Ο Fathi Mohammed Baja και ο Ashour Bourashed, εκπρόσωποι του Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου της Λιβύης, συζητούν για την Λιβυκή επανάσταση δύο μήνες πριν την πτώση του καθεστώτος του Καντάφι. Υποστηρίζουν ότι η Επανάσταση στην Λιβύη “μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο από την οπτική γωνία των επαναστάσεων στις άλλες αραβικές χώρες”, ειδικά της Αιγύπτου και της Τυνησίας. Η Αραβική άνοιξη, κατά την άποψη τους, δεν ενθαρρύνθηκε από τυχαία γεγονότα αλλά υπήρξε “μια μεταμόρφωση στον τρόπο σκέψης του αραβικού λαού, που αφορά τη σχέση ανάμεσα στους κυβερνώντες και τους κυβερνόμενους και της αντίληψή τους για μια δίκαιη κοινωνία”.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η επανάσταση στη Λιβύη επηρεάστηκε από τις προηγούμενες εξεγέρσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο, ακόμη και τις αποτυχημένες όπως στο Μπαχρέιν ή εκείνες που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη στην Υεμένη και στη Συρία;


Ashour Bourashed: Οι εξελίξεις στη Λιβύη μπορούν να γίνουν αντιληπτές μόνο από την οπτική γωνία των επαναστάσεων στις άλλες αραβικές χώρες. Όλες αυτές οι επαναστάσεις δεν στοχεύουν πρωταρχικά στην εκθρόνιση ή την εναλλαγή των κυβερνώντων που είχαν αυταρχική πολιτική εξουσία στις χώρες τους. Αντίθετα, οι επαναστάσεις έλαβαν υπόψη την λαϊκή επιθυμία για αλλαγή του καθεστώτος που έχει εγκαθιδρυθεί στις αραβικές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες.


Αυτή είναι μια ιστορική στιγμή για τον αραβικό κόσμο. Οι επαναστάσεις δεν ενθαρρύνθηκαν από τυχαία γεγονότα. Βιώνουμε μια μεταμόρφωση στον τρόπο σκέψης του αραβικού λαού, που αφορά τη σχέση ανάμεσα στους κυβερνώντες και τους κυβερνόμενους και την αντίληψή τους για μια δίκαιη κοινωνία.


Η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών επικοινωνίας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, καθώς βοηθάει τις ιδέες, τους τρόπους οργάνωσης και τις κοινές επαναστατικές εμπειρίες να ταξιδεύουν γρήγορα στην αραβική περιοχή.


Fathi Mohammed Baja: Ο λιβυκός λαός είχε κάνει διάφορες απόπειρες εξέγερσης εναντίον του καθεστώτος Καντάφι στο παρελθόν, κατά τις δεκαετίες του 1970, 1980 και 1990. Οι εξεγέρσεις αυτές απομονώθηκαν όμως σχετικά εύκολα και καταπνίχτηκαν από το καθεστώς. Αυτό που διαφοροποίησε την τωρινή επανάσταση είναι ότι οι επαναστάσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο έσπασαν το φράγμα του φόβου απέναντι στα αυταρχικά καθεστώτα του αραβικού κόσμου. Σκεφτήκαμε: “Εάν οι Αιγύπτιοι και οι Τυνήσιοι μπορούν να στριμώξουν τις κυβερνήσεις τους στη γωνία, γιατί εμείς να μην μπορούμε;”


Η δεύτερη έμπνευση που παρείχαν οι επαναστάσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο είναι η χρήση των ψηφιακών δικτύων όπως το Facebook και το Twitter ως μέσα οργάνωσης κατά του καθεστώτος. Οι διαμαρτυρίες την «Ημέρα της Οργής», που εξαπλώθηκαν στις 17 Φεβρουαρίου 2011 σε όλη τη Λιβύη, γεννήθηκαν και συντονίστηκαν μέσα σ’ αυτά τα δίκτυα, τα οποία το καθεστώς Καντάφι δεν ήξερε πώς να ελέγξει.


Π.Χ.: Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης έχει τακτικές επαφές με τα κινήματα στην Αίγυπτο και την Τυνησία; Θεωρείτε ότι αποτελείτε μέρος του ευρύτερου κινήματος που στοχεύει στην εγκαθίδρυση της δημοκρατίας στον αραβικό κόσμο;


Fathi Mohammed Baja: Υπάρχει μια στενή σχέση από την πρώτη μέρα της επανάστασης. Στις 17 Φεβρουαρίου 2011 μια αντιπροσωπεία από την πλατεία Ταχρίρ ήρθε στη Βεγγάζη για να εκφράσει την υποστήριξή της στον λιβυκό λαό, φέρνοντας, επίσης, και ιατρική βοήθεια και εξοπλισμό.


Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης ενθαρύννει επίσημες και ανεπίσημες σχέσεις με τα επαναστατικά κινήματα στην Αίγυπτο και την Τυνησία. Επισήμως, υπάρχει τακτική ανταλλαγή επισκέψεων ανάμεσα στα μέλη του Συμβουλίου μας και τα μέλη πολλών πολιτικών κομμάτων τόσο από την Αίγυπτο όσο και από την Τυνησία. Υπάρχει, επίσης, στενή συνεργασία σε επίπεδο κοινωνίας των πολιτών: υπάρχει συνεργασία ομάδων για τα πολιτικά δικαιώματα, υπάρχουν συνεργατικά προγράμματα ανάμεσα σε ομάδες καλλιτεχνών στις χώρες αυτές κ.λ.π.


Π.Χ.: Μια βασική διαφορά στην περίπτωση της Λιβύης είναι ότι η επανάσταση αναπτύσσεται διεξάγοντας έναν πόλεμο κατά του καθεστώτος. Σας ανησυχεί που αυτή η αναγκαία στρατικοποίηση της επανάστασης μπορεί να εμποδίσει την ανάπτυξη των δημοκρατικών δομών και θεσμών μέσα στην ίδια τη Λιβύη;


Ashour Bourashed: Ύστερα από την εμπειρία της 42χρονης δικτατορίας υπό του Καντάφι, υπάρχει μια γενικευμένη θέληση από τον λιβυκό λαού να ανατρέψει όλες τις υπάρχουσες αυταρχικές δομές.


Fathi Mohammed Baja: Το καθεστώς Καντάφι είναι βάναυσο και ξέραμε ότι ήταν διατεθειμένο να χρησιμοποιήσει όλα τα αναγκαία μέσα για να καταστείλει την επανάσταση. Όμως, ύστερα από την απελευθέρωση της ανατολικής πλευράς της Λιβύης μέσα σε 4-5 μέρες, όλοι περίμεναν πως θα χρειάζονταν λίγες μέρες ακόμη για την απελευθέρωση και της δυτικής πλευράς. Αρχικά, δεν πιστεύαμε ότι θα αναγκαζόμασταν σε έναν γενικευμένο πόλεμο εναντίον του στρατού του Καντάφι.


Υπάρχει μια μεγάλη δυσκολία στην εφαρμογή μιας δημοκρατικής διαδικασίας εν μέσω πολέμου. Αυτή τη στιγμή έχουμε μια διπλή πρόκληση. Ο πρώτος στόχος μας είναι η επασύνδεση της Λιβύης με στρατιωτικά μέσα ή με μία οποιαδήποτε διεθνή συμφωνία που θα μπορούσε να διαπραγματευτεί και να ορίσει ξανά την Τρίπολη ως πρωτεύουσα. Το δεύτερο καθήκον μας είναι να δημιουργήσουμε δημοκρατικούς θεσμούς και η εφαρμογή του κράτους δικαίου. Ωστόσο, αν δεν ανατρέψουμε τον Καντάφι, μια ολοκληρωμένη δημοκρατική μεταμόρφωση δεν είναι δυνατή.


Ashour Bourashed: Ένα βασικό πρόβλημά ήταν η απουσία ενός κατάλληλου στρατού στη Λιβύη. Το καθεστώς είχε ουσιαστικά σχηματίσει εθνοφρουρές των οποίων η αποστολή ήταν η προστασία του Καντάφι και της οικογένειάς του και η καταστολή του πληθυσμού. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης, ο κόσμος ήταν οπλισμένος με μικρά όπλα που έκλεβε από αστυνομικά τμήματα. Με τέτοια μικρά όπλα απελευθερώθηκε η ανατολική πλευρά, χωρίς να υπάρξει μεγάλη αντίσταση, καθώς δεν υπήρχαν εσωτερικές διαμάχες στον λαό: όλοι ήταν ενωμένοι ενάντια στο καθεστώς.


Δεν φοβόμαστε ότι η δημοκρατική αλλαγή κινδυνεύει. Το κύριο ενοποιητικό σημείο του επαναστατικού κινήματος είναι η επιθυμία αλλαγής του πολιτικού συστήματος, η επιθυμία δημιουργίας ενός δημοκρατικού κράτους.


Fathi Mohammed Baja: Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο συμφώνησε και δημοσίευσε πρόσφατα το κοινό όραμά του για το μελλοντικό δημοκρατικό κράτος της Λιβύης. Το όραμα αυτό προτείνει ένα συνταγματικό κράτος, με σαφή διαχωρισμό εξουσιών, με πολυκομματικό πολιτικό σύστημα, με ένα ελεύθερο και ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα, μια ελεύθερη κοινωνία των πολιτών βασισμένη στην αρχή της ανεκτικότητας, μια αντίληψη δικαιωμάτων και καθηκόντων βασισμένη στην υπηκοότητα και όχι στις φυλετικές πεποιθήσεις, και ένα διαχωρισμό ανάμεσα στη θρησκευτική και την πολιτική σφαίρα. Το Συμβούλιο συμφωνεί επίσης σε έναν οδικό χάρτη που ορίζει τη μελλοντική δημοκρατική μετάβαση κατά την περίοδο μεταξύ της πτώσης του Καντάφι και της ανόδου του συνταγματικού κράτους. Αυτός ο οδικός χάρτης προβλέπει πως με την πτώση του Καντάφι το Εθνικό Συμβούλιο θα μεταβεί στην Τρίπολη, όπου θα ανακοινώσει την εγκαθίδρυση της νέας Δημοκρατίας της Λιβύης. Στη συνέχεια, θα εκλεγεί μια επιτροπή που θα συντάξει το νέο σύνταγμα και η πρότασή της θα τεθεί σε δημοψήφισμα. Μια άλλη επιτροπή θα εκλεγεί για να ετοιμάσει την αναγκαία νομοθεσία για την οργάνωση προεδρικών και βουλευτικών εκλογών, στις οποίες θα προσκληθούν διεθνείς παρατηρητές. Θα σχηματιστεί μια μεταβατική κυβέρνηση που θα εποπτεύσει αυτή τη μεταβατική περίοδο, αλλά δεν θα επιτραπεί στα μέλη αυτής της κυβέρνησης, όπως και σε όλα τα μέλη του υπάρχοντος Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου, να θέσουν υποψηφιότητα σ’ αυτές τις εκλογές. Θέλουμε επομένως να δείξουμε στον λιβυκό λαό πως δεν επιδιώκουμε την εξουσία, ότι η δημοκρατία μας δεν πρέπει να κυριαρχείται από ορισμένες ισχυρές ομάδες ανθρώπων.


Π.Χ.: Μπορείτε να αναφέρετε μερικά παραδείγματα για το πώς οικοδομούνται οι νέοι θεσμοί στα απελευθερωμένα μέρη της Λιβύης;


Ashour Bourashed: Από τη στιγμή που ξέσπασε η επανάσταση, το πρώτο μας μέλημα ήταν να απαλλάξουμε τη χώρα από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις. Αυτός είναι μέχρι στιγμής ο πρωταρχικός μας στόχος: πώς να διασφαλίσουμε τις απελευθερωμένες περιοχές και πώς να απελευθερώσουμε το δυτικό τμήμα της χώρας.


Fathi Mohammed Baja: Υπάρχουν ωστόσο παραδείγματα οικοδόμησης νέων θεσμών στις απελευθερωμένες πόλεις της Λιβύης. Για παράδειγμα, τα νέα θεσμικά όργανα προσπαθούν να συνδέσουν όσο δυνατόν περισσότερο την ασφάλεια με τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεν θέλουμε να εκτελούμε τους θεσμούς ασφάλειας όπως είχε έκανε ο Καντάφι τα τελευταία 42 χρόνια -ακόμη και κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στις απελευθερωμένες περιοχές η μυστική αστυνομία διαλύθηκε. Οι δυνάμεις ασφαλείας οργανώνονται από τις τοπικές αρχές και δεν ελέγχονται άμεσα από το Εθνικό Συμβούλιο. Οποιοσδήποτε έχει υπηρετήσει το καθεστώς Καντάφι έχει τα ίδια δικαιώματα με οποιονδήποτε άλλο Λίβυο, με μια προϋπόθεση: ότι εκείνος ή εκείνη δεν ενεπλάκησαν σε δολοφονίες ή πράξεις βίας εναντίον της επανάστασης.


Ακόμη κι εκείνοι που ήταν υπεύθυνοι για πράξεις βίας δεν δικάζονται από στρατοδικεία αλλά σε αστικά δικαστήρια, όπου αντιμετωπίζουν μια ανοιχτή, δίκαιη δίκη: έχουν το δικαίωμα να εκπροσωπούνται από έναν δικηγόρο της επιλογής τους και μπορούν να ασκήσουν έφεση.


Μια άλλη θεσμική εξέλιξη στις απελευθερωμένες περιοχές είναι η γέννηση μιας νέας κοινωνίας των πολιτών. Εμείς, ως Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο, δεν συμμετέχουμε στην ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών, θέλουμε να κρατήσουμε αυτό το χώρο ελεύθερο από κυβερνητικές παρεμβάσεις. Μέχρι στιγμής, περισσότερες από 300 οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν δημιουργηθεί στις απελευθερωμένες περιοχές, κι ανάμεσά τους μερικά πολιτικά κόμματα. Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις βασίζονται στην εθελοντική εργασία και ασχολούνται με διάφορα θέματα: την υγεία, το περιβάλλον, τα πολιτικά δικαιώματα κ.λ.π.


Ashour Bourashed: Το Εθνικό Συμβούλιο έχει ζητήσει επίσης τη σύσταση μιας επιτροπής διαφάνειας, από την αρχή της επανάστασης. Αυτή η επιτροπή διαφάνειας είναι εντελώς ανεξάρτητη από το Εθνικό Συμβούλιο και η αποστολή της είναι να επιβλέπει όλες τις οικονομικές συναλλαγές του Συμβουλίου και των τοπικών αρχών. Όλη η ξένη βοήθεια, για παράδειγμα, που έχουμε λάβει μέχρι τώρα και οι τρόποι με τους οποίους δαπανάται ελέγχεται από την επιτροπή διαφάνειας που έχει δικαίωμα παρέμβασης σε περιπτώσεις παραπτωμάτων. Η διαφάνεια είναι μια από τις πολιτικές που θέλαμε να εφαρμόσουμε άμεσα στις απελεθερωμένες περιοχές της Λιβύης.


Π.Χ.: Μια τελευταία ερώτηση με τις επικοινωνίες και την ενημέρωση. Το καθεστώς Καντάφι μεταδίδει ακόμη έναν τεράστιο όγκο προπαγάνδας, τόσο εντός της Λιβύης όσο και στη διεθνή σκηνή κι αυτό γίνεται μέσω διαφόρων διαύλων επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένου του Ίντερνετ. Πώς αντιδρά το Συμβούλιο σε αυτή την προπαγάνδα και πώς επικοινωνεί με τους ανθρώπους που ζουν σε μη απελευθερωμένες περιοχές της Λιβύης;


Fathi Mohammed Baja: Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που συμμετείχαν αρχικά στην ενθάρρυνση της επανάστασης δεν ήταν ούτε ειδικοί των ΜΜΕ ούτε είχαν την επίγνωση της σημασίας των ΜΜΕ στον σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο, καταλάβαμε γρήγορα ότι οι τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας είναι ένα ισχυρό όπλο στον αγώνα μας, εξίσου σημαντικό με τα στρατιωτικά όπλα. Έπρεπε όμως να ξεκινήσουμε από το μηδέν για να οικοδομήσουμε τα δικά μας συστήματα επικοινωνίας και ενημέρωσης.


Αντιμετωπίζουμε ακόμη πολλά προβλήματα σ’ αυτές μας τις προσπάθειες. Ο Καντάφι και το σύστημα που έκτισε είναι πολύ πλούσιοι. Χρηματοδοτεί προγράμματα των ΜΜΕ στη Λιβύη και αγοράζει προβολή στα παγκόσμια ΜΜΕ με δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ εμείς μπορούμε να ξοδέψουμε μόνο μερικές χιλιάδες ευρώ για να αντισταθμίσουμε την προπαγάνδα του. Έχουμε βρει κάποια υποστήριξη, ειδικότερα από το Κατάρ, για να στήσουμε τον δικό μας τηλεοπτικό σταθμό και ανοίγοντας την πόρτα του Αλ-Τζατζίρα για εμάς. Το Αλ-Τζαζίρα βοήθησε την υπόθεση της επανάστασης, παίρνοντας επιτόπιες συνεντεύξεις από ανθρώπους των απελευθερωμένων περιοχών και μέλη του Συμβουλίου, κάνοντας τον αγώνα μας και την πολιτική ατζέντα μας γνωστά σε παγκόσμιο επίπεδο και εκθέτοντας τις βιαιότητες τις βιαιότητες που υπέστη ο λιβυκός λαός από τις εθνοφρουρές του Καντάφι.


Ένα άλλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε είναι η μηχανή προπαγάνδας που έχει κτίσει ο Καντάφι, με τη βοήθεια μιας ομάδας επικοινωνιολόγων που προέρχονται κυρίως από δυτικές χώρες. Στην αρχή, κατηγόρησε το επαναστατικό κίνημα ότι είναι αυτονομιστικό, ότι θέλει να διαλύσει το κράτος της Λιβύης κι αυτή η προπαγάνδα αρχικά είχε κάποια επιρροή στα δυτικά και νότια τμήματα της Λιβύης. Όταν όμως οι άνθρωποι στη Μισράτα (δυτικό τμήμα) και στο Ζιντάν (νότιο τμήμα) επαναστάτησαν, επίσης, ενάντια στο καθεστώς και το συμβούλιο της Βεγγάλης επέμεινε ότι η επανάσταση θα κρατήσει το λιβυκό κράτος ανέπαφο, με πρωτεύουσα την Τρίπολη, η επιχειρηματολογία του Καντάφι έπαψε να έχει οποιαδήποτε λογική.


Στη συνέχεια, ο Καντάφι μας κατηγόρησε ότι είμαστε υποστηρικτές της Αλ Κάιντα, ότι είμαστε στην πραγματικότητα μουσουλμάνοι φοντεμανταλιστές. Ισχυρίστηκε ότι εάν εκείνος έπεφτε, η Λιβύη θα γινόταν ένα άλλο Ιράν ή ένα άλλο κράτος των Ταλιμπάν. Ως απάντηση, ανοίξαμε τα ανατολικά σύνορά μας σε όλα τα δυτικά και αραβικά ΜΜΕ και στους παρατηρητές και τους ζητήσαμε να επισκεφτούν τις απελευθερωμένες περιοχές και να δουν τους πολιτικούς στόχους της επανάστασης και τον τρόπο οργάνωσης της ζωής των τοπικών κοινωνιών.


Έχουμε αντιμετωπίσει επίσης αυτή την κατηγορία ζητώντας από τους μαχητές μας, ακόμη κι εκείνους που πολεμούν στο μέτωπο, να ξυρίζονται και να πλένονται τακτικά, για να αποτρέψουμε έτσι την προπαγανδιστική μηχανή του Καντάφι από το να αρπάξει την ευκαιρία να μεταδίδει εικόνες γενειοφόρων, δήθεν μουσουλμάνων τρομοκρατών, που μάχονται στο πλευρό μας.


Το τελευταίο τέχνασμα της προπαγάνδας του Καντάφι είναι ότι τώρα ισχυρίζεται ότι είναι Λίβυος υπήκοος κι έχει το δικαίωμα να παραμείνει στη Λιβύη ακόμη κι αν η επανάσταση καταφέρει να τον ρίξει. Πώς μπορούμε όμως να επιτρέψουμε κάτι τέτοιο, όταν έχει σκοτώσει περισσότερους από 30.000 συμπολίτες μας;


Για να προσεγγίσουμε τον πληθυσμό στις μη απελευθερωμένες περιοχές, στήσαμε δυο ραδιοφωνικούς σταθμούς και ο ένας απ’ αυτούς είναι αρκετά ισχυρός ώστε να φτάνει μέχρι την Τρίπολη. Στήσαμε, επίσης, δυο τηλεοπτικούς σταθμούς -ο ένας είναι διαθέσιμος, μάλιστα, μέσω δορυφόρου και μπορεί να παρακάμψει τις παρεμβολές του καθεστώτος στην Τρίπολη. Τώρα, μεταδίδεται μέσω Κατάρ, αλλά βρίσκεται στη διαδικασία να μεταφερθεί στη Βεγγάζη.


Επίσης, λαμβάνουμε βοήθεια από τους συμμάχους μας στη διεθνή κοινότητα και τα αυτόματα αεροπλάνα τους. Σχεδόν κάθε μέρα, αυτά τα αεροπλάνα ρίχνουν στην Τρίπολη μισό εκατομμύριο φυλλάδια. Τα φυλλάδια αυτά περιέχουν συνήθως σύντομα μηνύματα, όπως «Αγωνιζόμαστε για μια Λιβύη, με πρωτεύουσα την Τρίπολη». «Περιμένουμε την εξέγερσή σας». «Θα συνεχίσουμε να πολεμάμε μέχρι να απελευθερωθεί η Λιβύη». Μερικά περιέχουν εικόνες από το χάρτη της Λιβύης, που δείχνουν την προέλαση των επαναστατικών στρατιωτικών δυνάμεων.


Δεν είναι εύκολο να πολεμήσουμε την μηχανή προπαγάνδας του Καντάφι, αλλά τώρα αρχίζουμε να μαθαίνουμε.



———————–

Ο Fathi Mohammed Baja και ο Ashour Bourashed μίλησαν στον Παύλο Χατζόπουλο όταν επισκέφτηκαν την Αθήνα τον Ιούλιο του 2011.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό σχετικά με το συνεχιζόμενο κύμα των αραβικών εξεγέρσεων δεν είναι μόνο η ιστορική σπουδαιότητα και η εκπληκτική ταχύτητα της διαδοχής σε τόσες πολλές χώρες, αλλά επίσης οι διαφορετικοί και σύνθετοι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας έχουν άρρηκτα εγχυθεί μέσα τους. Πράγματι, ορισμένα απ’αυτά υπήρξαν τόσο τολμηρά ώστε να τα ονομάσουν “Επαναστάσεις του Twitter” ή “Επαναστάσεις του Facebook”, σε αναγνώριση του εξέχοντος ρόλου που έπαιξαν τα νέα κοινωνικά μέσα ενημέρωσης είτε στον συντονισμό των μαζικών διαμαρτυριών, τη μετάδοση εικόνων σε πραγματικό χρόνο και την επικαιροποιημένη ενημέρωση ή στις διαδικασίες μετάδοσης τους στην αραβική περιοχή. Αυτό, ωστόσο, δεν αποδίδει αρκετά καλά τις εμπλεκόμενες πολιτικές και μιντιακές πολυπλοκότητες ή την αμοιβαία αλληλεπίδρασή τους μέσα στο χρόνο. Εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τους πολύπλοκους τρόπους με τους οποίους τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας επέδρασαν σε αυτά τα αξιοσημείωτα ιστορικά γεγονότα, τα διευκόλυναν και τα μετέδωσαν σε όλο τον κόσμο, πρέπει να διευρύνουμε το πλαίσιο αναφοράς μας πέρα από τα ίδια τα γεγονότα των εξεγέρσεων και να δούμε τους ποικίλους, περίπλοκους και αλληλοδιεισδυτικούς τρόπους με τους οποίους το σημερινό περιβάλλον των ΜΜΕ όχι μόνο επέδρασε σ’ αυτά αλλά χρησιμοποιήθηκε για να τα ενεργοποιήσει, διεισδύοντας στην αναπτυσσόμενη τροχιά τους και στις ισχυρές αντανακλάσεις τους στον κόσμο. Εδώ σημειώνουμε δέκα διαφορετικές μορφές εγγραφής στα ΜΜΕ και στις επικοινωνίες, που η καθεμιά από αυτές απαιτεί περαιτέρω έρευνα και ακαδημαϊκή προσοχή κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


1. Αρχικά, πρέπει να ερευνήσουμε πώς τα κρατικά αραβικά ΜΜΕ εξυπηρέτησαν τη νομιμοποίηση των πολιτικών καθεστώτων τους και πώς, επίσης, περιθωριακά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν τόσο καίριο ρόλο με τις αναφορές τους. Αυτό περιλάμβάνει την εντυπωσιακά εμφανή σιωπή των δυτικών ΜΜΕ απέναντι στην καθημερινή καταπίεση της πολιτικής διαφωνίας, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις προγενέστερες αναδυόμενες διαμαρτυρίες, τη στιγμή που αναφέρονταν, χωρίς να ασκούν κριτική, στις πρωτοβουλίες των δικών τους κυβερνήσεων σε σχέση με το εμπόριο και τα όπλα και τις συμφιλιωτικές διπλωματικές σχέσεις που στήριζαν αυτά τα καθεστώτα στην εξουσία. Εάν τα δυτικά ΜΜΕ είχαν ασκήσει έναν πιο ανεξάρτητο και ενεργά κριτικά ρόλο, είναι σαφές ότι οι αραβικές εξεγέρσεις του 2011, μολονότι θα προκαλούσαν έκπληξη και πάλι για την ταχύτητα και το εύρος τους, το ερώτημα είναι αν θα μπορούσαν να είχαν γίνει καλύτερα αντιληπτές, αφού θα είχε προηγηθεί η εξιστόρηση της αυξανόμενης πολιτική απογοήτευσης και απελπισίας.


2. Μολονότι τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν έναν εκδημοκρατιστικό ρόλο στην πολιτική προπαρασκευαστική περίοδο που οδήγησε στις εξεγέρσεις του 2011, ο παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός του καταναλωτισμού και της κανονιστικής αντίληψης των δυτικών δημοκρατιών έχει δημιουργήσει ένα σιωπηρό σκηνικό για τα εν λόγω γεγονότα. Οι νέοι που συνδέθηκαν στα δυτικά μέσα ενημέρωσης και βυθίστηκαν στις ευρύτερες πολιτισμικές ροές που ομαλοποιούν τις δημοκρατικές πρακτικές και τα πολιτικά δικαιώματα καθώς και την επιδεικτική κατανάλωση, έγιναν ένα καθιερωμένο επικοινωνιακό φόντο σε ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου παρά τις εντάσεις και τις αντιφάσεις που συνεπάγουν τις «ταλανιζόμενες» θρησκευτικές αρχές και πατριαρχικές δομές της κυριαρχίας.


3. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, την «Social Media in the Arab World» (Ghannam 2011), που δημοσιεύτηκε την επομένη των εξεγέρσεων στην Τυνησία και την Αίγυπτο, «ο αραβικός κόσμος βίωσε την άνοδο των ανεξάρτητων δραστήριων κοινωνικά μέσων μαζικής ενημέρωσης και τη σταθερά αυξανόμενη συμμετοχή των πολιτών στο Διαδίκτυο που αναμένεται να προσελκύσει 100 εκατομμύρια Άραβες χρήστες μέχρι το 2015». Και καταλήγει: «Αυτά τα κοινωνικά δίκτυα ενημερώνουν, κινητοποιούν, ψυχαγωγούν, δημιουργούν κοινότητες, αυξάνουν τη διαφάνεια και επιδιώκουν να καταστήσουν τις κυβερνήσεις υπόλογες» ( Ghannam 2011: 4). Αυτά τα νέα εργαλεία κοινωνικότητας και συντροφικότητας αποδεικνύονται λοιπόν «εκδημοκρατιστικά» με την έννοια ότι διευκολύνουν την πολλαπλή αλληλεπίδραση και την συναναστροφή στην καθημερινή ζωή, αλλά παρέχουν, επίσης, πιθανά πρότυπα πολιτικής συμπεριφοράς και πολιτικής δράσης.


4. Οι ισχυρισμοί για την δύναμη των νέων κοινωνικών μέσων ενημέρωσης να υποδαυλίσουν την διαμαρτυρία και την επανάσταση αποβαίνουν εις βάρος του κεντρισμού και του τεχνολογικού ντετερμινισμού στα ΜΜΕ, θεωρητικά, δείχνουν να συσκοτίζουν το έργο των προηγούμενων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων όπως και τις συνειδητές ενέργειες ανθρώπινων όντων που επιδιώκοντας την πολιτική αλλαγή είναι έτοιμα να αντιπαρατεθούν στον κρατικό εκφοβισμό και τη βία. Κατά τον ίδιο τρόπο, όμως, ισχυρισμοί που απλώς απορρίπτουν τον σημαντικό ρόλο των νέων μέσων στην προάσπιση μη ιεραρχικών πολιτικών κινημάτων ευρείας βάσης και στον συντονισμό και τη διοχέτευση του δημογραφικού βάρους τους σε πραγματική δημοκρατική εξουσία, δεν κατανοούν την αλλαγμένη φύση του σημερινού περιβάλλοντος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών ή πώς αυτό μπορεί τώρα να χρησιμοποιηθεί από ακτιβιστές και διαδηλωτές και να ενσταλαχτεί δημιουργικά μέσα στην πολιτική μάχη. Τα νέα social media μοιάζουν να επιχειρούν, συχνά μαζί με τα κυρίαρχα ΜΜΕ, να δρουν ως φύλακες των ελεγχόμενων, από το κράτος, εθνικών ΜΜΕ, ειδοποιώντας τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ για γεγονότα αυξανόμενης αντιπαράθεσης και διαφωνίας και παρέχοντας ακατέργαστες εικόνες από τα γεγονότα για ευρύτερη διάδοση. Με τη σειρά τους, τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου του Al-Jazeera, διανέμουν πλήθος ενοχλητικών σκηνών και αναφορών για τις εξεγέρσεις, στις οποίες υπάρχει εύκολη πρόσβαση μέσω του You Tube της Google. Οι κυρίαρχες εφημερίδες και ραδιοφωνικοί σταθμοί ενσωματώνουν όλο και περισσότερο στις ηλεκτρονικές μορφές τους απευθείας συνδέσεις με τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενεργώντας αποτελεσματικά ως πύλη στις επικαιροποιημένες ροές επικοινωνίας και στην συνεχή ροή απευθείας εικόνων από τις ίδιες τις διαμαρτυρίες. Αυτό το κινούμενο σύμπλεγμα αλληλοδιεισδυτικών ροών επικοινωνίας και η πολιτική αποτελεσματικότητά τους σε σχέση με τις διάφορες εξεγέρσεις, απαιτεί προσεκτική τεκμηρίωση και συγκριτική ανάλυση τους κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


5. Τα τελευταία χρόνια, δεν είναι μόνο οι ακτιβιστές που ασχολούνται όλο και περισσότερο με τα ΜΜΕ, αναπτύσσοντας νέα social media για να οργανώνουν και να συντονίζουν διαδηλώσεις και να διανέμουν πληροφορίες τακτικής κ.ο.κ., αλλά και τα αυταρχικά καθεστώτα. Οι αραβικές εξεγέρσεις παρήγαγαν πολλές περιπτώσεις καθεστώτων που προσπάθησαν να λογοκρίνουν και να περιορίσουν τη ροή των εικόνων και της πληροφόρησης βάζοντας «φραγή» στο Ίντερνετ, εποπτεύοντας τις τηλεπικοινωνίες και παρεμποδίζοντας τη δουλειά ξένων δημοσιογράφων μέσω προσωπικού εκφοβισμού, στοχεύοντας σε συγκεκριμένα ξένα ειδησεογραφικά γραφεία ή απλώς αρνούμενα να χορηγούν σε δημοσιογράφους άδειες και πρόσβαση στη χώρα. Όπως δείχνει ο Evgheny Morozov (2011) στο βιβλίο του The Net Delusion, το Ίντερνετ δεν αποτελεί προνόμιο όσων έχουν δημοκρατικές τάσεις. Εδώ και κάποιο διάστημα, τα καταπιεστικά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο αναπτύσσουν ψηφιακή λογοκρισία και εποπτικές δυνατότητες και συμμετέχουν σε επιθέσεις στον κυβερνοχώρο και στη στόχευση ακτιβιστών και διαφωνούντων στα μέσα. Είναι περιττό να πούμε πως τα ελεγχόμενα από το κράτος ΜΜΕ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για Τύπο, τηλεόραση ή ραδιόφωνο, εξυπηρετούν πλήρως προπαγανδιστικούς στόχους όταν τα καταπιεστικά καθεστώτα αμφισβητούνται. Ωστόσο, τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν έχουν στα χέρια τους όλα τα χαρτιά της τεχνολογίας και όλο και περισσότερο οι ακτιβιστές που ασχολούνται με τα ΜΜΕ αλλάζουν και μοιράζονται τα δικά τους, για να βοηθήσουν εκείνους τους διαμαρτυρόμενους που επιχείρησαν να παρακάμψουν τους ελέγχους και να αποκτήσουν επικοινωνιακή πρωτοβουλία (αμέτρητα παραδείγματα της κατάστασης αυτής παρατηρήθηκαν στις εξεγέρσεις).


6. Υπάρχει μια δικαιολογημένη επιφυλακτικότητα από πολλούς μελετητές των ΜΜΕ σε ό,τι αφορά τις αιτίες της μεταδοτικότητας των μέσων, εξαιτίας της τάσης τους να θεωρούν τη συλλογική αντίσταση αποπολιτική και παθολογική. Η διάδοση των εξεγέρσεων από τη μια αραβική χώρα στην άλλη σε ρυθμούς που κόβουν την ανάσα, δείχνει παρόλα αυτά τους εμφανείς τρόπους που η σύγχρονη επικοινωνία της διαφωνίας μπορεί να βοηθήσει στην ενθάρρυνση των άλλων, να παράσχει πρότυπα δράσης και συνεπώς να απελευθερώσει δεσμευμένες πολιτικές δυνάμεις αλλαγής.


7. Τα Μ.Μ.Ε. εισάγουν το πλαίσιο των πολιτικών εξεγέρσεων και των μαζικών διαμαρτυριών σε σχέση με το πώς ορίζονται και σχεδιάζονται στη διεθνή σκηνή, ειδικά καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις αποσταθεροποιούν τα εν λόγω καθεστώτα. Ενώ αρχικά οι δυτικές κυβερνήσεις φάνηκαν να αιφνιδιάζονται από την έκπληξη και την ταχύτητα των αραβικών εξεγέρσεων και να υπεκφεύγουν σε ό,τι αφορά τις πιθανές αιτίες τους, τη δημογραφική σύνθεση και τη νομιμότητά τους (ειδικά σε ό,τι αφορά την κυριότερη σύμμαχό τους στη Μέση Ανατολή, την Αίγυπτο), τα ειδησεογραφικά ΜΜΕ στο Ηνωμένο Βασίλειο, από την άλλη, φάνηκαν να αναγνωρίζουν από πολύ αρχή τους στόχους, την έννοια και τις αιτίες της δυσαρέσκειας εκείνων που διαμαρτύρονταν. Με άλλα λόγια, τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ βοήθησαν στη νομιμοποίησή τους πριν από τις πολιτικές δηλώσεις των ελίτ. Μέρος της εξήγησης γι’ αυτή την πιο ανεξάρτητη και συμπαθούσα απεικόνιση των ΜΜΕ μπορεί να οφείλεται στην παγκόσμιο περιβάλλον των ειδήσεων σήμερα.
Αυτό έχει να κάνει σήμερα και με τη διασταύρωση διαφορετικών ροών επικοινωνίας απ’ όλο τον κόσμο και την επιρροή δορυφορικών καναλιών 24/7 όπως CNN, BBC World και Al-Jazeera (το τελευταίο διέρυνε το μερίδιο αγοράς του κατά τη διάρκεια των γεγονότων). Εντοπίζεται επίσης σ’ αυτές τις κοντινές και ιδιωτικές σκηνές και μαρτυρίες που συγκέντρωσαν κάποιοι ανταποκριτές «ενσωματωμένοι» στο πλήθος, καταθέτοντας την θέση τους και πιθανώς νιώθοντας τις συλλογικές ελπίδες και την ευαισθησία τους απέναντι σε ένα απελπιστικό πολιτικό καθεστώς. Οι ακτιβιστές και οι διαδηλωτές έχουν επίσης ανάγκη αναγνώρισης από τα διεθνή ΜΜΕ. Η επιτελεστική και δραματουργική φύση των διαμαρτυριών υποστηριζόταν συχνά από την πολιτική ανάγκη για ευρύτερη αναγνώριση, νομιμότητα και υποστήριξη.


8. Ακριβώς όπως τα κατασταλτικά καθεστώτα που αντιμετωπίζουν πολιτική αντιπαράθεση και διαφωνία εντός των συνόρων τους σφίγγουν τον κλοιό στα ΜΜΕ και εντείνουν τις προσπάθειές τους να ασκούν λογοκρισία, να εποπτεύουν, να εξαπατούν και να στοχοποιούν τους αντιπάλους τους, τόσο και άλλα κατασταλτικά καθεστώτα σε άλλα μέρη του κόσμου τείνουν να κάνουν το ίδιο όταν αντιμετωπίζουν την ενδεχομένως τοξική ενστάλαξη των εικόνων που μεταδίδονται και τις ιδέες για αντίσταση που έρχονται από μακριά. Τόσο η Κίνα όσο και το Ιράν, για παράδειγμα, επεδίωξαν να ελέγχουν το κύμα των εικόνων και των πληροφοριών για τις αραβικές εξεγέρσεις που διακινούνταν από τα παγκόσμια ειδησεογραφικά δίκτυα και το Ίντερνετ. Οι επιπτώσεις που απορρέουν από τις αραβικές εξεγέρσεις υπογραμμίζουν ακόμη περισσότερο την παγκόσμια εντατικοποίηση των επικοινωνιών στη σημερινή πολιτική γεωγραφία, καθώς οι επιδράσεις τους μεταφέρονται προς τα έξω ως ισχυρά κύματα, στα κατασταλτικά καθεστώτα και στις δημοκρατίες με κεκτημένα συμφέροντα ανά τον κόσμο.


9. Τα ΜΜΕ μπορούν μερικές φορές να διαδραματίζουν έναν αναγκαίο και ενδεχομένως ισχυρό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινής γνώμης για κατασταλτικές και ίσως καταδικαστέες πράξεις απανθρωπιάς, όπως εκείνες που ακολούθησαν τις μαζικές εξεγέρσεις, και μπορούν να αποτελέσουν επιπλέον ένα δημόσιο βήμα διαβούλευσης για τα ηθικά διλήμματα και τις πρακτικές δυσκολίες που ενέχονται στις ανθρωπιστικές στρατικοποιημένες επεμβάσεις. Σε ιδανικές συνθήκες αυτά τα ίδια ΜΜΕ θα μπορούσαν να παίξουν έναν πιο επιμορφωτικό ρόλο ενημερώνοντας το κοινό σε όλο τον κόσμο για το υπάρχον πλαίσιο του Responsibility to Protect (R2P) (Ευθύνη Προστασίας) και πώς αυτό υποχρεώνει τις παγκόσμιες κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν για την προστασία ανθρώπινων ζωών όταν είναι προφανές ότι κυρίαρχα κράτη δεν μπορούν να το κάνουν ή ακόμη χειρότερα όταν έχουν εσκεμμένα στο στόχαστρο τους πολίτες τους.


10. Τέλος, ο ρόλος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών στη διατήρηση της εκδημοκρατιστικής δυναμικής των πολιτικών κινημάτων για αλλαγή, στη φάση μετά από τις εξεγέρσεις, θα εξακολουθήσει να έχει βαθιά σημασία για την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών και τον ρυθμό της δημοκρατικής προόδου. Σε χώρες όπως η Τυνησία και η Αίγυπτος, θα απαιτηθεί αναθεώρηση των συστημάτων ρύθμισης των ΜΜΕ και της θεσμικής διακυβέρνησης, καθώς και αλλαγές σε επαγγελματικές πρακτικές και πολιτιστικές απόψεις από την πλευρά των εργαζόμενων στα ΜΜΕ και των οργανώσεων που είχαν συνδεθεί στενά με τα προηγούμενα καθεστώτα. Επίσης θα χρειαστούν νέες οργανώσεις και μορφές ΜΜΕ που θα μπορούν να εκφράσουν καλύτερα τις καθιερωμένες και αναδυόμενες ομάδες πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών συμφερόντων που έχουν αρχίσει να ανταγωνίζονται για να κατευθύνουν τις μεταρρυθμιστικές διαδικασίες και την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών. Μπορούν να διαδραματίσουν έναν καίριο ρόλο στην διατήρηση, την έκφραση και την καθοδήγηση της πολιτικό ορμής και στην συγκρότηση μιας δημόσιας σφαίρας (ή σφαιρών) ευρύτερης διαβούλευσης. Σαν λογική συνέχεια, τα ΜΜΕ και οι επικοινωνίες θα αποτελέσουν ουσιαστικό μέρος των συνεχιζόμενων πολιτικών αγώνων για την αλλαγή των καθεστώτων και τον εκδημοκρατισμό του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, όπως ακριβώς έκαναν κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων.


Εν καιρώ, μια πιο διεξοδική μελέτη και συγκριτική ανάλυση των αραβικών εξεγέρσεων θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί με το πώς τα συστήματα των ΜΜΕ και των δικτύων επικοινωνίας ενεπλάκησαν με περίπλοκο τρόπο σε διαφορετικές συνεχιζόμενες τροχιές. Είναι όμως σαφές, ακόμη κι από αυτή την πολύ προκαταρκτική εξέταση που κάναμε, ότι τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας διαδραματίζουν έναν ουσιώδη και πολυδιάστατο ρόλο στην οικοδόμηση και την κινητοποίηση της υποστήριξης καθώς και στον συντονισμό των διαμαρτυριών εντός διάφορων αραβικών κοινωνιών, διεθνοποιώντας τις σε όλη τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τον ευρύτερο κόσμο. Αυτό πλέον επιβάλλει ακαδημαϊκή προσοχή και διεξοδική ανάλυση.


Ο Simon Cottle συνέταξε, μαζί με τη Libby Lester, το Transnational Protests and the Media, που εκδόθηκε πρόσφατα από τον Peter Lang. Στην ανωτέρω μελέτη συνοψίζονται επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο υπό έκδοση άρθρο στο Journalism: Theory, Practice and Criticism.

Αυτό το άρθρο είναι αφιερωμένο στη Mirette Bakir, που έχασε τον πιο αγαπημένο φίλο και αδελφό της στην Επανάσταση για την Ελευθερία το 2011 στην Αίγυπτο.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι γυναίκες με λαϊκό προσανατολισμό στην Αίγυπτο μάχονται για τα δικαιώματά τους, ζητώντας ισότητα των φύλων και κοινωνική δικαιοσύνη. Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, ίδρυσαν οργανώσεις, συμμετείχαν σε διαδηλώσεις, έδωσαν βοήθεια σε περιοχές της υπαίθρου και επέκτειναν το κίνημα τους για να δυναμώσουν τη φωνή των γυναικών, μια φωνή που διεκδικούσε την πλήρη ιδιότητα τους ως πολίτες. Αυτό που τον 19ο αιώνα αποτελούσε μια αναταραχή μεταξύ των γυναικών της ανώτερης κοινωνικά τάξης, σήμερα περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα γυναικείας εκπροσώπησης. Πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, ο φεμινιστικός λόγος αναδύθηκε όταν οι γυναίκες άρχισαν να αποκτούν στοιχειώδη εκπαίδευση και μια νέα τεχνολογία ενημέρωσης (ο γραπτός Τύπος) άρχισε να παγιώνεται στην Αίγυπτο. Αυτό που βλέπουμε σήμερα και είναι μια άλλη τεχνολογία ενημέρωσης που δίνει ώθηση στην εμπλοκή των γυναικών είναι το Ίντερνετ.


Μέσω του παγκόσμιου ιστού, οι γυναίκες μπορούν να διαδίδουν ιδέες γρήγορα και να κάνουν το κίνημά τους εμφανές στον κόσμο. Δημιουργώντας ιστολόγια (blogs) και ανταλάσσοντας εμπειρίες, ορισμένες από αυτές μπορούν για πρώτη φορά να εκφράσουν τις σκέψεις τους. Κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook έχουν κανει τις σχέσεις μεταξύ ακτιβιστών πιο σύντομες, όχι μόνο εντός της χώρας, αλλά στην παγκόσμια σφαίρα. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να καταλάβουμε πώς και σε ποια έκταση το Ίντερνετ έχει καλλιεργήσει τον ακτιβισμό των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό στην Αίγυπτο. Ο παγκόσμιος ιστός χρησιμοποιήθηκε, κατά τη διάρκεια της έρευνας, ως μεθοδολογικό εργαλείο. Στον παγκόσμιο ιστό μπορέσαμε να εντοπίσουμε τις γυναικείες ενώσεις και οργανώσεις όπως και κείμενα και ειδησεογραφικές αναφορές σχετικά με αυτό το θέμα. Μια ομάδα του Facebook που αποκαλείται «Κοσμικές Αιγύπτιες» (Secular Egyptian Women) δημιουργήθηκε για να διευκολύνει την επαφή με ακτιβιστές και άλλους σχετικώς ενδιαφερόμενους του θέματος.


Κατά την πλοήγηση μέσα σε άπειρους ιστότοπους και ιστοσελίδες και αποκτώντας εξοικείωση με διαφορετικές ομάδες και κινήματα, τέθηκε το θέμα της διάκρισης του ακτιβισμού των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό. Η λέξη κοσμικός αντιμετωπίζεται συχνά με προκατάληψη στις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, με αποτέλεσμα μερικά κινήματα να αποφεύγουν τον όρο. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι κοσμικός σημαίνει εναντίον της θρησκείας και στη συγκεκριμένη περίπτωση εναντίον του Ισλάμ. Μολονότι το άρθρο αυτό τις εντάσσει σε μια μονολιθική κατηγορία -γυναίκες ακτιβίστριες με κοσμικό προσανατολισμό- είναι σημαντικό να τονίσουμε πως πρόκειται για μια πολύ ετερογενή ομάδα. Αποτελείται από γυναίκες από διαφορετικές γενιές και κοινωνικές τάξεις, από πολλές περιοχές της Αιγύπτου και με ποικίλο υπόβαθρο. Ποικίλουν επίσης σε ό,τι αφορά τις δραστηριότητες και τα θεσμικά πλαίσια: αυστηρά δομημένες ΜΗ.ΚΥ.Ο. συνυπάρχουν με χαλαρά οργανωμένες ομάδες, καθώς και δίκτυα σχηματίζονται και διαλύονται από ακτιβιστές που συμμετέχουν ταυτόχρονα σε άλλες δραστηριότητες. Συνεπώς, εμπλέκονται πολλαπλές διαμάχες και επικεντρώσεις. Αυτό το άρθρο, ως εκ τούτου, θα κάνει αυτές τις διαφορετικές φωνές να σκιαγραφήσουν την εικόνα του ακτιβισμού τους στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού.


Ίντερνετ: διασυνδέοντας και δίνοντας ώθηση στη γυναικεία εμπλοκή


Οι στατιστικές δείχνουν ότι οι χρήστες του Ίντερνετ στην Αίγυπτο αυξήθηκαν από 450.000 το 2000 σε περισσότερους από 12.000.000 το 2009. Από την στιγμή που το ιστολόγιο έκανε την εμφάνισή του το 2003-2004, εκτιμάται ότι περίπου 10% των οικογενειών είχαν υπολογιστή σπίτι τους και περισσότεροι από μισό εκατομμύριο αποφοίτοι πανεπιστημίων, ετησίως, είχαν αποκτήσει βασική γνώση στους υπολογιστές και είχαν εξοικειωθεί με το Ίντερνετ. Επιπλέον, η κυβέρνηση προώθησε την εκπαίδευση στους υπολογιστές και στο Ίντερνετ μέσω προγραμμάτων όπως «Ελεύθερη Πρωτοβουλία στο Ίντερνετ» το 2002 και «Ένας υπολογιστής για κάθε σπίτι» το 2004. Το 2005, υπήρχαν περίπου 1.500 Αιγύπτιοι ιστολόγοι, περισσότεροι από τους μισούς στα Άραβες (Isherwood, 2008). Μεταξύ των γυναικών, τουλάχιστον το 30% έχει πρόσβαση στο Ίντερνετ. Το εργαλείο του παγκόσμιου ιστού δημιουργεί έναν άνευ προηγουμένου εκσυγχρονισμό τοπικής και παγκόσμιας παραγωγής. Την εικονική σφαίρα εξερευνούν περισσότερο οι μεσαίες και ανώτερες τάξεις, καθώς όμως οι υπηρεσίες του Ίντερνετ γίνονται φτηνότερες και ανοίγουν περισσότερα café με παροχή Ίντερνετ , οι γυναίκες των κατώτερων τάξεων και των αγροτικών περιοχών μπορούν να διευρύνουν την online γυναικεία συμμετοχή και τον ακτιβισμό. Η γενική ιδέα του ακτιβισμού, όπως χρησιμοποιείται σε αυτό το άρθρο, συνεπάγεται μεγάλη συμμετοχή, που κυμαίνεται από τον πολιτικό ακτιβισμό των καθιερωμένων οργανώσεων μέχρι το ιστολόγιο ενός μεμονωμένου κοριτσιού για αύξηση της συνείδησης. Εξαιτίας του ρευστού χαρακτήρα αυτού του πεδίου, ορισμένες αναφορές που εκ πρώτης όψεως δεν έχουν ομοιότητες με τον ακτιβισμό περιλαμβάνονται στην ανάλυση, καθώς έχουν την ικανότητα να αντανακλώνται μέσω του διαδικτύου με απεριόριστους τρόπους.


Η μπλογκόσφαιρα παρέχει καλά παραδείγματα αυτού του είδους του μυστικού ακτιβισμού. Στα ιστολόγια τους, οι Αιγύπτιοι διηγούνται προσωπικές ιστορίες, μοιράζονται πολιτιστικές απόψεις και εκφράζουν τις καθημερινές απογοητεύσεις τους. Για τις νεαρές Αιγύπτιες, αυτό μπορεί να σημαίνει δημόσια αμφισβήτηση των πατριαρχικών αξιών που ρυθμίζουν την κοινωνική τους ζωή. Ο Weyman (2007) μας θυμίζει πως όταν μια τέτοια πρόκληση τίθεται ανοιχτά μπορεί να έχει πολύ σοβαρό κοινωνικό κόστος για τις γυναίκες και ισοδυναμεί ενδεχομένως με απόρριψή τους από την κοινότητα. Ωστόσο, στην online σφαίρα, αποκτούν εμπιστοσύνη στο να διατυπώνουν τις σκέψεις τους και θυμάται μια νεαρή μπλόγκερ που λεγόταν Maat και το μανιφέστο της «Δυο ζευγάρια μάτια» ( Two Pairs of Eyes), στο οποίο περιγράφει πώς άρχισε να απορρίπτει τις μανιχαϊστικές προοπτικές όταν ανακάλυψε τις αποχρώσεις ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. «Κανείς δεν είναι τελείως καλός ή τελείως κακός. Κανείς δεν είναι αλάνθαστος ούτε κανείς είναι τελείως διαβολικός» αναφέρει η νεαρή μπλόγκερ, η οποία αργότερα στο κείμενό της ασχολείται με ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα θέματα της αιγυπτιακής κοινωνίας, την «εμμονή με την ιδέα του γάμου». Συγκεκριμένα αναφέρει:

«Ποιος στο καλό όρισε τους ρόλους των φύλων σ’ αυτή την κοινωνία; Ποιος δημιούργησε αυτές τις παράλογες πεποιθήσεις και τις έχρισε ʺσωστέςʺ; Είναι ένα φορτίο σκατά που με κάνει απλώς να θέλω να ουρλιάξω μέσα απ’ τα πνευμόνια μου…ΑΦΗΣΤΕ ΤΗΝ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΕΛΕΙ ΓΑΜΩΤΟ!!!»


Γράφοντας στα ιστολόγια, οι χρήστες του Ίντερνετ δεν έχουν συνήθως μια προκαθορισμένη ατζέντα. Το ιστολόγιο καθοδηγείται από εμπειρίες από πρώτο χέρι που θέλουν να μοιραστούν, καταγράφοντας σκέψεις που παράγονται στην ένταση της στιγμής. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα ιστολόγια εκφράζουν ένα είδος αντίστασης που διαφορετικά δεν θα ήταν ορατό από την παραδοσιακή έρευνα (Weyman: 2007). Αυτοί οι ιστοχώροι είναι γραμμένοι με πολύ προσωπικό τόνο, πράγμα που τους δίνει αναμφισβήτητο πλεονέκτημα απέναντι στις επίσημες αναφορές, καθώς προσελκύουν άλλες γυναίκες που αισθάνονται οικεία στα θέματα που προσεγγίζονται. Η έλλειψη τυπικότητας ενθαρρύνει τους ανθρώπους να σχολιάζουν και να αναπτύσσουν συζητήσεις. Η ανωνυμία είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό του Ίντερνετ που δίνει ώθηση στην συμμετοχή των γυναικών. Μια 22χρονη Αιγύπτια που γράφει για το παρελθόν της ως ναρκομανής είναι μία από τους ανώνυμους ιστολόγους. Πέρα από την προσωπική της ιστορία, χρησιμοποιεί τον ιστοχώρο ως δίαυλο για τον στοχασμό γύρω από την κατάσταση των γυναικών σε σχέση με τα κοινωνικά κριτήρια. Όμοια με την Maat, επικαλείται μια «εμμονή», ασκώντας κριτική στην αντίληψη της αραβικής κοινωνίας για την γυναικεία παρθενιά. «Το blog μου είναι ένας τρόπος να θυμίζω στον εαυτό μου ότι δεν είμαι μόνη. Ακόμη κι αν κανείς δεν το διαβάζει, θα συνεχίσω να γράφω», λέει. (Otterman: 2007)


Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της μπλογκόσφαιρας είναι οι συζητήσεις για θέματα που είναι σημαντικά για την κοινωνία αλλά θεωρούνται ακόμη ταμπού. Παρόλα αυτά, σε ότι αφορά τη χρησιμότητα, τα μπλογκς υπερβαίνουν σε πολλές περιπτώσεις τον ʺήπιο ακτιβισμόʺ και ασκούν μια καίρια λειτουργία ασκώντας πίεση στην κοινωνία. Στην Αίγυπτο, οι ιστολόγοι αμφισβητούν συνεχώς την επίσημη εκδοχή των γεγονότων, οδηγώντας την προσοχή σε γεγονότα που τα ΜΜΕ αγνοούν ή δεν θέλουν να μεταδώσουν και εκθέτοντας μια ευρεία λίστα καταχρήσεων από την πλευρά των αραβικών αρχών, όπως είναι οι συλλήψεις και μερικές φορές οι ξυλοδαρμοί. Η μαζική παρενόχληση γυναικών στο κέντρο του Καΐρου κατά τη διάρκεια της ισλαμικής γιορτής Eid, μετά το Ραμαζάνι, τον Οκτώβριο του 2006, είναι ένα κατηγορηματικό παράδειγμα. Τα εγκλήματα έγιναν γνωστά στον πληθυσμό μέσω του ιστολογικού ακτιβισμού. Μια από αυτές τις φωνές ανήκε στην Nermeen Edris, που ανήκει στην πρώτη γενιά των γυναικών ιστολόγων στο Κάιρο. Για να ρίξει φως στις παραβιάσεις, ηγήθηκε μια βουβή διαμαρτυρία μαυροφορεμένων γυναικών, που η καθεμιά τους κρατούσε ένα πλακάτ, το οποίο σαν επιγραφή είχε να δοθεί τέλος στη σεξουαλική παρενόχληση στους δρόμους του Καΐρου.


Οι γεμάτες ένταση σχέσεις των δυο φύλων στην αιγυπτιακή κοινωνία υπάρχουν και στον κόσμο του παγκόσμιου ιστού. Η μπλογκόσφαιρα προβλέπει μια ατμόσφαιρα όπου άνδρες και γυναίκες εκπροσωπούνται κατά κάποιο τρόπο ίσα (το κίνημα των μπλογκς στη χώρα άρχισε κυρίως από τις γυναίκες). Τα κείμενα που αναρτώνται στα γυναικεία ιστολόγια για πολεμικά θέματα διαβάζονται από πολλούς άντρες και μερικές φορές προκαλούν ποικίλα σχόλια απ΄την πλευρά τους. Αυτό ισχύει κυρίως για τα λίγα ιστολόγια που δημιουργήθηκαν από αμφιφυλόφιλες και ομοφυλόφιλες γυναίκες. Προσβλητικά σχόλια από άνδρες ενέπνευσαν μια ομάδα 200 γυναικών ιστολόγων να ξεκινήσουν το 2006 την εκστρατεία αληλεγγύης «Είμαστε όλες η Λέιλα» (We are all Leila). Η ομάδα πήρε το όνομά της από μια κλασική γυναικεία μορφή της αιγυπτιακής λογοτεχνίας που εκπροσωπεί τους αγώνες όλων των γυναικών. Για μια μέρα, η κάθε μπλόγκερ αναρτούσε ιδέες για τον φεμινισμό και τη θηλυκότητα στην Αίγυπτο, μερικές από τις οποίες τόνιζαν στους αρσενικούς ομολόγους τους ότι ʺδεν είναι ο εχθρόςʺ.

Μολονότι η πλειονότητα των αιγυπτιακών μπλογκς είναι προσωπικές ιστοσελίδες (των οποίων οι ατομικές προσπάθειες συνέβαλαν στο να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση για την κατάσταση των γυναικών στην Αίγυπτο), το πρόγραμμα Λέιλα είναι ένα παράδειγμα για το πώς το Ίντερνετ ενισχύει το δίκτυο μεταξύ γυναικών ακτιβιστριών. Σε αυτόν τον χώρο τα κοινωνικά δίκτυα έχουν εξέχουσα λειτουργία. Το Facebook ειδικότερα κατέχει τώρα μείζονα θέση. Περισσότερα από 3.500.000 άνθρωποι στην Αίγυπτο έχουν προφίλ στο Facebook και 1.300.000 απ’ αυτούς είναι γυναίκες χρήστες.[1] Το Facebook θεωρείται ο ακτιβισμός της επόμενης γενιάς, καθώς εκεί είναι ευκολότερο να δημουργήσεις και να διατηρήσεις ένα προφίλ καθώς και γρηγορότερο να δημιουργήσεις διασυνδέσεις και να πολλαπλασιάσεις απαντήσεις σε σχέση με τα ιστολόγια. Ένα γνωστό αιγυπτιακό παράδειγμα για το πώς το Facebook προσελκύει διαφορετικά στρώματα της κοινωνίας και ενδυναμώνει τα κινήματα μέσα από την απλή περιηγητική δομή του, είναι η ιστορία της Esraa Abdel Fatah, που έγινε διάσημη ως το κορίτσι του αιγυπτιακού Facebook. Αυτή η 27χρονη απλή γυναίκα από τα περίχωρα του Καίρου, που δεν είχε ποτέ ασχοληθεί με τον πολιτικό ακτιβισμό, δεν μπορούσε να φανταστεί τον παγκόσμιο αντίκτυπο όταν δημιούργησε το 2008 στο Facebook μια ομάδα φιλικά διακείμενων προς μια απεργία εργατών μιας δημόσιας εταιρίας υφαντουργίας. Μέσα σε δυο εβδομάδες, περισσότεροι από 60.000 άνθρωποι έγιναν μέλη στην ομάδα. Η προγραμματισμένη εργατική δράση μετατράπηκε σε πανεθνική διαμαρτυρία ενάντια στις τιμές των τροφίμων που ανέβαιναν στα ύψη και την πολιτική στάση. Η Esraa Fattah συνελήφθη και φυλακίστηκε για περισσότερες από δυο εβδομάδες επειδή οργάνωσε την ομάδα διαμαρτυρίας.


Η απεργία γέννησε το λαϊκό κίνημα «Νεολαία της 6ης Απριλίου» (April 6 Youth), που επιδιώκει πολιτική αλλαγή με την προώθηση ειρηνικών διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα. Μέσω του Facebook, οι γυναίκες ενθαρρύνονται να συμμετάσχουν στο κίνημα και να κατέβουν στους δρόμους για να καλέσουν τους πολίτες να λάβουν μέρος στις διαδηλώσεις. Το 2009, κατά τη διάρκεια της «Ημέρας του Θυμού» (Day of Anger), πολλές γυναίκες συνελήφθησαν με την κατηγορία της υποκίνησης αναταραχής. Μια από αυτές ήταν η Sarah Rizk, τότε 19 χρονών: «Δεν είναι σύνηθες στην Αίγυπτο για γυναίκες της ηλικίας μας να είναι ενεργές πολιτικά, αλλά μέσω του Facebook βρήκαμε τρόπους να συναντάμε γυναίκες της ηλικίας μας που σκέφτονται σαν κι εμάς και να ανταλλάσσουμε μαζί τους απόψες για τους τρόπους βελτίωσης της χώρας. Ο πολιτικός ακτιβισμός δεν πρέπει να εξαρτάται από την ηλικία ή το φύλο. Οι γυναίκες πρέπει επίσης να συμμετέχουν- ακόμη και στο επίπεδο του δρόμου.»


Η Esmaa Mahfouz, που συντονίζει την ομάδα της 6ης Απριλίου στο Facebook συμφωνεί ότι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης άνοιξε το τον ορίζοντα του μυαλού της στον πολιτικό ακτιβισμό: «Από τη στιγμή που ανακάλυψα το Facebook κι άρχισα να μοιράζομαι τις πολιτικές απόψεις μου, άρχισα να συμμετέχω ακόμη και σε διαμαρτυρίες στο δρόμο. Προηγουμένως με απασχολούσε ο γάμος και οι καθημερινές μου ανάγκες, όπως τις περισσότερες γυναίκες της ηλικιας μου. Τώρα έχω ένα νέο ενδιαφέρον για τα πολιτικά πράγματα.»


Στη σφαίρα του πολιτικού ακτιβισμού, το κίνημα για την κοσμικότητα βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στο Facebook. Πολλές ομάδες ιδρύθηκαν στο κοινωνικό δίκτυο για να διασυνδέσουν τους ανθρώπους που απαιτούν πολιτική αλλαγή στο αιγυπτιακό κράτος. Οι γυναίκες που συμμετέχουν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τον αγώνα κατά του ισλαμικού νόμου ως κύρια πηγή της νομοθεσίας στην Αίγυπτο. Οι ομάδες ποικίλλουν από σελίδες που ιδρύθηκαν για να στηρίξουν τους φιλελεύθερους και κοσμικούς υποψήφιους στη Βουλή μέχρι τη δημιουργία ενός ιδεατού κόμματος που ονομάζεται «Κοσμικό Φιλελεύθερο Αιγυπτιακό Κόμμα» (The Secular Liberal Egyptian Party). Η ομάδα «Είμαι κοσμικός, όχι άπιστος» (I am a secular not an Unbeliever) τονίζει ότι τα μέλη της μπορούν ταυτόχρονα να πιστεύουν στη θρησκεία και να επιζητούν κοσμικούς θεσμούς για τη διοίκηση της χώρας. Η ομάδα «Αίγυπτος, ένα κοσμικό κράτος» (Egypt, a secular state) βεβαιώνει την πρόθεσή της να αποτελέσει ένα κοινό τόπο όπου όλοι οι Αιγύπτιοι θα μπορούν να συζητούν ελεύθερα για κάθε θέμα που έχει να κάνει με την κοσμικότητα και που μπορεί να συμβάλει ώστε η Αίγυπτος να γίνει ένα καλύτερο μέρος για να ζει κανείς.


Το κύμα των κοσμικών ομάδων στο Facebook τράβηξε αρκετά την προσοχή έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα αντι-κίνημα, συγκεκριμένα από μουσουλμάνους που κατηγόρησαν τους κοσμικούς ότι ακολουθούν παραπλανητικά συνθήματα και διαδίδουν τον αθεϊσμό. Σύμφωνα με τους online κοσμικούς ακτιβιστές, οι αντίπαλες ισλαμικές ομάδες είχαν υπονομεύσει τα link τους και συνεργάζονταν με την κυβέρνηση (υπάρχουν πολλές αναφορές από οπαδούς του Facebook που συνελήφθησαν και έγιναν αντικείμενο κακομεταχείρισης από τις αιγυπτιακές αρχές.). Εξαιτίας των περιορισμών που παρατίθενται, πολλοί ακτιβιστές έχουν αρχίσει να κινούνται πολύ προσεκτικά όταν συνδέονται στο κοινωνικό δίκτυο. Ακόμη κι όταν βρίσκονται έξω από τη χώρα. Η Mirette Bakir, μια Αιγύπτια που κάνει το διδακτορικό της στη Γερμανία, υπογραμμίζει τους περιορισμούς αλλά και τα πλεονεκτήματα της δράσης μέσω Facebook: «Ακόμη και εκτός Αιγύπτου όπου το IP μου δεν μπορεί να εντοπιστεί άμεσα από την κυβέρνηση, προσέχω πάντα. Παρόλα αυτά καταφέρνουν να παρεμβαίνουν στο προφίλ μου και μερικές φορές γίνομαι αόρατη. Ωστόσο, εξακολουθώ να το χρησιμοποιώ καθώς το Facebook μού επιτρέπει να ειμαι σε επαφή με τους ακτιβιστές στην Αίγυπτο και άλλους Αιγύπτιους που είναι διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Είναι το κύριο εργαλείο που με διασυνδέει και με κρατά ενήμερη για το τι γίνεται στο κίνημα για την κοσμικότητα.» [2]


Ορισμένα κινήματα δημιουργούνται απευθείας στο Facebook, ενώ άλλα μετακινούνται σε ιστοσελίδα για να προωθηθούν και να διευρύνουν τον αριθμό υποστηρικτών τους. Παράδειγμα αποτελεί η εκστρατεία «Παγκόσμια Αλληλεγγύη για Κοσμική Κοινωνία» (Global Solidasrity for Secular Society), που δημιουργήθηκε από την Naval El- Saadawi, μετά την επιστροφή της από εξορία τριών ετών. Η συγγραφέας, που φυλακίστηκε επειδή άσκησε κριτική στο καθεστώς της Αιγύπτου και απειλήθηκε με θάνατο από Ισλαμιστές, έκανε πιο ριζοσπαστικό τον φεμινιστικό και κοσμικό λόγο της και δημιούργησε αυτή την οργάνωση στοχεύοντας στην ενοποίηση των τοπικών και παγκόσμιων προσπαθειών για κοσμικότητα. Ένας από τους στόχους της, όπως διατυπώνεται στην ιδρυτική διακήρυξη που αναρτήθηκε στο Facebook είναι «να αποτρέπει οπισθοδρομικές ομάδες να επιβάλουν τους φανατικούς θρησκευτικούς κανόνες τους…”. Για την El-Saadawi, η κοσμικότητα αποτελεί ένα εργαλείο-κλειδί για τους αγώνες των γυναικών: «Οι γυναίκες θα ωφεληθούν από την κοσμικότητα, γιατί οι γυναίκες είναι κατώτερες σε όλες τις θρησκείες….Έτσι όταν διαχωρίσουμε τη θρησκεία από το νομοθετικό σύστημα, τον οικογενειακό κώδικα, τον πολιτισμό και τα ΜΜΕ- οι γυναίκες θα ωφεληθούν, γιατί θα πάμε προς μια πιο ισότιμη κοινωνία.»


Πολλές οργανώσεις έχουν διασυνδεθεί με το Facebook. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές όταν συσταθούν ως μη κυβερνητικές οργανώσεις ή ερευνητικά κέντρα, δημιουργούν αρχικά επίσημους ιστότοπους. Οι αξίες και οι στόχοι που διακηρύσσονται στους ιστότοπους παρέχουν ένα γενικό πλαίσιο για τους σημερινούς αγώνες των γυναικών. Για το «Ίδρυμα της Νέας Γυναίκας» (New Woman Foundation) μια αιγυπτιακή φεμινιστική μη κυβερνητική οργάνωση, ο αγώνας για την απελευθέρωση των γυναικών αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου αγώνα για την δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη και είναι επίσης ένας αγώνας εναντίον όλων των μορφών διακρίσεων βασισμένων στο φύλο, την τάξη, τη φυλή, την εθνότητα ή τη θρησκεία. Έχοντας ένα ειδικό συμβουλευτικό καθεστώς στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Εθνών, το «Αιγυπτιακό Κέντρο για τα Δικαιώματα των Γυναικών» (Egyptian Venter for Womens’Rights) πιστεύει πως τα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν ουσιαστικό μέρος των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ο αγώνας για την εξασφάλιση βασικών ελευθεριών και προωθημένης δημοκρατικής κυριαρχίας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την επίτευξή τους. Η «Ένωση για την Ανάπτυξη και την Εξέλιξη των Γυναικών» (Association for the Development and Enhancement of Women), απ’ την πλευρά της, επιδιώκει να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για τις Αιγύπτιες γυναίκες, δουλεύοντας με τις γυναίκες που είναι οι επικεφαλείς των νοικοκυριών. Σε αντίθεση, το «Φόρουμ για τις Γυναίκες σε Ανάπτυξη» (Forum for Women in Development), που διασυνδέεται με το κίνημα «Εκπαιδευτικές Συμπράξεις Γυναικών» (Women’s Learning Partnership), δεν είναι μια απλή οργάνωση, αλλά ένα δίκτυο αιγυπτιακών ΜΗ.ΚΥ.Ο. που διακηρύσσει ότι μάχεται για την απελευθέρωση των γυναικών και την κατάργηση κάθε μορφής διάκρισης για μια ισότιμη κοινωνία πολιτών.


Αυτά είναι μερικά παραδείγματα για τις αποστολές που έχουν οι γυναικείες οργανώσεις που υπάρχουν online. Καθώς κινούνται στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού, διευρύνουν το χώρο για τη συμμετοχή άλλων γυναικών. Αυτή η μικρή επιλογή απεικονίζει τον σημερινό αγώνα των γυναικών στην Αίγυπτο, που περιλαμβάνει την κατάργηση κάθε είδους διάκρισης και την επακόλουθη ενίσχυση των γυναικών. Μέσω του Ίντερνετ σκοπεύουν να αυξήσουν τη ευαισθητοποίηση για τα δικαιώματα των γυναικών και να απαιτήσουν πολιτική μεταρρύθμιση. Κατεδαφίζοντας τις πατριαρχικές αξίες και νόμους, τα κινήματα αυτά επιχειρούν την επίτευξη ενός δημοκρατικού κράτους όπου οι γυναίκες θα έχουν τη δυνατότητα να ασκούν πλήρη ιδιότητα πολίτη.


Τελικώς, καθ’όλο το πρόσφατο παρεθόν της Αιγύπτου, οι αγώνες των ακτιβιστών με κοσμικό προσανατολισμό ποίκιλλαν, ανάλογα με τις ιστορικές απαιτήσεις. Παιδεία και πρόνοια στην αρχή του αιώνα, πολιτικά δικαιώματα στις επόμενες δεκαετίες και γενικά νομικά δικαιώματα πιο πρόσφατα. Ωστόσο, την πορεία αυτή διαπερνούσε πάντα ο αγώνας για τη ισότητα των φύλων. Μολονότι επιτεύχθηκε μεγάλη πρόοδος, οι αγώνες αυτοί εξακολουθούν να υπάρχουν, καθώς οι γυναίκες βρίσκονται ακόμη πίσω απ’ τους άνδρες σε ό,τι αφορά την ιδιότητα του πολίτη. Η ψηφιακή επικοινωνία αποτελεί ένα εργαλείο που χρησιμοποιούν οι γυναίκες για να ενισχύσουν τον φεμινιστικό τους αγώνα σε μαζική κλίμακα. Έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης τόσο σαν μεμονωμένοι παίκτες όσο και σαν οργανώσεις που μπορούν να αναπαράγουν αξίες και να δείχνουν τις συνεχιζόμενες δραστηριότητες σε ένα ευρύτερο κοινό έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης. Επιπλέον χρησιμεύουν ως πρότυπα για τη δημιουργία παρόμοιων προγραμμάτων. Η επίδραση της αλυσίδας είναι ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά των κοινωνικών δικτύων, που απ’ την πλευρά τους χρησιμοποιούνται για να διασυνδέουν γρήγορα τους ανθρώπους με έναν αγώνα και να εμπλέκουν έναν μεγαλύτερο αριθμό χρηστών. Χρησιμοποιώντας τους διαφορετικούς διαύλους του Ίντερνετ, οι γυναίκες βρήκαν τον τρόπο να υψώσουν τη φωνή τους και να ενισχύσουν τον ακτιβισμό τους σε σχέση με κάτι που φαντάζει ακόμη ως πολύ περίπλοκο έργο: την επαναδιατύπωση των σχέσεων μεταξύ των δυο φύλων στην Αίγυπτο.


Σημειώσεις

[1] Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Facebackers.com, που παρέχει στατιστικά στοιχεία για το Facebook. Τελευταία επίσκεψη στις 27-06-2010

[2] Συνέντευξη με την συγγραφέα στις 08-06-2010.


Αναφορές

– Al-Ali , Nadje. Secularism, gender and the state in the Middle East: the Egyptian women’s movement. Cambridge University Press. Series: Cambridge Middle East Studies (No. 14), 2000.

– Baron, Beth. The women´s awakening in Egypt: culture, society and press. Yale University Press, 1994.

– Botman, Selma. Engendering citizenship in Egypt. Columbia University Press, 1999.

– Badran, Margot. Feminism in a nationalist century. Al-Ahram Weekly. Issue No. 462, 30 Dec. 1999 – 5 Jan. 2000 .

– ——————-. Religion, gender and authority: the power to speak and be heard. American Research Center in Egypt Bulletin. Fall-Winter, 2003.

– ——————-. Between Secular and Islamic Feminism/s. Reflections on the Middle East and Beyond. Journal of the Middle East Women´s Studies Vol. 1, No. 1. Winter, 2005.

– Isherwood, Tom. A new direction or more of the same? Political blogging in Egypt. Arab, Media and Society Electronic Journal. September, 2008.

– Otterman, Sharon. Publicizing the private: Egyptian women bloggers speak out. Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 1, Spring 2007 .

– Suad, Joseph. Encyclopedia of Women & Islamic Countries. Originally published in EWIC Volume I: Methodologies, Paradigms and Sources, 2003.

– Weyman, George. Personal Blogging in Egypt: pushing social boundaries or reinforcing them? Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 3, Fall 2007 .

– Zuhur, Sherifa. Revealing, revealing: Islamist gender ideology in Contemporary Egypt. State University of New York, 1992.