‘αφήνοντας τα πράγματα όπως είναι, ξέροντας ότι θα προκύψει βλάβη’, ενεργώντας, δηλαδή, με ‘αρνητικό’ τρόπο.


Εδώ το επιχείρημα κατά της χρήσης των αναπαραγωγικών τεχνολογιών αντιστρέφεται, γιατί στην περίπτωση αυτή δεν μπορούμε να απαγορεύσουμε τη χρήση τους επειδή ενδέχεται να κάνουν κακό στις μελλοντικές γενιές. Πράγματι, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η μη παρέμβασή μας για την τροποποίηση κάποιων ελαττωματικών γενετικών χαρακτήρων των απογόνων μας είναι, επίσης, ένας τρόπος να τους βλάψουμε. Από κει κι ύστερα, το επιχείρημα για απαγόρευση της χρήσης των αναπαραγωγικών τεχνολογιών και των βιοτεχνολογιών δεν μπορεί πλέον να βασιστεί στο απλό γεγονός ότι έχουμε κάποιες υποχρεώσεις απέναντι εκείνων που θα έρθουν μετά από μας. Το γεγονός ότι ενεργούμε για να τροποποιήσουμε κάτι δεν διαφέρει ηθικά από το να μην ενεργούμε, όταν γνωρίζουμε τις συνέπειες.


Σύμφωνα, όμως, με ένα άλλο επιχείρημα, δεν έχουμε το δικαίωμα να τροποποιούμε τα γενετικά χαρακτηριστικά των παιδιών μας, διότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε ότι τους στερούμε την ελευθερία να επιλέξουν και θα ήταν μια απόφαση που θα είχε ληφθεί χωρίς τη συναίνεσή τους. Η απάντηση του Harris μας δείχνει, εκ πρώτης, ότι η έννοια της συναίνεσης του παιδιού δεν είναι εφαρμόσιμη όταν πρόκειται να ορίσουμε εάν η χρήση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών είναι νόμιμη, διότι αυτό το επιχείρημα είναι εντελώς παράλογο. Πράγματι, θα ήταν σα να λέγαμε ότι δεν πρέπει να παρεμβαίνουμε για την τροποποίηση των χαρακτηριστικών ενός παιδιού πριν από τη γέννησή του, διότι τότε ενεργούμε χωρίς τη συναίνεσή του. Βλέπουμε, όμως, ότι αυτό το επιχείρημα δεν ισχύει, γιατί αν ζητούσαμε τη συγκατάθεση ενός παιδιού για κάθε απόφαση που παίρνουμε για λογαριασμό του, δεν θα επιζούσε της πρώτης μέρας της ζωής του, εφόσον δεν θα ήταν σε θέση να μας απαντήσει. Κι αυτό ισχύει για όλο το πρώτο μέρος της ζωής του, ακόμη κι όταν δεν είναι πλέον βρέφος. Υπενθυμίζουμε ότι, από τη στιγμή της γέννησής του, ένα παιδί πρέπει να υποστεί αρκετές ιατρικές παρεμβάσεις χωρίς τις οποίες δεν θα μπορούσε να επιζήσει κι ότι, στη συνέχεια, κάποιες παρεμβάσεις που εξαρτώνται άμεσα από τη βούληση των γονέων αποδεικνύονται περισσότερο από αναγκαίες για την ευεξία και την υγεία του. Αυτές οι παρεμβάσεις αντιπροσωπεύουν, εκείνη τη στιγμή, έναν κίνδυνο για το παιδί, αλλά στην περίπτωση αυτή εμφανίζεται ότι ενεργούμε για λογαριασμό του, αποκλειστικά προς το συμφέρον του και με το σκοπό να αποτρέψουμε μελλοντικές οδύνες και βλάβες.


Η αρχή της προφύλαξης


Μια λογική στάση θα ήταν να πούμε ότι οι αποφάσεις που αφορούν τη χρήση των βιοτεχνολογιών, όπως και η δυνατότητα να τις επιτρέψουμε ή όχι, δεν μπορούν να βασίζονται αποκλειστικά σε προσωπικές απόψεις, σε θρησκευτικές πεποιθήσεις, στην απέχθεια και ούτε καν σε ορισμένα αβάσιμα επιχειρήματα. Μια ορθολογική εξέταση για τα οφέλη και τα ενδεχόμενα ρίσκα που προκύπτουν από τη χρήση αυτών των τεχνικών είναι λοιπόν αναγκαία πριν από τη λήψη οποιασδήποτε απόφασης. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν κατέχει την απόλυτη αλήθεια σε κανέναν τομέα. Κατά συνέπεια, θα ήταν λογικό να υιοθετήσουμε μια φιλελεύθερη θέση, σύμφωνα με την οποία για να λάβουμε αποφάσεις που αφορούν αποκλειστικά άτομα και που δεν κάνουν κακό σε άλλους, πρέπει να αφήνουμε τον καθένα να επιλέγει ελεύθερα.


Παρόλα αυτά, είναι φυσιολογικό να μπορεί το κράτος να παρεμβαίνει σε αυτές τις αποφάσεις, εάν είναι σαφές ότι οι συνέπειές τους μπορούν να κάνουν κακό σε άλλους. Μια παραλλαγή του επιχειρήματος αυτού είναι ‘η αρχή της προφύλαξης’, που δέχεται έντονη κριτική από ορισμένους συγγραφείς όπως οι John Harris, Ronald Bailey ή James Hughes. Πράγματι, σύμφωνα με αυτή την αρχή, καμιά τεχνολογία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται εκτός κι αν οι κίνδυνοι που ενδέχεται να επιφέρει είναι όλοι απολύτως γνωστοί. Μια τέτοια θέση μπορεί να μοιάζει καθησυχαστική και αποτέλεσμα κοινής λογικής.


Στην πραγματικότητα, όμως, βλάπτει την πρόοδο της επιστήμης και, επιπλέον, είναι ανεφάρμοστη. Όπως αποδεικνύει ο Ronald Bailey στο βιβλίο του Liberation Biology, μια τέτοια αρχή δεν μπορεί να εφαρμοστεί, αφού οι συνέπειες ορισμένων τεχνολογιών στο κοινωνικό, ιατρικό ή τεχνικό επίπεδο δεν μπορούν να είναι εντελώς γνωστές από πριν (σ. 243). Και για να δείξουν σε ποιο σημείο αυτό το κριτήριο για την επιλογή των τεχνολογιών που πρέπει να επιτρέπονται είναι υψηλό, οι Bailey και Hughes υποστηρίζουν ότι ακόμη κι η ασπιρίνη δεν θα θεωρείτο, σύμφωνα με την αρχή της προφύλαξης, ασφαλής, εξαιτίας ορισμένων από τις παρενέργειές της.


Το πρόβλημα είναι, όπως σημειώνει ο Hughes, ότι οι δυνατότητες που μπορούν να μας παράσχουν οι βιοτεχνολογίες περικλείουν ‘τεράστια ρίσκα και τεράστια οφέλη’. Είναι, λοιπόν, απαραίτητο η απόφαση να επιτραπεί ή όχι η χρήση αυτών των τεχνολογιών να βασίζεται σε κάτι άλλο από την αρχή της προφύλαξης και να μπορεί ο καθένας να αποφασίσει αν επιθυμεί ή όχι να επωφεληθεί από αυτές τις τεχνολογίες. Εάν αληθεύει ότι ορισμένες εφευρέσεις έχουν αποδεδειγμένα καταστροφικές επιπτώσεις, και πρέπει να εξεταστεί οτιδήποτε μπορεί να προκύψει από αυτές, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εφαρμοστεί στις νέες τεχνολογίες ένα κριτήριο επιλογής εξίσου αυστηρό. Διότι, όπως επισημαίνει ο Harris, η αρχή της προφύλαξης σημαίνει θεωρητικά ότι ‘τίποτα δεν θα έπρεπε να γίνεται για πρώτη φορά’, πράγμα παράλογο και βλαβερό σε ό, τι αφορά τόσο την ατομική ελευθερία όσο και την ανθρώπινη πρόοδο και την πορεία της προς τη βελτίωση της κατάστασής της.


Τα όρια της φιλελεύθερης άποψης σχετικά με τη χρήση των βιοτεχνολογιών


Ωστόσο, παρά τα επιχειρήματα υπέρ της ελεύθερης χρήσης των βιοτεχνολογιών, μπορούμε να εκφράσουμε μια επιφύλαξη σε σχέση με τη φιλελεύθερη άποψη των συγγραφέων που μελετήσαμε. Πρόκειται για μια παρατήρηση βάθους αλλά που μπορεί να αποτελέσει ένα όριο στην ελεύθερη χρήση των βιοτεχνολογιών, σύμφωνα με την εκτίμηση του καθένα.


Στην ουσία, πρόκειται για μια αντίρρηση την οποία διατυπώνει ο ίδιος ο Hugues στο βιβλίο του Citizen Cyborg όταν δηλώνει ότι αναμφίβολα οι υπέρμαχοι της ελευθερίας δίνουν υπερβολικά μεγάλη σημασία στην ελευθερία και αυτό θα μπορούσε να έχει βλαβερές συνέπειες, ειδικά στη χρήση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών (σ. 141). Διότι, θεωρώντας ότι το κράτος δεν πρέπει να παρεμβαίνει στις επιλογές που κάνουν οι γονείς σε ό, τι αφορά την αναπαραγωγή, εκτός κι αν υπάρχουν επαρκείς λόγοι, ενδέχεται να οδηγηθούμε σε μια κοινωνία στην οποία οι κουφοί γονείς, για παράδειγμα, θα μπορούσαν, αν είχαν τα μέσα, να υποβάλουν τα παιδιά τους σε γενετικές τροποποιήσεις έτσι ώστε να είναι κι αυτά κουφά. Κατά συνέπεια, αυτό που εμφανίζεται προβληματικό σε μια τέτοια φιλελεύθερη αντίληψη της δημοκρατίας, είναι ότι καλούμαστε να επιλέξουμε ανάμεσα σ’ αυτές τις δυο στάσεις. Μπορούμε, από τη μια πλευρά, να ορίσουμε ποιες στάσεις κάνουν κακό στην ανάπτυξη ενός παιδιού και τη νοημοσύνη του, για παράδειγμα, με στόχο την απαγόρευση αυτών των πρακτικών. Μπορούμε όμως εξίσου να θεωρήσουμε, κι αυτό είναι το παράδειγμα που δίνει ο Hughes, ότι αφού δεν απαγορεύουμε στις έγκυες γυναίκες να καπνίζουν, πρέπει να αφήσουμε στους γονείς πλήρη ελευθερία σε ό, τι αφορά στην αναπαραγωγή, αποτρέποντας τους απλώς να κάνουν κάποιες επιλογές που θεωρούνται κακές.


Το πρόβλημα είναι, λοιπόν, ότι σε μια τέτοια κοινωνία, ο κίνδυνος κατάχρησης από την πλευρά των ατόμων είναι πολύ μεγαλύτερος απ’ ό, τι σε μια κοινωνία όπου οι χρήσεις των βιοτεχνολογιών και των τεχνολογιών αναπαραγωγής περιορίζονται από το νόμο.Ωστόσο, ο Hughes θεωρεί ότι ακόμη και σε μια κοινωνία που τοποθετεί τόσο ψηλά το κριτήριο της παρέμβασης και που δίνει τόση αξία στην ατομική ελευθερία, οι γονείς θα ενεργούσαν σχεδόν πάντα για να βελτιώσουν το παιδί τους και όχι για να το βλάψουν. Από κι ύστερα, θα πρέπει να δεχτούμε να πληρώσουμε το τίμημα κάποιων καταχρήσεων και κάποιων κακών, προκειμένου να σεβαστούμε όσο γίνεται περισσότερο την ελευθερία της τεκνοποίησης και την ελευθερία σε σχέση με το σώμα μας. Αυτή ακριβώς είναι, όμως, η κριτική που μπορούμε να απευθύνουμε σε μια τόσο φιλελεύθερη αντίληψη της πολιτικής οργάνωσης, καθώς πέραν του ότι οδηγεί σε καταχρήσεις, απαιτεί να θυσιαστεί η ελευθερία ορισμένων προκειμένου να επιτραπεί εκείνη ενός μεγαλύτερου αριθμού ατόμων.


Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, ο Hughes θεωρεί ότι θα υποχρεωθούμε να πάρουμε κάποιες αποφάσεις και να κάνουμε επιλογές που θα είναι, μερικές φορές, δύσκολες και πολύ περίπλοκες, αλλά αυτή είναι απαραίτητη προϋπόθεση για μια ελεύθερη κοινωνία.


Το ζητούμενο είναι, λοιπόν, αν θέλουμε να πιστέψουμε στη δυνατότητα δημιουργίας μια καλύτερης κοινωνίας, στην οποία οι άνθρωποι θα μπορούν να ζουν καλύτερα, να ζουν περισσότερο και σε συμφωνία με τις βαθύτερες πεποιθήσεις τους. Αν θέλουμε, επίσης, να πιστέψουμε στην ευθύνη και τη νοημοσύνη που είναι συνυφασμένες με την ανθρώπινη φύση.


Συμπερασματικά, η λύση στο πρόβλημα του περιορισμού της χρήσης των βιοτεχνολογιών προς όφελος της πρόληψης και της προνοητικότητας είναι ο συμβιβασμός. Μπορούμε να σκεφτούμε έναν συμβιβασμό που θα επιτρέπει τη χρήση των βιοτεχνολογιών, επιτρέποντας ταυτόχρονα στην πολιτική εξουσία, μέσω επιστημονικών οργανισμών όσο γίνεται πιο ανεξάρτητων και ουδέτερων, να θέτει ορισμένα όρια. Αντίθετα, αυτά τα όρια δεν θα μπορούν να τεθούν παρά μόνο αν ορισμένες πρακτικές βλάπτουν ριζικά την υγεία των ατόμων ή την ηθική ακεραιότητά τους και σε καμιά περίπτωση επειδή θα βρίσκονται σε αντίθεση με ιδιωτικές απόψεις.



Σημείωση

[1] Βλ. John Harris, Enhancing Evolution: The Ethical Case for Making Better People (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2007), James Hughes, Citizen Cyborg: Why Democratic Societies Must Respond To The Redesigned Human Of The Future (New York: Westview Press, 2004) και Ronald Bailey, Liberation Biology: The Scientific and Moral Case for the Biotech Revolution (New York: Prometheus Books, 2005)

Οι υπερανθρωπιστές θέλουν να δημιουργήσουν καλύτερες ζωές δημιουργώντας καλύτερους ανθρώπους, και τους καλύτερους ανθρώπους αλλάζοντας ριζοσπαστικά τη βιολογική μας σύνθεση και δομή. Είναι πεπεισμένοι ότι μπορούμε να επηρεάσουμε αλλαγές που θα επιτρέψουν σε μας (ή στους απογόνους μας) να έχουν «ζωές υπέροχες πέρα από κάθε φαντασία» (Nick Bostrom) και να ζήσουν «καταστάσεις θεϊκής ευτυχίας» (David Pearce). Θα είμαστε τόσο απίστευτα ευτυχισμένοι γιατί θα είμαστε ικανοί να σκεφτόμαστε πολύ καλύτερα, να διευρύνουμε πλατιά τις γνώσεις μας, να γίνουμε πιο ικανοί να εκτιμούμε τη σπουδαία τέχνη, να ελέγχουμε τα αισθήματά μας, να καταλαβαίνουμε τους άλλους ανθρώπους, να κάνουμε αφάνταστα καλύτερο σεξ, και πολύ περισσότερο.


Λοιπόν, όλα αυτά ακούγονται πολύ ωραία. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι δεν είναι πολύ πιθανό ότι μπορούμε να ενισχύσουμε αυτές τις συγκεκριμένες ικανότητες όπως το φαντάζονται. Το πιθανότερο είναι να καταφέρουμε απλά να ενισχύσουμε πολύ πιο γενικές ιδιότητες (αν μπορούμε καθόλου) και είναι πολύ λιγότερο φανερό ότι αυτό θα ήταν καλό για μας, επίσης. Δεν είναι καθόλου ξεκάθαρο πως οι ιδιότητες που έχουμε σχετίζονται μεταξύ τους και ελέγχουν η μία την άλλη ώστε η καθεμία να θεωρείται καλή σαν εμπειρία. Είναι αρκετά πιθανό, συγκεκριμένα ακόμη και σίγουρο, ότι ενισχύοντας μια ιδιότητα που γενικά επιθυμούμε να έχουμε, θα εξαλείψουμε άλλες ιδιότητες εξίσου επιθυμητές. Όταν έχουμε πολύ από ένα καλό πράγμα συχνά αυτό δεν είναι και τόσο καλό πράγμα. Για παράδειγμα, πολλοί από μας κάποιες φορές ευχόμαστε να είχαμε καλύτερη μνήμη. Αλλά πόση περισσότερη χωρητικότητα στη μνήμη θα ήταν καλό να είχαμε; Υπάρχουν, τελικά, κάποια πράγματα που θα προτιμούσαμε να ξεχάσουμε, κάποια πράγματα που εύλογα είναι καλύτερο να ξεχάσουμε. Έτσι ίσως δεν είναι όλες οι αναμνήσεις πολύτιμες. Αλλά ακόμη κι αν ισχύει αυτό, πως μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι θυμόμαστε μόνο όσα θέλουμε να θυμόμαστε ή ό,τι είναι καλό να θυμόμαστε; Επίσης, ο αμιγής αριθμός των αναμνήσεων μπορεί να γίνει πρόβλημα.


Σε μια από τις ιστορίες του, με τίτλο «Φούνες ο μνήμων», ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες περιγράφει έναν άντρα που, ύστερα από ένα ατύχημα που τον άφησε παράλυτο, βρέθηκε εξοπλισμένος με τέλεια μνήμη και τέλεια αντίληψη των αισθήσεων. Ο Φούνες, όπως λεγόταν αυτός ο άνθρωπος, συναντάει τον ορισμό του υπερανθρωπιστή, όπως ορίζεται από τον Nick Bostrom σαν «ένα πλάσμα που έχει τουλάχιστον μια (…) γενική ιδιότητα που υπερβαίνει κατά πολύ το ανώτατο που μπορεί να κατακτήσει οποιοδήποτε κανονικό ανθρώπινο πλάσμα χωρίς να προσφύγει σε νέα τεχνολογικά μέσα», με μια από αυτές τις γενικές κεντρικές ιδιότητες να είναι η μνήμη.


Όπως αποδεικνύεται, ο αφηγητής της ιστορίας αναφέρεται στον Φούνες σαν τον πρόδρομο του υπερανθρώπου του Νίτσε. Παρά το γεγονός αυτό, ο Φούνες εμφανίζεται ως σοβαρά ανάπηρος, όχι εξ αιτίας της φυσικής του αναπηρίας αλλά περισσότερο λόγω της ευρέως βελτιωμένης μνήμης και αντίληψης. Και το παρόν και το μέλλον παρουσιάζονται σ’ αυτόν «σχεδόν αβάσταχτα μεστά και ξεκάθαρα». Εμείς οι κανονικοί άνθρωποι μπορούμε να δούμε τον ήλιο να ανατέλλει και ίσως να ξεχωρίσουμε κάποιες λεπτομέρειες που είναι μοναδικές σε αυτή τη συγκεκριμένη ανατολή, αλλά ο μετάνθρωπος Φούνες «ξέρει ακριβώς τις μορφές των νεφών στην ανατολή της 30ης Απριλίου του 1882» και μάλιστα οποιαδήποτε λεπτομέρεια από οτιδήποτε έχει ποτέ αντιληφθεί στη ζωή του. Λέγεται ότι έχει «περισσότερες αναμνήσεις από όλα τα υπόλοιπα ανθρώπινα όντα μαζί». Όμως αυτό σημαίνει ότι η μνήμη του είναι, σύμφωνα με την δική του εκτίμηση, «σαν σκουπιδοτενεκές». Μόνο ευλογία δεν είναι. Η αλάνθαστη αντίληψη και ανάμνησή του το κάνουν δύσκολο, σχεδόν απίθανο, γι’ αυτόν να σκεφτεί αφαιρετικά τις διαφορές των πραγμάτων και να δει τα κοινά τους στοιχεία. Δεν κατανοεί τις γενικότητες. Γι’ αυτόν τα πάντα είναι αυτά που είναι και τίποτα άλλο. Κάθε στιγμή στο χρόνο είναι διαφορετική, τίποτα δεν είναι ποτέ το ίδιο με οτιδήποτε άλλο. Δυο οποιαδήποτε σκυλιά είναι τόσο διαφορετικά μεταξύ τους που δεν μπορεί να καταλάβει πως μπορούμε να τα αποκαλούμε και τα δυο με το ίδιο γενικό όνομα· δυσκολεύεται ακόμη και να δεχτεί ότι ένα σκυλί σε μια συγκεκριμένη στιγμή αποκαλείται με το ίδιο όνομα που αποκαλείται το ίδιο σκυλί ένα λεπτό αργότερα ή νωρίτερα. Ο αφηγητής σχολιάζει ότι ο Φούνες δεν είχε μεγάλο ταλέντο στη σκέψη, γιατί η σκέψη απαιτεί να ξεχνάς τις διαφορές· σημαίνει να γενικεύεις, να αφαιρείς. Αλλά στον κορεσμένο κόσμο του Φούνες υπήρχαν μόνο «μοναδικότητες» και τίποτα άλλο.


Μπορούμε να πάρουμε αυτήν την ιστορία σαν ένα πείραμα σκέψης που φωτίζει τους πιθανούς κινδύνους ενίσχυσης μοναδικών. Είναι όμως κάτι παραπάνω από ένα πείραμα σκέψης. Υπάρχουν όμως και θεμελιωμένες αποδείξεις ότι η τιμή που υπολόγισε ο Μπόρχες ότι θα έπρεπε να πληρώσει κάποιος για βελτιωμένη μνήμη είναι εκπληκτικά ακριβής. Οτιδήποτε προσπαθούμε να ενισχύσουμε μπορεί να έχει αθέλητες συνέπειες που εμφανίζονται μόνο όταν είναι πολύ αργά για να κάνουμε κάτι γι’ αυτές. Ο Nick Bostrom μπορεί να θέλει να γίνει μετάνθρωπος όταν μεγαλώσει αλλά ίσως αν καταφέρει αυτό που θέλει θα βρεθεί, όπως πολλοί ενήλικες σήμερα, να εύχεται να γινόταν πάλι παιδί. Και καταρχήν γιατί να θέλουμε να γίνουμε μετάνθρωποι; Το να είμαστε λίγο εξυπνότεροι είναι ίσως κάτι που μπορούμε να φανταστούμε (και να επιθυμούμε), αλλά το να είμαστε απείρως εξυπνότεροι δεν μπορούμε να το φανταστούμε και μπορεί να έχει επιπτώσεις υπερβολικά ανεπιθύμητες. Πραγματικά θέλουμε να τα καταλάβουμε όλα; Μπορεί κάποιος να έχει ποτέ αρκετές γνώσεις; Θα γίνουν οι ζωές μας όλο και καλύτερες όταν αποκτούμε όλο και περισσότερες γνώσεις; Δε νομίζω ότι υπάρχει μια προφανής απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις, αλλά θεωρώ ότι είναι μάλλον απίθανο.


Ο Francis Fukuyama έχει υποστηρίξει ότι η βιοτεχνολογία «αναμιγνύει φανερά οφέλη με ανεπαίσθητες ζημιές σε ένα πακέτο χωρίς ραφές» και ότι η πιο σημαντική απειλή που θέτει η βιοτεχνολογία είναι η μεταβολή της ανθρώπινης φύσης (σ. 7). Γιατί όμως αυτό αποτελεί απειλή; Τι είναι το τόσο σπουδαίο στην ανθρώπινη φύση που θα έπρεπε να το διατηρήσουμε ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να αποποιηθούμε «φανερά οφέλη»; Ένας σημαντικός λόγος είναι ότι αποτελεί παράγωγο μιας μακρόχρονης εξελικτικής διαδικασίας που γενικά προσανατολίζεται προς την καταλληλότητα προσαρμογής. Μπορεί να μη μας αρέσει πάντα αυτό που είμαστε αλλά είναι μάλλον ασφαλές να συμπεράνουμε πως είμαστε, σαν βιολογικά όντα, όχι μια τυχαία συναρμολόγηση ικανοτήτων αλλά περισσότερο ένα όλο που συνδέεται μεταξύ του, στο οποίο οι διάφορες λειτουργίες υποστηρίζουν η μια την άλλη με τέτοιο τρόπο που ακόμη και τα ίδια τα όρια των ικανοτήτων μας είναι σημαντικά για να λειτουργήσει. Μερικές φορές μπορεί, για παράδειγμα, να ευχόμαστε να ήταν λιγότερο επιθετικοί οι άνθρωποι, όμως η επιθετικότητα δεν έχει μόνο σαν αποτέλεσμα να σκοτώνονται οι άνθρωποι μεταξύ τους, αλλά και στην ανταλλαγή φιλοσοφικών επιχειρημάτων. Μπορούμε να διαχωρίσουμε βιολογικά την καλή επιθετικότητα από την κακή; Πόσα από αυτά που υπερηφανευόμαστε μπορούν να χαθούν χωρίς επιθετικότητα;


Γενικά, ένα χαρακτηριστικό που έχει ανεπιθύμητα αποτελέσματα μπορεί να έχει άλλα αποτελέσματα που επιδοκιμάζουμε. Αντίστοιχα, μια ικανότητα που μας φαίνεται επιθυμητή μπορεί να απαιτεί τη μετατροπή και εξουδετέρωση άλλων ικανοτήτων που θεωρούμε εξίσου επιθυμητές. Αν μπορούσαν να φυτρώσουν φτερά στις πλάτες μας, αυτό και μόνο δεν θα μας επέτρεπε να πετάξουμε, γιατί το σώμα μας δεν είναι φτιαγμένο για να πετάει. Πολλά άλλα πράγματα θα έπρεπε να αλλαχθούν για να καταφέρουμε να πετάξουμε, κάποια από τα οποία δε θα θέλαμε να χάσουμε. Ο λόγος για τον οποίο μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τον εαυτό μας γρηγορότερα αλλά που δεν πετάμε είναι γιατί το πρώτο είναι μέσα στην ακτίνα αυτού που μας επιτρέπει η φύση να είμαστε ενώ το δεύτερο όχι. Μέσα σ’ αυτή την ακτίνα η βελτίωση είναι δυνατή και, αναλόγως από το τι θέλει κανείς στη ζωή, είναι κι επιθυμητή. Παρόμοια, μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας ή τα μυαλά των παιδιών μας να βελτιώσουν τη μνήμη, να κατανοούν τη λογοτεχνία, ή οτιδήποτε μπορεί να θεωρούμε άξιο βελτίωσης, χωρίς να βάζουμε σε κίνδυνο την οργανική ισορροπία της φύσης μας. Αν όμως πάμε πέρα από αυτό και θελήσουμε να γίνουμε κάτι άλλο, με ικανότητες που κανονικά δεν είναι ανοιχτές σε μας, τότε δεν υπάρχει εγγύηση για τίποτα. Απλά δεν ξέρουμε τι θα συμβεί κι αν θα κερδίσουμε κάτι από αυτό. Με άλλα λόγια, δεν ξέρουμε καν αν αυτή η ενίσχυση είναι δυνατή. Έτσι ο Fukuyama έχει δίκιο όταν απαντάει στην ερώτηση τι είναι αυτό που «θέλουμε να προστατεύσουμε από όποιες μελλοντικές προόδους στη βιοτεχνολογία» λέγοντας ότι: «θέλουμε να προστατεύσουμε το πλήρες φάσμα των περίπλοκων, ανεπτυγμένων φύσεων μας ενάντια σε απόπειρες αυτό – μετατροπής. Δε θέλουμε να διαταράξουμε ούτε την ενότητα ούτε τη συνέχεια της ανθρώπινης φύσης» (σ. 172).


Όμως ακόμη κι όταν αγνοούμε την πιθανότητα μιας τέτοιας διατάραξης και υποθέτουμε ότι μπορούμε να απομονώσουμε μεμονωμένες ικανότητες για ενίσχυση μπορεί ακόμη να αμφιβάλουμε ότι υπάρχουν κάποιες που συνεισφέρουν ξεκάθαρα στην ανθρώπινη ευεξία, οτιδήποτε θέλει ο καθένας να είναι, να κάνει, ή να επιτύχει. Προσωπικά, μπορώ να σκεφτώ αρκετά πράγματα που θα ήθελα να δω να βελτιώνονται στον εαυτό μου και η βελτίωση των οποίων, φαντάζομαι, θα αύξανε την ποιότητα ζωής μου και την ευεξία, ή θα με έκανε να ανθίσω περισσότερο. Είναι όμως αυτά τα πράγματα ίδια για τον καθένα; Είναι πραγματικά, όπως προτείνει ο Julian Savulescu, «μέσα που εξυπηρετούν κάθε σκοπό» που είναι εγγενώς επιθυμητοί χωρίς να παίζει ρόλο ποιο είναι το σχέδιο για τη ζωή του καθενός; Ίσως αυτό να μοιάζει εύλογο στους περισσότερους από μας μόνο γιατί έχουμε εκπαιδευτεί να έχουμε κάποιο βαθμό κατανόησης για τις αποκαλούμενες υψηλότερες βαθμίδες απόλαυσης, ας πούμε, σαν τη μελέτη της λογοτεχνίας και της τέχνης.


Τουλάχιστον έχουμε όλοι εκπαιδευτεί να πιστεύομε ότι υπάρχει κάποια αξία σε αυτές τις δραστηριότητες. Ταυτόχρονα όμως βλέπουμε ότι η κατανόησή μας είναι περιορισμένη και θα μπορούσε να είναι βαθύτερη ώστε το να μπορούμε να εκτιμήσουμε αυτά τα πράγματα είναι διαισθητικά ελκυστικό. Μπορούμε όμως πραγματικά να υποθέσουμε ότι θα ήταν καλό για όλους αν είχαν αυτή την βελτιωμένη κατανόηση; Θα ήταν καλύτερα αν αφιερώναμε όλοι το χρόνο μας στην ανάγνωση του Προυστ αντί να καταβροχθίζουμε το τελευταίο μυθιστόρημα του Tom Clancy; Είναι ένα ευτυχισμένο γουρούνι λιγότερο ευτυχισμένο από έναν ευτυχισμένο Σωκράτη, πόσω μάλλον από έναν ανικανοποίητο Σωκράτη που υποφέρει όταν δεν έχει αρκετή διανοητική εισροή; Αν η ευτυχία ήταν το πιο σημαντικό, τότε η υψηλή διανόηση δεν θα ήταν αναγκαστικά ένα πλεονέκτημα, και δεν θα είχαμε λόγο να την προωθούμε. Η χαμηλή διανόηση θα μπορούσε να είναι πολύ βοηθητική πράγματι για να μεγιστοποιεί τις απλές απολαύσεις της ζωής. Έτσι λοιπόν όταν σκεφτόμαστε την ενίσχυση των ανθρώπινων χαρακτηριστικών στοχεύοντας στην ευεξία θα έπρεπε να προσπαθήσουμε να κάνουμε τους ανθρώπους λιγότερο έξυπνους απ’ ότι περισσότερο.

«Η πιθανότητα να είναι το άτομο ταυτόχρονα το υποκείμενο και αντικείμενο της ίδιας του της γνώσης υποδηλώνει μια αντιστροφή της δομής των ορίων».
– Φουκώ «Η γέννηση της κλινικής»


Η Amanda Fielding πατάει το κουμπί της εγγραφής στην video camera της και χρησιμοποιώντας ένα ηλεκτρικό τρυπάνι, ένα νυστέρι και μια υποδόρια σύριγγα (για να χορηγήσει ένα τοπικό αναισθητικό) αρχίζει να ανοίγει μια τρύπα στο κεφάλι της. Η Κα Fielding είναι η χειρουργός και η ασθενής. Είναι επίσης μια ενθουσιώδης υποστηρίκτρια μιας από τις παλιότερες χειρουργικές πρακτικές, αυτής του τρυπήματος του εγκεφάλου – μια διαδικασία διάνοιξης τρύπας στο κρανίο για να ανακουφιστεί ο εγκέφαλος από την πίεση που δημιουργεί μια διαπιστωμένη ασθένεια ή ένα τραύμα.


Στη Βορειοδυτική πολιτεία του Γουαϊόμινγκ ένας έξυπνος και επιδέξιος τεχνίτης λουστράρει τις ειδικής κατασκευής «προσθέσεις» του. Είχε προβλήματα με τα δόντια του και του λείπουν αρκετά, ενώ τα έξοδα και η διαδικασία να αναθέσει σε οδοντίατρο να του τοποθετήσει χειρουργικά τα μοσχεύματα των τεχνητών δοντιών ήταν απαγορευτικά. Κατασκεύασε τα καινούρια του δόντια από ρητίνη. Χρησιμοποιώντας Ambesol σαν αναισθητικό προέβη στη διαδικασία να τοποθετήσει τα ειδικής κατασκευής οδοντικά μοσχεύματά του.


Ένας αρσενικός ενήλικας έκανε περιτομή στον εαυτό του για να αποφύγει το έξοδο μιας συμβατικής εγχείρησης. Η διαδικασία χρειάστηκε έξι διαφορετικές εγχειρήσεις σε μια περίοδο 15 ημερών. Στο πέος τοποθετήθηκε πάγος σαν αναισθητικό.


Η αρκτική εξερευνήτρια Kate Jordan όντας παγιδευμένη στην Ανταρκτική μέχρι το χειμώνα εφάρμοσε τη δική της βιοψία στήθους με μια λεπτή βελόνα, μόλις ανακάλυψε ένα εξόγκωμα στο στήθος της.


Η ζωή του Victor Yazykov βρισκόταν σε κίνδυνο, ήταν 900 μίλια στη θάλασσα και υπέφερε από ένα θανατηφόρο απόστημα στον αγκώνα του. Στην ξηρά, στη Νέα Αγγλία, ανατέθηκε στον γιατρό Daniel Carlin του Ιατρικού Κέντρου της Νέας Αγγλίας να δώσει ιατρικές συμβουλές στους AroundAlone Racers. Ο γιατρός Carlin έστειλε στον Κο Yazykov μέσω email ένα πρωτόκολλο 13 βημάτων για το πως να κόψει με νυστέρι και να στραγγίξει το απόστημα. Ο Κος Yazykov κατάφερε να ολοκληρώσει τη διαδικασία επιτυχώς.


Ύστερα από χρόνια αμφισβητήσεων από άλλους για την υπόθεση σχετικά με την αιτιολογία του πεπτικού έλκους, ένας Αυστραλός ερευνητής επέλεξε να πιει ένα ζωμό Ελικοβακτήριου του πυλωρού που θεωρούσε σίγουρο πως θα επέφερε κακώσεις έλκους στο δωδεκαδάχτυλό του. Όταν οι προβλέψεις του αποδείχτηκαν αληθινές ο ερευνητής απέδειξε τη θεραπεία με αντιβιοτικά.


Το 1921 στην πόλη Κέιν της Πεννσυλβάνια ένας γιατρός απεγνωσμένος να αποδείξει κάτι στο ιατρικό κατεστημένο, παίρνει ένα μαχαίρι και με τοπική αναισθησία ανοίγει την ίδια του την κοιλιά. Ο γιατρός Evan O’Neill Kane, ένας εξηντάχρονος παλιός Αρχιχειρουργός «πίστευε ότι ο αιθέρας χρησιμοποιούταν υπερβολικά συχνά όταν θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται λιγότερο επικίνδυνα τοπικά αναισθητικά». Ο γιατρός Kane έστησε στο τραπέζι του χειρουργείου έναν καθρέφτη πάνω από την κοιλιά του και εκτέλεσε με επιτυχία μια χειρουργική διαδικασία για να αφαιρέσει τη δική του σκωληκοειδή απόφυση.


Αυτές είναι ιστορίες αυτοσυντήρησης, σωματικής εξερεύνησης. Είναι ιστορίες αυτο – χειρουργικής. Αυτές είναι σκόπιμες ενέργειες όπου μη- ψυχιατρικά άτομα που αποτολμούν ενέργειες στον προσεκτικά σταθμισμένο τομέα της χειρουργικής, όχι τόσο μακριά από την επιζήμια περιοχή του αυτο – ακρωτηριασμού. Είναι αποδείξεις εσωτερικής διαμάχης μέσα και πέρα από τη συγκατάθεση του προτύπου της ιατρικής. Σαν τέτοιες, αυτές οι ενέργειες είναι υπερ- εντοπισμένες εξεγέρσεις, τοποθετημένες σε ένα πολιτικό πρόγραμμα που αρνείται την ειρήνευση του υλικού σώματος. Οι αυτο-χειρουργοί αποκηρύσσουν τα όρια μεταξύ ασθενούς και θεράποντα. Αν χρησιμοποιήσουμε έναν πλατύ ορισμό της εγχείρησης όπως: οποιαδήποτε διαδικασία που σκόπιμα μεταβάλλει ιστό, τότε η απόσταση μεταξύ του λευκού, αποστειρωμένου, φυλασσόμενου, αποκλειστικού σταδίου και το πλοίο του Κου Yazykov αρχίζει να μικραίνει. Οι διαδικασίες πάνω στη σάρκα αφθονούν: από το πάτωμα ενός χειρουργείου σ’ ένα νοσοκομείο, τις ενέσεις Botox σε πάρτι, τα τροχίσματα στην καρέκλα του οδοντιάτρου, το Ραβίνο που εκτελεί μια περιτομή σε έναν Ναό ή σε σπίτι, το αγόρι που τρυπάει το αυτί του στο τοπικό εμπορικό κέντρο, το νεαρό κορίτσι που κάνει το πρώτο της τατουάζ, το μεσόκοπο άντρα που απλώνει λευκαντικά διαλύματα στα δόντια του, η προέφηβος στο θάλαμο μαυρίσματος, η αφαίρεση μιας σκλήθρας, και διάφορες μικροεπεμβάσεις με νυστέρι στην τουαλέτα – η χειρουργική είναι παντού γύρω μας.


Αυτή η πλατιά έκταση της χειρουργικής δείχνει μια μεταστροφή στα θεμέλια πάνω στα οποία έχει κωδικοποιηθεί η ιατρική γνώση. Η ιατρική γνώση είναι μερικώς ελεγχόμενη από το τέχνασμα της πολυπλοκότητας. Το σώμα έχει περιγραφεί τόσο εκτενώς, όταν είναι υγιές κι όταν ασθενεί, που ο απλός άνθρωπος συχνά παθαίνει σύγχυση όταν του περιγράφουν την «κατάστασή» του. Παρά την προσωπική κατανόηση του ατόμου ότι η φυσιολογία του «ασθενεί» αυτός αρχίζει να είναι εξαρτημένος από το σύστημα της ιατρικής που έχει δομηθεί γύρω από το συλλογισμό ενός «κωδικού» συμβόλων και συμπτωμάτων, κι ενός «αποκωδικοποιητή» στη μορφή του διαγνωστικού κλινικού γιατρού.


Οι αυτο-χειρουργοί αμφισβητούν την κωδικοποίηση της ιατρικής γνώσης και τις θεραπευτικές της επιλογές. Οι ενέργειές τους είναι πολιτικές και λογικές μέχρι του σημείου που δρουν για να απομυθοποιήσουν την ιατρική διαδικασία και να ξαναδιεκδικήσουν τον έλεγχο πάνω στον εαυτό τους. Η απόκρυψη κι ο έλεγχος της ιατρικής γνώσης τίθεται υπό εξέταση. Η κομψότητα των αρχών της φυσιολογίας είναι μια πηγή ομορφιάς καθώς και προτύπων. Καθώς ο πολιτισμός μας γίνεται όλο και πιο επηρεασμένος από την τεχνολογία, και η ιατρική γνώση διασπείρει, κάποια άτομα αρχίζουν να αγκαλιάζουν την πλαστικότητα του σώματός τους. Παρά τον, εκ πρώτης όψεως, εκφοβιστικό τόμο πληροφοριών και τεχνολογίας που συνεπάγονται στη διαδικασία της χειρουργικής, πολλά άτομα έχουν καταφέρει να χειριστούν τις δικές τους εγχειρήσεις. Ίσως να είναι και ακριβώς αυτή η διαθεσιμότητα όλης αυτής της πληροφορίας που οδήγησε την αυτοπεποίθηση αυτών των αυτο- χειρουργών. Αυτό φαίνεται ακόμη περισσότερο λογικό αποτέλεσμα δεδομένου ότι ζούμε σε μια εποχή που ακόμα και οι ανόργανες δημιουργίες μας είναι κατασκευασμένες με την ικανότητα να αυτο- θεραπευτούν και να αυτο- μεταμορφωθούν. Τα εργαστήρια της νανοτεχνολογίας αναπτύσσουν αυτή τη στιγμή μηχανές που έχουν ικανότητες αυτο- ρύθμισης κι αυτο- τόνωσης, που θυμίζουν πολύ το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Αυτά που ήταν κάποτε αποκλειστικά βιολογικές διαδικασίες τώρα παραχωρούνται σε ανόργανα συστήματα με μια βιο-ηλεκτρονική – μηχανική μεταφορά της γενετικής μας βάσης δεδομένων. Μια τόσο ακόρεστη επιθυμία να διασπείρουμε το βιολογικό μας μήνυμα μοιάζει να ακολουθεί τη βασικότερη ανάγκη της ζωής, από τα βακτήρια μέχρι τον άνθρωπο, την παρόρμηση να αναπαράγουμε. Αυτή η τάση είναι έμφυτη στην ενστικτώδη μας παρόρμηση για αυτοσυντήρηση.

«Το σώμα αυτο- επιδιορθώνεται συνεχώς. Κάθε πέντε ημέρες έχουμε μια νέα επένδυση στο στομάχι. Έχουμε καινούριο συκώτι κάθε δυο μήνες. Το δέρμα μας αντικαθιστά τον εαυτό του κάθε έξι εβδομάδες. Κάθε χρόνο, ενενήντα εννιά τοις εκατό των ατόμων του σώματος αντικαθίστανται.»[1]


Οι Humberto Maturana και Francisco Varela, Χιλιανοί βιολόγοι βλέπουν σε κάθε οργανισμό μια θεμελιώδη αρχή της ζωής, αναφέρονται σ’ αυτό με τον όρο «αυτο-ποίηση» – η συνεχής παραγωγή της ίδιας της ζωής. Οι Lynn Margulis και Dorion Sagan χρησιμοποιούν το μοντέλο μιας αυτο- ποιητικής οντότητας για να ορίσουν τη ζωή – ένα κύτταρο είναι ζωντανό αλλά ένας ιός όχι, ο ιός είναι υπερβολικά μικρός για να αυτο-διατηρηθεί.

«Η αναγνώριση των προτύπων ήταν ένα τόσο χρήσιμο γνώρισμα για τους προγόνους μας που, ακόμη κι αν περιστασιακά έσφαλαν, το αίσθημα της ανακάλυψης, το Εύρηκα! θα ενισχυόταν. Αισθητικές κρίσεις κομψότητας κι ομορφιάς, συχνά αναφερόμενες στην προτίμηση κάποιων εξισώσεων σε σχέση με άλλες στη Φυσική, δείχνουν ότι η επιστημονική ορθότητα μπορεί επίσης να είναι διαισθητική. Ό,τι ξέρουμε, ό,τι είμαστε ικανοί να γνωρίζουμε και να βλέπουμε, έχει διαμορφωθεί από την εξέλιξή μας ως πλάσματα που επιβιώνουν.»[2]

Αλλάζοντας για να παραμείνουμε το ίδιο είναι η ουσία της αυτο-ποίησης. Έχει εφαρμογή στη βιόσφαιρα αλλά και στο κύτταρο. Εφαρμοζόμενο στα είδη, οδηγεί στην εξέλιξη.»[3]


Η ιδέα της αυτο- επιδιόρθωσης δεν είναι ξένη προς τα κύτταρά μας. Είναι μια ιδέα που είναι εμφανής στην επιφάνεια του δέρματός μας και μέσα στις εικόνες που δηλώνουν τη δομή του πολιτισμού μας. Η αυτο- επιδιόρθωση είναι εμφανής στις δημιουργίες μας. Από τα προγράμματα “disk first aid” μέχρι την κατασκευή της σύλληψης του μετα-ανθρώπου και του υπερ- ανθρώπου, η αυτο- ποίηση εκτείνεται στη χρήση της τεχνολογίας σαν κομμάτι της εξελικτικής εξίσωσης.


Ο Φουκώ υποστηρίζει ότι το σύγχρονο σώμα γαληνεύει μέσω της τελετουργίας της κλινικής εξέτασης. Υπάρχει ένα επίπεδο αποποίησης της εξουσίας ή της κυριαρχίας πάνω στη μοίρα κάποιου που είναι αυτονόητη στην εμπιστοσύνη που δείχνει ο ασθενής προς τον κλινικό γιατρό. Άγνοια των τελευταίων εξελίξεων στη φροντίδα των ασθενών τείνει να καθιστά τον ασθενή σε μειονεκτική θέση στη σχέση της υγειονομικής φροντίδας. Αυτή η έλλειψη γνώσης γεφυρώνεται κατά πολύ από την ανάγκη του μικρού αλλά απεγνωσμένου πληθυσμού των αυτο- χειρουργών που νιώθουν ότι έχουν μόνο τους εαυτούς τους για να στηριχτούν, για να εμπιστευτούν. Όπως καταδεικνύει ο Φουκώ «Η πιθανότητα να είναι το άτομο ταυτόχρονα υποκείμενο και αντικείμενο της ίδιας του της γνώσης υπονοεί μια ανατροπή στη δομή των ορίων.»[4] Αυτή είναι η προκλητική αντιστροφή της οποίας οι αυτο- χειρουργοί συνιστούν χαρακτηριστικό δείγμα.


Στις δημιουργικές τέχνες το εξελικτικό ένστικτο του καλλιτέχνη που έχει ορίσει τον εαυτό του ως υπερ- άνθρωπο έχει οδηγήσει τον καλλιτέχνη να εξερευνήσει την αυτο-χειρουργική. Η ανάγκη να αντιμετωπιστεί το σώμα από τη σκοπιά του βιοχημικού μηχανισμού ή σαν διασυνδετικό στοιχείο με τον άψυχο κόσμο έχει απασχολήσει τις τέχνες τουλάχιστον από τα τέλη του 19ου αιώνα. Πολλοί συγγραφείς και καλλιτέχνες έχουν επιλέξει να εξερευνήσουν τις ομοιότητες και την ένωση ίσως των τεχνολογιών της ζωής και της μη ζωής. Για να εκφράσουν αυτές τις ιδεολογίες μερικοί καλλιτέχνες έχουν καταφύγει σε κατακτητικές μετατροπές στο σώμα ή «βελτιώσεις» είτε αφηρημένα ή ευδιάκριτα αναγνωρίσιμες σαν πλαστική χειρουργική. Ξεκινώντας τον 20ο αιώνα, αρκετοί καλλιτέχνες άρχισαν να εκτιμούν την επιδεκτικότητα μετάλλαξης του ανθρώπινου σώματος σαν ένας νέος «καμβάς» πάνω στον οποίο μπορούν να εκφράσουν τον εαυτό τους, κι έτσι να αυτο – πραγματωθούν. Με αυτόν τον τρόπο, η ικανότητα του να ξαναφτιάξει κάποιος τον εαυτό του καθιστά πολλές από αυτές τις ασυνήθιστες, ψευδοχειρουργικές διαδικασίες αμφισβητήσιμες σε σχέση με τις πιο ρεαλιστικές προσπάθειες που κυνηγούν οι αυτο – χειρουργοί. Μεταξύ αυτών των περφόρμανς τέχνης πάνω στο σώμα είναι η δημόσια έκθεση των εξετάσεων του κόλπου και του στήθους της Annie Sprinkle, ο Ulay Abramovic να ράβει τα χείλη του, οι πληγές από πυροβολισμό που προκάλεσε στον εαυτό ο Chris Burden και η Carolee Shleeman να αφαιρεί ένα ρολό από χαρτί σαν χειρουργικό υλικό από τον κόλπο της.


Πάνω στη σκηνή κάνοντας περφόρμανς ο Αυστραλός καλλιτέχνης Stelarc προσθέτει ένα τρίτο χέρι στο σώμα του μπροστά σε ένα κοινό από φοιτητές πανεπιστημίου όπου έχουν πουληθεί όλα τα εισιτήρια. Ενδιαφέρεται να ενισχύσει το σώμα, να το επεκτείνει και να δει τι πραγματικά μπορεί να κάνει. Ο Stelarc σε μια συνέντευξη για τη δουλειά του λέει, «Για μένα το σώμα είναι μια απρόσωπη εξελικτική, αντικειμενική κατασκευή. Έχοντας ξοδέψει δυο χιλιάδες χρόνια σπρώχνοντας και σκαλίζοντας την ανθρώπινη ψυχή χωρίς πραγματικές αισθητές αλλαγές στην ιστορική και ανθρώπινη θεώρησή μας, χρειαζόμαστε μάλλον να κάνουμε μια πιο θεμελιώδη φυσιολογική και δομική προσέγγιση, και να λάβουμε υπ’ όψη μας το γεγονός ότι μόνο μέσω ενός ριζικού ανασχεδιασμού του σώματος θα καταφέρουμε να αποκτήσουμε σημαντικά διαφορετικές σκέψεις και φιλοσοφίες.»


Στο καλλιτεχνικό φεστιβάλ “Fierce” στο Λονδίνο ο καλλιτέχνης “Franco B” έκοψε ελαφρά την κοιλιά του κι άφησε τις πληγές ανοιχτές για έξι ώρες, ώστε να εκθέσει την αργή διαδικασία του να ματώνει και να πήζει το αίμα και για να «επανεξετάσει τις ιδέες του τι είναι όμορφο».


Σε ένα άλλο παράδειγμα, η καλλιτέχνης γνωστή ως Orlan έχει μετατρέψει τον εαυτό της μέσω εκτενώς καταγεγραμμένων πλαστικών εγχειρήσεων σε μια περίοδο αρκετών χρόνων. Η αναδιαμόρφωσή της περιλαμβάνει επεμβάσεις στο πρόσωπο, τραβήγματα, ανασηκώματα και εμφυτεύματα, καθώς και ανακατασκευή στήθους και κοιλιάς.


Ο δυτικός πολιτισμός βασανίζεται από τις ασθένειες. Περίεργα σύνδρομα γεμίζουν με πύον τις πληγές που έχουν αφεθεί ανοιχτές από τα απρόσεκτα κι αδιάφορα κλινικά ιδρύματα και τον γιατρό τους, από μια κοινοπραξία που αποκαλούμε Ιατρική. Ονόματα νέων ασθενειών που αναπτύχθηκαν στο δίσκο καλλιέργειας που δημιούργησε αυτό το κενό: Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητα (ADHD, ADD), σύνδρομο χρόνιας κόπωσης, σύνδρομο ανακτημένης μνήμης, πολλαπλή χημική ευαισθησία, AIDS… Ακόμη και ιατρικά κατοχυρωμένες παθολογίες θεωρούνται ύποπτες από γιατρούς που οδηγούνται στη δυσπιστία των συμπτωμάτων των ασθενών, όπως ο χρόνιος πόνος ή η κατάθλιψη σε συνδυασμό με τη δική τους ανικανότητα να παράγουν συγκεκριμένα διαγνωστικά στοιχεία μέσω Μαγνητικής τομογραφίας, Αξονικής τομογραφίας, Υπερήχων, ή στοιχείων του εργαστηρίου και να βάλουν σ’ αυτούς τους ασθενείς την ταμπέλα των ψευτοαρρώστων, των Μυγχάουζεν, ή των συχνών πελατών.


Αυτά τα σύνδρομα είναι οι διαταραχές της ζωής όταν απουσιάζουν οι ιατρικές εξηγήσεις. Το κλίμα της φασαριόζας ιατρικής που ωθείται από το χρήμα έχει παράξει ακόμη μεγαλύτερη ανυπομονησία σε έναν ήδη ανυπόμονο χώρο – προς αποκαρδίωση του ασθενή. Οι προσταγές του Οργανισμού Διατήρησης Υγείας ή η σπανιότητα των πόρων στα κοινωνικοποιημένα συστήματα υγείας της Ευρώπης και του Καναδά έχουν διευρύνει το χάσμα μεταξύ πελάτη και θεράποντα σε μια απόσταση που, μεταφορικά και κυριολεκτικά, καθιστά την αποτελεσματική εξέταση μια απίθανη αποστολή.


Η αντίδραση στην αναντιστοιχία μεταξύ των αναγκών και των επιθυμιών ενός ασθενή και του ενδιαφέροντος ή της ικανότητας της Ιατρικής να ανταποκριθεί σ’ αυτές τις ανάγκες έχει μεγαλώσει. Αυτά τα προαναφερθέντα σύνδρομα και τα πιο επαληθεύσιμα δεινά της υπέρτασης, του διαβήτη, της καρδιακής ανεπάρκειας, του καρκίνου, της παχυσαρκίας και των παρόμοιων είναι ευρέως εξαπλωμένα. Είτε αληθινά, ή φανταστικά, ή και τα δυο, αυτές οι οντότητες είναι, μέχρι ένα σημείο, ζητούμενα από τα άτομα του πολιτισμού μας. Οι κλινικοί γιατροί της Ιατρικής δεν είναι πλέον οι αδιαμφισβήτητοι, σεβαστοί σοφοί της υγειονομικής φροντίδας, όπως ήταν κάποτε. Πολλοί από τους σύγχρονους ασθενείς φέρνουν τις δικές τους συστάσεις για την έρευνα και τη θεραπεία για να ακολουθήσει ο γιατρός τους, ειδάλλως «θα βρουν κάποιον άλλο γιατρό που θα το κάνει». Οι κοινοί θνητοί αναγνωρίζουν τώρα την επιχείρηση της ιατρικής, γιατί φτιάχνονται φάρμακα για κάποιες αρρώστιες κι όχι για άλλες, γιατί οι γιατροί συνιστούν κάποιες αγωγές κι όχι άλλες, και γιατί οι ερευνητές μελετούν κάποιες δυνητικές θεραπείες κι όχι άλλες. Τα δικαιώματα του ασθενή υπάρχουν όχι μόνο για να τον προστατεύουν αλλά και για να τον εξουσιοδοτούν.


Κάτω από αυτό το θυελλώδες κλίμα της Δυτικής Ιατρικής υπάρχουν τα διαυγή νερά της αμιγούς γνώσης, όπου τα μαργαριτάρια των στοιχείων της έρευνας πέφτουν και συλλέγονται για να τα θαυμάσει όλος ο κόσμος. Αυτά τα μερικές φορές καθαρά, άλλες φορές θολά νερά δεν είναι πλέον κρυμμένα από το ευρύ κοινό στις Ηγεμονικές σπηλιές που κάποτε τα έκρυβε η Ιατρική. Η ανατομία από την εξωτερική μέχρι την κυτταρική, τα κύτταρα από τις μεμβράνες ως τα μοριακά, τα μόρια από την αλληλουχία της βάσης του DNA, στο κουώρκ, τη φυσιολογία, την παθολογία, τη μικροβιολογία, τη βιοχημεία, την ανοσολογία, όλες αυτές οι σφαίρες της γνώσης έχουν σταχυολογηθεί σε ωραία κείμενα που μπορεί να διαβάσει ο οποιοσδήποτε. Η Θεραπευτική και η Φαρμακευτική (αν και ελεγχόμενες από την Ιατρική) είναι επίσης διαθέσιμες σ’ αυτούς που ενδιαφέρονται να μάθουν γι’ αυτές. Αυτά τα στοιχεία ήταν κάποτε το κάπως μυστικό, αλχημικό δόγμα γνωστό μόνο στους μυημένους στην Ιατρική.


Η συνέπεια του να υπάρχει μια τέτοια αποκάλυψη έχει αρχίσει μόνο να αναφαίνεται. Επιχειρηματίες γίνονται βιοτεχνολόγοι, «σαμάνοι» γίνονται εκπρόσωποι τύπου, ασθενείς γίνονται ερευνητές και θεραπευτές, ακτιβιστές γίνονται «φαρμακευτικοί» αντιπρόσωποι, καλλιτέχνες γίνονται οργανωτικές επιτροπές… Ουσιαστικά, το άτομο κερδίζει και τη γνώση και την ευθύνη του τι να κάνει μ’ αυτή τη γνώση.


Να ικανοποιήσουν τις ανικανοποίητες ανάγκες τους… να ανακουφίσουν τον πόνο τους… να ικανοποιήσουν την περιέργειά τους… να διατηρήσουν τον έλεγχο του σώματός τους… να βρουν τη θεραπεία τους… Ίσως κάποιοι απ’ αυτούς είναι οι λόγοι γιατί κάποιος θα μελετούσε, ετοίμαζε, πρόβαρε και τελικώς θα αφαιρούσε τις ίδιες του τις αμυγδαλές με έναν καθρέφτη, ένα ξυράφι, και λίγη γάζα.


Σημειώσεις

[1] Lynn Margulis and Dorion Sagan, What is Life? (Berkeley, CA: University of California Press, 2000), σ. 23.

[2] Ο.π., 32

[3] Ο.π., 33.

[4] Michel Foucault, Birth of the Clinic: An Archaeology of Medical Perception (London: Routledge, 2003), σ. 196