Εκεί που εγώ βλέπω ανθρώπους να ανακαλύπτουν πράγματα και να χρησιμοποιούν τις ανακαλύψεις τους για την επίλυση κοινών προβλημάτων (δημιουργώντας συνήθως νέα προβλήματα), ορισμένοι αυτοαποκαλούμενοι ‘μελλοντολόγοι’ βλέπουν, αντίθετα, ένα ξεδίπλωμα ‘τάσεων’. Κι ανάμεσά τους υπάρχουν ορισμένες υποκουλτούρες μελλοντολογικού χαρακτήρα, που πηγαίνουν ακόμη πιο μακριά, και βλέπουν σε αυτές τις τάσεις φωτεινά μονοπάτια που οδηγούν σε εξιδανικευμένα τεχνοαναπτυξιακά αποτελέσματα στα οποία επένδυσαν ελπίδες προσωπικής υπέρβασης.


Ανάμεσά τους υπάρχουν άνθρωποι που περιγράφονται ως μετανθρωπιστές, singulitarians, extropians, και άνθρωποι με αισιόδοξες προσδοκίες για βιοϊατρική σε νανοκλίμακα και επιστήμη υλικών, τους οποίους μπορεί κανείς δικαίως να αποκαλέσει nano-cornucopiasts. .Άνθρωποι που αυτό-προσδιορίζονται ως ‘μετανθρωπιστές’ τα συγκεντρώνουν όλα αυτά, αλλά οι μερικές επικαλύψεις τους και οι σεχταριστικές διαμάχες τους μαρτυρούν τις συνήθεις πολυπλοκότητες των αμυντικών περιθωριακών υποκουλτούρων, ιδίως εκείνων που τα μέλη τους νομίζουν ότι κρατούν τα Κλειδιά της Ανθρώπινης Ιστορίας. Υποθέτω, λοιπόν, ότι το πρώτο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι οι άνθρωποι εννοούν διαφορετικά πράγματα με τον ‘μετανθρωπισμό’, τόσο εκείνοι που διάκεινται ευνοϊκά ή ταυτίζονται μαζί του, όσο κι εκείνοι που αποδοκιμάζουν ή γελοιοποιούν τα όσα γίνονται στο όνομά του.


Προσωπικά, χρησιμοποιώ τον όρο ‘μετανθρωπισμός’ για να ασκήσω κριτικές που απευθύνονται σε ένα σύνολο μερικώς επικαλυπτόμενων τεχνοουτοπιστικών, τεχνοαναπτυξιακών στάσεων και προγραμμάτων, που όλα τους μοιάζουν να είναι ανησυχητικά αντιδημοκρατικά σε ό,τι αφορά την πρωταρχική επίδρασή τους. Κατά την άποψή μου:


1) Ο μετανθρωπισμός παρουσιάζεται, γενικά, μέσα από τη γνώριμη τάση της σκέψης του Διαφωτισμού, ενισχυμένος από τη βιομηχανοποίηση και, στη συνέχεια, τη μιντιοποίηση, που τείνει σε μια διαστρεβλωμένη, μηχανιστική υπεραπλούστευση, ειδικά σε θέματα ηθικής και κουλτούρας. Τείνει επίσης σ’ έναν συνεχή α-κριτικό τεχνολογικό ντετερμινισμό και τεχνοφιλία, μια τάση σκέψης που δέχτηκε κριτική από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε, από τους Ρομαντικούς (και άλλους) κριτικούς του Διαφωτισμού όπως επίσης κι από υπέρμαχους του Διαφωτισμού.


2) Ενεργοποιεί και υπερβάλει τα γνώριμα, παράλογα πάθη του εργαλειακού ορθολογισμού ( συγκκριμένα, τον φόβο ανικανότητας και τον πόθο παντοδυναμίας) ειδικά σε στιγμές διασπαστικής τεχνοεπιστημονικής αλλαγής όπως η σημερινή.


3) Υποκαθιστά τον πραγματισμό ενός κοσμικού δημοκρατικού οράματος για τη συνεργατική επίλυση προβλημάτων (μέσω συναίνεσης) και το συναινετικό αυτό-προσδιορισμό ( μέσω της πρόνοιας για το γενικό καλό και της διατήρησης της κυριαρχίας του νόμου), με μια πρωτοβουλία βασισμένη στην πίστη. Μια πίστη όπου η τεχνο-επιστήμη συνδέεται με υπερ-εξατομικευμένες φαντασιώσεις προσωπικής ‘υπέρβασης’, ένα όραμα εξιδανικευμένων αποτελεσμάτων και προσωπικών προσδοκιών για υπερμακροβιότητα, υπερνοημοσύνη και υπεραφθονία- ένα όραμα που νομίζω ότι είναι εννοιολογικά συγκεχυμένο και διαταράσσει τη συνετή τεχνοαναπτυξιακή διαβούλευση, στη χειρότερη δυνατή ιστορική στιγμή.


4) Επιβεβαιώνει μια πολιτική βιοϊατρικής ‘βελτίωσης’ που, ευνοώντας ένα τοπικιστικό όραμα ‘περφεξιονισμού’ έναντι μιας συναινετικής ποικιλίας επιθυμητών τρόπων ζωής, καταλήγει πολύ συχνά σε καθαρό ευγονισμό.


5) Επιβεβαιώνει την παράκαμψη, από πλευράς της τεχνοκρατικής ελίτ, της διαβούλευσης με τους πολίτες γύρω από θέματα τεχνοεπιστημονικής αλλαγής ( εξόχως ανησυχητικό αν ληφθεί υπόψη η τάση προς την ευγονική), την οποία αιτιολογεί συνήθως με τη γνώριμη αντιδημοκρατική λογική, ότι η ‘επιτάχυνση της αλλαγής’ δεν γίνεται κατανοητή από τους καθημερινούς ανθρώπους στους οποίους επιδρά ( φυσικά, οποιοσδήποτε χαρακτηρισμός για μονολιθική επιτάχυνση της τεχνοανάπτυξης είναι λανθασμένος και, πιστεύω, ότι συχνά είναι κάτι παραπάνω από μια περιγραφή της καταστροφικής κοινωνικής αστάθειας που προκαλείται από τη φιλελεύθερη χρηματοποίηση της παγκόσμιας εταιρικο-μιλιταριστικής οικονομίας, όπως τη βιώνουν εκείνοι που ωφελούνται από αυτήν, δηλαδή κυρίως οι λευκοί, οι άντρες, οι εύποροι, και μορφωμένοι καταναλωτές στον Βόρειο Ατλαντικό που θεωρούν ότι είναι ‘μετανθρωπιστές’.


6) Βασίζεται, όλο και πιο επιδεικτικά, σε συζητήσεις για έναν Υπαρξιακό Κίνδυνο (κατά την άποψή μου ανάλογες και χειρότερες από τις εξαιρετικά γνώριμες, αντιδραστικές συζητήσεις για τον ‘πόλεμο κατά της τρομοκρατίας’) και σε γεω-μηχανικές αντιδράσεις που ευνοούν την επιβολή έναντι της δημοκρατίας, το εταιρικο-στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα έναντι των αναδυόμενων ομότιμων δικτύων (p2p networks) που επαναστατούν.


7) Υποκαθιστά την πολιτική για τον εκδημοκρατισμό του κοινωνικού αγώνα για τα θέματα των νέων αναδυόμενων τεχνοεπιστημονικών αλλαγών, με μια επικίνδυνη πολιτική υποκουλτούρας, ένα πολιτικό κίνημα που κινητοποιεί την προσωπική και ομαδική ταύτιση με εξιδανικευμένα (συχνά ασυνάρτητα) τεχνοαναπτυξιακά αποτελέσματα, που ορίζονται ως ‘Το Μέλλον’, αλλά στηρίζονται ταυτόχρονα στην από-ταύτιση του μετανθρωπιστικού κινήματος από τους πραγματικούς ζώντες κατοίκους του πλανήτη.



8 ) Αποτελείται στην οργανωτική του δομή από ένα αρχιπέλαγος διασυνδεδεμένων δεξαμενών σκέψης (think-tanks) και οργανώσεις μελών που υποστηρίζονται από ενθουσιώδεις οπαδούς, που ορισμένοι απ’ ταυτούς θυμίζουν ενοχλητικά πιστούς, με ό, τι αυτό σημαίνει για την κοινωνική αποξένωση, τις μανιώδεις δημόσιες σχέσεις και την υπερβάλλουσα ρητορική και που έχουν να κάνουν μάλλον με την προσέλκυση της προσοχής παρά με τη λογική. Κριτικές παρεξηγημένες, που θεωρούνται συκοφαντικές, από τους κοινότυπους μεσαιωνικούς ζωοκεντρικούς μύθους της αυταρχικής ιεραρχίας των Αληθινά Πιστών, μέχρι τους υποτιθέμενους γκουρού, που πλασάρουν την ψευδο-επιστήμη.


Οι κριτικές αυτές είναι μερικώς επικαλυπτόμενες και συγκεκριμένοι μετανθρωπιστές στοχαστές αποτελούν μερικές φορές τον καλύτερο και άλλες τον χειρότερο στόχο τους. Έχω ασκήσει αυτού του είδους τις κριτικές της ‘υπέρτατης μελλοντολογίας’ -επιχειρηματολογώντας και με ορισμένους από τους πλέον πιστούς και ζωηρούς εκπροσώπους των μετανθρωπιστών, των singularitarians και των techno-immortalists, εδω και αρκετά χρόνια. Για μια χρονολογική καταγραφή ορισμένων από αυτές τις αψιμαχίες, συστήνω στους ενδιαφερόμενους να απευθυνθούν στην ανθολόγησή τους στα κείμενα Superlative Summary [Μια υπερθετική περίληψη] και Condensed Critique of Transhumanism [Μια συμπυκνωμένη κριτική του μετανθρωπισμού]


Είναι ένα μεγάλο δίλημμα για την υπέρτατη μελλοντολογία, και τον μετανθρωπισμό ειδικότερα, ότι οι υποστηρικτές τους πιστεύουν ότι το σχέδιο αυτό είναι εξόχως επιστημονικό, τη στιγμή που κανένα από τα αιτήματα που θεωρούν ότι προέρχονται αποκλειστικά απ’ αυτούς δεν έχει συγκεντρώσει επιστημονική συναίνεση, τη στιγμή που κανείς δεν χρειάζεται να γίνει ‘μετανθρωπιστής, ούτε υπάρχει οποιοσδήποτε λόγος να αποδώσει τον όρο ‘μετανθρωπιστική’ σε κάποια από τις κυρίαρχες τεχνοεπιστημονικές προσπάθειες και θέματα, στα οποία οι διανθρωπιστές στρέφονται όταν επιδιώκουν να αποδείξουν τη νομιμότητά τους.


Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν για τις τεχνικές δυνατότητες και τα βιοηθικά διλήμματα των αναδυόμενων μορφών γενετικής, προσθετικής και γνωστικής ιατρικής, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς μπορούν ειδικά οι μετανθρωπιστές να συμβάλουν σ’ αυτές τις συζητήσεις, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στις γενετικές θεραπείες του υπερεξανθρωπισμού και της υπερμακροβιότητας, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους.


Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που ανησυχούν για προβλήματα ασφάλειας, και φιλικότητας προς το χρήστη του λογισμικού και των δικτύων, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς οι μετανθρωπιστές ειδικά μπορούν να συμβάλουν σ’ αυτές τις προσπάθειες, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στο μονίμως μετατιθέμενο όνειρο της παλαιομοδίτικης τεχνητής νοημοσύνης ή τις προοπτικές για τη μετα-βιολογική υπερνοημοσύνη, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους. Υπάρχουν πολλοί επιστήμονες που εργάζονται στη νανοκλίμακα, γεμάτοι έξαψη και προσδοκίες, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς θα μπορούσαν ειδικά οι μετανθρωπιστές να συμβάλουν στο έργο τους, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στην έλευση των ‘νανοεργοστασίων’, προγραμματισμένες πολύ-συσκευές που αναπαράγονται σε θερμοκρασία δωματίου και μεταμορφώνουν φτηνή πρώτη ύλη σε περίπου οποιοδήποτε επιθυμητό αγαθό με μέθοδο λογισμικού, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους.


Μολονότι οι υπέρμαχοι της υπέρτατης μελλοντολογίας δηλώνουν ότι οι συζητήσεις τους είναι εντελώς επιστημονικές, κανείς μπορεί να δει ότι καθώς προχωρά η κουβέντα μπερδεύονται μεταξύ επιστήμης και επιστημονικής φαντασίας, σε μια υπερβολική, διαφημιστική συζήτηση (δεν είναι τυχαίο ότι οι επενδυτές μιλούν επίσης για τα ‘μέλλοντα’). Ενώ προσπαθούν να αποσπάσουν το ενδιαφέρον και τον προβληματισμό των πολιτών για τις σημερινές ανακαλύψεις και τεχνικές στη νανοκλίμακα, οι συζητήσεις αυτών των nano-cornucopiasts κατακλύζονται από υπέρτατες αναφορές που θυμίζουν κατά πολύ τον ψηφιακό ουτοπισμό και τις συζητήσεις για εικονικότητα της τελευταίας δεκαετίας, ή τις ενεργοποιημένες συζητήσεις για αυτοματοποίηση και πλαστική ύλη στη μεταπολεμική περίοδο, πριν απ’ αυτό, ή το αλχημικό σχέδιο μετατροπής του γραφίτη σε χρυσό, ολόκληρους αιώνες πριν απ’ αυτό.


Η προσδοκία της υπεραφθονίας θυμίζει την πολύ οικεία εισβολή της παιδιάστικης φαντασίωσης στην παράκαμψη της μάχης για τα αναγκαία: σε ψυχαναλυτικούς όρους, είναι ο πόθος για επιστροφή στην πληρότητα που εκπροσωπείται από την Αρχή της Ηδονής (Pleasure Principle) και την απάρνηση όσων εκπροσωπούνται από την Αρχή της Πραγματικότητας (Reality Principle). Ή, με άλλους όρους, είναι μια αντι-πολιτική φαντασίωση για την παράκαμψη της μάχης για συμφιλίωση της βαθιάς ριζωμένης ποικιλίας των προσδοκιών των ομότιμων μας με τους οποίους μοιραζόμαστε τον κόσμο (από την ώρα που όλοι είναι ικανοποιημένοι, μια ενοχλητική, σε προσωπικό επίπεδο, συμφιλίωση δεν είναι αναγκαία). Σε ό, τι αφορά και τις δυο αυτές πτυχές, μου φαίνεται ότι αυτή η υπέρτατη προσδοκία αποτελεί μια παράλογη αποπομπή του πυρήνα που ο Διαφωτισμός θεωρεί ουσία του- της μάχης για αυτόνομη ενηλικιότητα ( αντί για εξάρτηση από γονείς, ιερείς ή άλλες αρχές), και, εννοιολογικά, μέσω της γενικής ευημερίας και της κυριαρχίας του νόμου, για τη διαφιλονικούμενη δημόσια σφαίρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί υπέρμαχοι της υπέρτατης μελλοντολογίας διαφημίζουν τους εαυτούς τους ως υποδείγματα του ‘Διαφωτισμού’, την ώρα που βρίσκονται σε κατάσταση παιδισμού, αντι-πολιτικότητας και παραλογισμού.


Ούτε προτίθεμαι να περιγράψω ως ιδιαίτερα επιστημονικές τις συζητήσεις για την Υπέρτατη ‘Μοναδικότητα’, που ενθαρρύνουν τη φαντασίωση της προσωπικής επίτευξης ή της μαρτυρίας σχετικά με την έλευση της μεταβιολογικής υπερνοημοσύνης, τον Θεό Ρομπότ που, εάν είναι ‘Φιλικός’, θα μας λύνει όλα τα προβλήματα ή που εάν είναι ‘Μη Φιλικός’ σηματοδοτεί το τέλος του κόσμου, σε κάθε περίπτωση μια Μοναδικότητα που σφραγίζει το τέλος της ιστορίας. Ούτε τις συζητήσεις για τους υπέρτατους techno- immortalist που ενθαρρύνουν τη φαντασίωση της προσωπικής αθανασίας, μέσω της ‘μετανάστευσης’ μυαλών μετουσιωμένων σε εγκεφάλους, στην τελείως διαφορετική υλικότητα των ψηφιακών δικτύων ή των σωμάτων-ρομπότ.


Κοινή σε όλες αυτές τις συζητήσεις είναι η απογύμνωση ενός οικείου φαινόμενου (όπως η προσωπική ιδιότητα, η εξυπνάδα, η απελευθέρωση ή η ζωή) της σημερινής οργανικής, κοινωνικής, ιστορικής και βιολογικής ουσίας και ενός πλαισίου το οποίο, μέχρι στιγμής, ήταν πάντα κατανοητό, πιθανώς ως τελικό κόστος της συνοχής τους ως ιδέες, αλλά που δίνει μια αποζημίωση για την απογύμνωση της ουσίας με μια επένδυση ενισχυμένης μεσολάβησης. Αυτές οι υπερβολικές προσδοκίες μοιάζουν να λειτουργούν λίγο-πολύ ως ψευδοεπιστημονικοί συσχετισμοί στις συμβατικές διαβεβαιώσεις της θεολογίας- παντογνωσία, παντοδυναμία, ευεργεσία- που ερμηνεύονται από το σχέδιο σύλληψης της υπερφυσικής θεότητας του Θεού σε σχέδιο θεώρησης της προσωπικής υπερβατικότητας ως υπερφυσικής ημι-θεότητας, μέσω της τεχνοεπιστήμης. Αρκεί να πω ότι, κατά την άποψή μου, η επιστήμη δεν συλλαμβάνει τις υπέρτατες προσδοκίες, αλλά δίνει το πρόσχημα και την εκλογίκευση για την ανοχή πρωτοβουλιών που είναι βασισμένες στην πίστη.


Αυτός ο εξαιρετικός ισχυρισμός πίστης απαιτεί εξαιρετικά στοιχεία και υπομονετικές λεπτομέρειες. Οι μελλοντολόγοι έχουν να κάνουν με μια ολόκληρη πλειάδα προσδοκιών για εκπληκτικές διεκδικήσεις- προσδοκίες για υπερ-εξανθρωπισμό, ημι- αθανασία και παραδείσια πληρότητα- και παρόλα αυτά οι διανθρωπιστές ζητούν, με τις συζητήσεις τους, ως τίμημα της σκεπτικιστικής δέσμευσης, να εξοικειωθούν οι κριτικοί με στιγμιαίες ‘τεχνικές’ διαμάχες, που η καταλληλότητά τους εξαρτάται από την προηγούμενη αποδοχή της συνολικής περιθωριακής συζήτησης στην οποία έχουν εγκλωβιστεί. Στο μεταξύ, η δημόσια ζωή που υπερασπίζονται, ανεξάρτητα από τις ‘τεχνικές’ λεπτομέρειες που επιμένουν να κατοχυρώσουν, εξακολουθεί να προχωρεί σε ένα επίπεδο γενικότητας και υπερβολής, που είναι κυρίως φτιαγμένο από μεταφορές, αναφορές μύθων, ενεργοποιήσεις παιδιάστικων φαντασιώσεων και που υποστηρίζεται, ως επί το πλείστον, από αόριστες ικεσίες και αναπόφευκτη πρόοδο, θριαμβευτική υπερ-απλούστευση και κάποιες ‘αποδείξεις ύπαρξης’, συνήθως δανεισμένες από τη βιολογία. Αυτές δεν είναι ανάλογες με τα εξιδανικευμένα αποτελέσματα που καθοδηγούν την υπέρτατη μελλοντολογία, τουλάχιστον όχι στο βασανιστικό επίπεδο της λεπτομέρειας που αφορά τους συναινετικούς επιστήμονες και τους υπεύθυνους διαμορφωτές πολιτικής και όχι ιδιαίτερα τους ιδεολόγους, τους ιερείς και τους υποτιθέμενους καλλιτέχνες.


Η υπέρτατη μελλοντολογία δεν είναι, συνεπώς, επιστήμη. Αποτελεί μέρος μιας συζήτησης, που καιροσκοπικά παίρνει μια εξαιρετικά επιλεκτική σειρά επιστημονικών αποτελεσμάτων και ιδεών και τα διοχετεύει σε ένα πλήθος ευσεβών, πολύ παλιών και γνώριμων φαντασιώσεων, ως όνειρα περί αφθαρσίας, βεβαιότητας, αθανασίας και αφθονίας που καταφέρονται εναντίον των ορίων της ανθρώπινης κατάστασης.


Οι συζητήσεις για την υπέρτατη μελλοντολογία αποτελούν παραφορά και διαταραχή εκείνων των πτυχών του διαφωτισμού που μπορούν να κινητοποιήσουν τη συλλογική εξυπνάδα, την ικανότητα συναίνεσης, τη διαφοροποίηση της δημόσιας ζωής και την πρακτική λύση των κοινών προβλημάτων. Η πρόοδος δεν είναι υπερβατικότητα, ούτε ο διαφωτισμός είναι άρνηση των ανθρώπινων ορίων. Υπάρχει ήδη αρκετή επιδίωξη εντυπωσιασμού και αρκετός παραλογισμός, που διαστρέφουν την απολύτως αναγκαία δημόσια διαβούλευση για, παραδείγματος χάριν, τα περιβαλλοντολογικά και βιοηθικά διλήμματα της διασπαστικής τεχνοεπιστημονικής αλλαγής.

Ιστορικά, υπάρχει σκεπτικισμός στο μετανθρωπιστικό κίνημα σχετικά με την έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης. Μολονότι η ιδέα ότι τα ανθρώπινα όντα μοιράζονται σημαντικές μη βιολογικά καθορισμένες ιδιότητες όπως η νοημοσύνη ή η ευαισθησία συμβαδίζει με το σχέδιο να τροποποιηθεί το βιολογικό υπόστρωμα αυτών των χαρακτηριστικών (και να δημιουργηθούν νέα είδη από όντα που θα τα επιδεικνύουν καλύτερα), η αναφορά στην κοινή βιολογική κληρονομιά μας θεωρείται ως ρητορική στρατηγική, την οποία χρησιμοποίησαν οι αντίπαλοι ( Unesco 1997, Fukuyama 2003).


Αυτή η στάση πρέπει να εγκαταλειφθεί. Μια ισχυρή έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης είναι καταδικαστέα, αλλά μια ασθενέστερη και πιο ρεαλιστική αντίληψη της βιολογικής κληρονομιάς μας δεν πρέπει να θεωρηθεί μόνο ως κατάλληλη αλλά καίρια σε ό, τι αφορά στο σχέδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η βιολογική μας σύνθεση αποτελεί ανεκτίμητη πηγή έμπνευσης για μελλοντικούς δρόμους εξέλιξης και ταυτόχρονα επιβεβαιώνει την υπεροχή ορισμένων σεναρίων για την ανάπτυξη έναντι άλλων.


Ας αρχίσουμε με την παραδοσιακά ισχυρή έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης. Ορίζεται από δυο κεντρικές ιδέες : 1. Μοιραζόμαστε όλοι μια σειρά από βιολογικά χαρακτηριστικά. 2. Αυτά τα βιολογικά χαρακτηριστικά είναι εξαιρετικά πολύτιμα, σημαντικά και απαραβίαστα: δεν πρέπει να αλλάξουν. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι υπάρχουν πολύ λίγα βιολογικά χαρακτηριστικά που είναι, ταυτόχρονα, οικουμενικά και εξαιρετικά πολύτιμα. Αυτό είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι η σύγχρονη επιστήμη έχει αποδείξει ότι: α. υπάρχει πολύ λιγότερη οικουμενικότητα στη βιολογική μας σύνθεση απ’ ό, τι νομίζαμε, β) για κάθε συγκεκριμένο χαρακτηριστικό, ο βιολογικός σχεδιασμός μας είναι πολύ λιγότερο τέλειος και πολύ πιο βελτιώσιμος απ’ όσο περιμέναμε, γ) τα ελάχιστα χαρακτηριστικά που είναι πράγματι οικουμενικά και τα ελάχιστα που είναι πράγματι τέλεια δεν είναι συνήθως τα ίδια!


α) Σύμφωνα με τη θεωρία της εξέλιξης, αυτοί που μεταλάσσονται σήμερα θα είναι οι άνθρωποι του αύριο: σε οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή, υπάρχει πάντα μια μειοψηφία μεταλασσόμενων όσον αφορά μια ευρεία γκάμα βιολογικών χαρακτηριστικών. Μερικές φορές η εξέλιξη σχεδιάζει χαρακτηριστικά που δεν ‘προορίζονται’ καν να γίνουν οικουμενικά: είναι το φαινόμενο της επιλογής που εξαρτάται απ’ τη συχνότητα. Για παράδειγμα, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ενισχύουν την καταλληλότητα μόνο αν κατανεμηθούν με συγκεκριμένη συχνότητα στον πληθυσμό. Η οικουμενική δειλία θα ήταν καταστροφή και δεν θα αποτελούσε ποτέ επιλογή. Όταν όμως κοινωνικά εξωστρεφείς άντρες διακινδυνεύουν πολλά στην κοινωνική αρένα, οι ντροπαλοί άντρες κερδίζουν τελικά τα κορίτσια. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει μόνο με τη σωστή ισορροπία ντροπαλών και εξωστρεφών ατόμων.


β) Σε ό, τι αφορά τον τέλειο, απαραβίαστο και άπιαστο σχεδιασμό του ανθρώπινου οργανισμού, είναι πλέον σαφές ότι η εξέλιξη δεν είναι καλός σύμβουλος : τείνει να χρησιμοποιεί ξανά το ίδιο υλικό, τις ίδιες λύσεις και βρίσκει γρήγορους, ‘αρκετά καλούς’ συμβιβασμούς αντί να μεγιστοποιεί την αποτελεσματικότητα.


γ) Τέλος, υπάρχουν εξαιρετικά πολύτιμα χαρακτηριστικά που δεν είναι οικουμενικά (όπως μια ισχυρή εγγενής προδιάθεση για υγιή πνευματική λειτουργία και ευτυχία) και οικουμενικά χαρακτηριστικά που δεν είναι τόσο σημαντικά (όπως ότι κανείς δεν έχει φυσικά πράσινα μαλλιά, αλλά οι βαθύτατες αξίες μας δεν θα απειλούνταν με τη δημιουργία αυτού του φαινοτύπου) ή που δεν είναι άπιαστα, τουλάχιστον καταρχήν (όπως, γιατί πρέπει να αφήνουμε αναλλοίωτο τον αριθμό χρωμοσωμάτων μας, εάν η προσθήκη τεχνητών χρωμοσωμάτων αποδεικνυόταν δυνατή και χρήσιμη; (Stock 2002).


Πώς θα έμοιαζε μια ασθενέστερη έννοια της ανθρώπινης φύσης; Αποδυναμώνοντας τους δυο όρους, έχουμε: 1.Ορισμένα βιολογικά χαρακτηριστικά είναι πάρα πολύ διαδεδομένα και κοινά (ακόμη κι αν δεν είναι οικουμενικά).2. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι απαραβίαστα, αλλά παρόλα αυτά είναι σημαντικά και ζωτικά για μια σωστή αντίληψη σε σχέση με το τι είδους πλάσματα είμαστε (Machery 2008).


Αυτό δεν είναι απλώς ένα διανοητικό πείραμα: η επιστημονική αντίληψή μας για την ανθρώπινη βιολογία και ψυχολογία ταιριάζει ακριβώς με αυτή την περιγραφή. Μολονότι κάθε εξελιγμένος βιολογικός ή ψυχολογικός μηχανισμός δεν είναι ακριβώς οικουμενικός, οι περισσότεροι απ’ αυτούς είναι πάρα πολύ διαδεδομένοι και το αποτέλεσμα είναι ότι δυο άτομα, που έχουν επιλεγεί τυχαία, έχουν κοινό το μεγαλύτερο μέρος του βιολογικού σχεδιασμού τους. Είναι αυτή η πιο συντηρητική μορφή κοινής βιολογικής κληρονομιάς σημαντική; Εκ πρώτης όψεως, μοιάζει αμφίβολο.


Εάν ονομάσουμε νατουραλισμό τη γενική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η αντίληψη της βιολογικής μας σύνθεσης ενημερώνει για τον τρόπο που επιλέγουμε να ζήσουμε τη ζωή μας (ως άτομα και ως κοινωνία), θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι ο νατουραλισμός είναι, ιστορικά, φιλόδοξος και ντετερμινιστικός. Ο Auguste Comte πίστευε ότι η φυσιολογική, βιολογική και κοινωνιολογική γνώση του 19ου αιώνα αρκούσε για το σχεδιασμό της τέλειας κοινωνίας, όπου η ευτυχία θα ήταν μέγιστη για όλους. Έναν αιώνα αργότερα, η κοινωνιο-βιολογία και άλλες τολμηρές εκδοχές της εξελικτικής ψυχολογίας υποστήριξαν ότι κάτω από το επιφανειακό επίπεδο της πολιτισμικής διαφοράς, ο λειτουργικός σχεδιασμός μας είναι ίδιος. Σύμφωνα με αυτές τις διαβόητες μορφές νατουραλισμού, μια καλή αντίληψη για τη βιολογική φύση μας είναι ό, τι χρειαζόμαστε για να σχεδιάσουμε τον παράδεισό μας στη γη, με τον ίδιο τρόπο που μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν τέλειο ‘δαιδαλώδη παράδεισο’ για ποντίκια, λαμβάνοντας υπόψη τη φυσιολογία και την ψυχολογία τους.


Οι ιστορικά διάσημες και πολυσυζητημένες μορφές νατουραλισμού είναι ντετερμινιστικές, κι έχουμε μάθει να συνδέουμε τις δυο έννοιες. Αλλά ο νατουραλισμός δεν χρειάζεται να είναι ντετερμινιστικός. Στην ουσία του, ο νατουραλισμός είναι μια ιδέα σύμφωνα με την οποία, διαμορφώνοντας τις ζωές μας ως άτομα και ως κοινωνία, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη τα μαθήματα που προέρχονται από μια βαθιά κατανόηση ή από τη βιολογική κληρονομιά και σύνθεσή μας. Το θέμα είναι ότι η βιολογία ενημερώνει και περιορίζει την ορθολογική επιλογή μας για μια καλή ζωή και δεν την καθορίζει αυτόματα.


Εξαιτίας της σχέσης μεταξύ νατουραλισμού και ντετερμινισμού, σκεφτόμαστε συνήθως ότι ο νατουραλισμός μπορεί να είναι είτε ντετερμινιστικός (και συνδεδεμένος με μια ισχυρή έννοια της ανθρώπινης φύσης) ή εντελώς άχρηστος. Εάν αυτό αληθεύει, μια πιο αδύναμη έννοια της ανθρώπινης φύσης μπορεί να έχει μόνο ελαχιστοποιημένα αποτελέσματα στην ορθολογική επιλογή μας για μια καλή ζωή. Όποιο κι αν είναι το βιολογικό σημείο εκκίνησης, οι τρόποι που μπορούμε να αλλάξουμε μέσα από την πολιτισμική επιρροή, την προσαρμογή στο περιβάλλον και την ατομική μάθηση μοιάζουν να επισκιάζουν εντελώς τους βιολογικούς περιορισμούς.


Αυτή είναι, όμως, μια στραβή λογική. Μερικές κοινοτυπίες υπό την έννοια του βασικού σχεδιασμού μπορούν να έχουν τεράστιες συνέπειες. Δεν είμαστε ούτε πανομοιότυπα ρομπότ (που θα ήταν όλα απολύτως ευτυχή στον ίδιο κατασκευασμένο παράδεισο) ούτε πύραυλοι που μπορούν να επιλέξουν να ακολουθήσουν αυθαίρετα διαφορετικά μονοπάτια. Αυτός είναι ένας εσφαλμένος διαχωρισμός. Ακόμη και λίγες, αλλά πολύ βασικές κοινοτυπίες από την άποψη του πλάνου σχεδιασμού, μπορούν να επιδράσουν με ενδιαφέροντες τρόπους τις μελλοντικές τροχιές μας. Είναι μια γενική αρχή για την ανακατασκευή πολύπλοκων συστημάτων ή οργανισμών. Ας πάρουμε τη φυλογένεση των ειδών: μολονότι υπάρχει μια τεράστια ποσότητα ειδών στα έντομα, τα έντομα γενικά δεν θα μπορούσαν να είναι πολύ μεγαλύτερα, λόγω της βασικής μορφολογικής δομής τους. Κάτω από μια εντυπωσιακή ποσότητα ποικιλίας, οι θεμελιώδεις σχεδιαστικοί περιορισμοί εξακολουθούν να εκδηλώνουν την επιρροή τους. Ή ας πάρουμε όλους τους ιούς και τους περιορισμούς που εξελισσόμενα λειτουργικά συστήματα όπως τα Microsoft Windows κληρονομούν από προηγούμενες σχεδιαστικές επιλογές. Το ενδιαφέρον σημείο είναι, όπως τα παραδείγματα δείχνουν, ότι η διατήρηση του βασικού πλάνου είναι συμβατή με μια μαζική ποσότητα ποικιλίας.


Η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι μια μορφή ανακατασκευής ενός υπάρχοντος συστήματος. Εξ ορισμού, η ανακατασκευή διατηρεί ορισμένους βασικούς περιορισμούς του αρχικού πλάνου σχεδιασμού, γιατί διαφορετικά δεν θα επρόκειτο για ανακατασκευή αλλά για εξ ολοκλήρου εφεύρεση ενός νέου συστήματος απ’ την αρχή. Η εφεύρεση νέων ειδών από όντα δεν είναι μια ενδιαφέρουσα επιλογή για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Για να είναι μια αλλαγή ορθολογική, το τελικό σημείο πρέπει να είναι αναγνωρίσιμο ως μια ανώτερη εκδοχή του σημείου εκκίνησης ή τουλάχιστον ως ένα νέο σύστημα που καθιστά εμφανή και αναπτύσσει τη δυναμική του παλιού συστήματος. Αυτό αναγνωρίζεται ακόμη κι από την πιο σκληροπυρηνική επιστημονική φαντασία: στο μυθιστόρημα Accelerado ο Charles Stross κάνει τη διάκριση ανάμεσα στα πολύ ανεπτυγμένα ανθρώπινα όντα και στα πλάσματα που δεν αναγνωρίζεται ότι έχουν πλέον ανθρώπινη συνείδηση (Stross 2005). Στο μυθιστόρημά του, το να αναγνωρίζεται ότι κάποιος έχει μια εμπειρία ανθρώπινου τύπου είναι συμβατό με το να ζει παράλληλες ζωές στη φαντασία κάποιου ή να αφομοιώνει σε μια στιγμή μια τεράστια ποσότητα πληροφοριών. Αυτό δείχνει ότι ο σεβασμός του βασικού πλάνου σχεδιασμού μας αφήνει σημαντικά περιθώρια αλλαγής.


Σημαίνει αυτό ότι δεν πρέπει ποτέ να αλλάξουμε τις βασικές σχεδιαστικές στρατηγικές που είναι αυτονόητες στη βιολογική κληρονομιά μας; Όχι. Αλλά σημαίνει ότι δεν είναι φρόνιμο να τις αλλάξουμε όλες την ίδια στιγμή, ή τουλάχιστον χωρίς μια πολύ καλή δικαιολογία. Για να το δούμε πιο θετικά, μια καλή αντίληψη του βασικού βιολογικού σχεδιασμού μας μπορεί να εμπνεύσει συγκεκριμένα προγράμματα ανάπτυξης.


Για παράδειγμα, από τον σχεδιασμό μας έχουμε ορισμένες συναισθηματικές ανάγκες και η συναισθηματική οικονομία μας ακολουθεί μια βασική λογική. Σε οποιονδήποτε πολιτισμό, ένα άτομο χρειάζεται μια ορισμένη ποσότητα θετικών συναισθημάτων για να επιβιώσει, διαφορετικά αυτός ή αυτή αρχίζουν να πέφτουν σε κατάθλιψη και να σκέφτονται την αυτοκτονία. Έχει αποδειχτεί ότι τα θετικά συναισθήματα αποτελούν κυριολεκτικά ένα ψυχολογικό καύσιμο που οι νοητικοί μηχανισμοί μας χρειάζονται για να λειτουργούν σωστά. Ακόμη κι ο μελαγχολικός ή χαμένος ποιητής χρειάζεται κάποιες πηγές ικανοποίησης για να παραμένει στη ζωή (Fredriskson Barbara 2009). Όταν σκεφτόμαστε πώς να αναπτύσσουμε τα ανθρώπινα όντα, είναι φρόνιμο να σεβόμαστε αυτό τον βασικό περιορισμό της συναισθηματικής οικονομίας μας, προκειμένου να δημιουργήσουμε οργανισμούς με αναγνωρίσιμη συναισθηματική ζωή ‘ανθρώπινου τύπου’.


Ο μετανθρωπισμός υπεράσπισε πάντα την αξία της ελευθερίας στην ατομική και συλλογική αυτό-εξέλιξη. Ακόμη όμως κι οι πιο πιστοί υπέρμαχοι της ελευθερίας την σκέφτηκαν ως το καλύτερο κριτήριο και δρόμο για μια καλή ζωή: μια επιλογή μπορεί να είναι ανόητη ακόμη κι αν είναι ελεύθερη. Η άσκηση της ελευθερίας πρέπει να είναι ορθολογική. Μια βαθιά κατανόηση της κοινής βιολογικής κληρονομιάς μας θα παίξει κομβικό ρόλο στις ορθολογικές επιλογές μας για αυτό-ανάπτυξη.



Αναφορές

- Fredrickson Barbara, L. (2009). Positivity. New York, Random House.

- Fukuyama, F. (2003). Our posthuman future: Consequences of the biotechnological revolution, Picador USA.

- Machery, E. (2008). “A Plea for Human Nature.” Philosophical Psychology 21: 321-330.

- Marcus, G. (2008). Kluge: The Haphazard Construction of the Human Mind, Houghton Mifflin Co.

- Stock, G. (2002). Redesigning humans: our inevitable genetic future, Houghton Mifflin Boston, New York.

- Stross, C. (2005). Accelerando, Orbit.

- Unesco (1997). Universal Declaration on the Human Genome and Human Rights.

Σε ποιο είδος της ανθρωπότητας ελπίζουμε; Αυτή έχει τεθεί σαν μια από τις πιθανές υπο-ερωτήσεις που μπορούν να εμφανιστούν σε συνδυασμό με το ευρύ θέμα του «μετανθρωπισμού». Είναι ένα προκλητικό ερώτημα, όχι το ελάχιστο όμως, γιατί το ίδιο το σύμβολο της «ανθρωπότητας» είναι πλήρες θεωρητικών προβλημάτων. Ακολουθεί, ακόμη κι όταν είναι περιορισμένο στις συγκεκριμένες προκλήσεις που έχει επιφέρει η, αποκαλούμενη, «βιοτεχνολογική επανάσταση», το ερώτημα δεν μπορεί να απαιτείται να λάβει επαρκή μεταχείριση στα πλαίσια ενός σύντομου άρθρου. Παρόλα αυτά, πιστεύω ότι είναι δυνατόν να προσφέρω κάποιους ουσιαστικούς συλλογισμούς που μπορούν να οδηγήσουν, με την σειρά τους, σε μια διερευνητική απάντηση.


Με έναν τρόπο που προσομοιάζει αυτό που επακολούθησε την ανάπτυξη της κλασσικής φυσικής, τις σημαντικές εξελίξεις που πραγματοποιήθηκαν στο πεδίο της γενετικής και της βιοτεχνολογίας συνοδεύονται από την ανάδυση διάφορων αφηγήσεων που τιμούν την τεχνο – επιστημονική πρόοδο σαν τη μηχανή της προοδευτικής προέλασης της ανθρωπότητας στο μέλλον. Κάνοντας αυτόν τον παραλληλισμό δεν επιθυμώ να υπερθεματίσω για μια «εξελικτική» κατανόηση της επιστημονικής και τεχνολογικής ανάπτυξης. Ο παραλληλισμός έγινε περισσότερο για να δείξω ορισμένα χαρακτηριστικά της λογικής και της ρητορικής, που συνεπάγονται της βιογενετικής η οποία συνδέεται με τις συζητήσεις που ακολούθησαν την προγενέστερη ανάπτυξη των θετικών επιστημών με τέτοιο τρόπο που μπορούμε να μιλάμε για την επιμονή μιας «γραμμής νοήματος». Στην πραγματικότητα, οι δομικές ομοιότητες υπερβαίνουν τον τρόπο που βιώνεται η ιστορική ανάπτυξη και το ρόλο στον οποίο συντονίζεται η επιστήμη. Όπως παρατηρεί ο Paul Rabinow, το βιοτεχνικό σχέδιο, που τίθεται σαν παράδειγμα στο Human Genome Initiative, έχει μια «πλήρως σύγχρονη» διάσταση, «θα μπορούσε κάποιος να πει ότι θέτε σαν παράδειγμα τον ορισμό του σύγχρονου ελλόγιμου. Η αντιπροσώπευση και η διαμεσολάβηση, η γνώση και η δύναμη, η κατανόηση και η μεταρρύθμιση, είναι από την αρχή ένθετα σαν ταυτόχρονοι στόχοι και μέσα επίτευξης.»[1] Αυτό που η «νέα γενετική» έχει προσθέσει ή μάλλον ενδυναμώσει- θέτοντας μια βαθιά πρόκληση στην Καντιανή ηθική που εμφανίστηκε σε απάντηση της «νέας φυσικής» – είναι επιστημονική παραδοχή στην πεποίθηση ότι το ον που μέσω των διανοητικών και τεχνικών του ικανοτήτων κατέχει τον εξωτερικό κόσμο θα καταφέρει να κατανοήσει και να ελέγξει ακόμη και τα μυστικά ενδότερα της ίδιας του της «ανθρώπινης φύσης». Για να είμαστε σίγουροι, ο Lenny Moss μπορεί να έχει δίκιο όταν μιλάει για «μια φρασεολογία γενετικού προγραμματισμού ως έχει».[2] Ωστόσο, η υπερβολική προβολή των μέσων που απέχει πολύ απ’ το να είναι αβάσιμη έχει παραχθεί από συζητήσεις που προκύπτουν από τα τεχνικο- επιστημονικά και εταιρικά πεδία, που αναφωνούν με αυτοπεποίθηση ότι η επιστήμη δεν θα εισάγει απλώς την ανθρωπότητα στον «κόσμο του αύριο» αλλά θα δημιουργήσει κιόλας τον «άνθρωπο του αύριο».[3]


Αυτό το σχέδιο να χαρτογραφηθεί ο ανθρώπινος γενετικός κώδικας σε ένα δίκτυο πληροφορίας που θα επιτρέπει να παρεμβαίνουμε και, πιθανώς, να καθορίζουμε τη ζωή που θα πηγάσει από τα «εγωιστικά» γονίδια, έχει προκαλέσει τόσο τρόμο και κριτική όσο και ευθυμία και υποστήριξη. Μια από τις κύριες γραμμές της κριτικής είναι ότι η βιογενετική, σε μια επανάληψη του παλιομοδίτικου επστημονισμού, επαγωγικά τοποθετεί την ανθρώπινη ύπαρξη στο φυσιοχημικό επίπεδο και σαν συνέπεια αντικειμενοποιεί τον «άνθρωπο» σαν πρώτη ύλη που μπορεί να χειραγωγηθεί, εμπλουτιστεί και τελειοποιηθεί.[4] Εφεξής, επί τη ευκαιρία, ορθώνεται το φάσμα της ευγονικής, όμως καθώς δεν έχουμε χώρο για να πραγματευθούμε αυτό το αμφιλεγόμενο ζήτημα,[5] θα σημειώσω δυο παραμέτρους που έχουν διαγνωστεί σαν δυνητικά επικίνδυνες. Πρώτον, όπως έχει ήδη τονίσει η Hannah Arendt, είναι ο αποκλεισμός και ακόμη και η απαλοιφή αυτού που θεωρείται μη φυσιολογικό και περιττό, (καταταγμένο ως ανώμαλο και παθολογικό).[6] Δεύτερον, είναι η αναγωγή των κοινωνικοπολιτικών προβλημάτων στο γενετικό επίπεδο, για να παραδοθούν κατά συνέπεια στα χέρια των ιατρικο- επιστημονικών ειδικών: η καλή ζωή και κατ’ επέκταση η καλή κοινωνία μετατρέπονται σταδιακά από ιστορικά προγράμματα σε τεχνικά ζητήματα.[7]


Οι Carlos Novas και Nikolas Rose κριτικάρουν τέτοιες αναλύσεις επί της βάσης ότι η νέα γενετική δεν αντικειμενικοποιεί απλά – ή υποκειμενικοποιεί τυραννικά – ανθρώπινα όντα αλλά έχουν ένα δημιουργικό ρόλο στην κατασκευή του ατόμου. Είναι αλήθεια ότι οι επιδράσεις της βιογενετικής στην ανθρώπινη ταυτότητα δεν είναι τόσο μονοδιάστατες όσο θέλει να υπονοήσει η αναγωγική θέση. Aντίθετα, όπως έχει επίσης τονιστεί από άλλους σχολιαστές, οι εξελίξεις σε αυτό το τεχνικο – επιστημονικό πεδίο ωθήθηκαν και είναι (ή θα είναι) αναμεμειγμένες στη σύσταση νέων μορφών υποκειμενικότητας.[8] Ωστόσο, είναι κρίσιμο να σταθμίσουμε αν υπάρχει οποιαδήποτε ουσιαστική πρόκληση του επιστημονικού είδους της βιογενετικής ή αν, ως επί το πλείστον, αυτές οι νέες μορφές «σωματικής ταυτότητας» δέχονται, συγχωνεύουν κι ενδυναμώνουν τα τεχνικο – επιστημονικά συστήματα των οποίων η εστιακή υπόθεση είναι ότι η ανθρώπινη ζωή μπορεί να βελτιωθεί και να κατασκευαστεί στο εργαστήριο (in vitro).


Επιπλέον, αυτό που δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω είναι ότι το επιχείρημα των Novas και Rose είναι η ταύτιση τους του σύγχρονου εαυτού με έναν «ελεύθερο αλλά υπεύθυνο, δραστήριο, συνετό, που εμψυχώνει τη διαγωγή της ζωής με έναν υπολογιστικό τρόπο μέσω επιλεγμένων ενεργειών, με το βλέμμα προς το μέλλον και προς μια βελτιούμενη ποιότητα ζωής του ίδιου και της οικογένειάς του». Ότι αυτός είναι ο ιδανικός αστός όπως διαγράφεται σε κυρίαρχες συζητήσεις μπορεί να ισχύει, (αν και οι Novas και Rose αποδίδουν σε συγκρατημένους τόνους την επιθυμία για τελειότητα που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες πρακτικές του διαλόγου).[9] Είναι, παρόλα αυτά, νόμιμο να υποστηρίξουμε το φιλελεύθερο κλισέ της υποκειμενικής επιλογής εμπρός στην εικονική πανταχού παρούσα πίεση που ασκείται από έναν καταναλωτικό πολιτισμό της εξομάλυνσης;[10] Όχι πως τα σύγχρονα άτομα χωνεύουν παθητικά την «άρχουσα ιδεολογία». Παρόλα αυτά, πράγματι πιστεύω ότι η εικόνα του αυτόνομου ατόμου, που θα επιλέξει το γενετικό του προφίλ όπως επιλέγει και τα πολιτιστικά του γούστα και το ύφος του ντυσίματός του, μπορεί να είναι επικίνδυνα παραπλανητική. Μάλιστα, κάποιος μπορεί επίσης να αναρωτηθεί, αν δεν λειτουργεί τελικά σαν ιδεολογικό εργαλείο που περιορίζει την αυτονομία και την ελευθερία αυστηρά στο ατομικό έδαφος, καλύπτοντας, και ταυτόχρονα αποζημιώνοντας για τη γρήγορη απώλεια της ικανότητάς μας να συμμετέχουμε και να επεμβαίνουμε στα γεγονότα και τις διαδικασίες που δίνουν μορφή στο παρόν μας. Θέτοντας τα σαν παράδειγμα, ενώ η καινούρια διαφήμιση του Blue Ray Disc διαβεβαιώνει ότι «η επιλογή είναι δική σας», στη Γαλλία η κυβέρνηση σκέφτεται να επιβάλλει οικονομικές κυρώσεις σε συνδικαλιστές ώστε το δικαίωμα να απεργούν δεν «καταχράται».[11]


Σ’ αυτή την περίσταση ας θυμηθούμε επίσης ότι παρά την τόση φασαρία γύρω από τις ατέλειωτες πιθανότητες που μας εξασφαλίζουν η επιστήμη και η τεχνολογία, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές υπάρχουν εκατομμύρια που χάνουν τις δουλειές τους, που ζουν στις φτωχογειτονιές και δεν μπορούν να αγοράσουν ούτε τα υποτυπώδη φάρμακα για τα παιδιά τους. Σε έναν εντυπωσιακό παραλληλισμό η Barbara Maria Stafford παρατηρεί πως «με όλο και περισσότερη δουλειά να δίνεται σε εξωτερικούς συνεργάτες και άτομα να απολύονται άδοξα, ο κόσμος των επιχειρήσεων μιμείται το γενετικό κόσμο» (σ. 105). Βέβαια, η λογική και η ανάπτυξη της βιογενετικής δεν μπορούν να συγκριθούν ποσοτικά με το παράδειγμα ενός διάχυτου παντού καπιταλισμού.


Η βιογενετική όμως, δεν εκτυλίσσεται σε ένα πολιτιστικό και κοινωνικοπολιτικό κενό αλλά στα πλαίσια ενός βιοπολιτικού και καπιταλιστικού ορίζοντα, του οποίου οι επικαλυπτόμενοι άξονες είναι η παραγωγικότητα, ο ανταγωνισμός, η αποτελεσματικότητα, η απόδοση, η χρηστικότητα, η εμπορευματοποίηση, η υγεία και η ομαλότητα. Με αυτό το πνεύμα σα σημείο εκκίνησης τους η κολλεκτίβα Critical Art Ensemble (Σύνολο Κριτικής Τέχνης) επιχειρηματολογούν ότι η βιογενετική είναι μέρος μιας αναδυόμενης «Μηχανής της Σάρκας», π.χ. ένα «βαριά θεμελιωμένο ρευστό δίκτυο επιστημονικών και ιατρικών ιδρυμάτων με εξειδικεύσεις γνώσεων στη γενετική, κυτταρική βιολογία, βιοχημεία, ανθρώπινη αναπαραγωγή, νευρολογία, φαρμακολογία κλπ. Σε συνδυασμό με νομαδικές τεχνοκρατίες εσωτερικής όρασης και χειρουργικής ανάπτυξης… Έχει δυο πρωταρχικές εντολές – να εισβάλει ολοκληρωτικά στη σάρκα με όραση και χαρτογραφικές τεχνολογίες (ξεκινώντας ένα πρόγραμμα συνολικού ελέγχου του σώματος από την ολιστική, εξωτερική διαμόρφωση του μέχρι τους μικροσκοπικούς αστερισμούς του) και να αναπτύξει τα πολιτικά και οικονομικά σύνορα των προϊόντων και υπηρεσιών της σάρκας». Ό,τι κι αν καταλαβαίνει κανείς από τη συνολικά ευρετική αξία του όρου (και δυστυχώς δεν μπορεί να παρακαμφθεί ως μια αριστεριστική θεωρία συνωμοσίας), καταφέρνει να συλλάβει το ότι η βιογενετική είναι μέρος ενός δικτύου εξουσίας – γνώσης που καρποφορεί και προϋποθέτει συγκεκριμένες σχέσεις εξουσίας, δηλαδή, σχέσεις κυριαρχίας, αποκλεισμού κι εκμετάλλευσης.


Οπότε, τι είδους ανθρωπότητα θέλουμε; Δεν ξέρω πως πολλά «ανθρώπινα» χαρακτηριστικά ξεπερνιούνται ή αλλοιώνονται στο «μετα-» του «μετανθρωπισμού» και λόγιοι σαν το Moss μπορεί να έχουν δίκιο στο ότι η υιοθεσία μιας αυστηρής «στοιχειώδους» θέσης δεν βοηθάει να συμβιβαστούμε με τις προκλήσεις που θέτει η βιογενετική. Κι όμως, με το που απελευθερωνόμαστε από την ηγεμονία των σύγχρονων ιδεολογικών ρήσεων, ένα κεντρικό κομμάτι της απάντησης δεν μπορεί να είναι πραγματικά πολύ διαφορετικό από οποιαδήποτε άλλη περίοδο που θα είχε τεθεί, δηλαδή, μια δίκαιη κι ελεύθερη ανθρωπότητα. Και η καρδιά του προβλήματος είναι εδώ: είναι δυνατόν να «κατασκευάσουμε» ή να «προγραμματίσουμε» την ελευθερία και τη δικαιοσύνη ή αντίθετα, μπορούν απλά να εφαρμόζονται; Αληθεύει, παρά τη γενικευτική τοποθέτηση της, ότι η βιογενετική έχει ενισχύσει κοινωνικούς δεσμούς κι οπότε χώρους αντίστασης και πολιτικής κινητοποίησης. Όμως, ενώ είναι σίγουρα θετικό το ότι «ο Άλλος μιλάει», το πρόβλημα είναι ότι μια τέτοια ενεργοποίηση παραμένει πιο συχνά στα όρια της πολιτικής ταυτότητας. Φυσικά δεν αυτό το μέρος για να πραγματευτούμε διεξοδικά το θέμα, αλλά δεν θα έπρεπε να αγνοούμε τις αδυναμίες σε αυτή τη μορφή πολιτικής δέσμευσης, π.χ. ότι βασίζεται στη θυματοποίηση και παίρνει την παρούσα τάξη πραγμάτων σαν δεδομένη.[12] Σε κάθε περίπτωση πάντως, ένα πράγμα είναι σίγουρο: όποιες κι αν είναι οι υποσχέσεις και οι κίνδυνοι της βιοτεχνικής επανάστασης, ο κριτικός συλλογισμός πρέπει να κινηθεί πέρα από μια κενή ηθικολογία – που ευρέως χαρακτηρίζει τη «βιοηθική» – και να ερμηνεύσει τη βιογενετική σαν ένα κοινωνικο– ιστορικό φαινόμενο που αναδύεται κι επηρεάζει μια συγκεκριμένη πραγματικότητα. Και μέσα σ’ αυτή την πραγματικότητα η δικαιοσύνη, η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και η ισότητα έχουν γίνει μόνιμες απαιτήσεις που ζητούν πολιτικές λύσεις, με το οποίο εννοούμε, όχι διαχείριση ειδικών πασπαλισμένη με ηθική αλλά την πράξη του πλήθους. Μεταξύ σωτηριολογικών ονείρων και εφιαλτικών οραμάτων σχετικά με το «μετα» ή «μετα ανθρώπινο» μέλλον μας, υπάρχει η επείγουσα ανάγκη να επιμείνουμε στη συνάφεια λίγης «κλασσικής» (αλλά όχι λιγότερο ριζοσπαστικής) πολιτικής.


Σημειώσεις

*“Τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο της ελευθερίας”. Μαρμάρινη επιγραφή στη μνήμη των Αθηναίων στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο πεδίο της μάχης, (γύρω στο 322 π.χ.)

[1] P. Rabinow, ‘Artificiality and Enlightenment: From Sociobiology to Biosociality’ in J. X. Inda (επ.), Anthropologies of Modernity: Foucault, Governmentality and Life Politics (Oxford: Blackwell, 2005), σ.182

[2] L. Moss, ‘Contra Habermas and Towards a Critical Theory of Human Nature and the Question of Genetic Enhancement’, Eugenics Old and New: New Formations, a Journal of Culture/Theory/Politics, 60, (2007), σ.139

[3] Βλ., για παράδειγμα, G. Whitney, ‘Man and Society in the New Millennium’, εργασία που παρουσιάστηκε στο Galton Institute Conference, 16-17/9/1999; O. Morton, ‘Life, Reinvented’, Wired, Issue 13.01, Ιανουάριος 2005.

[4] Ένας επιφανής κριτικός αυτής της τάσης είναι ο Jacque Testart που δεν έχει τύχει όμως μεγάλης προσοχής στον Αγγλόφωνο ακαδημαϊκό κόσμο. Βλ., παρόλα αυτά, τo κείμενο του John Marks, ‘The New Eugenics: Jacque Testart and French Bioethics’, Eugenics Old and New: New Formations, σσ.124-38; cf. F. Turner, ‘Transcending Biological and Social Reductionism’, SubStance, 30:1/2:94/95 (2001), Αφιέρωμα: On the Origin of Fictions: Interdisciplinary Perspectives, σσ. 220-235; S. A. Newman, ‘The Role of Genetic Reductionism in Biocolonialism’, Peace Review, 12:4 (2000), σσ.517–524; J. A. Fuerst , ‘The Role of Reductionism in the Development of Molecular Biology: Peripheral or Central?’, Social Studies of Science, 12:2 (1982), σσ.241-278

[5] Βλ. C. Burdett, ‘Introduction: Eugenics Old and New’, H. Rose, ‘Eugenics and Genetics’: the Conjoint Twins?’, A. Petersen, ‘Is the New Genetics Eugenic?: Interpreting the Past, Envisioning the Future’, B. Armer, ‘Eugenetics: a Polemical View of Social Policy in the Genetic Age’, Eugenics Old and New; New Formations, σσ.7-12, 13-26, 79-88, 89-101

[6] H. Arendt, ‘On the Nature of Totalitarianism: an essay in understanding’, Essays in Understanding 1930-54: Formation, Exile and Totalitarianism, ed. J. Cohn, (New York: Random House, 2005), σσ.328-60; cf. H. Rose, ο.π.; K-S. Taussig, R. Rapp, D. Heath, ‘Flexible Eugenics: Technologies of the Self in the Age of Genetics’, Anthropologies of Modernity, σσ.194-212; R. Carter, ‘Genes, Genomes and Genealogies: the Return of Scientific Racism?’, Ethnic and Racial Studies, 30:4 (2007), σσ. 546-56

[7] Βλ. R. C. Dreyfuss –D. Nelkin, ‘The jurisprudence of genetics’, Vanderbilt Law Review 45:2 (1992), σσ. 313–48; E. Willis, ‘Public Health, private genes: the social context of genetic biotechnologies’, Critical Public Health, 8:2 (1998), σσ.131-9; A. Lippman, ‘Led (astray) by genetic maps: the cartography of the human genome and health care’, Social Science and Medicine, 35:12 (1992), σσ.1469-76; T. Duster, Backdoor to Eugenics, (London: Routledge, 2003)

[8] πχ. P. Rabinow, ο.π.; K-S. Taussig, R. Rapp, D. Heath, ο.π.; D. J. Haraway, Simians, Cyborgs and Women: The Reinvention of Nature, (London: Free Association Books, 1991)

[9] Βλ. B. M. Stafford, ‘Self-Eugenics: The Creeping Illusioning of Identity from Neurobiology to Newgenics’, Eugenics Old and New; New Formations, σσ.102-11; K-S. Taussig, R. Rapp, D. Heath, ο.π.; C. Cogdell, ‘Products or Bodies? Streamline Design and Eugenics as Applied Biology’, Design Issues, 19:1 (2003), σσ. 36-53

[10] Βλ. C. Chambers, Sex, Culture and Justice: The Limits of Choice, (Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2008); C. Salmon, Storytelling: Η μηχανή που κατασκευάζει ιστορίες και χειραγωγεί τα πνεύματα (Αθήνα: Πολύτροπον, 2008); R. Sassatelli, ‘The Commercialization of Discipline: Keep-fit Culture and its Values’, μτφ. A. Collins, Journal of Modern Italian Studies, 5:3 (2000), σσ. 396-411.

[11] Βλ. Ρ. Βρανάς, ‘Δρόμοι’, TA NEA, 09/02/2009

[12] Βλ. W. Brown, Politics out of History, (Princeton: Princeton University Press, 2001), σσ.18-61; E. Meiksins Wood, Η δημοκρατία ενάντια στον καπιταλισμό: Για μια ανανέωση του ιστορικού υλισμού (Αθήνα: Στάχυ, 1998), σσ.233-56

Ο χρόνος είναι πολύ παράξενη υπόθεση- περίπου τόσο φευγαλέος και δύσκολος να τον σταματήσεις όπως μια συνείδηση σε εγρήγορση. Μοιάζει να ρέει- σαν χείμαρρος που κυλάει ασταμάτητα- αλλά τι είναι αυτό που δημιουργεί τη ροή; Έχουμε την αίσθηση πως το παρόν είναι η μόνη στιγμή του χρόνου που υπάρχει πραγματικά. Το παρελθόν είναι μια σκιώδης μνήμη. Το μέλλον μια αφηρημένη αβεβαιότητα. Οι φυσικοί δεν το βλέπουν έτσι. Το παρόν δεν έχει προνομιακό καθεστώς στις εξισώσεις τους. Ορισμένοι σημερινοί φυσικοί έχουν φτάσει στο σημείο να περιγράφουν το παρόν σαν μια ψευδαίσθηση, προϊόν του νου του παρατηρητή…


Για τους ποιητές, ο χρόνος δεν είναι παρά ψευδαίσθηση. Ακούν το κάρο του με τους τροχούς να πλησιάζει γρήγορα, προσδοκούν να αφήσουν πατημασιές στις άμμους του, εύχονται να υπήρχε περισσότερος ώστε να σταθούν και να κοιτάξουν, τον καλούν να στήσει το καραβάνι του, μόνο για μια μέρα. Οι παροιμίες δηλώνουν ότι η αναβολή είναι ο κλέφτης του, ή, υπολογίζουν, με αμφίβολη ακρίβεια, την αναλογία των σημαδιών που άφησε. Οι αρχαιολόγοι ξεθάβουν ροζ-κόκκινες πόλεις που έχουν τα μισά του χρόνια. Οι ιδιοκτήτες των παμπ τον αναγγέλλουν, παρακαλώ κύριε. Τον χάνουμε, τον ξοδεύουμε, τον μακραίνουμε, τον σπαταλούμε, τον σκοτώνουμε.


Πολύ πριν υπάρξουν ρολόγια ή ημερολόγια, εμείς –στην πραγματικότητα, όλα τα ζώα και τα φυτά- υπολογίζαμε τις ζωές μας σύμφωνα με τους κύκλους της αστρονομίας. Με την κλίση εκείνων των μεγάλων ρολογιών στον ουρανό: την περιστροφή της γης στον άξονά της, την περιστροφή της γης γύρω από τον ήλιο και την περιστροφή της σελήνης γύρω από τη γη.


Με την ευκαιρία, είναι εκπληκτικό πόσοι άνθρωποι πιστεύουν ότι η γη βρίσκεται κοντύτερα στον ήλιο το καλοκαίρι απ’ ό, τι το χειμώνα. Εάν ίσχυε αυτό, οι Αυστραλοί θα είχαν χειμώνα την ίδια εποχή με μας. Ένα λαμπρό παράδειγμα του Σωβινισμού του Βόρειου Ημισφαίριου αποτελεί μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας σύμφωνα με την οποία μια ομάδα ταξιδιωτών του διαστήματος, σε κάποιο μακρινό αστρικό σύστημα, ένιωσε νοσταλγία για τον δικό της πλανήτη: ‘Όσο σκέφτομαι ότι στη Γη είναι άνοιξη!’


Το τρίτο μεγάλο ρολόι στον ουρανό μας, η σελήνη σε τροχιά, ασκεί την επίδρασή του στα ζωντανά πλάσματα κυρίως μέσω της παλίρροιας. Πολλά πλάσματα της θάλασσας κανονίζουν τις ζωές τους σύμφωνα με το σεληνιακό ημερολόγιο. Το σκουλήκι Παλόλο του Ειρηνικού, Palolo viridis ή Eunicis viridis ζει στις σχισμές των κοραλλιογενών υφάλων. Νωρίς το πρωί, δυο συγκεκριμένες μέρες, στη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου της Σελήνης τον Οκτώβριο, τα πίσω μέρη όλων των σκουληκιών αποσπώνται ταυτόχρονα και ανέρχονται στην επιφάνεια για να επιδοθούν σε μια φρενίτιδα αναπαραγωγής. Πρόκειται για αξιοσημείωτα πίσω μέρη. Διαθέτουν ακόμη και ένα ζεύγος ματιών το καθένα.


Το ίδιο συμβαίνει, 28 μέρες αργότερα, στο τελευταίο τέταρτο της Σελήνης του Νοεμβρίου. Η χρονική στιγμή είναι τόσο προβλέψιμη που οι νησιώτες ξέρουν ακριβώς πότε να βγουν με τα κανό τους για να μαζέψουν τα πίσω μέρη των σκουληκιών Παλόλο που σφαδάζουν και τα οποία αποτελούν εκλεκτή λιχουδιά.


Σημειώστε ότι τα σκουλήκια Παλόλο ολοκληρώνουν τη συγχρονία τους , χωρίς να αντιδρούν ταυτόχρονα σε κάποιο ειδικό σήμα από τον ουρανό. Κάθε σκουλήκι, ανεξάρτητα, ολοκληρώνει κύκλους που καταχωρούνται σε πολλούς σεληνιακούς κύκλους. Όλα συγκεντρώνουν τον ίδιο αριθμό, με τα ίδια δεδομένα, σαν καλοί επιστήμονες, φτάνουν στο ίδιο συμπέρασμα και το πίσω μέρος τους αποσπάται ταυτόχρονα.


Παρόμοια είναι η ιστορία των φυτών που συγχρονίζουν τις εποχές ανθοφορίας τους ολοκληρώνοντας διαδοχικά αλλαγές υπολογισμένες με τη διάρκεια της ημέρας. Πολλά πουλιά κανονίζουν το χρόνο αναπαραγωγής τους με τον ίδιο τρόπο. Αυτό αποδεικνύεται εύκολα με πειράματα που χρησιμοποιούν τεχνητά φώτα, τα οποία ανάβουν και σβήνουν με χρονοδιακόπτες για να μιμηθούν τεχνητά τη διάρκεια της ημέρας, σε διαφορετικές εποχές του χρόνου.


Τα περισσότερα ζώα και πουλιά-ενδεχομένως όλα τα ζωντανά κύτταρα- έχουν εσωτερικά ρολόγια θαμμένα βαθιά στη βιοχημεία τους. Αυτά τα βιολογικά ρολόγια εκδηλώνονται σε όλα τα είδη φυσιολογικών ρυθμών, όπως και ρυθμών που έχουν να κάνουν με τη συμπεριφορά. Μπορούμε να τα μετρήσουμε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Συνδέονται με τα εξωτερικά αστρονομικά ρολόγια και είναι κανονικά συγχρονισμένα μαζί τους. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι παρ’ όλο που τα βιολογικά ρολόγια είναι ξέχωρα από τον έξω κόσμο, δουλεύουν ανεξάρτητα απ’ αυτόν. Είναι πράγματι εσωτερικά ρολόγια. Το τζετ λαγκ είναι η δυσφορία που νιώθουμε όταν τα εσωτερικά ρολόγια μας προγραμματίζονται ξανά από το εξωτερικό Zeitgeber, ύστερα από μια πολύ μεγάλη αλλαγή γεωγραφικού μήκους.


Ασφαλώς, το γεωγραφικό μήκος συνδέεται στενά με το χρόνο. Η νικηφόρα λύση του John Harrison στη μεγάλη άμιλλα για το γεωγραφικό μήκος τον δέκατο όγδοο αιώνα δεν ήταν παρά ένα ρολόι, που παρέμενε ακριβές ακόμη και στη θάλασσα. Τα αποδημητικά πουλιά, επίσης, χρησιμοποιούν τα δικά τους εσωτερικά ρολόγια για παρόμοιους ναυτιλιακούς σκοπούς.


Να ένα ωραίο παράδειγμα εσωτερικού ρολογιού. Όπως γνωρίζετε, οι εργάτριες μέλισσες έχουν έναν κώδικα με τον οποίον λένε στα μέλη της κυψέλης τους πού βρήκαν τροφή. Ο κώδικας είναι ένας χορός με οκτώ φιγούρες, τον οποίον εκτελούν στην κάθετη κηρύθρα μέσα στην κυψέλη. Υπάρχει μια ευθύγραμμη κίνηση στη μέση της όγδοης φιγούρας που η κατεύθυνσή της δείχνει την κατεύθυνση που βρίσκεται η τροφή. Από την ώρα που ο χορός εκτελείται στην κάθετη κηρύθρα, ενώ το μέρος της τροφής βρίσκεται σε οριζόντια επιφάνεια, πρέπει να υπάρχει ένας τρόπος επικοινωνίας. Σύμφωνα με αυτόν, η προς τα πάνω κατεύθυνση στην κηρύθρα της κάθετης επιφάνειας αντιστοιχεί στην κατεύθυνση του ήλιου στην οριζόντια επιφάνεια. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση πάνω από την κηρύθρα λέει στις άλλες μέλισσες να εγκαταλείψουν την κυψέλη και να πετάξουν προς την κατεύθυνση του ήλιου. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση 30 μοιρών στα δεξιά κάθετα της κηρύθρας λέει στις άλλες μέλισσες: Εγκαταλείψτε την κυψέλη και πετάξτε σε μια γωνία 3οο στα δεξιά του ήλιου.


Πράγματι, είναι αξιοσημείωτο, και όταν ο Karl von Frisch το ανακάλυψε πρώτος, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύτηκαν να το πιστέψουν. Είναι όμως αλήθεια. Και υπάρχει και καλύτερο. Η χρήση του ήλιου ως σημείου αναφοράς παρουσιάζει ένα πρόβλημα. Κινείται. Ή μάλλον καθώς η Γη γυρίζει, ο ήλιος μοιάζει να κινείται (από αριστερά προς τα δεξιά στο Βόρειο Ημισφαίριο) καθώς η μέρα προχωρά. Πώς το αντιμετωπίζουν οι μέλισσες;


Ο von Frisch έκανε το πείραμα να παγιδέψει τις μέλισσες σε μια κυψέλη που παρατηρούσε για πολλές ώρες. Συνέχισαν να χορεύουν. Παρατήρησε όμως κάτι που είναι πράγματι πολύ καλό για να είναι αληθινό. Καθώς οι ώρες προχωρούσαν, οι μέλισσες, χορεύοντας, έστρεφαν αργά την κατεύθυνση της ευθύγραμμης κίνησης του χορού τους, έτσι ώστε να εξακολουθεί να λέει την αλήθεια για την κατεύθυνση της τροφής, αντισταθμίζοντας τη μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου. Και το έκαναν, παρ’ όλο που χόρευαν μέσα στην κυψέλη και επομένως δεν μπορούσαν να δουν τον ήλιο. Χρησιμοποιούσαν τα εσωτερικά ρολόγια τους για να αντισταθμίσουν αυτό που ‘ήξεραν’ ότι ήταν η μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου.


Αυτό σημαίνει, αν το σκεφτείτε, ότι η ευθύγραμμη κίνηση του χορού περιστρέφεται στον ίδιο ρυθμό με τον δείκτη των ωρών ενός κανονικού ρολογιού. Αντίθετα, όμως, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού (στο Βόρειο Ημισφαίριο), σαν μια σκιά σε ηλιακό ρολόι. Εσείς αν ήσασταν ο von Frisch δεν θα πεθαίνατε ευτυχής που κάνατε μια τέτοια ανακάλυψη;


Ακόμη και μετά την εφεύρεση των ρολογιών, τα ηλιακά ρολόγια εξακολούθησαν να είναι απαραίτητα για τη ρύθμιση των ρολογιών και τον συγχρονισμό τους με το μεγάλο ρολόι στον ουρανό. Οι πασίγνωστοι στίχοι του Hilaire Belloc είναι, συνεπώς, πολύ άδικοι:



‘Είμαι ένα ηλιακό ρολόι και τα κάνω θάλασσα
Αυτά που πολύ καλύτερα κάνει ένα ρολόι.’


Είναι λιγότερο γνωστό ότι ο Belloc έγραψε μια ολόκληρη σειρά στίχων, άλλοτε χιουμοριστικών και άλλοτε σοβαρών, για τα ηλιακά ρολόγια:



Πόσο αργά σέρνεται η Σκιά: αλλά όταν περνάει
Πόσο γρήγορα πέφτει η Σκιά. Πόσο γρήγορα! Πόσο γρήγορα!

Σύρσου, σκιά, σύρσου:
Δεν μπορώ να σε σταματήσω, οπότε μπορείς να συνεχίσεις.

Κλεφτά οι σιωπηλές ώρες προχωρούν, και μένουν ακίνητες
Η καθεμιά μπορεί να σε πληγώσει, και η τελευταία θα σκοτώσει.

Εκτός από τις σπάνιες περιπτώσεις που ο Ήλιος
Λάμπει, βρίσκομαι εδώ μόνο για πλάκα.

Είμαι ένα ηλιακό ρολόι, που γυρίζει ανάποδα.
Κόστισα στην ανόητη κυρά μου πενήντα λίρες.


Αυτός ο τελευταίος στίχος μπορεί να σας έρθει στο νου όταν δείτε σε κάποια έκθεση ένα εξαίσιο ηλιακό ρολόι τσέπης. Έχει ενσωματωμένη μια πυξίδα, χωρίς την οποία θα ήταν άχρηστο.


Όταν αναφέρθηκα στα μεγάλα ρολόγια στον ουρανό, δεν αναφερόμουν σε διάστημα πέραν του ενός έτους, αλλά υπάρχουν εν δυνάμει αστρονομικά ρολόγια πολύ πιο μακράς περιόδου. Ο Ήλιος μας χρειάζεται περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια για να ολοκληρώσει την περιστροφή του γύρω από το κέντρο του γαλαξία. Απ’ όσο γνωρίζω, καμιά βιολογική διαδικασία δεν έχει προσαρμοστεί σ’ αυτό το κοσμικό ρολόι.

Ο μακρύτερος χρονομέτρης που θεωρείται σοβαρά ότι επηρεάζει τη ζωή είναι μια περιοδικότητα περίπου 26 εκατομμυρίων χρόνων σε ό, τι αφορά τις μαζικές εξαφανίσεις. Τα σχετικά στοιχεία εμπλέκουν περίπλοκες στατιστικές αναλύσεις για τους ρυθμούς εξαφανίσεων σε καταγραφές απολιθωμάτων. Είναι αμφιλεγόμενο και δεν έχει αποδειχτεί οριστικά με κανένα τρόπο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μαζικές εξαφανίσεις συμβαίνουν και τουλάχιστον μια από αυτές είναι πολύ πιθανό να προκλήθηκε από την επίδραση ενός κομήτη, πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια, τότε που εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι. Ακόμη πιο αμφιλεγόμενη είναι η ιδέα ότι η πιθανότητα παρόμοιων συμβάντων φτάνει στην κορύφωσή της κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια.


Ανεξάρτητα από το ότι είναι δύσκολο να αποδειχτεί ότι υπάρχει ένα αργό ρολόι που γυρίζει με αυτή τη συχνότητα, υπάρχει το ξεχωριστό πρόβλημα της εξήγησής του. Η πιο συναρπαστική υπόθεση είναι, ίσως, ότι ο Ήλιος μας έχει ένα άστρο-αδελφή που ονομάζεται Νέμεσις. Οι δυο τους βρίσκονται σε αμοιβαία τροχιά. Μια φορά κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια, η Νέμεσις έρχεται αρκετά κοντά ώστε να διαταράξει το Νέφος του Οορτ των κομητών. Έτσι αυξάνεται η πιθανότητα ένας κομήτης να χτυπήσει τη Γη. Η θεωρία για τη Νέμεσι προωθείται ιδιαίτερα από αυτούς που την προτείνουν, αλλά είναι αποδεκτή μόνο από μια μειοψηφία ειδικών.


Ένας άλλος είπε ότι ένα αστρονομικό ρολόι μακρύτερο από ένα έτος είναι ο 11χρονος κύκλος της θέσης του ήλιου, που μπορεί να μετρά ορισμένους κύκλους, σε πληθυσμούς αρκτικών θηλαστικών, όπως παρατήρησε ο Charles Elton, αυτός ο μεγάλος Οξφορδιανός οικολόγος, σε καταγραφές από ενέδρες για γούνες της Hudson’s Bay Company. Αυτή η θεωρία είναι, επίσης, πολύ αμφιλεγόμενη.


Η αγαπημένη μου μεταφορά γύρω από τον χρόνο δεν είναι δικής μου επινόησης, σπεύδω να προσθέσω, αν και τη χρησιμοποίησα σε ένα από τα βιβλία μου. Έχει ως εξής:



Τέντωσε τα μπράτσα σου για να απεικονίσεις ολόκληρη την ιστορία της εξέλιξης από την απαρχή της ζωής, στην άκρη του αριστερού σου δάχτυλου, μέχρι τη σημερινή μέρα, στην άκρη του δεξιού σου δάχτυλου. Σε όλο το διάστημα από τη μεσαία γραμμή μέχρι αρκετά πέρα από το δεξί σου ώμο, η ζωή δεν είναι παρά βακτήρια. Η ζωή των ζώων αρχίζει να ανθίζει κάπου κοντά στον δεξί σου αγκώνα. Οι δεινόσαυροι δημιουργούνται στο μέσο της δεξιάς σου παλάμης και εξαφανίζονται κοντά στην άρθρωση του τελευταίου σου δάχτυλου. Ολόκληρη η ιστορία του Homo sapiens και του προκάτοχού μας Homo erectus περιλαμβάνεται στο πάχος της άκρης του ενός νυχιού. Όσο για την καταγραμμένη ιστορία-όσο για τη Βαβυλώνα, όσο για τον Ασσύριο που εμφανίστηκε σαν το λύκο στο μαντρί, όσο για τους Εβραίους πατριάρχες, τις λεγεώνες της Ρώμης, τους Χριστιανούς Πατέρες, τις δυναστείες των Φαραώ, τους αμετάβλητους Νόμους των Μήδων και των Περσών, όσο για την Τροία και τους Έλληνες, όσο για τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ, τους Μπήτλς και τα Spice Girls, εκείνοι και όλοι όσοι τους γνώριζαν, εξαφανίζονται μαζί με τη σκόνη ενός ελαφρού χτυπήματος μιας λίμας νυχιών.


Εάν ήμουν ιστορικός, θα έλεγα ιστορίες για το πώς διαφορετικοί λαοί αντιλαμβάνονται το χρόνο. Πώς μερικοί πολιτισμοί τον θεωρούν κυκλικό, άλλοι γραμμικό και πώς αυτό επηρεάζει ολόκληρη τη στάση τους απέναντι στη ζωή. Ή πώς το ισλαμικό ημερολόγιο βασίζεται στον σεληνιακό κύκλο, ενώ το δικό μας είναι ετήσιο. Πώς ήταν φτιαγμένα τα ρολόγια πριν ο Γαλιλαίος χρησιμοποιήσει την καρδιά του σαν ρολόι για να επεξεργαστεί το Νόμο για τις ταλαντώσεις του Εκκρεμούς και οι μηχανικοί τελειοποιήσουν τους μηχανισμούς διαφυγής του εκκρεμούς. Θα πρόσθετα ότι οι Κινέζοι είχαν ένα ρολόι με μηχανισμό διαφυγής, ωθούμενο από το νερό, ήδη από τον δέκατο αιώνα A(nno) D(omini) (του Σωτήριου Έτους).


Θα επεσήμανα πώς η διάμετρος των αιγυπτιακών υδάτινων ρολογιών έπρεπε να είναι διαφορετική σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, γιατί η αιγυπτιακή ώρα οριζόταν ως το ένα δωδέκατο του χρόνου μεταξύ αυγής και σούρουπου- κι έτσι μια καλοκαιρινή ώρα ήταν μακρύτερη από μια χειμωνιάτικη. Ο Richard Gregory, από τον οποίον έμαθα αυτό το αξιοσημείωτο γεγονός, παρατηρεί, με μετριοπάθεια, ότι ‘Αυτό πρέπει να έδινε στους Αιγύπτιους μια πολύ διαφορετική αίσθηση του χρόνου από τη δικιά μας…’


Εάν ήμουν φυσικός ή κοσμολόγος, η εισαγωγή μου στο Χρόνο θα ήταν ίσως η πιο αξιοσημείωτη. Θα προσπαθούσα –και πιθανώς θα αποτύγχανα- να εξηγήσω ότι το Big Bang δεν ήταν μόνο η αρχή του σύμπαντος, αλλά και η αρχή του ίδιου του χρόνου. Στην εύλογη ερώτηση, τι γινόταν πριν από το Big Bang, η απάντηση- ή τουλάχιστον αυτή με την οποία οι φυσικοί προσπαθούν μάταια να μας πείσουν- είναι πως πρόκειται απλώς για μια παράλογη ερώτηση. Η λέξη ‘πριν’ σε σχέση με το Big Bang είναι σαν να μπορείς να πας πιο Βόρεια από το Βόρειο Πόλο.


Εάν ήμουν φυσικός, θα προσπαθούσα να εξηγήσω ότι σε ένα όχημα που ταξιδεύει σε ένα υπολογίσιμο κλάσμα της ταχύτητας του φωτός, ο ίδιος ο χρόνος επιβραδύνεται – όπως γίνεται αντιληπτός έξω από το όχημα, αλλά όχι μέσα σ’ αυτό. Εάν ταξιδέψετε στο διάστημα με τέτοιες εκπληκτικές ταχύτητες, μπορεί να γυρίσετε στη γη πεντακόσια χρόνια μετά, σχεδόν χωρίς να έχετε γεράσει καθόλου. Δεν πρόκειται για κάποια θεραπευτική επίδραση που έχει το ταξίδι σε υψηλές ταχύτητες στον ανθρώπινο οργανισμό. Είναι μια επίδραση στον ίδιο το χρόνο. Αντίθετα με την κοσμολογία του Νεύτωνα, ο χρόνος δεν είναι απόλυτος.


Ορισμένοι φυσικοί είναι μάλιστα έτοιμοι να παρατηρήσουν τον πραγματικό χρόνο ταξιδίου πηγαίνοντας πίσω στο χρόνο- το όνειρο, υποθέτω, κάθε ιστορικού. Για τους μη φυσικούς είναι σχεδόν κωμικό ότι ένα από τα κυριότερα επιχειρήματα εναντίον είναι το στοιχείο του παράδοξου. Φανταστείτε ότι σκοτώσατε την προγιαγιά σας! Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έχουν απαντήσει σ’ αυτό δίνοντας στους ταξιδιώτες του χρόνου έναν αυστηρό κώδικα συμπεριφοράς. Κάθε ταξιδιώτης στο χρόνο πρέπει να ορκιστεί πως δεν θα κάνει ανοησίες με την ιστορία. Κατά κάποιο τρόπο αισθανόμαστε ότι η ίδια η φύση πρέπει να εγείρει πιο ισχυρά φράγματα από τους ευμετάβλητους νόμους και συμβάσεις των ανθρώπων.


Εάν ήμουν φυσικός, θα εξέταζα επίσης τη συμμετρία ή την ασυμμετρία του χρόνου. Πόσο βαθιά είναι η διάκριση ανάμεσα σε μια διαδικασία που τρέχει μπροστά στο χρόνο και μια που τρέχει προς τα πίσω; Πόσο ουσιώδης είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια ταινία που τρέχει προς τα πίσω ή προς τα μπρος; Οι νόμοι της θερμοδυναμικής μοιάζουν να δίνουν μια ασυμμετρία. Είναι γνωστό πως δεν μπορείτε να επαναφέρετε ένα χτυπημένο αυγό στην αρχική του κατάσταση-κι ένα σπασμένο ποτήρι δεν κολλάει ξανά μόνο του.


Μπορεί η βιολογική εξέλιξη να αντιστρέψει το θερμοδυναμικό τόξο; Όχι, γιατί ο νόμος της αυξανόμενης εντροπίας ισχύει μόνο για τα κλειστά συστήματα και η ζωή είναι ένα ανοιχτό σύστημα, που οδηγείται αντίθετα στο ρεύμα από ενέργεια που έρχεται απ’ έξω. Αλλά και οι εξελικτικιστές έχουν τη δική τους εκδοχή πάνω στο ερώτημα εάν ο χρόνος έχει κατευθυντήριο τόξο. Είναι η εξέλιξη προοδευτική;


Ε, λοιπόν, μπορεί να μην είμαι φυσικός αλλά είμαι εξελικτικός βιολόγος και καλύτερα να μη με κάνετε να αρχίσω να μιλάω γι’ αυτό το συναρπαστικό ερώτημα.


Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του Richard Dawkins στα εγκαίνια της έκθεσης “Γύρω από τον χρόνο” στο μουσείο Ashmolean, Οξφόρδη


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Richard Dawkins


Ο κόσμος του Richard Dawkins