Το Wikileaks είναι μια από τις καθοριστικές ιστορίες του Ίντερνετ, που σημαίνει ότι είναι αυτή τη στιγμή μια από τις καθοριστικές ιστορίες του σήμερα, τελεία. Τουλάχιστον τέσσερις τάσεις ευρείας κλίμακας που διαπερνούν τις κοινωνίες μας ως σύνολο συγχωνεύονται εδώ σε ένα εκρηκτικό μίγμα που οι επιπτώσεις του δεν είναι σαφείς.

Πρώτον, μια αλλαγή στην υλικότητα της επικοινωνίας. Η επικοινωνία γίνεται πιο εκτεταμένη, πιο αρχειοθετημένη και τα αρχεία αποκτούν μεγαλύτερη κινητικότητα. Δεύτερον, μια κρίση των θεσμών, ιδίως στις δυτικές δημοκρατίες, όπου η ηθικοπλαστική ρητορική και η ασχήμια της καθημερινής πρακτικής αποκλίνουν ακόμη περισσότερο την ίδια στιγμή που το θεσμικό προσωπικό ενθαρρύνεται να σκέφτεται περισσότερο για τον εαυτό του. Τρίτον, η άνοδος νέων παικτών, ατόμων υπερ-εξουσιοδοτημένων, ικανών να παρεμβαίνουν στις ιστορικές εξελίξεις σε συστημικό επίπεδο. Τέταρτον, τέλος, μια δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας (μέσω της εδραίωσης των μέσων ενημέρωσης στον ένα πόλο και της έκρηξης μη θεσμικών εκδοτών στον άλλον), η οποία αντιπαλεύεται εκείνη που περιέγραψε ο Χάμπερμας σχετικά με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην στροφή του 20ού αιώνα.


Δοχεία με διαρροή


Φανταστείτε να έπρεπε να πετάξετε περίπου 400.000 χάρτινα έγγραφα σε μια ταχυδρομική θυρίδα που είναι διακριτικά τοποθετημένη σε μια δύσκολη πλευρά ενός δρόμου. Αδύνατον. Φανταστείτε τώρα να κάνατε το ίδιο πράγμα με ψηφιακά αρχεία σε ένα USB στικ ή ανεβάζοντάς τα σε οποιονδήποτε διαδικτυωμένο υπολογιστή. Κανένα πρόβλημα. Ωστόσο, οι υλικές διαφορές ανάμεσα στα χάρτινα και τα ψηφιακά αρχεία ξεπερνούν κατά πολύ το θέμα του όγκου. Τα ψηφιακά αρχεία είναι τα ερεθίσματα που ταξιδεύουν μέσω του νευρικού συστήματος δυναμικών, διανεμημένων οργανώσεων όλων των μεγεθών. Είναι προορισμένα, από την αρχή, να κυκλοφορούν με άνεση. Διαφορετικά αυτές οι οργανώσεις θα διαλύονταν και δεν θα είχαν πλέον δυναμισμό. Όσο πιο ευέλικτες και διανενημένες είναι οι οργανώσεις, τόσο περισσότερα αρχεία παράγουν και τόσο πιο γρήγορα κυκλοφορούν. Λόγω της διανεμημένης μορφής τους και της πίεσης για διοργανωτική συνεργασία, είναι όλο και πιο δύσκολο να κρατούν αρχεία μέσα σε συγκεκριμένες οργανώσεις που τα όρια τους είναι έτσι κι αλλιώς θολά. Ερευνητές που εποπτεύουν αυτή τη διαδικασία, όπως ο David Lyon, έχουν γράψει πολλά για την ικανότητα διαρροής των “δοχείων”, εννοώντας την τάση που έχουν τα ευαίσθητα ψηφιακά αρχεία να υπερβαίνουν τα όρια των θεσμών που τα παράγουν. Αυτή η ικανότητα διαρροής οφείλεται συχνά σε εμπορικούς λόγους (ιδιωτικά δεδομένα που πωλούνται) ή σε ακαταλληλότητα( συστήματα που δεν είναι αρκετά ασφαλή) ή επειδή κάποιοι παραβιάζουν συνειδητά τις οργανωτικές πολιτικές για τους δικούς τους σκοπούς. Είτε προβαίνουν σε αποκαλύψεις καθοδηγούμενοι από τη συνείδηση, όπως είναι η περίπτωση του WikiLeaks, είτε πρόκειται για άτομα που πουλούν πληροφορίες για ιδιωτικό όφελος, όπως είναι η περίπτωση πολλών υπαλλήλων ελβετικών τραπεζών που αντέγραψαν πρόσφατα τα στοιχεία ιδιωτικών λογαριασμών και τα πούλησαν σε φορολογικές αρχές ανά την Ευρώπη. Σε ορισμένες οργανώσεις όπως οι τράπεζες και ο στρατός, όλα ταξινομούνται και ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα στοιχεία, ακόμη και το μεσαίο προσωπικό που χειρίζεται τη ροή ανεπεξέργαστων στοιχείων όπως τα αρχεία ιδιωτών που παράγονται ως μέρος της καθημερινής διαδικασίας.


Η βασική επεξεργασία δεδομένων πρέπει να είναι αποτελεσματική, σε ό, τι αφορά την πρόσβαση στα στοιχεία και τη διαβίβαση. Δεν μπορεί να περιορίζεται από υπερβολικές γραφειοκρατικές διατυπώσεις και αυστηρές προϋποθέσεις πρόσβασης σε απόρρητες πληροφορίες ή υπερβολικά αυστηρό διαχωρισμό των στοιχείων σε ενότητες ασύνδετες μεταξύ τους. Σε τελική ανάλυση, η αδυναμία σύνδεσης δεδομένων σε διάφορους γραφειοκρατικούς τομείς ήταν από τις κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στις έρευνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένα εγγενές παράδοξο. Πολλά ταξινομημένα αρχεία πρέπει να ρέουν ελεύθερα για να στηρίζουν περίπλοκες, διανεμημένες και ευαίσθητες στο χρόνο επιχειρήσεις. Ωστόσο, από τη στιγμή που η πληροφορία ταξινομείται, πρέπει να ρέει εντός συγκεκριμένων ορίων που δεν μπορούν να καθοριστούν σαφώς σε γενικό επίπεδο (τελικά, ποτέ δεν ξέρεις εκ των προτέρων τι πρέπει να συνδεθεί με τι) και πρέπει να ρέει μέσω πολλών, πολλών χεριών. Αυτό δημιουργεί τις τεχνο-οργανωτικές προϋποθέσεις για μαζικές ποσότητες πληροφοριών προς διαρροή.


Το WikiLeaks, από την άλλη πλευρά, δημιούργησε μια ειδική υποδομή που δέχεται αυτούς τους χείμαρρους αρχείων. Περισσότερο από μια δεκαετία μετά τις ξέφρενες συζητήσεις των κυβερνοπάνκς που ονειρεύονταν πλήρη ανωνυμία μέσω πλήρους κωδικοποίησης, το WikiLeaks κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει μια αποτελεσματική υποδομή για ανώνυμη επικοινωνία. Αντί να βασιστεί αποκλειστικά στην τεχνολογία, έφτιαξε μια κοινωνική υπηρεσία πληροφοριών (φιλτράρισμα, επιμέλεια) μέσα στο σύστημα για να ενθαρρύνει ένα μόνο είδος ανώνυμου λόγου – που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες- ενώ προστατεύεται από τις συνήθεις κριτικές για την ανώνυμη επικοινωνία ( διακίνηση παιδικής πορνογραφίας και τα παρόμοια). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση της υλικότητας των αρχείων και οι νέες υποδομές δημιουργούν απλώς δυνατότητες και αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένα δοχεία έχουν μεγάλη τάση διαρροής και άλλα όχι.


Θεσμοί σε ακυβερνησία


Είναι άραγε σύμπτωση που η μεγάλη πλειοψηφία του υλικού του WikiLeaks προήλθε, μέχρι στιγμής, μέσα από τους θεσμούς των δημοκρατικών συστημάτων; Νομίζω πως όχι. Η δυτική πολιτική γίνεται όλο και πιο ηθικοπλαστική. Ο Τόνι Μπλερ ήταν αδιαμφισβήτητος μάστορας του είδους. Μπορούσε να μιλάει με πάθος για “ανθρωπιστικούς πολέμους” που υποτίθεται ότι προωθούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Αφγανιστάν επρόκειτο να αποκτήσει ευημερία υπό τη θέρμη της φροντίδας των συμμαχικών δυνάμεων, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και εμφύλιου πόλεμου. Αυτή τη φορά, με την εισβολή, η χώρα επρόκειτο να αναπτυχθεί, οι υποδομές να ανοικοδομηθούν, οι γυναίκες να απελευθερωθούν, τα παιδιά να αποκτήσουν ελπίδα και τι άλλο ακόμα. Ο πόλεμος του Ιράκ- από την ώρα που αποδείχτηκε ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής ήταν προϊόν της φαντασίας- επρόκειτο να ελευθερώσει τον ιρακινό λαό από τον δεσποτισμό, να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή και να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας εποχής ειρήνης, κυριαρχίας του νόμου και εμπορικών ευκαιριών. Σε ένα βαθμό, υπάρχει πάντα ένα χάσμα μεταξύ πολιτικής ρητορικής και πρακτικής, ιδίως σε εποχές πολέμου. Τώρα όμως υπάρχει μια ποιοτική διαφορά. Τα δυτικά πολιτικά συστήματα μοιάζουν να έχουν χάσει την ικανότητά τους να κτίζουν ιστορικές αφηγήσεις που να μπορούν να αιτιολογήσουν και να δώσουν νόημα σην ασχήμια που αποτελεί μέρος κάθε πολέμου. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δεν ακολουθεί κάποιο ιστορικό σχέδιο, δημιουργώντας έτσι ένα κενό τυλιγμένο σε μια κενή ηθικολογία.


Εάν όμως το μόνο που έχει απομείνει είναι μια επιφανειακή ηθική, τότε η συνάντηση με τις βίαιες καθημερινές επιχειρήσεις του πεδίου μάχης είναι ανεπιτυχής και διαβρωτική. Το σκεπτικό της ηθικής του πολέμου διαλύεται γρήγορα κάτω από την πραγματική εμπειρία του πολέμου και αυτό που μένει είναι ένας κυνικός μηχανισμός που οδηγεί σε παροξυσμό. Δεν μπορεί πλέον να γεννήσει μια μόνιμη και θετική ταύτιση από την πλευρά των πρωταγωνιστών του. Κατά κάποιο τρόπο, βλέπουμε μια παρόμοια έλλειψη ταύτισης μέσα στις εταιρίες, όπως έδειξαν οι διαρροές από τις ελβετικές τράπεζες. Με κυρίαρχη τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λένε συνέχεια στους υπαλλήλους ότι δεν πρέπει να περιμένουν τίποτα από την εταιρία, ότι οι θέσεις εργασίας τους βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο και ότι αν δεν ανταποκριθούν στους στόχους θα αντικατασταθούν στη στιγμή. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αφήγηση από την γενικευμένη ανασφάλεια.


Αυτό το άδειασμα των θεσμών λαμβάνει χώρα σε ένα πλαίσιο γενικής μεταμόρφωσης της εργασίας, πέρα από τις αυστηρές ιεραρχίες και την τυφλή υπακοή στην εκτέλεση των διαταγών, προς ένα πιο περίπλοκο στυλ γνωστικής εργασίας. Λένε λοιπόν στους ανθρώπους να συμμετέχουν περισσότερο στην εργασία τους, να γίνουν πιο δημιουργικοί, πιο αυτόνομοι, να αναπτύσσουν περισσότερες πρωτοβουλίες. Δεν αρκεί πλέον να ακολουθείς απλώς τις εντολές, χωρίς να επενδύεις τη δημιουργικότητα και την προσωπικότητά σου. Υπάρχει λοιπόν μια δεύτερη εσωτερική αντίφαση. Ζητούν από τους ανθρώπους να ταυτιστούν προσωπικά με οργανώσεις, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να φέρουν σε πέρας ιστορικά σχέδια που αξίζουν μεγάλες θυσίες ή που αντιμετωπίζουν σαφώς τους υπαλλήλους τους ως αναλώσιμους βραχυπρόθεσμους πόρους. Αυτό, νομίζω, δημιουργεί μια γνωστική δυσαρμονία που αιτιολογεί, ίσως και απαιτεί από αυτόν που κάνει τη διαρροή να παραβιάσει τη διαδικασία και να βλάψει ενεργά την οργάνωση της οποίας εκείνος ή εκείνη ήταν, σε ένα βαθμό, ένα πολιτιστικά αλλοτροιωμένο μέλος (αυτή είναι η διαφορά με τον κατάσκοπο). Αυτή η δυσαρμονία δημιουργεί την κινητήρια δύναμη για να υπάρξει μετακίνηση από το εν δυνάμει στο υπαρκτό.


Υπερ-εξουσιοδοτημένοι


Υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα υποδομής- μεταφορές, επικοινωνία, χρηματοδότηση, παραγωγή- που είναι διαθέσιμη και στην οποία, μέχρι πρόσφατα, είχαν πρόσβαση μόνο οι πολύ μεγάλες οργανώσεις. Τώρα δεν θέλει πολύ- λίγους αφοσιωμένους ανθρώπους με βαθιά γνώση- για να συνδέσουν αυτά τα κομμάτια σε μια ισχυρή πλατφόρμα από την οποία να δράσουν. Οι ειδικοί στη στρατιωτική στρατηγική μιλούν για “υπερ-εξουσιοδοτημένα άτομα”, εννοώντας κάποιον



που μπορεί αυτόνομα να δημιουργήσει ένα γεγονός καταιγιστικό, {……} μια “διατάραξη του συστήματος”. Μια διακοπή στη λειτουργία του συστήματος και μια ανατροπή των υπαρχόντων κανόνων, τουλάχιστον σε εθνικό αλλά πιθανώς και σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικές προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος “υπερ-εξουσιοδοτημένος” είναι να κατανοεί την ικανότητα σύνδεσης και τη λειτουργία ενός περίπλοκου συστήματος, να έχει πρόσβαση σε καίριους δικτυακούς κόμβους, να κατέχει μια δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά της δομής του συστήματος και να έχει τη βούληση να τη χρησιμοποιήσει.[1]


Υπάρχουν πολλές πραγματικές αδυναμίες σ’ αυτή την αντίληψη, όπως ότι μέχρι στιγμής έχει εφαρμοστεί αποκλειστικά για την τρομοκρατία και ότι περιορίζει τη δομική δυναμική σε ατομικές πράξεις. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς αναδεικνύει ότι περίπλοκα, διαδικτυωμένα συστήματα που μπορούν να είναι αρκετά σταθερά, κατέχουν καίριους κόμβους (“systempunkt” κατά την παράξενη διάλεκτο των ειδικών στην στρατιωτική στρατηγική) που σε περίπτωση αποτυχίας μπορούν να έχουν καταιγιστικές συνέπειες σε ολόκληρο το σύστημα.[2] Αναδεικνύει επίσης πώς άτομα ή συνήθως μικρές ομάδες μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα αυτά τα συστήματα αν καταφέρουν να παρέμβουν σε αυτούς τους καίριους κόμβους. Επομένως, άτομα, με την υποστήριξη μικρών, διαδικτυωμένων οργανώσεων, μπορούν τώρα να παρέμβουν στην κοινωνική δυναμική σε συστημικό επίπεδο, για το καλύτερο ή το χειρότερο.


Η εικόνα αυτή ταιριάζει πολύ καλά στο WikiLeaks, που είναι οργανωμένo γύρω από ένα χαρισματικό άτομο. Αυτό άλλωστε αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία τoυ. Τη δύναμη, επειδή μπόρεσε να πυροδοτήσει γεγονότα ευρείας κλίμακας γρήγορα και φθηνά. Εάν το WikiLeaks απαιτούσε επένδυση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων, δεν θα μπορούσε να απογειωθεί. Αυτή είναι όμως και η κύρια αδυναμία τoυ, καθώς παραμένει τόσο πολύ επικεντρωμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο. Πολλά από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις μικρές ομάδες, οι οποίες είναι οργανωμένες γύρω από έναν χαρισματικό ηγέτη, επιδρούν και στο WikiLeaks, όπως ο αυταρχισμός, η έλλειψη εσωτερικής διαδικασίας, ο κίνδυνος εξάντλησης και οι εσωτερικές και εξωτερικές επιθέσεις σε σχέση με την αξιοπιστία αυτού του μοναδικού προσώπου (αν όχι κάτι χειρότερο). Μια τέτοια χαρισματική ηγεσία είναι συχνά ασταθής και κανείς μπορεί να υποψιαστεί ότι όλα τα προβλήματα- θετικά λόγω της υπερ-εξουσιοδότησης, αλλά και αρνητικά λόγω των πιέσεων που ασκούνται- πολλαπλασιάζονται σε μια κλίμακα χωρίς προηγούμενο στην περίπτωση του WikiLeaks και του ηγέτη του Τζούλιαν Ασσάνζ. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς κάτι τέτοιο μπορεί να είναι βιώσιμο.


Μια νέα δημόσια σφαίρα


Η δημόσια σφαίρα ως πεδίο πολιτικού λόγου και αντισταθμίσματος στο κράτος βρίσκεται σε παρακμή εδώ και πολύ καιρό. Μολονότι δεν είναι σαφές πότε άρχισε αυτή η παρακμή- είναι εμφανές ότι επιταχύνθηκε στη δεκαετία του 1980, ακολουθώντας τα κύματα απορρύθμισης και εδραίωσης της επιχείρησης των μίντια. Οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις οδήγησαν στην αύξηση της ποσότητας των “εύπεπτων ειδήσεων”, των ανθρώπινων ιστοριών και των σχολίων και στην πτώση του ρεπορτάζ και της έρευνας. Αυτή είναι γνωστή ιστορία. Την ίδια στιγμή οι κυβερνήσεις έμαθαν να παίζουν το παιχνίδι της πρόσβασης και των διαρροών. Οι δημοσιογράφοι ταΐζονται επιδέξια με πληροφόρηση εκ των έσω και γίνονται όλο και πιο εξαρτώμενοι από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας. Οι εγκάθετοι δημοσιογράφοι στην αρχή του Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου αποτέλεσαν το πιο χτυπητό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Για τα μίντια, αυτό είναι πολύ πιο γρήγορο και φτηνό από το να κάνουν τη δική τους έρευνα, ενώ η κυβέρνηση μπορεί να ελέγχει την ιστορία, όχι μόνο παρέχοντας την πληροφόρηση ( ακόμη και “ειδικούς” για συνεντεύξεις στην τηλεόραση), αλλά και απειλώντας με απαγόρευση πρόσβασης τους δημοσιογράφους και τα μίντια που δεν ακολουθούν τη γραμμή. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η νομική προστασία της δημοσιογραφίας είναι πιο ανίσχυρη, εν μέρει επειδή οι προκλήσεις γίνονται πιο επιθετικά και εν μέρει επειδή τα εμπορικά μίντια βλέπουν το κριτικό ρεπορτάζ μέσα απ’ τα μάτια των νομικών υπηρεσιών και των λογιστηρίων τους που αποστρέφονται το ρίσκο.


Μπροστά στην προφανή κρίση των ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης, υπάρχει ελπίδα ότι το Ίντερνετ- η μπλογκόσφαιρα και η δημοσιογραφία των πολιτών- μπορεί να αντικαταστήσει τις παλιές, απαρχαιωμένες δομές. Σε γενικές γραμμές αυτό δεν έχει συμβεί, πράγμα που δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς τα νέα μίντια ποτέ δεν αντικαθιστούν απλώς τα παλιά. Αυτό που βλέπουμε, όμως, είναι μια αργή, δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπου τα παλιά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης συμπληρώνονται από νέους παίκτες, που εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας παράλληλα την ικανότητά τους να αφηγούνται ιστορίες σε πλήθη κόσμου. Με δυο λόγια, η διαδικασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας αναδιοργανώνεται και, όπως μπορούμε να ελπίζουμε, αναζωογονείται.


Στην οικολογία των ειδήσεων, τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης παραμένουν ο πιο σημαντικός δίαυλος παροχής ειδήσεων. Ξέρουν καλύτερα πώς να πακετάρουν και να δίνουν αποτελεσματικά τις ειδήσεις. Ο νομικός κίνδυνος που συνδέεται με τη δημοσιοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών είναι ωστόσο υπαρκτός στο WikiLeaks, σε ακραίες περιπτώσεις, ή σε μπλογκς και άλλους χειριστές χωρίς ενεργητικά, σε κανονικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται νέες πηγές χρηματοδότησης της ερευνητικής δημοσιογραφίας έξω από τα κυρίαρχα μίντια. Στις ΗΠΑ, η Pro-Publica ιδρύθηκε το 2007 με φιλανθρωπικά κονδύλια από το Knights Foundation ως “ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό γραφείο σύνταξης ειδήσεων που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία για το δημόσιο συμφέρον”, επειδή “πολλές νέες οργανώσεις το αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο ως πολυτέλεια”.[3] Το Bureau of Investigative Journalism, που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2010 στο Λονδίνο από την Potter Foundation με τον ίδιο σκοπό, είναι επίσης μη κερδοσκοπικό. Και οι δυο μονάδες συνεργάζονται με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και τηλεοπτικά, τα οποία μεταδίδουν τις ιστορίες που εκείνοι ερευνούν. Επιπλέον, νέες συνεργατικές υποδομές, όπως το DocumentCloud, “αρχείο ντοκουμέντων από πρωτογενείς πηγές και εργαλείο για το σχολιασμό, την οργάνωση και τη δημοσιοποίησή τους”, παρέχει την υποδομή για τον αποτελεσματικό χειρισμό υλικού σε μεγάλες ποσότητες, πέρα από τα συνήθη ειδησεογραφικά και οργανωτικά όρια. Τα διάφορα στοιχεία που συνθέτουν τη διαδικασία του ερευνητικού ρεπορτάζ (προστασία της πηγής, χρονοβόρα διαδικασία συλλογής και κατανόησης των πληροφοριών, παροχή εργαλείων για χειρισμό του υλικού και μετάδοση της ιστορίας στο ευρύτερο κοινό) δεν εκτελούνται πλέον από μια οργάνωση αλλά από μια σειρά διαδικτυωμένων οργανώσεων, που η κάθε μια εκτελεί μόνο μια από αυτές τις διαδικασίες, βασίζονται σε διαφορετικά οικονομικά μοντέλα, αλλά εργάζονται μαζί για να φέρουν την ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή τη νέα οικολογία, το WikiLeaks είναι ο παίκτης που αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, πράγμα που αφήνει τους άλλους σχετικά ελεύθερους να δράσουν σε ένα κατά τα άλλα πολύ εξαναγκαστικό περιβάλλον.


Αυτό αλλάζει, κατά κάποιο τρόπο, το χαρακτήρα του τελικού προϊόντος, των ειδήσεων. Συνδυάζει το παραδοσιακό ρεπορτάζ- όπου η πηγή του υλικού συνήθως δεν δημοσιοποιείται-και το μπλόγκινγκ, όπου συνήθως υπάρχει σύνδεση με την πηγή, δημοσιεύεται μαζί. Από τη στιγμή που το WikiLeaks δημοσιεύει έτσι κι αλλιώς το υλικό, πολλές από τις εφημερίδες που μετατρέπουν τα αρχεία του σε ιστορίες, κάνουν κι αυτές το ίδιο (αντί να αναφέρουν απλώς μια ή δυο προτάσεις). Συνολικά, αυτό κάνει τις ιστορίες πιο διαφανείς και, ειλικρινά, πιο ενδιαφέρουσες στην ανάγνωση. Απ’ όσο μπορούμε προς το παρόν να πούμε, οι ιστορίες που είναι γραμμένες με το DocumentCloud τείνουν να είναι παρόμοιες. Κατά πόσο αυτό είναι “επιστημονική δημοσιογραφία”, όπως ελπίζει ο Τζούλιαν Ασσάνζ, δημοσιογραφία που δημοσιεύει την πηγή της πληροφορίας όπως οι επιστήμονες δημοσιεύουν ανεπεξέργαστα δεδομένα και μεθόδους έρευνας, μένει να αποδειχτεί. Αλλά ο συνδυασμός της πρόσβασης σε μια καλά επιμελημένη ιστορία όπως και σε εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, μπορεί να είναι πολύ ισχυρός.


Συνέπειες


Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς ποιες θα είναι οι συνέπειες του WikiLeaks, καθώς αυτό εξαρτάται από τόσες πολλές παραμέτρους. Είναι αρκετά ασφαλές να πούμε ότι η διαρροή θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια σημαντική μέθοδο στην πολιτική της ενημέρωσης, ανεξάρτητα από την τύχη του WikiLeaks. Αυτό που άλλαξε με το WikiLeaks είναι η κλίμακα των διαρροών- από άποψη όγκου όπως και ευαισθησίας. Αντί να κάνει πολιτική με τον συνήθη τρόπο, το WikiLeaks μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτήν και να θέτει τη δική του ατζέντα. Τι μπορεί όμως να πετύχει; Ο πιο ταπεινός στόχος που ανέφερε ο Ασσάνζ είναι να αυξήσει τον “φόρο απορρήτου”. Όπως έγραψε πριν από μερικά χρόνια σε μια μελέτη για τις “Μη Γραμμικές Επιδράσεις των Διαρροών σε Άδικα Συστήματα Διακυβέρνησης“,

Όσο πιο μυστική ή άδικη είναι μια οργάνωση, τόσο περισσότερο οι διαρροές προκαλούν φόβο και παράνοια στην ηγεσία της και την παρέα της. Αυτό καταλήγει κανονικά στην ελαχιστοποίηση των μηχανισμών αποτελεσματικής εσωτερικής επικοινωνίας ( αύξηση στον γνωστικό “φόρο απορρήτου”) και στην επακόλουθη γνωστική παρακμή ολόκληρου του συστήματος.


Όσο περισσότερο μια οργάνωση πρέπει να προστατευθεί απέναντι στις διαρροές, τόσο η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση να μοιραστεί την πληροφορία (για να λειτουργήσει αποτελεσματικά) και να την ελέγξει (για να την κρατήσει μυστική) θα γίνει πρωταρχική και θα επιδράσει αρνητικά στην ικανότητα της να φέρει σε πέρας την αποστολή της. Οι στόχοι του Ασσάνζ μπορεί να πραγματοποιηθούν απ’ αυτή τη στενή άποψη, αλλά είναι ασαφές αν ο “φόρος” θα είναι αρκετά υψηλός για να περιορίσει την εξουσία οργανώσεων όπως ο στρατός των ΗΠΑ ή αν θα χρειαστεί απλώς να επενδύσει περισσότερους πόρους για να κάνει το ίδιο που έκανε πριν.


Πέραν τούτου, πολλά θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα λειτουργήσει το WikiLeaks. Οι πιέσεις που του ασκούνται είναι τεράστιες και η θεσμική βάση του μοιάζει συγκριτικά αδύναμη, παρά ή μάλλον εξαιτίας της υπερ-εξουσιοδότησης. Ούτε είναι σαφές πόσο θα το στηρίξουν οι μιντιακές συνεργασίες του με τη νέα οικολογία της δημοσιογραφίας. Οι New York Times, για παράδειγμα, παίζουν διπλό παιχνίδι. Συνεργάζονται επιλεκτικά με το WikiLeaks, κατεβάζοντας όμως τους τόνους.[4] Η αποφυγή αναφοράς, από πλευράς τους, του όρου ʺβασανιστήριαʺ είναι τόσο επίπονη, που ακόμη και το μη πολιτικό μπλογκ BoingBoing τους ειρωνεύτηκε γράφοντας: “Οι New York Times Γεννήτορες Ευφημισμού για τα Βασανιστήρια”. Την ίδια στιγμή, οι NYT συμμετέχουν ενεργά στην παγκόσμια εκστρατεία σπίλωσης του Ασσάνζ.[5] Τα άλλα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ είναι πιο φανερά εχθρικά και συνεχίζουν την περιδίνησή τους. Η Fox News ισχυρίστηκε ότι το Iraq War Log περιείχε πληροφορίες για όπλα μαζικής καταστροφής κι ένας από τους σχολιαστές της ζήτησε να κηρυχθούν οι ακτιβιστές του WikiLeaks “στρατιώτες του εχθρού” και κάλεσε για “εξωδικαστική δράση”, εννοώντας στοχευμένες δολοφονίες εναντίον τους.[6] Όσο τα αμερικανικά μίντια θα παραμένουν τόσο εξαρτημένα από την πρόσβαση στην εξουσία (για να λαμβάνουν την πληροφόρηση που διαρρέεται επισήμως), η βούλησή τους να εμπλακούν πλήρως με το υλικό που δημοσιεύει το WikiLeaks θα είναι περιορισμένη. Η εμπλοκή τους, ωστόσο, θα είναι κρίσιμη καθώς η ερμηνεία και οι πολιτικές συνέπειες των διαρροών δεν θα εξαρτηθούν μόνο από τα γεγονότα.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο περιοδικό Mute με τίτλο “Contain This! Leaks, Whistle-Blowers and the Networked News Ecology“.


Σημειώσεις

[1] “The Super Empowered Individual“, Zenpundit, 28 October 2006.

[2] John Robb, ‘The Systempunkt‘, Global Guerillas, 19 December 2004.

[3] Βλ. http://www.propublica.org/about/

[4] Βλ. Glenn Greenwald, “NYT v. the World: WikiLeaks coverage“, Salon, 25 October 2010.

[5] John F. Burns and Ravi Somaiya, ‘WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety‘, New York times 23 October 2010.

[6] Stephen C. Webster, “Fox News editorial: WikiLeaks employees should be declared ‘enemy combatants‘”, 25 October 2010.

Ο Loic Wacquant μιλά για το νέο του βιβλίο, Urban Outcasts, μία ανάλυση των μεταμορφώσεων των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών. Υποστηρίζει ότι τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης στη Γαλλία συγκροτούν, αυτό που ονομάζει, αντι-γκέτο: χώρους εθνικά ανομοιογενείς, με πορώδη σύνορα, φθίνοντες θεσμούς, και χωρίς μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα.


Στο Urban Outcasts (Απόβλητοι των πόλεων) κάνετε μια μεθοδική σύγκριση της εξέλιξης του μαύρου αμερικανικού γκέτο και της γαλλικής λαϊκής περιφέρειας ή banlieue,τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Γιατί επιχειρήσατε αυτή τη σύγκριση και τι αποκαλύπτει για το μεταβαλλόμενο πρόσωπο της φτώχειας στην πόλη;


Loic Wacquant: Αυτό το βιβλίο γεννήθηκε από τη σύγκλιση δύο σοκ, το πρώτο προσωπικό και το δεύτερο πολιτικό. Το προσωπικό σοκ ήταν η ανακάλυψη, από πρώτο χέρι, του μαύρου αμερικανικού γκέτο – ή αυτού που απέμεινε- όταν μετακόμισα στο Σικάγο κι έζησα για έξι χρόνια στην περιφέρεια της Νότιας Πλευράς της πόλης. Ερχόμενος από τη Γαλλία, σοκαρίστηκα από την ένταση της αστικής ερήμωσης, του φυλετικού διαχωρισμού, της κοινωνικής στέρησης και της βίας του δρόμου που συγκεντρώνονται σ’ αυτή την terra non grata , την οποία οι ‘απέξω’, συμπεριλαμβανομένων πολλών διανοουμένων, φοβούνται, αποφεύγουν και υποτιμούν.


Το πολιτικό σοκ ήταν ο διάχυτος ηθικός πανικός για τη γκετοποίηση στη Γαλλία και σ’ ένα μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης. Στη δεκαετία του 1990, τα μέσα επικοινωνίας, οι πολιτικοί, ακόμη και κάποιοι ερευνητές, είχαν φτάσει να πιστεύουν ότι οι εργατικές γειτονιές στις περιφέρειες ευρωπαϊκών πόλεων μετατρέπονταν σε γκέτο, κατά το πρότυπο των Ηνωμένων Πολιτειών. Έτσι η δημόσια συζήτηση και η κρατική πολιτική επαναπροσδιορίζονταν προς την καταπολέμηση της ανάπτυξης των λεγόμενων γκέτο, με βάση την αντίληψη ότι υπήρχε ‘αμερικανοποίηση’ της αστικής φτώχειας, δηλαδή ότι διακρινόταν από μια όλο και βαθύτερη εθνική διαίρεση, αυξανόμενο διαχωρισμό και αχαλίνωτη εγκληματικότητα.


Το άθροισμα αυτών των δυο σοκ γέννησε το ερώτημα που έδωσε ζωή σε μια δεκαετία έρευνας: υπάρχει σύγκλιση μεταξύ των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών, και εάν όχι, τότε τι συμβαίνει; Και τι καθορίζει τη μεταμόρφωσή τους; Για να απαντήσω σ’ αυτές τις ερωτήσεις, μάζεψα στατιστικά στοιχεία και έκανα επιτόπια παρατήρηση σ’ ένα ρημαγμένο τμήμα της ‘Μαύρης Ζώνης’ του Σικάγο και σε ένα αποβιομηχανοποιημένο προάστιο της ‘Κόκκινης Ζώνης’ του Παρισιού, μεταξύ του αεροδρομίου του Ρουασί και της πρωτεύουσας. Επίσης, κατασκεύασα ξανά την ιστορική τροχιά τους, γιατί κανείς δεν μπορεί να καταλάβει τι συνέβη σ’ αυτές τις παρακμασμένες γειτονιές, στη δεκαετία του 1990, αν δεν λάβει υπόψη τον πλήρη κύκλο του εικοστού αιώνα, που σφραγίστηκε από την άνθιση και, στη συνέχεια, το τέλος της βιομηχανοποίησης τύπου Φορντ και κεΪνσιανού κράτους πρόνοιας.


Τι συνέβη λοιπόν στην αμερικανική Μαύρη Ζώνη και τη γαλλική Κόκκινη Ζώνη και κατά πόσο συγκλίνουν;


Loic Wacquant:Για την αμερικανική πλευρά έδειξα ότι, μετά τις ταραχές της δεκαετίας του 1960, το γκέτο των μαύρων εξερράγη ή, αν θέλετε, κατέρρευσε, λόγω της ταυτόχρονης σύμπτυξης της οικονομίας της αγοράς και της περιστολής του κοινωνικού κράτους. Το αποτέλεσμα ήταν μια νέα αστική μορφή που ονομάζω υπεργκέτο, η οποία χαρακτηρίζεται από διπλό αποκλεισμό με βάση τη φυλή και την τάξη και ενισχύεται από μια κρατική πολιτική που σχετίζεται με την υποχώρηση της πρόνοιας και την αστική εγκατάλειψη. Όταν λοιπόν μιλάμε για το αμερικανικό γκέτο, επιβάλλεται να το τοποθετούμε ιστορικά και να μην το συγχέουμε με το ‘κοινοτικό γκέτο’ της δεκαετίας του 1950 και τον απόγονο του τού τέλους του αιώνα. Το κοινοτικό γκέτο ήταν ένας κόσμος παράλληλος, ‘μια μαύρη πόλη μέσα στη λευκή’, όπως αναφέρουν οι αφρο-Αμερικανοί κοινωνιολόγοι St. Clair Drake και Horace Cayton,στο σπουδαίο βιβλίο τους Black Metropolis. Χρησίμευε ως δεξαμενή ανειδίκευτων εργατικών χεριών για τα εργοστάσια και ο πυκνός ιστός των οργανώσεών του αποτελούσε ένα είδος προστασίας έναντι της κυριαρχίας των λευκών. Με την από-βιομηχανοποίηση και τη μεταστροφή στον χρηματοοικονομικό καπιταλισμό, το υπεργκέτο δεν έχει οικονομική λειτουργία και στερείται κοινοτικών οργανώσεων, τις οποίες υποκατέστησαν κρατικοί θεσμοί κοινωνικού ελέγχου. Είναι ένα εργαλείο σκέτου αποκλεισμού, ένα απλό δοχείο υποδοχής για τα στιγματισμένα τμήματα του μαύρου προλεταριάτου: τους άνεργους, τους αποδέκτες της πρόνοιας, τα εγκληματικά στοιχεία και τους συμμετέχοντες στην ανθούσα παραοικονομία.


Σε ό, τι αφορά στη γαλλική πλευρά, αποδεικνύεται πως τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας και η αντίληψη πολιτικής κάνουν λάθος: οι περιφέρειες των χαμηλότερων τάξεων έχουν υποστεί μια διαδικασία εξαθλίωσης και σταδιακής αποσύνθεσης που τις απομάκρυνε από το πρότυπο του γκέτο. Το γκέτο είναι ένας εθνικά ομοιογενής θύλακας που περιλαμβάνει όλα τα μέλη μιας κατώτερης κατηγορίας και τους θεσμούς τους, αποτρέποντας την πρόκληση εντάσεων στην πόλη. Σήμερα, τα παρακμάζοντα banlieues είναι μικτά και, τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, έχουν γίνει πιο ποικίλα από πλευράς εθνικής στρατολόγησης – περιλαμβάνουν συνήθως μια πλειοψηφία Γάλλων πολιτών και μετανάστες από δυο έως και τρεις ντουζίνες εθνικότητες. Η αυξανόμενη παρουσία αυτών των μεταναστών της μετα-αποικιακής εποχής οφείλεται στη μείωση του χωροταξικού διαχωρισμού τους : παλιότερα ήταν αποκλεισμένοι από τα δημόσια συγκροτήματα κατοικιών και επομένως πιο απομονωμένοι. Και οι κάτοικοι που ανέρχονται στην ταξική δομή μέσα απ’ το σχολείο, την αγορά εργασίας ή την επιχειρηματικότητα σπεύδουν να εγκαταλείψουν αυτές τις υποβαθμισμένες περιοχές.


Τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης έχουν επίσης χάσει τους περισσότερους από τους τοπικούς θεσμούς που συνδέονταν με το Κομμουνιστικό Κόμμα (στο οποίο χρωστούν το υποκοριστικό τους), οργάνωναν τη ζωή γύρω από το τρίο του εργοστασίου, του συνδικάτου και της γειτονιάς κι έδιναν στον κόσμο συλλογική περηφάνια για την τάξη και την πόλη του. Η εθνική ανομοιογένεια, τα πορώδη σύνορα, η φθίνουσα θεσμική πυκνότητα και η ανικανότητα να δημιουργήσουν μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα έκαναν αυτές τις περιοχές το αντίθετο των γκέτο: είναι αντι-γκέτο.


Αυτό δεν συνάδει με την εικόνα που περιγράφουν τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης, οι πολιτικοί τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς και οι ακτιβιστές που κινητοποιούνται γύρω από θέματα μετανάστευσης, φυλής και υπηκοότητας, ιδιαίτερα μετά το κύμα ταραχών που σάρωσε τα banlieues των χαμηλότερων τάξεων, τον Νοέμβριο του 2005.


Loic Wacquant:Αυτή είναι μια καλή απεικόνιση, μια καίρια συμβολή της κοινωνιολογίας στην πολιτική συζήτηση: μέσα από τη διαμόρφωση ιδεών και τη συστηματική παρατήρηση, φανερώνει τα αγεφύρωτα κενά- στη συγκεκριμένη περίπτωση την πλήρη αντίφαση- ανάμεσα στη δημόσια αντίληψη και την κοινωνική πραγματικότητα. Οι μετανάστες και τα παιδιά τους στη γαλλική πόλη έχουν μάλλον αναμιχθεί παρά διαχωριστεί. Το κοινωνικό προφίλ και οι ευκαιρίες τους έχουν μάλλον πλησιάσει εκείνες των γηγενών Γάλλων αντί να είναι διαφορετικές, ακόμη κι αν πλήττονται από υψηλότερα ποσοστά ανεργίας. Διαχέονται περισσότερο στο χώρο, αντί να συγκεντρώνονται. Και επειδή τώρα είναι πιο ‘ενσωματωμένοι’ στην εθνική ζωή και ανταγωνίζονται για τα συλλογικά αγαθά, τους βλέπουν ως απειλή και η ξενοφοβία διογκώνεται ανάμεσα στα γηγενή τμήματα της εργατικής τάξης που απειλούνται από μια καθοδική κινητικότητα.


Οι αστικές περιφέρειες στη Δυτική Ευρώπη δεν πάσχουν από γκετοποίηση αλλά από τη διάλυση της παραδοσιακής εργατικής τάξης, που οφείλεται στην ομαλοποίηση της μαζικής ανεργίας και τη διάδοση των αβέβαιων θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης, όπως και στον διασυρμό στη δημόσια συζήτηση. Στην πραγματικότητα, η συζήτηση για τη ‘γκετοποίηση’ αποτελεί μέρος της συμβολικής δαιμονοποίησης των περιοχών των χαμηλότερων τάξεων, που γίνονται έτσι κοινωνικά ασθενέστερες και πολιτικά περιθωριοποιημένες.


Το Urban Outcasts δείχνει ότι η θέση της ‘σύγκλισης’ μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής στο πρότυπο του μαύρου γκέτο είναι εμπειρικά λανθασμένη και πολιτικά παραπλανητική. Στη συνέχεια, αποκαλύπτει την ‘ανάδυση’ ενός νέου καθεστώτος αστικής φτώχειας κι από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού, διαφορετικού από το καθεστώς των πενήντα χρόνων που προηγήθηκαν και το οποίο ήταν εδραιωμένο στη σταθερή βιομηχανική εργασία και το δίκτυ ασφαλείας του κεϊνσιανού κράτους. Αυτή η προωθημένη περιθωριοποίηση τροφοδοτείται από τον κατακερματισμό της μισθωτής εργασίας, τον επαναπροσδιορισμό της κρατικής πολιτικής μακριά από την κοινωνική προστασία και προς όφελος του καταναγκασμού της αγοράς και από τη γενικευμένη αναζωπύρωση της ανισότητας- είναι η περιθωριοποίηση που παράγει η νεοφιλελεύθερη επανάσταση. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι πίσω μας, αλλά μπροστά μας. Είναι αναγκασμένη να παραμείνει και να αναπτυχθεί, καθώς οι κυβερνήσεις εφαρμόζουν πολιτικές κατάργησης των κανόνων στην οικονομία και εμπορευματοποίησης των δημόσιων αγαθών. Αυτή όμως η κοινωνική πραγματικότητα, που διαμορφώνεται από τη σπανιότητα και την αβεβαιότητα της εργασίας και τον μεταβαλλόμενο ρόλο του κράτους, καθίσταται πιο ασαφής από το εθνοποιημένο ιδίωμα της μετανάστευσης, τη διάκριση, και την ‘ανομοιότητα’. Πρόκειται, ασφαλώς, για πραγματικά ζητήματα, που δεν αποτελούν όμως την κινητήρια δύναμη πίσω από την περιθωριοποίηση της αστικής περιφέρειας στην Ευρώπη. Ακόμη χειρότερα, εξυπηρετούν την απόκρυψη του νέου κοινωνικού ζητήματος- την αβέβαιη εργασία και τις συνέπειές της στη διαμόρφωση του νέου αστικού προλεταριάτου του εικοστού πρώτου αιώνα.


Στο βιβλίο, υπογραμμίζετε τη συλλογική ταπείνωση που νιώθουν οι άνθρωποι που συνωστίζονται στα υπεργκέτο και τα αποβιομηχανοποιημένα banlieue. Οι κάτοικοι της Μαύρης Ζώνης έχουν χάσει τη φυλετική περηφάνια τους και οι αντίστοιχοί τους στην Κόκκινη Ζώνη έχουν χάσει την ταξική περηφάνια τους. Υποστηρίζετε ότι ο ‘εδαφικός στιγματισμός’ είναι η νέα διάσταση της αστικής περιθωριοποίησης στην Αμερική και στην Ευρώπη, στο έμπα του νέου αιώνα.


Loic Wacquant:Πράγματι, ένα από τα διακριτά χαρακτηριστικά της προωθημένης περιθωριοποίησης είναι το διάχυτο χωροταξικό στίγμα που απαξιώνει τους ανθρώπους που βρίσκονται παγιδευμένοι σε υποβαθμισμένες γειτονιές. Σε κάθε προωθημένη κοινωνία, ένας αριθμός αστικών περιοχών ή πόλεων έχουν γίνει εθνικά σύμβολα και συνώνυμα για όλα τα κακά της πόλης: το Clichy-sous-Bois (απ’ όπου ξεκίνησαν οι ταραχές του Νοεμβρίου 2005), στη Γαλλία, το Moss Side του Μάντσεστερ, στην Αγγλία, το Berlin-Neukoln στη Γερμανία, το South-Bronx στη Νέα Υόρκη κλπ. Αυτή η αυξανόμενη δυσφήμηση των υποβαθμισμένων περιοχών της μητρόπολης αποτελεί άμεση συνέπεια της πολιτικής εξασθένησης των Αφρο-αμερικανών στην πολιτική σκηνή των Ηνωμένων Πολιτειών και της εργατικής τάξης στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.


Όταν μια περιοχή θεωρείται το ‘φρικτό μέρος’ της πόλης, όπου μόνο τα αποβράσματα της κοινωνίας μπορούν να ζήσουν, όταν το όνομά της είναι συνώνυμο με τη φαυλότητα και τη βία στη δημοσιογραφική και πολιτική συζήτηση, ο σπίλος αυτού του μέρους επικαλύπτει τα στίγματα της φτώχειας και της εθνότητας ( που σημαίνει ‘φυλή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες και αποικιακή καταγωγή στην Ευρώπη). Εδώ άντλησα από τις θεωρίες του Ervin Gofman και του δασκάλου μου Pierre Bourdieu για να αναδείξω τον τρόπο με τον οποίο η δημόσια ανυποληψία που πλήττει αυτές τις περιοχές κάνει τους κατοίκους να υποτιμούν τον εαυτό τους και διαβρώνει τους κοινωνικούς δεσμούς τους. Ως αντίδραση στη δυσφήμηση του χώρου, οι κάτοικοι ακολουθούν στρατηγικές αμοιβαίας αποστασιοποίησης και πλάγιας σπίλωσης. Αποσύρονται στην ιδιωτική σφαίρα της οικογένειας και αποχωρούν από τη γειτονιά (όταν έχουν επιλογή). Αυτές οι πρακτικές συμβολικής αυτοπροστασίας προβάλλουν μια προφητεία αυτό-εκπλήρωσης μέσω της οποίας οι αρνητικές απεικονίσεις του μέρους καταλήγουν να παράγουν σε αυτό την ίδια την πολιτιστική ανομία και τον κοινωνικό ατομικισμό που, σύμφωνα με τις απεικονίσεις αυτές, υπήρχαν ήδη εκεί.


Ο εδαφικός στιγματισμός δεν υπονομεύει μόνο την ικανότητα για συλλογικό προσδιορισμό ταυτότητας και δράση των οικογενειών των χαμηλότερων τάξεων, αλλά πυροδοτεί την προκατάληψη και τη διάκριση στους ‘απέξω’, όπως οι εργοδότες και οι δημόσιες γραφειοκρατίες. Οι νέοι της La Courneuve, της στιγματισμένης πόλης της Κόκκινης Ζώνης, στα περίχωρα του Παρισιού, που μελέτησα, παραπονιούνται διαρκώς ότι πρέπει να κρύβουν τη διεύθυνσή τους όταν ψάχνουν για δουλειά, όταν γνωρίζουν κορίτσια ή πηγαίνουν σε πανεπιστήμιο έξω απ’ την πόλη τους, προκειμένου να αποφύγουν αρνητικές αντιδράσεις φόβου ή απόρριψης. Η αστυνομία τούς μεταχειρίζεται πιο αυστηρά, όταν οι άνδρες της ανακαλύπτουν ότι προέρχονται από αυτή τη σπιλωμένη πόλη που θεωρείται φοβερό ’γκέτο’. Ο εδαφικός στιγματισμός είναι ένα ακόμη εμπόδιο στο δρόμο της κοινωνικοοικονομικής ενσωμάτωσης και της πολιτικής συμμετοχής.


Σημειώστε ότι το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στη Λατινική Αμερική μεταξύ των κατοίκων των κακόφημων favelas της Βραζιλίας, των poblaciones της Χιλής και των villas miserias της Αργεντινής. Υποπτεύομαι ότι οι κάτοικοι της Villa del Bajo Flores, της La Cava ή της Villa de Retiro στο Μπουένος Άιρες γνωρίζουν με το παραπάνω τι είναι η ‘διάκριση της διεύθυνσης’. Αυτό το εδαφικό στίγμα συνδέεται με τις υποβαθμισμένες περιοχές της αργεντίνικης πόλης για τον ίδιο λόγο που ισχύει για το υπεργκέτο των Ηνωμένων Πολιτειών και τα αντι-γκέτο της Ευρώπης: τη συγκέντρωση σε αυτά των άνεργων, των άστεγων και των μεταναστών χωρίς χαρτιά, όπως και των κατώτερων τμημάτων του νέου αστικού προλεταριάτου που απασχολείται στην παραοικονομία των υπηρεσιών. Και η τάση των κρατικών ελίτ είναι να χρησιμοποιούν το χώρο ως ‘προπέτασμα’ για να αποφεύγουν να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα που έχουν τις ρίζες τους στη μετατροπή της εργασίας.


Αυτό το εδαφικό στίγμα δεν διευκολύνει τη μεταστροφή στο ποινικό κράτος και την εγκαθίδρυση της πολιτικής της ‘μηδενικής ανοχής’, που την παγκόσμια διάδοσή της αναλύσατε στο προηγούμενο βιβλίο σας Les prisons de la misère/ Carceles de la Miseria;


Loic Wacquant:Η σπίλωση του χώρου δίνει στο κράτος αυξημένη ελευθερία να εφαρμόζει επιθετική πολιτική ελέγχου της νέας περιθωριοποίησης που μπορεί να πάρει τη μορφή διασποράς ή ανάσχεσης, ή ακόμη καλύτερα ενός συνδυασμού των δυο προσεγγίσεων. Διασπορά σημαίνει διασκορπισμός των φτωχών στο χώρο και ανάκτηση των εδαφών που παραδοσιακά καταλαμβάνουν, με το πρόσχημα ότι οι γειτονιές τους είναι κακές ‘απαγορευμένες περιοχές’ που απλώς δεν μπορούν να διασωθούν. Αυτό συμβαίνει σήμερα με τη μαζική κατεδάφιση των δημόσιων οικιστικών συγκροτημάτων στην καρδιά του ιστορικού γκέτο της αμερικανικής μητρόπολης και των εξαθλιωμένων περιφερειών πολλών ευρωπαϊκών πόλεων. Χιλιάδες μονάδες τέτοιων κατοικιών καταστρέφονται μέσα στη νύχτα και οι κάτοικοί τους σκορπίζονται σε κοντινές περιοχές ή σε φτωχές συνοικίες, λίγο πιο μακριά, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ‘το πρόβλημα λύθηκε’. Η διασπορά των φτωχών των πόλεων μπορεί να τους καθιστά λιγότερο ορατούς και λιγότερο ενοχλητικούς πολιτικά, αλλά δεν τους δίνει δουλειά ούτε τους εξασφαλίζει ένα βιώσιμο κοινωνικό στάτους.


Η δεύτερη τεχνική για την αντιμετώπιση της αύξησης της προωθημένης περιθωριοποίησης ακολουθεί την αντίθετη τακτική: αποσκοπεί στη συγκέντρωση και συγκράτηση της αναταραχής που δημιουργούν ο κατακερματισμός της εργασίας και η αποσταθεροποίηση της εθνικής (φυλετικής ή εθνικής) ιεραρχίας, απλώνοντας ένα γερό αστυνομικό δίκτυο γύρω από την υποβαθμισμένη γειτονιά και επεκτείνοντας τις φυλακές στις οποίες τα πλέον απείθαρχα στοιχεία εξορίζονται μόνιμα. Αυτή η ποινική ανάσχεση συνοδεύεται συνήθως στο μέτωπο της κοινωνικής πρόνοιας από μέτρα που έχουν στόχο να σπρώξουν τους αποδέκτες της δημόσιας βοήθειας στις κατώτερες χαραμάδες της παραοικονομίας των υπηρεσιών, υπό την ονομασία του ‘συστήματος εκπαίδευσης ανέργων’ (Περιγράφω την εφεύρεση, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτής της νέας πολιτικής για τη φτώχεια που παντρεύει την περιοριστική ‘εκπαίδευση ανέργων’ με την επεκτατική ‘εκπαίδευση φυλακής’, στο επόμενο βιβλίο μου Punishing the Poor/Castigar a los pobres). Αλλά η πολιτική της mano dura ή ‘μηδενικής ανοχής’ είναι επίσης καταδικασμένη σε αποτυχία. Πετώντας τους άνεργους, τους περιθωριακά απασχολούμενους και τους μικρο-εγκληματίες πίσω απ’ τα κάγκελα, τους κάνουμε ακόμα λιγότερο απασχολούμενους, ενώ αποσταθεροποιούνται ακόμη περισσότερο οι οικογένειες και οι γειτονιές των χαμηλότερων τάξεων. Η ανάπτυξη της αστυνομίας, των δικαστηρίων και των φυλακών για την ανακοπή της περιθωριοποίησης, δεν είναι μόνο εξαιρετικά δαπανηρή και αναποτελεσματική, αλλά επιδεινώνει αυτούς ακριβώς τους ασθενείς που υποτίθεται ότι θεραπεύει. Κι έτσι μπαίνουμε ξανά στον φαύλο κύκλο που επεσήμανε πριν από πολύ καιρό ο Michel Foucault: η αποτυχία της φυλακής να λύσει το πρόβλημα της περιθωριοποίησης χρησιμεύει ως δικαιολογία για τη συνεχιζόμενη επέκτασή της.


Επιπλέον, στην Αργεντινή και τις γειτονικές χώρες που υπέστησαν, στον εικοστό αιώνα, δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης, η αστυνομία είναι από μόνη της φορέας βίας και η δικαστική μηχανή ξεχειλίζει από μεροληψία. Έτσι, το ξεδίπλωμα του ποινικού κράτους στον πάτο της ιεραρχίας των τάξεων και των περιοχών ισοδυναμεί με την εκ νέου εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας στα περιθωριακά τμήματα της εργατικής τάξης. Παραβιάζει στην πράξη το ιδανικό της δημοκρατικής υπηκοότητας που θεωρητικά καθοδηγεί τις αρχές. Το κράτος δεν πρέπει να πολεμήσει το σύμπτωμα, την εγκληματική ανασφάλεια, αλλά την αιτία της αστικής αναταραχής: δηλαδή, την κοινωνική ανασφάλεια που το ίδιο το κράτος προκάλεσε καθώς έγινε ο επιμελής υπηρέτης του δεσποτισμού της αγοράς.


«Σ’ αυτές τις εκλογές,» δήλωσε ο Νικολά Σαρκοζύ μερικούς μήνες πριν, «θα μάθουμε, αν η κληρονομιά του Μάη του ΄68 θα συνεχίζει να διαιωνίζεται ή αν θα την ξεφορτωθούμε μια για πάντα.» Αν και το άκουσμα πολιτικών αρχών και των ανταγωνιστικών αποσταγμάτων τους, ενδεχομένως, να σπανίζει ολοένα και περισσότερο στον κόσμο μας, όπου η εχθρότητα πολιτογραφείται (και αποκτά φυλετική ταυτότητα) υπό τις επιταγές της «εθνικής ασφάλειας» ή μεταφέρεται σε χώρες αποτυχημένες και απειλητικές, ήταν ενθαρρυντικό ότι είδαμε τη Γαλλία, για άλλη μια φορά, να εμπλέκεται με ζήλο στο θέατρο, αν όχι στην ίδια την πραγματικότητα του πολιτικής πάλης. Αντί απλά να ακολουθήσει το τεχνοκρατικό μονοπάτι, επιστρατεύοντας τα επιτόκια ή τις συντάξεις για να υποκινήσει σε δράση τους λεγόμενους αμφιταλαντευόμενους ψηφοφόρους, ο Σαρκοζύ- αντλώντας την έμπνευση, όπως ο ίδιος είπε, από ένα «ηγεμονικό σχέδιο αλα Γκράμσι»- θεώρησε ότι έπρεπε να προκαλέσει το φάντασμα του ’68 δραματοποιώντας το διακύβευμα του δεύτερου γύρου των εκλογών όπου βρέθηκε απέναντι στη Σεγκολέν Ρουαγιάλ – έως αν η κουραστικά επισημαινόμενη στασιμότητα ή η κρίση της Γαλλικής κοινωνίας να εξαρτάται από τις δυνάμει ανεξάντλητες συνέπειες εκείνης της μοιραίας ημερομηνίας.


Ο «Σαρκό» παρουσίασε την προεδρία του ακόμα και ως ευκαιρία, σαράντα χρόνια μετά, να απολυμάνει (karcheriser) αναδρομικά τους τολμηρούς δρόμους του «Quartier Latin» και όλες τις ποικίλες δυσάρεστες συνέπειες που υποτίθεται προκλήθηκαν. Εξ’ ου και το έξυπνο σλόγκαν: «Θέλω να γυρίσω σελίδα στο Μάη του ‘68». Οι βιογράφοι του πολιτικού βίου του Σαρκοζύ μας λένε ακόμα ότι η μητέρα του ήταν αυτή που τον εμπόδισε στην ηλικία των 13 να συμμετάσχει στην πορεία των οπαδών του De Gaulle κατά της συμμαχίας των φοιτητών και των εργατών. Είναι δελεαστικό, απλά και μόνο, να θεωρήσουμε αυτή την πρωτοβουλία ως μια υποχρεωτική παρέμβαση συντηρητικών πεποιθήσεων στη Γαλλική πολιτική σκηνή, μία απόπειρα επαναφοράς του Παρισιού στο παλαιότερο κύρος του ως «πρωτεύουσα της Ευρωπαϊκής αντίδρασης» σύμφωνα με την ακριβή διατύπωση του Perry Anderson, μετά την εξέγερση των banlieues, τις διαμαρτυρίες για τα Συμβόλαια Πρώτης Ευκαιρίας (CPE) και των κινητοποιήσεων εναντίον του Συντάγματος. Θεωρώ, εντούτοις, ότι η επιθυμία του Σαρκοζύ να γυρίσει σελίδα στο ’68 – να επαναπροσδιορίσει τη Γαλλική πολιτική σκέψη και να σβήσει ακόμα και τη μνήμη των εν λόγω γεγονότων λίγο πριν την (αναπόφευκτα φθίνουσα) τεσσαρακοστή επέτειό τους- αποτελεί σαφή ένδειξη μιας μορφής δριμείας υποκειμενικότητας και όχι αποκλειστικά και μόνο αντιδραστικών, συντηρητικών πεποιθήσεων.


Παρά την παρουσία στο άμεσο περιβάλλον του Σαρκοζύ του ανυπόφορου André Glucksmann – την επιτομής της αντιδραστικής, συντηρητικής υποκειμενικότητας σύμφωνα με το πρόσφατο βιβλίο του Alain Badiou «Logiques des mondes”- μαζί με τον Johnny Hallyday και, αλίμονο, τη Charlotte Rampling, η μορφή του αντιδραστικού ζητήματος είναι ακόμη πολύ αχνή για την χαρακτηρίσουμε κατάλληλα ως μοναδικότητα Σαρκοζύ (la singularité Sarkozy). Χαρακτηρίζοντας τον François Furet ως την εμβληματική μορφή αυτού του είδους υποκειμένου, ο Badiou παρουσιάζει την αντίδραση σαν τη σκοτεινή άρνηση της χρησιμότητας της ρήξης που πραγματοποιείται στο πλαίσιο ενός πολιτικού γεγονότος (π.χ. της Γαλλικής Επανάστασης ή της όντως «παγκόσμιας επανάστασης» του 1968, για να δανειστούμε την ορολογία του Wallerstein). Αλλά μια τέτοια άρνηση εμπεριέχει, ούτε λίγο ούτε πολύ, ορισμένες από τις καινοτομίες που επέφερε το γεγονός, δηλαδή, η ριζοσπαστική υποκειμενικότητα και η συλλογική δράση όντας απλώς υστερικές και καταστροφικές ωθούν στην καλύτερη περίπτωση σε μεταβολές στις οποίες η σταδιακή και λογική ροή της ιστορικής αλλαγής, ούτως ή άλλως θα οδηγούσε. Το ίδιο το γεγονός και η απόλυτη πίστη στις συνέπειές του είναι εντελώς μάταια, δεν είναι τίποτα άλλο από τροχοπέδη στις ίδιες τις αρχές που επιδιώκουν να εφαρμόσουν (η Αμερικάνικη πραγματιστική εχθρότητα στον John Brown και στο κίνημα για την κατάργηση της δουλείας αποτελεί το κατάλληλο παράδειγμα της αντιδραστικής συντηρητικής υποκειμενικότητας).


Αλλά το σκοτεινό υποκείμενο είναι φτιαγμένο από διαφορετικό υλικό. Σκοπός του δεν είναι να εξουδετερώσει την καινοτομία ενσωματώνοντας ορισμένες από τις συνέπειές της και σοφά να απαγκιστρωθεί από την άχρηστη υπερβολή της. Αντιθέτως, ο πολιτικός σκοταδισμός αποσκοπεί στη ριζική ανατροπή του νέου παρόντος, το οποίο δημιουργήθηκε με το μόχθο ενός πιστού υποκειμένου. Σύμφωνα με τον Badiou, το σκοτεινό υποκείμενο «προσφεύγει συστηματικά στην επίκληση ενός ανυπέρβλητου Σώματος, πλήρους και αγνού, ανιστόρητου ή υπεράνω γεγονότων (Πολιτεία, Θεός, Φυλή…) απ’ όπου προκύπτει ότι κάθε ίχνος θα αποκηρύσσεται (εδώ, το έργο του αντιδραστικού υποκειμένου είναι χρήσιμο στο σκοτεινό υποκείμενο) και συνεπώς, το πραγματικό σώμα, το διαιρεμένο σώμα θα υποτάσσεται». Σε αυτήν την περίπτωση, το στοίχημα του Σαρκοζύ είναι ότι η ίδια η απόπειρα να απαλλαγεί από το διασπασμένο σώμα του ’68, ενδεχομένως, να συμβάλλει στην έμπνευση ενός ηθικά επανεξοπλισμένου Γαλλικού έθνους. Το τελευταίο απειλητικό του σύνθημα, «Μαζί, όλα είναι δυνατά (Ensemble, tout est possible)» (όπου οι όλοι (tous) που θα έρθουν μαζί (ensemble) θα επιτύχουν την ενότητα μέσω του αποκλεισμού των «πλεοναζόντων» μεταναστών, των εξεγερμένων του ’68 (soixante-huitards), των ‘αποβρασμάτων’ των περιχώρων του Παρισιού, κ.ο.κ.), απέχει, λοιπόν, απείρως από το σύνθημα των διαδηλώσεων του 1995 στη Γαλλία: “Όλοι μαζί” (Tous ensemble). Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι ενώ ο Σαρκοζύ λειτουργεί ακόμα στη σφαίρα επιρροής της αντιδραστικής, συντηρητικής πολιτικής (καπιταλιστικός κοινοβουλευτισμός), οι προθέσεις του, ακολουθώντας τη χρήσιμη τυποποίηση του Badiou στο «Logiques des mondes», είναι σκοτεινές:



Είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε την απόσταση ανάμεσα στον αντιδραστικό φορμαλισμό και τον ασαφή φορμαλισμό. Όσο βίαιη και αν είναι, η αντίδραση συντηρεί τη μορφή του πιστού υποκειμένου καθώς αρθρώνεται ασυναίσθητα. Δεν προτίθεται να καταργήσει το παρόν, μόνο να καταδείξει ότι η πιστή ρήξη (είτε αποκαλείται «βία» είτε «τρομοκρατία») δεν χρησιμεύει στη δημιουργία ενός μετριοπαθούς, συντετριμμένου δηλαδή, παρόντος (ενός παρόντος που αποκαλείται «μοντέρνο»). … Τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά για το σκοτεινό υποκείμενο. Και αυτό γιατί το παρόν είναι απευθείας η ασυνείδητη, θανάσιμη διατάραξή του, ενόσω εξαρθρώνει με την εμφάνισή του τα συμβατικά δεδομένα της αφοσίωσης. Το τερατώδες πλήρες Σώμα στο οποίο προσδίδει μυθιστορηματική μορφή είναι το αχρονικό συμπλήρωμα του ακυρωμένου παρόντος. [Υποδαυλίζει] παντού και σε όλες τις εποχές το μίσος κάθε ζωηρής σκέψης, κάθε ειλικρινούς γλώσσας και κάθε επισφαλούς εξέλιξης.


Ο αρνητισμός και η εχθρότητα του Σαρκοζύ, βεβαίως, δεν μας παραπέμπουν στην πολιτική καινοτομία αυτή καθ’ εαυτή – που σε κάθε περίπτωση διεκδικείται, κυρίως, από την Αριστερά και σχεδόν εξαλείφεται κατά τη διάρκεια των ετών της νεο-φιλελεύθερης Παλινόρθωσης. Ούτε μπορούμε να πούμε ότι έρχεται σε αντίθεση με ένα ζωντανό πολιτικό υποκείμενο, αλλά σε μια χαρακτηριστική ένδειξη σκοταδιστικού νου, αποσκοπεί σε ένα εκλεκτικό σύνολο ολέθριων κατηγορημάτων και φαινομένων. Είναι, όντως, ένα «διαιρεμένο σώμα» με τη διαίρεση να είναι το φάντασμα που φάνηκε να στοιχειώνει όλη την πολιτική συζήτηση για τις προεδρικές εκλογές του 2007. Στους λόγους του Σαρκοζύ, λοιπόν, το 1968 αποτελεί το παροιμιώδες σημείο αναφοράς, στη γλώσσα του Lacan, για την «εξάρτηση από το κοινωνικό κράτος, απάτη, κλοπή, ισοπέδωση», «ηθικό και πνευματικό σχετικισμό». Είναι το βαθύτερο αίτιο μιας «ηθικής κρίσης στη Γαλλία που όμοιά της δεν έχει υπάρξει από την εποχή της Ιωάννας της Λωραίνης». Για να καταχωνιαστεί το σύνολο των πολιτικών αρχών και των υποκειμένων τι άλλο θα μπορούσε να είναι καλύτερο από το να παρουσιαστεί το ίδιο το 1968 σαν η απόλυτη απουσία αρχών; Σύμφωνα με τα λόγια του Σαρκοζύ: «Οι κληρονόμοι του Μάη του ’68 έχουν επιβάλλει την ιδέα ότι όλα έχουν την ίδια αξία, ότι δεν υπάρχει καμιά διαφορά ανάμεσα στο καλό και το κακό, καμιά διαφορά ανάμεσα στην αλήθεια και το ψεύδος, ανάμεσα στο όμορφο και το άσχημο, καθώς και ότι το θύμα υπολογίζεται λιγότερο από ότι ο παραβάτης του νόμου». Οι αξίες, η ιεραρχία, η ηθική – όλες αργοπεθαίνουν, όλες θα ανυψωθούν ξανά σε όλο το εύρος της Δημοκρατίας μόλις επιτέλους απομακρυνθούμε από την πληγή του 1968. Για να επιτύχει την κινητοποίηση του εκλογικού σώματος υπέρ της αντεπαναστατικής επανάστασής του είναι πρόθυμος ακόμα και να περιγράψει το ’68 ως ένα είδος της ηθικής καταστροφής που κατέστησε δυνατή την «υπερβολή του χρηματοοικονομικού κεφαλαίου», τις «χρυσές χειραψίες» και τα «διεφθαρμένα αφεντικά» (αλίμονο, αυτή η επίθεση στο ’68 έχει έρθει στο προσκήνιο από λιγότερο απεχθείς πηγές: από τον κατά τα άλλα περίφημο Adam Curtis για παράδειγμα, στην αβάσιμη επίθεσή του στην αντι-ψυχιατρική του Laing στο πρόσφατο ντοκιμαντέρ Η Παγίδα (The Trap) ή από τον Régis Debray, ο οποίος στο τεύχος του «New Left Review» για τη δέκατη επέτειο του 1968 το χαρακτήρισε ως τον υπό εξαφάνιση μεσολαβητή κάθε είδους για τον Αμερικανικό ηδονιστικό καπιταλισμό).


Αυτό το ευλογημένο πάθος για τάξη φαίνεται, όντως, να επιβεβαιώνει ένα από τα προαισθήματα του Badiou, τη γνώση ότι ένα γεγονός και το πιστό υποκείμενο που το υποκινεί δεν προκαλούν απλώς τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης πορείας, αλλά ανασχηματίζουν όλον τον «υποκειμενικό χώρο», υποχρεώνοντας αμφότερους τους αντιδραστικούς και τους σκοταδιστές να επανασχεδιάσουν τις θέσεις τους ανάλογα.


Αλλά ποια ήταν η απάντηση της Ρουαγιάλ, του στρατοπέδου της και των υποτιθέμενων υπευθύνων αυτού του ηθικού κακού που επικρατεί δεκαετίες τώρα, των εξεγερμένων του ’68 (soixante-huitards); Από τη μια πλευρά, η Ρουαγιάλ απάντησε εγείροντας αξιώσεις για την εν λόγω κληρονομιά, έχοντας νωρίτερα φλερτάρει ακόμα και με τη σκέψη του Jacques Rancière. Ξέφυγε από τη δύσκολη θέση της καταγγελίας των απόψεων του Σαρκοζύ με μία επίδειξη πίστης, διακηρύττοντας ότι «ο Μάης του ’68 είναι τα 11 εκατομμύρια εργατών που εξασφάλισαν τις συμφωνίες της Grenelle, το δικαίωμα των γυναικών να έχουν πρόσβαση στην αντισύλληψη, ένας άνεμος ελευθερίας κατά μιας εντελώς κλειστής κοινωνίας». Αφήνοντας κατά μέρος το γεγονός ότι στις διαπραγματεύσεις για τις συμφωνίες της Grenelle συμμετείχε, μεταξύ άλλων, και ο Σιράκ και ότι έτυχαν περιφρόνησης από την πλειονότητα των απλών πολιτών και ολόκληρης της Μαοϊκής και Τροτσκικής αριστεράς, θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας άλλη μια δήλωση της Ρουαγιάλ: στην πραγματικότητα κατηγόρησε τον Σαρκοζύ ότι επιχείρησε να προκαλέσει ένα «άλλο 1968». Με αυτήν τη δεύτερη έννοια, σύμφωνα με την συντηρητικών πεποιθήσεων ορολογία του Badiou, το 1968 συμβολίζει την αναταραχή, την κοινωνική κρίση και μια σύγκρουση που πρέπει πάση θυσία να αποτραπεί από τις δυνάμεις του ρεφορμισμού. Δεν αποτελεί πλέον το σύμβολο για μια στιγμή πολιτικής επινόησης, για την πιθανότητα μιας ριζικής αναδόμησης της κοινωνίας. Η κατεύθυνση των απαντήσεων της «Αριστεράς» είναι, επίσης, χαρακτηριστική. Ο εκνευριστικός Cohn-Bendit, όπως αναμενόταν, παρουσιάζει με νέα μορφή τον μακρόχρονο αντικομουνισμό του για να χαρακτηρίσει την απορριπτική τάση του Σαρκοζύ ως «μπολσεβίκικη» και σε άψογα Ευρω-φιλελεύθερα πρότυπα, επαινεί το ’68 για την «απελευθέρωση της αυτονομίας των ατόμων». Πολλοί άλλοι τονίζουν με έμφαση στις «αξίες» της ελευθερίας και της αυτονομίας, αλλά με το πρόσχημα μιας ευεργετικής ένεσης χαράς, ευχαρίστησης και κινητικότητας στα πολιτικά πράγματα και όχι με όρους μιας ριζικής αλλαγής της υπάρχουσας κατάστασης.


Ελπίζω ότι τόσο ο αδιάφορος και συμβιβασμένος ελευθεριακός φιλελευθερισμός – , όσο και κάθε φετιχιστικός εορτασμός της «κληρονομιάς» των γεγονότων (événements) του Μάη του 1968 και της πολιτικής εποχής του δεν θα παραταθεί πέρα από το μη-γεγονός που αποτελεί η τεσσαρακοστή επέτειός του. Αλλά κάθε ελπίδα εκκαθάρισης του αντιδραστικού εγχειρήματος του Σαρκοζύ στη Γαλλία θα πρέπει να «επαναλάβει» υποχρεωτικά κατά μίαν έννοια το ’68, όχι υποκρινόμενη νέο πολιτικό περιεχόμενο στα κιτς σύμβολα του επαναστατικού παρελθόντος, αλλά με την επανάληψη του πνεύματος της πολιτικής και οργανωτικής καινοτομίας, η οποία εμπεριέχεται, αν και σε κατάσταση ύπνωσης, στα καλύτερα προϊόντα αυτής της εμπειρίας ρήξης και αμφισβήτησης.

Ο Άκης Γαβριηλίδης αναλύει τα πρόσφατα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας σαν μια πράξη συγκρότησης της φαντασιακής κοινότητας του Ελληνικού έθνους.


Τελικά, μήπως οι μπλόγκερς είναι πολιτικά υποκείμενα;


Πριν από λίγο καιρό, διδάσκων στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, κατακεραύνωνε σε άρθρο του τους «φορείς του μεταεθνικού λόγου» (χωρίς να κατονομάζει κανέναν εξ αυτών, πλην του υποφαινομένου) για μύρια όσα, μεταξύ των οποίων και ότι



καταγγέλλουν τον καημό της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς ως νεκροφιλία και πτωματολαγνεία, στιγματίζουν όλα τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών ως ολοκληρωτικά, ψάχνουν να μετατρέψουν τον διεθνισμό σε διονυσιακή rave φιέστα. Για να βάλουν, άραγε, τι στη θέση τους; Τους μπλόγκερ ως το νέο υποκείμενο; Το gay pride ως παράδειγμα πολιτικής του βίου; Τον μετανάστη ως υποκατάστατο για τον λαό της πολιτικής;


Πριν καν στεγνώσει το μελάνι από αυτό το μανιφέστο αριστερού συντηρητισμού και ομοφοβίας, όλος ο πολιτικός και δημοσιογραφικός κόσμος της χώρας -αλλά εν μέρει και άλλων χωρών- βρέθηκε να ασχολείται με την υπόθεση των βασανιστηρίων στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας.


Αν κάποιος ευχόταν να συμβεί κάτι που να διαψεύδει εμπράκτως και πανηγυρικά το σκανδαλισμό και τον σαρκασμό του Σεβαστάκη, δεν θα μπορούσε να ονειρευτεί κάτι καλύτερο από αυτό: μια υπόθεση που ξεκίνησε, ακριβώς, από έναν μπλόγκερ, με ψευδώνυμο βγαλμένο από γιαπωνέζικα «μάνγκα», ο οποίος διοχέτευσε προς τον δημόσιο χώρο ένα βίντεο όπου εμφανίζονται κάποιοι συνοροφύλακες να υπερασπίζονται ανδροπρεπώς το έθνος τους από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, «σωφρονίζοντας» με τον γνωστό πρωτότυπο τρόπο δύο μετανάστες.


Μιλάμε, τζακ-ποτ. Χωρίς να χρειαστεί κανείς να «βάλει» οποιοδήποτε πράγμα στη θέση οποιουδήποτε άλλου, όλα αυτά τα θέματα στα οποία αναφέρεται με περιφρόνηση ο Σεβαστάκης, συμπυκνωμένα σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό, έγιναν υπ’ αριθμόν 1 πολιτικό θέμα και κινητοποίησαν τον «λαό της πολιτικής» κατά τρόπο που ο «καημός της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς» και «τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών» δεν είχαν δει ούτε στον ύπνο τους τα τελευταία είκοσι τουλάχιστον χρόνια.


Το ίδιο, και ακόμη περισσότερο, ισχύει και προκειμένου για την κινητοποίηση των πολιτών γύρω από την καταστροφική πυρκαγιά της Πάρνηθας.


Ο γνωστός-άγνωστος διώκτης


Σε προηγούμενο κείμενο είχα επίσης αναφερθεί στο ζήτημα τη ραγδαίας συντηρητικοποίησης της «πάλαι ποτέ ανανεωτικής Αριστεράς», όπως την χαρακτήρισε σε άρθρο του στο «Βήμα» ο Παναγής Παναγιωτόπουλος. Αυτό όμως που με ενδιαφέρει στο επεισόδιο με το βίντεο του ξυλοδαρμού δεν είναι τόσο το ότι διαψεύδει τις κινδυνολογίες των αριστερών διαφωτιστών-αντιμεταμοντερνιστών, αλλά το ότι μας επιτρέπει να σκεφτούμε για μια σειρά ζητήματα που κατά σύμπτωση –ή ίσως να μην είναι τόσο σύμπτωση- επίσης θεματοποιούνται στο άρθρο του Παναγιωτόπουλου.


Θυμίζω ότι ο τελευταίος, αναφερόμενος στο κωμικοτραγικό επεισόδιο της λογοκρισίας εις βάρος της Εύας Στεφανή, έθετε στον τίτλο του άρθρου του το ερώτημα «Ποιος είναι ο άγνωστος ‘διώκτης’;».


Μία δυνατή απάντηση είναι η εξής: ο άγνωστος διώκτης είναι ο πρωταγωνιστής –ή/και ο καταγραφέας- της σκηνής του ξυλοδαρμού.


Δεν εννοώ προφανώς ότι πρόκειται για το ίδιο φυσικό πρόσωπο· εννοώ όμως ότι πρόκειται, και στη μια και στην άλλη περίπτωση, για φαινόμενα στα οποία εμπλέκονται οι νέες τεχνολογίες αναπαράστασης και (αυτο)καταγραφής ως όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, ως τεχνικές παραγωγής ενός μυστικού και ταυτόχρονα της έκθεσής του και, μέσω αυτού, ως τεχνικές διαπαιδαγώγησης και διάπλασης των σωμάτων και των αισθημάτων ώστε να συνάδουν και να ανταποκρίνονται προς τις προσίδιες διαδικασίες εξατομίκευσης και ένταξης στο έθνος-κράτος.


Πόλεμοι του κόλπου


Το βίντεο με τον ξυλοδαρμό των Αλβανών κρατουμένων παρήχθη καταρχάς ως ένα «οικογενειακό μυστικό» των Ελλήνων αστυνομικών, ως καταγραφή μιας ιδιωτικής απόλαυσης προς μεταγενέστερη θέαση του ανδραγαθήματος από τους δράστες/ πρωταγωνιστές και άλλους συναδέλφους και ομοϊδεάτες τους, «μακριά από ξένα βλέμματα».


Ως τέτοιο, ήταν μια πράξη συγκρότησης μιας φαντασιακής κοινότητας, μια πράξη συμβολοποίησης και διαχείρισης των συναισθημάτων. Πράγματι, «το ανθρώπινο ον δεν συμβολοποιεί μόνο με λέξεις τις εμπειρίες του από τον κόσμο. Υπάρχουν και πράξεις συμβολοποίησης που περνούν από χειρονομίες, στάσεις και μιμική: να δίνουμε ένα χαστούκι ή ένα χάδι είναι πράξεις συμβολοποίησης όπως ακριβώς το να κλαίμε ή να ονοματίζουμε ένα συναίσθημα» (Σερζ Τισσερόν, Τα οικογενειακά μας μυστικά, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 72. Η υπογράμμιση δική μου).


Αυτή η «μυστική απόλαυση» διαταράχθηκε με τη διαρροή του μυστικού στον δημόσιο χώρο. Πρέπει να υποθέσουμε άραγε ότι η συνοχή της ομάδας διαταράχθηκε εξ αυτού; Δεν θα έπρεπε να είμαστε τόσο σίγουροι γι’ αυτό, εάν δούμε το φαινόμενο με βάση την έννοια της πολιτιστικής οικειότητας (cultural intimacy), μια έννοια που εισήγαγε ο αμερικανός ανθρωπολόγος Μάικλ Χέρτσφελντ, για να αποδώσει έναν τρόπο συγκρότησης της εθνικής συνοχής στη βάση ακριβώς της συμμετοχής σε ένα μυστικό.


Η πολιτιστική οικειότητα είναι «η αναγνώριση εκείνων των πτυχών μιας πολιτιστικής ταυτότητας που θεωρούνται ως πηγές αισχύνης προς τα έξω αλλά που παρόλα αυτά παρέχουν στους ‘εντός’ τη διαβεβαίωση μιας κοινής κοινωνικότητας» (σ. 3). Συστατικό λοιπόν της οικειότητας δεν είναι μόνο η εχεμύθεια, αλλά και η διαρκής δυνατότητα διάρρηξής της· όσοι συμμερίζονται το μυστικό έχουν επίγνωση ότι είναι ανά πάσα στιγμή δυνατό να αποκαλυφθεί, και ότι, αν συμβεί αυτό, θα προκαλέσει ντροπή και αμηχανία· αυτή ακριβώς η επίγνωση όμως είναι αυτό που τους δένει πιο σφιχτά και από την απόκρυψη του μυστικού.


Με βάση τα παραπάνω, στην έννοια αυτή μπορούν να υπαχθούν και άλλα προηγούμενα χρήσης των μοντέρνων τεχνολογιών της εικόνας, όπως η κινηματογράφηση των βασανιστηρίων και των σεξουαλικών εξευτελισμών στο Αμπού Γκράιμπ ή του ομαδικού βιασμού της Βουλγάρας μαθήτριας από Έλληνες συμμαθητές και συμμαθήτριές της στην Αμάρυνθο της Εύβοιας.


Υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο;


Η συγκρότηση λοιπόν μιας φαντασιακής κοινότητας με βάση την αποκλειστική σύνδεση προς μια προσίδια απόλαυση, δεν έχει ως προϋπόθεση την πλήρη απόκρυψη της απόλαυσης, αλλά περιλαμβάνει ως αναγκαία στιγμή και τον κίνδυνο έκθεσης –με διπλή έννοια, δηλ. τόσο ως δημοσιοποίηση όσο και ως ατίμωση. Για να μην πούμε ότι, ενίοτε, συνυπάρχει με μια επιθυμία δημοσιοποίησης: λόγου χάρη, στη συγκεκριμένη περίπτωση η ντροπή για τις αποκαλύψεις εκφράστηκε μάλλον υποκριτικά και ανέξοδα (π.χ. αυστηρές δηλώσεις των πολιτικώς υπευθύνων ότι «αυτά αποτελούν όνειδος, οι ένοχοι θα τιμωρηθούν αυστηρά» –τις οποίες κανένας δεν πιστεύει), ή και αντιστράφηκε, κατά τρόπο επιθετικό και κυνικό, σε πραγματική υπερηφάνεια και σε μέσο τρομοκράτησης ή συνετισμού.


Π.χ. ο αντινομάρχης Τρικάλων κ. Γεωργίου γνωμάτευσε ότι «η πολλή δημοκρατία βλάπτει. Τόση ευαισθησία πια για τους κακοποιούς; Όλοι τόσο δημοκράτες είστε; Κι άμα έπεσε και μια στραβή, τι έγινε; Λίγες έπεσαν, παραπάνω έπρεπε να πέσουν. Σε ανθρώπους που μπορεί να είναι υπόδικοι του ποινικού κώδικα, τόση ευαισθησία σας κατέχει; Τι σας πείραξε, δηλαδή, που έπεσε μια αδέσποτη; Κακώς κατ’ εμέ που ο υπουργός τους έθεσε σε διαθεσιμότητα. Για ποιο λόγο, τι έκαναν, δεν κατάλαβα. Έχει σημασία υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο. Εδώ χτυπάμε τα παιδιά μας, τον κακοποιό θα σκεφθούμε;»


Ελλάδα-Τουρκία-μετααποικία;


Εδώ και αρκετά ήδη χρόνια, μπροστά στα μάτια της ελληνικής –και της ευρωπαϊκής- κοινής γνώμης παίζεται άλλο ένα, διεθνοπολιτικό αυτή τη φορά, σήριαλ, που κατά μία έννοια επίσης έχει να κάνει με μία παρακολούθηση, καθώς και με το ερώτημα ποιος και πότε κερδίζει δικαιωματικά την ένταξη στη δυτική νεωτερικότητα. Αναφέρομαι στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Από νομική άποψη, η βάση για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό έχει κωδικοποιηθεί στα περίφημα «κριτήρια της Κοπεγχάγης», μεταξύ των οποίων περίοπτη θέση ως γνωστόν καταλαμβάνει η εξάλειψη των βασανιστηρίων.


Ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα, συναφώς, θα ήταν: τα υπάρχοντα κράτη μέλη πληρούν άραγε αυτά τα κριτήρια; Ως προς την Ελλάδα τουλάχιστον, η απάντηση δεν είναι τόσο αυτονόητα θετική, αν λάβουμε υπόψη μας περιστατικά όπως τα παραπάνω, και όπως οι ξυλοδαρμοί διαδηλωτών από «ζαρντινιέρες» ή η πολυήμερη κράτηση φοιτητή με βάση απλώς το ότι … φορούσε ίδιου χρώματος παπούτσια με τον δράστη κάποιου αδικήματος.


Όπως κι αν έχει, όμως, η επιχειρηματολογία του κ. Γεωργίου είμαι σίγουρος ότι θα συγκινούσε ιδιαίτερα τους βασανιστές που υπάρχουν στην τουρκική αστυνομία, και τους πολιτικούς προϊσταμένους τους που θα είχαν να συγκαλύψουν ή να δικαιολογήσουν το «μυστικό» τους μπροστά στο εξεταστικό/ οριενταλιστικό βλέμμα των ξένων, για τον πρόσθετο λόγο ότι χρησιμοποιεί ως έσχατη δικαιολογία τον κώδικα της συγγένειας (Nükhet Sirman, “Post-colonial thought through the prism of love: Emotions and the constitution of the Modern Subject”, στο Contemporary Theorizing in Psychology: Global Perspectives).


Σύμφωνα με την κοινωνιολόγο Nükhet Sirman του Πανεπιστημίου Boğaziçi,



«όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά σε όλα τα έθνη-κράτη με διαταραγμένη μνήμη ηττημένων ιμπεριαλισμών [όπως η Ελλάδα, προσθέτω εγώ] … η υποκειμενικότητα συγκροτείται μέσα από τη ρύθμιση και κατηγοριοποίηση περισσότερο των συναισθημάτων παρά της σεξουαλικότητας. Η αγάπη, στην οποία υπάγεται και η σεξουαλικότητα στους διάφορους μετασχηματισμούς της, παράγει τις τεχνικές του σώματος και του εαυτού που ορίζουν τη μετααποικιακή υποκειμενικότητα. Η αγάπη χρησιμεύει για τη συγκρότηση ενός κοινού που συνέχεται μέσα από συγκινησιακά πάθη βασισμένα στη θυσία, τον έλεγχο και τη διατήρηση μυστικών από ποικιλώνυμους ξένους παρά στις ανταγωνιστικές σχέσεις της σεξουαλικότητας. Η σεξουαλικότητα η ίδια ρυθμίζεται ακόμη κυρίως από σχέσεις συγγένειας, μια ρύθμιση που πρέπει να παραμείνει μυστική εφόσον η συγγένεια, ως «παραδοσιακή», δεν πρέπει να τύχει αναγνώρισης (…). Οι σχέσεις εξουσίας που βασίζονται στη συγγένεια καθίστανται ύποπτες ως ενδείξεις διαφθοράς, εθνοτικού καθορισμού και κοινοτισμού, μορφές οι οποίες ωστόσο γίνονται ως ένα βαθμό ανεκτές, ταξινομούμενες στο βασίλειο των μυστικών όπου η τελική λύση αναστέλλεται επ’ άπειρον μέχρι να επιτευχθεί πλήρως ένας φαντασιακός εκσυγχρονισμός [modernisation]».


Υπό ποίας λοιπόν συνθήκας πέφτει αυτό το ξύλο; Πέφτει υπό συνθήκας μετααποικιακής συγκρότησης των μοντέρνων υποκειμένων, στις οποίες η διακειμενική έκθεση της εικόνας ενός γυμνού γυναικείου κόλπου με ηχητική υπόκρουση τον εθνικό ύμνο θεωρείται προσβολή εθνικού συμβόλου, ενώ αντιθέτως η έκθεση της «γυμνής ζωής» μη Ελλήνων πολιτών σε ιδιωτική/ δημόσια κακομεταχείριση και εξευτελισμούς εκ μέρους των δυνάμεων της τάξης βιώνεται ως υπεράσπιση του εθνικού συμβόλου και της τάξης που συμβολίζει. Και στις οποίες, παράλληλα, βλέπουμε χωρίς κανένα πρόβλημα να εμφανίζεται το ίδιο αυτό εθνόσημο σε καπελάκια, τι-σερτ, σαγιονάρες, μπουρνούζια και άλλα είδη ένδυσης και υπόδυσης, αλλά και ακούμε φιλάθλους να μας διαβεβαιώνουν κραυγάζοντας για την βαρύτητα του ανδρικού μορίου της γνωστής καρναβαλίστικης/ παρενδυτικής φιγούρας που παραδόξως κατέληξε να συμβολίζει την «ελληνική λεβεντιά», ου μην αλλά και να επιτίθενται σωματικά εναντίον των αμύητων στην ουσία της εθνικής απόλαυσης, διαβεβαιώνοντάς τους ότι «δεν θα γίνουν Έλληνες ποτέ».


Τα βασανιστήρια ως διαβατήρια (τελετή)


Ίσως λοιπόν να μην έχει τόσο άδικο ο αντινομάρχης Τρικάλων όταν παραλληλίζει το σωφρονισμό των «κακοποιών» με εκείνο των «παιδιών μας»: τα βίντεο αυτά ίσως να είναι το οπτικοακουστικό υλικό για τα εισαγωγικά μαθήματα προς αυτούς τους «εξωτικούς» [outsiders], οι εξετάσεις για την εισαγωγή τους στο μυστικό της εθνικής κοινότητας –σε υποδεέστερη βέβαια θέση της ιεραρχικής κλίμακας.


Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είχε ήδη παρατηρήσει ότι οι φωτογραφίες του Αμπού Γκράιμπ μπορούν να ιδωθούν ως μια μύηση στην αμερικανική λαϊκή κουλτούρα, ως μια απομίμηση των διαβατήριων τελετών βασανισμού και ταπείνωσης στις οποίες πρέπει να υποβληθεί κανείς για να γίνει αποδεκτός σε μια κλειστή κοινότητα και στο χώρο της (κυρίως στα στρατόπεδα ή στις πανεπιστημιουπόλεις). Κατ’ αυτή την έννοια, λέει ο Ζίζεκ,



Τα βασανιστήρια στο Abu Ghraib δεν ήταν έτσι απλά μια περίπτωση αμερικανικής αλαζονείας απέναντι σε ένα λαό του τρίτου κόσμου. Με το να υποβληθούν σε ταπεινωτικά βασανιστήρια, οι ιρακινοί κρατούμενοι πραγματικά μυήθηκαν στην αμερικανική κουλτούρα: πήραν μια γεύση από την αισχρή κρυμμένη όψη της κουλτούρας αυτής που αποτελεί το απαραίτητο συμπλήρωμα στις δημόσιες αρετές της προσωπικής αξιοπρέπειας, της δημοκρατίας και της ελευθερίας.

Αντίστοιχα, τα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας δεν ήταν απλά ένα καψόνι του κομπλεξικού ελληναρά μπάτσου απέναντι στον «τριτοκοσμικό Αλβανό», ή μάλλον, ήταν αυτό ακριβώς, αλλά φυσικά τα καψόνια, όπως ξέρουμε, είναι κι αυτά τελετές περάσματος: έτσι λοιπόν, ο ξυλοδαρμός, και ιδίως το βίντεο που τον απαθανάτισε, ήταν το καψόνι το οποίο οριοθετεί μια ούτως ή άλλως στρατοκρατικού τύπου κοινότητα, δηλαδή την ελληνική αστυνομία ως συνεκδοχή της ελληνικής κοινωνίας συνολικά . Αυτό το βίντεο-καψόνι ρυθμίζει τις προϋποθέσεις εισόδου των «εξωτικών» στην (μετααποικιακή) νεωτερικότητα, –της οποίας η πολιτική μήτρα, όπως τουλάχιστο μας έχει διδάξει ο Αγκάμπεν, είναι ακριβώς το στρατόπεδο. Από αυτή την άποψη, θα πορούσε επίσης να παραλληλιστεί με ένα βίντεο, το οποίο απεικονίζει μια γυμνόστηθη γυναίκα και δύο άντρες να φιλιούνται, και το οποίο προβάλλουν οι ολλανδικές αρχές στους Άραβες μετανάστες ως τεστ για να κρίνουν εάν αξίζουν να αποκτήσουν την υπηκοότητα.


Και αυτό ίσως να είναι η απρόσμενη, και αθέλητη, απάντηση σε ένα ερώτημα από τίτλο ενός άλλου άρθρου: ο Γιώργος Φουρτούνης πρόσφατα διερωτώνταν «Γιατί οι Πακιστανοί δεν είναι Έλληνες;». Η απάντηση που δίνει ο αστυνόμος της Ομόνοιας, και το κράτος του, είναι: επειδή δεν έχουν κάνει τη θητεία τους. Εξάλλου, όπως ξέρουμε, η έκτιση της στρατιωτικής θητείας, στο νεωτερικό αστικό κράτος, υπήρξε ανέκαθεν προϋπόθεση κτήσης της πολιτειότητας (από τους άντρες, φυσικά· εξάλλου για μεγάλο διάστημα μόνο αυτοί ήταν πολίτες, και πάλι όχι όλοι). Και προϋπόθεση για την είσοδο κάποιου νέου στη θητεία, όπως και για την είσοδό του σε μια κοινότητα γενικά, είναι το καψόνι, με το οποίο γίνεται επίσης σαφές προς αυτόν, και προς όλους, ποιες ιεραρχίες διέπουν την κοινότητα, οριοθετώντας τη θέση του καθενός και διαπαιδαγωγώντας το σώμα και τα αισθήματά του ώστε να συμβάλλει στην παραγωγική της ανάπτυξη.


Το κείμενο θα δημοσιευθεί σε χαρτί από το περιοδικό Futura το φθινόπωρο.

Το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική, υποστηρίζει ο Mark Salter – η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα.


Η σύγχρονη μετανάστευση έχει να κάνει με την ταχύτητα- επίσης με την ταχύτητα με την οποία η ‘κινητική ελίτ’ μπορεί να διασχίσει τον πλανήτη χωρίς εμπόδια, και την ταχύτητα με την οποία εκείνοι που ανήκουν στην ‘κατηγορία απέλασης’ στέλνονται πίσω δια αέρος και θαλάσσης. Τυφλωμένοι από το μεγάλα λόγια περί της παγκοσμιοποίησης, γοητευόμαστε συνήθως από τα προηγούμενα και δεν δίνουμε σημασία στα πιο πρόσφατα. Καθώς σεργιανίζουμε στις ζώνες αναμονής, αθέατες αποσκευές, επιβάτες, μαγαζιά, αεροπλάνα, προσωπικό υποστήριξης, όλα κυκλοφορούν σε μια οργανωμένη δίνη γύρω απ’ τα μάτια μας. Όσο σκεπτικοί κι αν είμαστε τώρα για το Gulfstream τζετ που είναι σταθμευμένο στο τέλος του αεροδιάδρομου ή για τους ντυμένους ‘εκτός εποχής, εκτός τόπου’ επιβάτες, η στρατιά των φρουρών, των αστυνομικών, των ελεγκτών και του προσωπικού ασφαλείας, που κυκλοφορούν ελεύθερα σε αυτό το δημόσιο χώρο, έχουν γίνει αόρατοι. Υπάρχει μια διπλή κίνηση στη σύγχρονη διακυβέρνηση της κινητικότητας: πολιτική υψηλής ασφάλειας και ταυτόχρονα α-πολιτικοποίηση της μετανάστευσης.


Η πολιτική της έκτακτης ανάγκης


Σύμφωνα με την πρώτη, η μετανάστευση αποτελεί απειλή στα δήθεν ερμητικά σφραγισμένα σύνορα των κρατών-εθνών και των δημοκρατικών πληθυσμών, προκαλώντας αυτό που ο Pat Buchanan και άλλοι πολύ πιο κριτικοί σχολιαστές αποκαλούν ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’. Σύμφωνα με τη δεύτερη, η μετανάστευση θεωρείται ένα τεχνικό ζήτημα που έχει να κάνει με τον έλεγχο των σωμάτων καθώς μετακινούνται διαμέσου των συνόρων και εντός της επικράτειας. Επομένως, ο οικονομικά μειονεκτικός, πολιτισμικά διαφορετικός και πολιτικά ύποπτος μετανάστης αποτελεί απειλή για την ειρήνη, την τάξη και την καλή διακυβέρνηση, που απαιτεί μεγαλύτερη αστυνόμευση τόσο των φυσικών συνόρων όσο και των κοινωνικών περιθωρίων. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η αντιμετώπιση του μετανάστη έχει καταστεί πλήρως μια διοικητική διαδικασία, αθέατη και εκτός συζήτησης. Αυτό το ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’ στα σύνορα δεν είναι καινούργιο. Θα έλεγα ότι το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική- η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής, που διαμορφώνεται μέσω διαβουλεύσεων.


Το κράτος διατηρεί πάντοτε το δικαίωμα να απορρίπτει, να απαγορεύει, να εξορίζει έναν ταξιδιώτη στην πύλη. Δεν υπάρχει οικουμενικό δικαίωμα εισόδου, ούτε άνευ όρων δικαίωμα φιλοξενίας. Ακόμη και οι sans papiers οφείλουν να αποδείξουν στο συνοριακό φρουρό ότι ο φόβος τους είναι ‘λογικός’ – βασισμένος σε αποδεικτικά κριτήρια που, από τη φύση τους, είναι ξένα στον πρόσφυγα. Ούτε μπορεί κάθε μετανάστης να φτάσει στην πύλη. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα. Όλα τα σύνορα είναι αντιδημοκρατικά, ανεξάρτητα αν είναι ο συνοριακός φρουρός ή ο πράκτορας εισιτηρίων που παρεμποδίζει την κινητικότητα κάποιου. Ο συνοριακός φρουρός δεν υπήρξε ποτέ ένας μικρός τύραννος, αλλά ένας γιγάντιος κολοσσός που στέκεται με ανοικτά τα πόδια πάνω από την πύλη της πόλης επιτρέποντας την είσοδο ή εξορίζοντας κατά βούληση.


Η εξέταση στα σύνορα είναι πάντα χωρίς περιορισμούς: ποιος είσαι; Πού είχες πάει; Γιατί; Τι αγόρασες; Τι έφερες; Ποιες είναι οι ικανότητές σου; Ποιες είναι οι αμαρτίες σου; Παρά την προδιάθεση για εξομολόγηση στους κρατικούς λειτουργούς, η ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας στον αξιωματούχο των συνόρων είναι η ιστορία που νομίζουμε πως αυτός θέλει να ακούσει. Τα γεγονότα της μετανάστευσης και της επιθυμίας, της γέννησης, της ζωής, των σχέσεων, της δουλειάς, του θανάτου, είναι πολύ περίπλοκα για τα 15-30 δευτερόλεπτα στα οποία ο φρουρός παίρνει την πρώτη του απόφαση. Και παρ’ όλο που πολλές χώρες έχουν διαδικασίες έφεσης, δικαστήρια και εξεταστικές επιτροπές, πρέπει να αποδεχτούμε ότι οι περισσότερες κυβερνήσεις επιδιώκουν να εκτοπίσουν αυτές τις ενοχλητικές περιπτώσεις πέρα απ’ τα σύνορα, σε μια ‘ασφαλή τρίτη χώρα’ ή σε καμιά απολύτως χώρα. Η ουσία της δημοκρατικής διακυβέρνησης πρέπει να είναι η διαφάνεια, η κυριαρχία του νόμου και η υπευθυνότητα. Αλλά τα αντικείμενα της απόφασης- η εξορία, αυτός που εκτοπίζεται και αυτός που απελαύνεται- συγκροτούνται πάντα εκτός πολιτικής κοινότητας. Είναι το επιπλέον, το συμπλήρωμα, το πλεόνασμα που ορίζει τι ‘εμείς’ δεν είμαστε.


Η πολιτική του σώματος


Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης έχει εισχωρήσει σε πολλαπλές μορφές κινητικότητας: αστική διέλευση, διεθνής εκπαίδευση, οικονομικές και φιλανθρωπικές δωρεές και τηλεπικοινωνίες. Και σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις κρατικές κυβερνήσεις και ιδιωτικές εταιρείες υποστηρίζουν πως για να καταπολεμήσουν την ‘κακή’ κινητικότητα ατόμων, κεφαλαίων ή ιδεών πρέπει να ενισχύσουν την εποπτεία του γενικού πληθυσμού και να στοχεύσουν ειδικότερα τις ομάδες ‘ σε κίνδυνο’. Τα χαρακτηριστικά τους ορίζονται συχνά από φυλετικά και πολιτισμικά στερεότυπα και ενδυναμώνονται από τη στατιστική και τη ρητορική, ενώ η προσθήκη του ‘διεθνούς’ είναι πολύ ανησυχητική. Θέλοντας να αποφύγουμε το απλοϊκό φιλελεύθερο επιχείρημα ότι τα ταξίδια και η εμπειρία διαφορετικών πολιτισμών καθιστούν κάποιον πιο ανοιχτό και ανεκτικό, πρέπει να δεχτούμε το εμπειρικό επιχείρημα ότι οι παγκόσμιες ζωές είναι πιο αλληλεξαρτώμενες, διασυνδεόμενες και διεθνείς παρά σε οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ιστορία. Ανεξάρτητα με το αν οι διασυνδέσεις αυτές είναι τόσο σαφείς όσο οι δραματικές αλλαγές στις νομοθεσίες για την υπηκοότητα και τις ρυθμίσεις για τα εμβάσματα που αναγνωρίζουν τις εκπατρισμένες κοινότητες ή τόσο απόλυτες σε ό, τι αφορά στην ενσωμάτωση των παγκόσμιων αλυσίδων εμπορευμάτων, η εύκολη διάκριση ανάμεσα σε εμάς/αυτούς και εδώ/εκεί είναι πολύ πιο περίπλοκη.


Ομάδες όπως η No One Is Illegal (Κανείς Δεν Είναι Παράνομος) και Solidarity Across Borders (Αλληλεγγύη Διαμέσου Συνόρων) πέτυχαν να επανεισαγάγουν τις διοικητικές διαδικασίες εισόδου, εξορίας και κράτησης στον δημόσιο λόγο. Ενάντια στην τάση των φιλελεύθερων κυβερνήσεων να μεταχειρίζονται τα άτομα που διασχίζουν τα σύνορα ως απλά σώματα προς διαχείριση, ταξινόμηση και απομάκρυνση, υπήρξε μια δραματική αναδιάρθρωση αυτής της σωματικής πολιτικής από τους κρατούμενους μέσω απεργιών πείνας και ραψίματος χειλιών και ματιών. Αυτές οι αντιστάσεις δείχνουν ότι οι πολιτικοί χώροι μπορούν να ανοίξουν σε μια πιο συζήτηση για τη μετανάστευση, τα σύνορα και τον πληθυσμό που να μη βασίζεται στην πολιτική του φόβου, της έκτακτης ανάγκης και της αστυνομίας.


Διαβάστε ακόμα


Διαβατήρια, κινητικότητα, ασφάλεια (στα Αγγλικά)


Για το καθεστώς έκτακτης ανάγκης: Μία συνέντευξη με τον Giorgio Agamben

Ο Didier Bigo παρουσιάζει τα αποτελέσματα ενός ερευνητικού προγράμματος το οποίο προσπαθεί να αναλύσει τις πρόσφατες ανησυχίες για την ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να υπονομευθούν.


Η πολιτική βία των διεθνικών μυστικών οργανώσεων δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά, μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, η πολιτική φαντασία σε σχέση με την ενδεχόμενη απειλή που αποτελούν υπέστη δραματική αλλαγή στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως επίσης στην Ε.Ε., αλλά με διαφορετική ένταση σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, ανάλογα με την προηγούμενη ιστορία βίας της, τη σχέση της με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη συγκεκριμένη κυβέρνησή τους, το όραμά της για την τάξη στον κόσμο.


Το θέμα της ‘ασφάλειας’


Μια από τις επιδράσεις του σκιαγραφήματος των διεθνικών μυστικών οργανώσεων, ως κινδύνου για την επιβίωση του κράτους, ήταν η αύξηση της καχυποψίας απέναντι στους ξένους ή τους πολίτες μουσουλμανικής καταγωγής, ενώ η αντιτρομοκρατική πολιτική επέδρασε στη δημόσια συζήτηση για το ρόλο των μεταναστών στις κοινωνίες μας. Πρέπει να θεωρούνται απειλή ή πλεονέκτημα; Πώς μπορούν να αποφευχθούν ο στιγματισμός και η παράλογη καχυποψία απέναντι σε ομάδες ανθρώπων που φέρουν σύμβολα διαφορετικότητας, διασχίζουν σύνορα και ενδέχεται να είναι υποστηρικτές αυτών των μυστικών οργανώσεων; Πώς μπορούν οι μετανάστες αλλά και οι πρόσφυγες, ακόμη και οι τουρίστες, να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους και τι είδους περιορισμοί επιτρέπονται, στο όνομα της ασφάλειας, εάν η ανάπτυξη και προώθηση της ελευθερίας, και ειδικότερα η ελεύθερη διακίνηση, εξακολουθούν να αποτελούν στόχο;


Η επιχειρηματολογία για έλεγχο των συνόρων, για οικοδόμηση ενός τείχους (φυσικού ή ψηφιακού) που εμποδίζει και φιλτράρει τα επικίνδυνα άτομα, συμπεριλαμβανομένων των μη ενόχων, προκάλεσε μια πολύ έντονη δημόσια συζήτηση για την εσωτερική ασφάλεια, τη φύση της συλλογικής ταυτότητας και την πολιτική της εσωτερικής και διεθνούς τάξης. Το θέμα της ‘ασφάλειας’ εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, που αφορά τη σχέση με την ταυτότητα, την τάξη και την πολιτική.


Πώς ο φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τους εχθρούς του;


Οι τεχνολογίες της προστασίας και η νομιμότητα των σκοπών ασφαλείας πρέπει να αξιολογηθούν σε σχέση με τις έννοιες της ταυτότητας, της τάξης και της ελευθερίας – και όχι μόνο ως τεχνική λύση, λιγότερο ή περισσότερο αποτελεσματική, έναντι μιας νέας μορφής απειλής. Τα σκιαγράφημα του εχθρού, ειδικά όταν είναι άγνωστος και λαθραίος, μπορεί να οδηγήσει στην κατάταξη πολιτικών αντιπάλων στην κατηγορία των εν δυνάμει εχθρών. Συνεπώς η πολιτική της προστασίας επηρεάζεται σημαντικά από την πολιτική του φόβου και των διαβεβαιώσεων, που αναπτύσσεται στις πολιτικές ομιλίες, και από τον τρόπο που γίνεται η αστυνόμευση της ανασφάλειας πέρα από τα σύνορα. Είναι ο πόλεμος στο εξωτερικό λύση; Είναι η παραδοσιακή αστυνόμευση και καταδίωξη επαρκής; Ποιο είναι το νόημα της παγκόσμιας, υπερατλαντικής, ακόμη κι ευρωπαϊκής αστυνομικής συνεργασίας σε σχέση με την εθνική κυριαρχία και τις πολιτικές ελευθερίες; Πώς ο φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τους εχθρούς του; Είναι αυτοί αναγκασμένοι να παραδοθούν, να διαπραγματευτούν, να παραδεχτούν ότι είναι κατώτεροι σε ό, τι αφορά στις αξίες και τις πεποιθήσεις τους;


Φαίνεται ότι οι επαγγελματίες της πολιτικής, πέρα από τη διαφωνία τους για τη σκοπιμότητα του πολέμου στο εξωτερικό, ειδικά στο Ιράκ, αλλά επίσης στο Αφγανιστάν και τη Σομαλία, συμφωνούν με την ιδέα ότι χρειαζόμαστε πιο αξιόπιστες υπηρεσίες πληροφοριών σε σχέση με τον μυστικό εχθρό και ότι αυτές μπορούν να αναπτυχθούν μόνο μέσω συνεργασίας στον τομέα των πληροφοριών μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών (αστυνομία, τελωνεία, υπηρεσίες μετανάστευσης, προξενεία, δικαστές, αστυνομικές και στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών, συστήματα υψηλής τεχνολογίας για εντοπισμό και εποπτεία μέσω οπτικής και τηλεφωνικής καταγραφής). Συμφωνούν, επίσης, ότι μπορούν να αναπτυχθούν με μια καλύτερη διαθεσιμότητα των στοιχείων μεταξύ των ηλεκτρονικών συστημάτων πληροφορίας προκειμένου να συγκεντρώνονται εγκαίρως οι πληροφορίες και να αποτρέπεται ο κίνδυνος. Πώς είναι όμως δυνατόν να ελέγξουμε το μέλλον; Ποιο είδος σκιαγραφήματος του εχθρού είναι δικαιολογημένο; Ποια μορφή νομιμότητας αντιτρομοκρατικών μέτρων μπορούμε να βρούμε, αν δεν δεχτούμε τα επιχειρήματα περί έκτακτης ανάγκης και αναπότρεπτης πιθανότητας να συμβεί το χειρότερο σενάριο; Πώς μπορούμε να αποφύγουμε το μέγιστο όνειρο ασφάλειας που μεταμορφώνει τη ζωή σε ένα προσεκτικό, προγραμματισμένο αυτοματοποιημένο κύκλωμα, χωρίς δημιουργικότητα και ρίσκο; Ποιες είναι οι πιθανότητες ελέγχου των ελεγκτών και καταγραφή των ενεργειών τους κατά τη διάρκεια και μετά από τη δράση στο όνομα της ασφάλειάς μας; Πώς γίνεται, χωρίς να μειώσουμε την ελευθερία δράσης τους σε αυτή τη μάχη, να τους ελέγχουμε, να δίνουμε μεγαλύτερες πιθανότητες στο τεκμήριο της αθωότητας παρά σε αυτό της ενοχής και της καχυποψίας;


Είναι εύκολο να μιλάει κανείς για μυστική δράση, κυρίαρχες αποφάσεις και επιβίωση στο όνομα του μέλλοντος, υπάρχει όμως το δικαίωμα της υπεράσπισης, ο ρόλος των δικαστών να αναζητούν την αναλογικότητα και τη νομιμότητα, και η κρίση των πολιτών.


Το πρόγραμμα Challenge


Χωρίς να παρεμποδίσω τη συζήτηση που γίνεται σήμερα, θα ήθελα να δώσω έμφαση σε μερικά από τα στοιχεία του ολοκληρωμένου ερευνητικού προγράμματος Challenge. Ξεκινήσαμε από τη θέση ότι οι φιλελεύθερες και δημοκρατικές παραδόσεις της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολιτικής βασίζονται στις προσδοκίες για ελευθερία και ασφάλεια, παρ’ όλο που η σχέση ανάμεσα σε αυτές τις δυο αξίες έχει μια μακρά και συχνά πολύ ταραγμένη ιστορία. Προσπαθήσαμε λοιπόν να κατανοήσουμε τις πρόσφατες ανησυχίες για την ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να υπονομευθούν.


Η μεταφορά για ισορροπία υπάρχει σε πολλές δημοφιλείς θεωρίες σχετικά με τη θέση της νομιμοποιημένης βίας στη σύγχρονη πολιτική ζωή. Προωθεί επίσης μια εξόχως παραπλανητική ερμηνεία για τις κοινωνικές δυνάμεις, τις θεσμικές πρακτικές και τις νομικές αρχές που βρίσκονται σε ισχύ στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες, κυρίως όταν εμπλέκονται θέματα που έχουν να κάνουν με την ελευθερία και την ασφάλεια. Εάν πρέπει να ληφθούν δύσκολες αποφάσεις, δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές με ασαφείς, απολιτικές μεταφορές, αλλά με σκληρές ερωτήσεις όπως τι σημαίνει να γίνεται μια εξαίρεση στις συνήθεις προσδοκίες για ελευθερία, ισότητα, δημοκρατία και κυριαρχία του νόμου στη σύγχρονη πολιτική ζωή.


Έναντι της εύκολης θεωρίας για την ανάγκη ισορροπίας, το πρόγραμμα Challenge λειτούργησε με πιο σαφείς, από τεχνική άποψη, ερμηνείες της πολιτικής των εξαιρέσεων. Αυτές οι ερμηνείες έχουν να κάνουν με τις πνευματικές ρίζες των αναλύσεων για την ασφάλεια, βασίζονται σε παραδόσεις πολιτικού ρεαλισμού, σε νομικές παραδόσεις που σχετίζονται με τα όρια της κυριαρχίας του νόμου και σε ιστορικές ερμηνείες φιλελεύθερων και δημοκρατικών κοινωνιών που δέχονται πιέσεις για να γίνουν λιγότερο φιλελεύθερες και πιο αυταρχικές.


Οι τρομοκρατικές επιθέσεις δεν ήταν ‘γεγονότα χωρίς προηγούμενο’


Τα κύρια αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος Challenge, διαφέρουν σαφώς από τις αναλύσεις πολλών πολιτικών, μεγάλου μέρους των μέσων μαζικής ενημέρωσης και ορισμένων μορφών ακαδημαϊκής έρευνας, βασισμένης σε εθνικιστικές ερμηνείες για τις σχέσεις μεταξύ φίλων και εχθρών. Ωστόσο αυτά τα αποτελέσματα μοιάζουν να ενισχύονται από τη διαφαινόμενη συναίνεση ενός ευρέος φάσματος της σύγχρονης διανόησης και της ενημερωμένης κοινής γνώμης. Δυο γενικά συμπεράσματα μοιάζουν ιδιαίτερα αδιαμφισβήτητα, δημιουργώντας ανησυχίες για πρόωρες κρίσεις σχετικά με τον νεωτερισμό της παρούσας κατάστασης.


Πρώτον: Οι αναλύσεις για ριζοσπαστικά νέο μετατρέπονται υπερβολικά εύκολα σε αναλύσεις για ριζοσπαστικά επικίνδυνο. Κατά τη γνώμη μας, η 11η Σεπτεμβρίου 2001, η 11η Μαρτίου 2004, η 7η Ιουλίου 2005, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ‘γεγονότα χωρίς προηγούμενο’ που άλλαξαν ριζικά το πρόσωπο του σύγχρονου κόσμου, ακόμη κι αν ήταν τραγικά. Δεν σηματοδότησαν τη γέννηση μιας νέας εποχής τρομοκρατίας ή υπερ-τρομοκρατίας ή μεγα-τρομοκρατίας ή μιας τρομοκρατίας κάποιου άλλου τύπου. Στο μέτρο που οι νεωτερισμοί μπορούν να αναγνωριστούν, εμπλέκουν νέους συνδυασμούς παραδοσιακών μορφών δράσης και όχι, όπως τόσες επίσημες εκθέσεις έχουν αναφέρει, κάποια μεγαλεπήβολη νέα δύναμη που συνδυάζει όπλα μαζικής καταστροφής και παράλογες μυστικές οργανώσεις.


Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα των παραδοσιακών ισχυρισμών υπέρ ενός μονοπωλίου βίας μέσα σε μια συγκεκριμένη επικράτεια είναι ότι η μοναδική εναλλακτική λύση είναι ένα είδος εφιαλτικής αποκάλυψης, η απώλεια κάθε πολιτικού ελέγχου σε συνθήκες επανάστασης όπως αυτή με την οποία απείλησε ο Λένιν και η χαοτική κατάσταση στην οποία βρέθηκε ένα μεγάλο τμήμα της Ευρώπης στο τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου. Είναι μια εναλλακτική λύση που για πολύ καιρό έκανε τη μονοπώληση της εξουσίας από το σύγχρονο κράτος να μοιάζει λιγότερο ή περισσότερο λογική, το προφανές έδαφος για τον πολιτικό ρεαλισμό που επικράτησε ως επακόλουθο των επαναστατικών απειλών, προκειμένου να επιβεβαιωθεί το σύγχρονο κράτος έθνος ως φυσικός τόπος όλων των πολιτικών δυνατοτήτων.


Αυτό το είδος εναλλακτικής λύσης στοιχειώνει πολλούς επαγγελματίες της πολιτικής, που έχουν φτάσει να θεωρούν το κράτος ως δεδομένο, ως μοναδική δυνατή πηγή της σύγχρονης πολιτικής εξουσίας και ως αναγκαίο τόπο όλων των αποφάσεων για τη νομιμότητα της βίας. Εμφανίζεται ξανά τώρα ως φόβος ενός Αρμαγεδδών που δημιουργούν μικρές ομάδες φανατικών με θρησκευτικά κίνητρα και όπλα μαζικής καταστροφής στη διάθεσή τους: ενδεχομένως, ένας συνδυασμός της σέκτας Aum στην Ιαπωνία και των οργανωτικών δυνατοτήτων των δικτύων της αλ-Κάιντα.


Όποια κι αν είναι η ακριβής εξήγηση για τον τρόπο με τον οποίο τόσοι πολλοί επαγγελματίες της πολιτικής έσπευσαν να υπερ-ερμηνεύσουν, αθροίζοντας τις αναφορές για ένα νέο απειλητικό περιβάλλον με βάση εμπειρικά στοιχεία που απαιτούν πιο προσεκτικές κρίσεις, είναι φανερό ότι ο φόβος για το μέλλον έχει εξελιχθεί σε σημαντικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης πολιτικής ζωής και έχει γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από ορισμένα μέλη της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών. Χρησιμοποιήθηκε για να αναγάγει τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου σε απειλή για την ίδια την επιβίωση των Ηνωμένων Πολιτειών, παράγοντας δυνατές ιστορίες που νομιμοποιούν τους ισχυρισμούς για κατάσταση έκτακτης ανάγκης, για την ανάγκη αναστολής των καθιερωμένων πολιτικών συμβάσεων, για την αναγκαιότητα διεξαγωγής πολέμου, για την ανάγκη δέσμευσης σε μια νέα αντιπαράθεση μεταξύ φίλων και εχθρών- παρ’ όλο που οι φίλοι και οι εχθροί δεν προσδιορίζονται εύκολα στις αντίπαλες εθνικές κυριαρχίες μέσα στο διεθνές σύστημα.


Οι κίνδυνοι ρητορικής υπερβολής σε αυτό το πλαίσιο έχουν ευρέως επισημανθεί, αλλά η ρητορική μπορεί να γίνει εξαιρετικά αποτελεσματική όταν οι ισχυρισμοί για απειλές, κινδύνους και τρομοκρατίες διασταυρώνονται με τους διαρκείς ισχυρισμούς ότι η μόνη εναλλακτική λύση για το σύγχρονο κράτος ασφαλείας είναι ένα είδος κατάρρευσης που θυμίζει αποκάλυψη. Πολλοί επαγγελματίες της πολιτικής είναι ευάλωτοι σ’ αυτό το είδος σκέψης και εύκολα κλονίζονται από κουβέντες για ριζοσπαστικά νέους κινδύνους. Μια πιο ψύχραιμη εκτίμηση απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή, ευφυείς αναπροσαρμογές και υποβάθμιση γεγονότων όπως η 11 Σεπτεμβρίου ως σημείο κλειδί στις ιστορίες για μια επερχόμενη αποκάλυψη.


Η προσχώρηση σε παλαιότερες λογικές αντι-τρομοκρατίας


Δεύτερον, ακριβώς όπως η 11η Σεπτεμβρίου δεν σηματοδοτεί μεγάλη ρήξη με το παλιό και εισαγωγή ενός ριζοσπαστικά νέου στοιχείου σε σχέση με τις μορφές της τρομοκρατίας, δεν σηματοδοτεί και ανάλογη ρήξη στις συνήθεις πρακτικές για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Η έκκληση για μια διακηρυγμένη ή μη κατάσταση υπέρτατου κινδύνου, είναι οπωσδήποτε μια από τις θεμελιώδεις δυνατότητες που διαθέτουν όλες οι κυβερνήσεις κρατών και έχει μακρά ιστορία στις πρακτικές της κρατικής δεξιοτεχνίας και του συνταγματικού δίκαιου. Η χρήση μέτρων εξαίρεσης σε ό, τι αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα και τα προσωπικά δεδομένα είχε ήδη πολύ αναπτυχθεί στην Αλγερία γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και επανεμφανίστηκε στη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη, τη Χιλή και άλλα κράτη της Λατινικής Αμερικής, καθώς και σε φιλελεύθερα κράτη όπως η Γερμανία (έναντι της ομάδας Μπάντερ Μάινχοφ), η Ιταλία (έναντι των Ερυθρών Ταξιαρχιών), η Ισπανία (έναντι της ΕΤΑ), η Γαλλία (μετά το 1986) και ειδικότερα το Ηνωμένο Βασίλειο ( έναντι του IRA, στη Βόρεια Ιρλανδία).


Από το 2001, όλες οι σημαντικές δημόσιες συζητήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είτε αφορούν την αναδιοργάνωση και το συντονισμό των δομών των υπηρεσιών πληροφοριών, είτε την εσωτερική ασφάλεια ή την υπηρεσία Μετανάστευσης και Πολιτογράφησης των Ηνωμένων Πολιτειών και τους συνοριακούς φρουρούς, όπως επίσης την προτεραιότητα σε στρατιωτικά μέτρα, ακολουθούν τις διαδρομές που χαράχτηκαν από αυτές τις παλαιότερες λογικές. Πιο συγκεκριμένα, αμέσως μετά την11η Σεπτεμβρίου προτάθηκε μια σειρά μέτρων που είχαν αντιμετωπιστεί από πρακτικής πλευράς πριν από το 2001, αλλά είχαν συχνά απορριφθεί ως απαράδεκτα για λόγους αρχής. Η πρόθεση να γίνουν αποδεκτά αυτά που προηγουμένως είχαν θεωρηθεί απαράδεκτα αποτελεί μια ειδική αιτία ανησυχίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ε.Ε.


Η προσχώρηση σε παλαιότερες λογικές εξηγεί εν μέρει γιατί ένα μεγάλο μέρος της σημερινής αντιτρομοκρατικής πολιτικής καθοδηγείται τόσο πολύ από την τεχνολογία, έχει τόσο πολύ να κάνει με τη χρήση στοιχείων παρακολούθησης, τη βιομετρική, τον διεθνισμό των υπηρεσιών πληροφοριών και αστυνομικών πληροφοριών, και καλεί σε μεγαλύτερη συνεργασία ανάμεσα στις αστυνομικές οργανώσεις υπό την ηγεσία των υπηρεσιών πληροφοριών των Ηνωμένων Πολιτειών.


Η πολιτική στην Ε.Ε. είναι ακόμη λιγότερο νεωτεριστική. Περιλαμβάνει μια σειρά μέτρων που αφορούν την ανταλλαγή πληροφοριών, τη συνεργασία των αστυνομικών και δικαστικών αρχών, την ασφάλεια των ταξιδιωτικών εγγράφων, το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, τα πάγωμα περιουσιακών στοιχείων, συγκεκριμένα εργαλεία όπως το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης και τα στοιχεία για να γίνει σύλληψη. Επιπλέον, περιλαμβάνει την εγκαθίδρυση ή ενίσχυση συγκεκριμένων θεσμών όπως το Eurojust, τις νέες εξουσίες που δόθηκαν στην Europol, την αυτοματοποίηση και επίσπευση των διαδικασιών, τον ενισχυμένο έλεγχο στο Ίντερνετ, την αναβαθμισμένη παρακολούθηση των μαζικών διαδηλώσεων και την εγκαινίαση διαλόγου ρουτίνας μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών.


Κανένα από αυτά τα μέτρα δεν μπορεί να εκληφθεί ως ταχεία αντίδραση στην 11η Σεπτεμβρίου η στις επακόλουθες αμερικανικές πιέσεις. Ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς σειράς προτάσεων που χρονολογούνται από το ξεκίνημα των ομάδων Τρέβι και Σένγκεν, στα μέσα της δεκαετίας του 1980 – προτάσεις που εν μέρει συνάντησαν αντίσταση στο Άμστερνταμ και το Τάμπερε αλλά που έγιναν κυρίαρχη τάση μετά τη Γένοβα.


Με την αξία που δίνεται στις νέες τεχνολογίες και την τάση να θεωρείται το χάος κάποιου είδους αποκάλυψης ως η μόνη εναλλακτική λύση στο μονοπώλιο της βίας σε μια συγκεκριμένη επικράτεια, η συζήτηση για την ασφάλεια διατυπώνεται όλο και περισσότερο με όρους που σχετίζονται με την ικανότητα ελέγχου του μέλλοντος. Σε αυτό το πλαίσιο, ανακύπτουν πολλές παλιομοδίτικες ανησυχίες, στηριζόμενες στα χειρότερα σενάρια ή την ύβρη ή, ξανά, τις απρομελέτητες συνέπειες .Υπάρχει ένας επιπλέον λόγος ανησυχίας για το βαθμό που μπορεί να γίνει επίκληση των ισχυρισμών περί ασφάλειας, προκειμένου να ελέγχονται οι πληθυσμοί όχι μόνο σε σχέση με κινδύνους που έχουν τουλάχιστον μια συγκεκριμένη, απτή αναφορά, αλλά και σε σχέση με υποθετικές, αφηρημένες και καθαρά μεταφυσικές ιδέες για ένα μέλλον που βρίσκεται μόνο στη φαντασία – με βάση παρωχημένες ιδέες για το τι οι φίλοι μπορούν να κάνουν στους εχθρούς. Τα λεγόμενα ‘δόγματα προληπτικού πολέμου’ και αποτρεπτικής πολιτικής εκφράζουν ανησυχητικές τάσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Επιπλέον, αιτήματα για γνώση που προωθούνται από τις υπηρεσίες πληροφοριών και ασφαλείας αποκτούν προνομιακό καθεστώς σε σχέση με αιτήματα άλλων πολιτικών παικτών, ακόμη κι αν έχουν οδηγήσει στον τουφεκισμό αθώων ή υπόπτων χωρίς βάσιμους λόγους, στο εσωτερικό, και σε αποφάσεις για πόλεμο, στο εξωτερικό.


Οι εντάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατιών


Αυτοί οι λόγοι ανησυχίας επισείουν την προσοχή στο αβέβαιο καθεστώς των σύγχρονων μορφών δημοκρατίας. Το σύγχρονο κράτος που είχε το κυρίαρχο δικαίωμα εξαίρεσης, με τη μορφή της απονομής χάριτος, σαφώς καθορισμένης στον χώρο και το χρόνο, προβαίνει σήμερα σε εξαιρέσεις σε κάποιο άλλο χώρο και κάποιο άλλο χρόνο. Μερικοί αναλυτές φτάνουν μάλιστα να λένε ότι ολόκληρος ο κόσμος έχει ενστερνιστεί αυτές τις πεποιθήσεις και η δυνατότητα εξαιρέσεων έχει γενικευθεί.


Οι επιπτώσεις αυτής της υπερβολής γίνονται αισθητές στις εντάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατικών πολιτειών που θεωρούν ότι βρίσκονται σε κατάσταση μόνιμου πόλεμου (και όχι σε αυτήν της ‘φιλελεύθερης δημοκρατικής ειρήνης’ που εξυμνήθηκε τόσο πολύ πριν από μόλις μια δεκαετία). Η γενίκευση των ισχυρισμών για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης ως καθοριστική στιγμή της πολιτικής ζωής εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα για τη βάση της νομιμοποιημένης εξουσίας, για τη δημοκρατική ικανότητα των λαών να αμφισβητούν τους ισχυρισμούς του κράτους για ιδιόμορφη κυριαρχία σε μια συγκεκριμένη επικράτεια, όπως και για τη δυνατότητα πολιτικής δράσης. Περισσότερο από κάθε άλλο πεδίο της σύγχρονης πολιτικής ζωής, οι πρακτικές ασφάλειας λειτουργούν προσπαθώντας, εν μέρει, να προστατευθούν από τη συνήθη λειτουργία της πολιτικής αμφισβήτησης. Ταυτόχρονα υποστηρίζουν πως είναι σε θέση να προστατεύσουν το πεδίο όπου μπορεί να υπάρξει πολιτική αμφισβήτηση. Επομένως, για να επικεντρωθούμε στην εφαρμογή πρακτικών ασφάλειας, και ειδικότερα στην εφαρμογή αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας, πρέπει να δεσμευτούμε πολιτικά όχι μόνο σε σχέση με τα δικαιώματα αλλά και σε σχέση με την αμφισβήτηση των ισχυρισμών για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η πολιτική εξουσία θεωρείται τώρα νομιμοποιημένη. Οποιαδήποτε απόπειρα εξάλειψης των πρακτικών ασφάλειας από την πολιτική αμφισβήτηση στρέφει την προσοχή στη δυνατότητα πολιτικής δράσης και τα όριά της, κυρίως σε σχέση με το δικαστικό σώμα και την κοινωνία των πολιτών.


Διαβάστε ακόμα


Ελευθερία και ασφάλεια στην Ευρώπη (στα Γαλλικά)


: Μετά την 11η Σεπτεμβρίου (στα Αγγλικά)

Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις; Ο Joseph Camilleri προτείνει μια σειρά ιδεών για τον μετασχηματισμό της παγκόσμιας δημοκρατίας.


Σε έναν κόσμο που παγκοσμιοποιείται με ταχείς ρυθμούς, οι «κίνδυνοι με σοβαρές συνέπειες» έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας της κοινωνίας (Ulrich Beck, Risk Society, 1992). Η παγκόσμια κατάσταση είναι παράγων μεγάλης ευπάθειας τόσο για τα κράτη όσο και για τις ομάδες και τα άτομα. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί τις επιδράσεις των οικονομικών κρίσεων, τα κύματα των προσφύγων, τις εκχυλίσεις του πετρελαίου, τη μείωση του όζοντος, την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τις τρομοκρατικές επιθέσεις. Εάν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό που διακρίνει τη σύγχρονη ζωή είναι η «παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας».


Εάν αυτή η ανάγνωση των γεγονότων είναι ακριβής, τότε ορισμένα δύσκολα ερωτήματα τίθενται από μόνα τους: Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις;


Η κυρίαρχη μορφή διακυβέρνησης στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης περιγράφεται καλύτερα ως εμβάθυνση και επέκταση της αμοιβαία υποστηρικτικής ισχύος του υπερεθνικού κεφαλαίου και των κρατών της G7 σε παγκόσμια κλίμακα, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσπαθούν να ασκήσουν ηγεμονική εξουσία- μια επιδίωξη που στην πράξη αποδεικνύεται πολύ πέραν των δυνάμεών τους. Όπως υποστήριξε ο Stephen Gill, το καθαρό αποτέλεσμα της νεοφιλελεύθερης ατζέντας των τελευταίων τριάντα χρόνων ή παραπάνω ήταν η δημιουργία ενός «συντάγματος για τον παγκόσμιο καπιταλισμό», που επιδιώκει να εναρμονίσει τις νομικές δομές ανόμοιων κρατών σε μια παγκόσμια ημι-συνταγματική δομή νόμων, κανόνων, κανονισμών και κριτηρίων (Innovation and Transformation in International Studies, 1977). H κύρια λειτουργία του είναι η παγίωση των προνομιακών προτεραιοτήτων για την παραγωγή, την κατανάλωση και την ασφάλεια, ενός σχετικά μικρού ποσοστού του παγκόσμιου πληθυσμού.


Παγκόσμια διακυβέρνηση και λαϊκή νομιμότητα


Πιο απλά, το σύγχρονο παζλ της διακυβέρνησης πρέπει, σύμφωνα με την συγκεκριμένη πρόταση, να τοποθετηθεί ευθέως μέσα στο πλαίσιο μιας πολιτικής οικονομίας σε παγκοσμιοποίηση. Το καίριο ερώτημα στο οποίο πρέπει να δοθεί απάντηση είναι κατά πόσο το αναπτυσσόμενο σύστημα της παγκόσμιας διακυβέρνησης μπορεί να νομιμοποιηθεί στα μάτια των κύριων συστατικών στοιχείων του: των κρατών, των λαών και της διεθνούς κοινότητας γενικά; Για να το εκφράσουμε λίγο διαφορετικά, μπορεί η παγκόσμια τάξη να συντονιστεί με τα συστατικά στοιχεία της –με τις ανάγκες, τις αγωνίες και τις προσδοκίες τους- τόσο ώστε να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στο μέλλον;


Λαμβάνοντας υπόψη τις πολλαπλές προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας, η μεταρρύθμιση της διακυβέρνησης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένα κράτη ή, για τους ίδιους λόγους, στα Ηνωμένα Έθνη. Η μεταρρύθμιση της Γενικής Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών και των διαφόρων υπηρεσιών της- ή ακόμη του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Γενικής Συνέλευσης- είναι σημαντική αλλά όχι αρκετή. Οι ειδικές αντιπροσωπείες των Ηνωμένων Εθνών, τα προγράμματα και οι επιτροπές είναι όλα ενσωματωμένα στη μεταρρυθμιστική ατζέντα . Το ίδιο όμως και οι πιο ισχυροί διεθνείς θεσμοί, ιδιαίτερα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου που κατά μεγάλη ειρωνεία έχουν ασήμαντους δεσμούς με τα κυριότερα συμβουλευτικά όργανα των Ηνωμένων Εθνών.


Ούτε μπορεί η μοίρα των πολυμερών θεσμών να διαχωριστεί από τις ενέργειες των κρατών-μελών τους ή άλλων παικτών στην παγκόσμια σκηνή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, άφησαν το στενό συμφέρον τους να υπαγορεύει τις πράξεις τους. Ανεξάρτητα αν ήταν παράλειψη ή αποστολή, προκάλεσαν τη νομιμότητα και το κύρος των Ηνωμένων Εθνών και έθεσαν σε αμφισβήτηση τους αναδυόμενους κανόνες για τη διεθνή υπηκοότητα. Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς καινούργιο, αλλά μπορούμε να πούμε πως με τη σημερινή κυβέρνηση Μπους η μονομέρεια έφτασε σε νέα ύψη.


Θεσμικές συμφορήσεις: μια διέξοδος


Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι οι μόνοι κατηγορούμενοι. Πολλά καθεστώτα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου έχουν σε διαφορετικές περιόδους αψηφήσει τους διεθνείς κανόνες και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών. Εξίσου προβληματικός είναι ο ρόλος των μεγάλων υπερεθνικών εταιριών, τραπεζών και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Την τεράστια, συχνά πολύ επιζήμια, επίδραση των αποφάσεών τους συναγωνίζεται μόνο η αξιοσημείωτη έλλειψη υπευθυνότητας, εκτός ίσως σε ό,τι αφορά στους μετόχους τους και έμμεσα, στην καλύτερη περίπτωση, στους πελάτες τους. Η αποτυχία των ΜΜΕ να ενημερώνουν και να αναλύουν με ακρίβεια και αντικειμενικότητα έχει επίσης αποβεί επιζήμια για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Ούτε οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΗ.ΚΥ.Ο), και ειδικά κάποιες από τις μεγαλύτερες, μπορούν να θεωρηθούν υποδειγματικές, κρίνοντας από τις επουσιώδεις αντιπαλότητές τους, την προτεραιότητα που δίνουν συχνά στην προστασία του δικού τους χωραφιού, καθώς και τη συχνή αδυναμία διαβούλευσης με τα ίδια τους τα μέλη, πόσο μάλλον τον κόσμο, που οι ανάγκες του είναι προφανώς το πρωταρχικό τους μέλημα.


Έναντι αυτών των θεσμικών συμφορήσεων, είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στις πρωταρχικές αρχές. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη χρησιμότητα πρόσθετων αλλαγών ή την ανάγκη για πρακτικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές που πρότεινε ο Κόφι Ανάν, με μερική μόνο επιτυχία, στη Γενική Συνέλευση, τον περασμένο χρόνο. Η επιστροφή στις πρωταρχικές αρχές έχει γίνει τώρα πρακτική αναγκαιότητα.


Χωρίς αυτήν, είναι δύσκολο να δει κανείς πώς τα κράτη, οι λαοί και η διεθνής κοινότητα γενικά, θα ανανεώσουν και θα διατηρήσουν μακροπρόθεσμα τον ενθουσιασμό για μεταρρυθμίσεις. Ορισμένα καίρια ερωτήματα τίθενται ευθύς αμέσως από μόνα τους:


• Είναι δυνατόν να εκδημοκρατιστεί το παγκόσμιο (και περιφερειακό) πολυμερές σύστημα; Εάν ναι, πώς; Ο εκδημοκρατισμός συμβαδίζει με την αποτελεσματικότητα και τις παραδοσιακές έννοιες της κυριαρχίας;
• Είναι η πολιτική, η ασφάλεια και η οικονομία διαφορετικά αντικείμενα φροντίδας; Εάν όχι, πώς μπορούν να γίνουν οι αναγκαίες διασυνδέσεις, εννοιολογικά και οργανωτικά;
• Είναι αλήθεια ότι βλέπουμε τα αρχικά σημάδια μιας αναπτυσσόμενης παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών; Εάν ναι, πρέπει να ενθαρρυνθεί ένα τέτοιο κίνημα; Με ποια πρακτικά βήματα; Μπορούν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συμβάλουν πιο αποτελεσματικά στη δημοκρατική διακυβέρνηση; Εάν ναι, πώς; Και ποιες είναι οι συνέπειες για τους πολυμερείς θεσμούς;


Το καίριο επιχείρημα που προβάλλεται εδώ είναι ότι όλες οι όψεις της παγκοσμιοποίησης- οικονομικές όσο και πολιτικές και πολιτισμικές- πρέπει να υπόκεινται στη δοκιμασία της δημοκρατικής νομιμότητας. Ένας τέτοιος εκδημοκρατισμός πρέπει να αντλεί ζωή από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και τους θεσμούς, όχι μόνο της διεθνούς κοινότητας αλλά και των τοπικών, εθνικών και περιφερειακών κοινοτήτων. Περιττό να πούμε πως πολλά δομικά κωλύματα φράζουν το δρόμο μιας τέτοιας μετασχηματιστικής αλλαγής. Το πιο εμφανές είναι αυτό που ο Richard Falk αποκάλεσε «γεωπολιτικό κλείσιμο» (Predatory Globalization, 1999), δηλαδή το δικαίωμα του βέτο που μπορούν να ασκήσουν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας.


Υπάρχουν, ωστόσο, πιο βασικά εμπόδια, τρία από τα οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Το πρώτο έχει να κάνει με το κρατικο-κεντρικό ήθος που κυριαρχεί στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών και τις περισσότερες πολυμερείς οργανώσεις. Το δεύτερο σχετίζεται με την κυρίαρχη ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης όπως αυτή διαμορφώνεται από υπερεθνικές εταιρίες, χρηματιστηριακές αγορές και τους θεσμικούς φύλακες της παγκόσμιας οικονομίας. Το τρίτο αναφέρεται στην γεωπολιτική, στρατιωτική, οικονομική και πολιτισμική ηγεμονία στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να προσβλέπουν. Η συνδυασμένη επίδραση των τριών αυτών τάσεων οδηγεί στη συγκέντρωση της λήψης αποφάσεων σε σχετικά λίγα χέρια, τον αποκλεισμό των πιο κρίσιμων ζητημάτων για την ανθρώπινη ασφάλεια από την παγκόσμια ατζέντα, εκτός από περιφερειακούς η συμβολικούς τρόπους, και την περιχαράκωση μορφών λόγου και πρακτικής που στερούνται ευαισθησίας σε ό,τι αφορά στην πολιτισμική πλειονότητα.


Πώς μπορεί, επομένως, το δημοκρατικό σχέδιο να προχωρήσει με τρόπους που να λαμβάνουν υπόψη αυτά τα δομικά εμπόδια; Πρώτον, τα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης –τοπικό, μικροπεριφερειακό (ή επαρχιακό), εθνικό, μακροπεριφερειακό και παγκόσμιο- πρέπει να είναι συμπληρωματικά και αμοιβαία συγκροτημένα. Ενώ οι θεσμοί σε κάθε επίπεδο πρέπει να παραμένουν αυτόνομοι και να ενεργούν μέσα στη σφαίρα αρμοδιότητάς τους, ο εκδημοκρατισμός σε ένα επίπεδο μπορεί να συνδέεται και να ενισχύει τον εκδημοκρατισμό σε άλλα επίπεδα (David Held, Democracy and the Gobal Order, 1995). Δεύτερον, η κουλτούρα των δικαιωμάτων του πολίτη πρέπει να αναπτύσσεται και στα τρία πεδία: κράτος, αγορά και κοινωνία των πολιτών, και η συμμετοχή στο κάθε πεδίο να εμπνέεται από και να στηρίζει τη συμμετοχή στα άλλα δυο. Τρίτον, υψηλή προτεραιότητα πρέπει να δίνεται στη μεγιστοποίηση και εξομοίωση της πρόσβασης σε εκπαιδευτικές ευκαιρίες και στον τερματισμό της υψηλής συγκέντρωσης ελέγχου της επιστημονικής και τεχνολογικής καινοτομίας. Η διαμόρφωση της κοινής γνώμης και της έκφρασης της δημοκρατικής βούλησης πρέπει να βασίζεται σε μια ελεύθερη και ζυγισμένη ροή γνώσης, ιδεών και επιχειρηματολογίας.


Ένα νέο περιεχόμενο στην κοσμοπολίτικη δημοκρατία


Παρ’ όλο που πολλή δουλειά μένει ακόμη να γίνει, υπάρχει ήδη ένας ικανός αριθμός προτάσεων που έρχονται να δώσουν σχήμα και περιεχόμενο σε αυτή την πολύπλευρη έννοια της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας. Χρησιμοποιώντας το υπάρχον σύστημα των Ηνωμένων Εθνών καθαρά ως σημείο εκκίνησης, υποδεικνύουν ένα πρόγραμμα εφικτού μετασχηματισμού, που βασίζεται σε πέντε διασυνδεόμενους στόχους: α) να προσδιορίσουν την άσκηση κυριαρχίας των μεγάλων κέντρων εξουσίας και πλούτου σε σχέση με τη διευθέτηση των ανθρώπινων υποθέσεων, εν μέρει αναπτύσσοντας πιο αυστηρές διαδικασίες ευθύνης, β) να ενισχύσουν τη θεσμική δυνατότητα των κρατών να συμμετέχουν στην περιφερειακή και παγκόσμια διακυβέρνηση, γ) να εδραιώσουν, πολιτισμικά όσο και πολιτικά, το μεταρρυθμισμένο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών ως κεντρικό σημείο της περιφερειακής και παγκόσμιας λήψης αποφάσεων, στην πολιτική ασφάλειας όπως και στην οικονομική πολιτική, δ) να ανοίξουν τους περιφερειακούς και παγκόσμιους θεσμούς στις φωνές της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή σε μια σειρά μη κρατικών παικτών και γενικά στην παγκόσμια κοινή γνώμη (κυρίως μέσω ενός προγράμματος βιώσιμης μεταρρύθμισης στη δομή και τη λειτουργία των παγκόσμιων συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνίας, ε) να συντονίσουν περισσότερο όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης με τις διασυνδεόμενες προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας- ένα έργο που πρέπει να ενισχυθεί συνειδητά από τους θεσμούς και τις διαδικασίες της επίσημης και ανεπίσημης παιδείας, στ) να βρουν πιο διαφανείς και υπεύθυνους τρόπους ενσωμάτωσης των κύριων παικτών της αγοράς στο σύστημα διακυβέρνησης.


Αυτή η πρόχειρη και εξαιρετικά επιλεκτική σκιαγράφηση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας επιχείρησε να τοποθετήσει τη δημοκρατική ιδέα στον πυρήνα της διακυβέρνησης, στις διάφορες εκδηλώσεις της. Υποστηρίζει την οικοδόμηση ενός δημοκρατικού νομικού πλαισίου, στο οποίο οι λειτουργίες, οι εξουσίες και οι πόροι που ανήκουν κανονικά στο κράτος μεταβιβάζονται σε διαφορετικά αλλά διασυνδεόμενα και αμοιβαία ενισχυτικά επίπεδα διακυβέρνησης- από το τοπικό στο παγκόσμιο. Ωστόσο, η νέα συμμετοχική κουλτούρα, για να ευδοκιμήσει και να δώσει ζωή σε κάθε επίπεδο λήψης αποφάσεων, πρέπει να ενσωματώσει τα οράματα και τις προσδοκίες της κοινωνίας των πολιτών όπως και τους μηχανισμούς της αγοράς. Μόνο αντλώντας από την ενέργεια, τις υπηρεσίες και τα δίκτυα της αγοράς και της κοινωνίας των πολιτών, αυτό το πολύ-διασυνδεόμενο σύστημα διακυβέρνησης μπορεί να δώσει νόημα και περιεχόμενο στην ανθρώπινη ασφάλεια. Αντίστροφα, μόνο μέσα από τον εκδημοκρατισμό των πολιτικών θεσμών η αγορά και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο, διαμορφώνοντας και εφαρμόζοντας τα κριτήρια της ανθρωπιστικής διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα:


Τι να κάνουμε με τα Ηνωμένα Έθνη (στα Αγγλικά)


Η υπηκοότητα σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο (στα Αγγλικά)