Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η ιστορία σχετικά με την επιλογή του εναλλασσόμενου ρεύματος, έναντι του συνεχούς, καθώς αυτή σχετίζεται άμεσα με το σημερινό μοντέλο κεντρικοποιημένης παραγωγής, έναντι του μοντέλου της διεσπαρμένης παραγωγής. Η επικράτηση του εναλλασσόμενου ρεύματος έναντι του συνεχούς ακολούθησε μετά από σφοδρή αντιδικία και ανταγωνισμού μεταξύ δύο σημαντικών παραγόντων της οικονομικής και τεχνολογικής ζωής στις ΗΠΑ, του Thomas Alva Edison και του βιομήχανου George Westinghouse από το Pittsburgh.


1. Το μέλλον βρίσκεται… στο 1900 !


Κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του ηλεκτρισμού, υπήρξε μια αρχική διαμάχη για το Εναλλασσόμενο Ρεύμα (ΕΡ) και το Συνεχές Ρεύμα (ΣΡ), περί το 1900. Οι δύο αυτές βασικές τεχνολογίες οδηγούσαν και σε δύο διαφορετικές υλοποιήσεις από πλευράς μοντέλου παραγωγής και κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας:



• Το συγκεντρωτικό μοντέλο, στο οποίο έχουμε λίγα σημεία που παράγουν μεγάλα ποσά ηλεκτρικής ενέργειας, τα οποία μεταφέρονται μέσω δικτύων υψηλής τάσης μεταφοράς και διανομής στα σημεία κατανάλωσης – καταναλωτές – οι οποίοι είναι νοικοκυριά, επιχειρήσεις, βιομηχανίες, μέσα μεταφοράς κοκ. Το μοντέλο αυτό ισχύει σήμερα.
• Το κατανεμημένο, στο οποίο έχουμε πολλά σημεία παραγωγής, διασπαρμένα και κοντά στα σημεία κατανάλωσης. Στο μοντέλο αυτό, η ενέργεια παράγεται εκεί που καταναλώνεται. Το μοντέλο αυτό λέγεται και ως διεσπαρμένη παραγωγή ή ομότιμη παραγωγή.


Τα χρόνια που πέρασαν μέχρι σήμερα, κυριάρχησε το κεντρικοποιημένο μοντέλο, το οποίο βασίζεται στο εναλλασσόμενο ρεύμα και τις μηχανές του, και αναπτύχθηκαν αρκετές τεχνολογίες για την παραγωγή, τη μεταφορά και τη διανομή της ηλεκτρικής ενέργειας. Ομοίως, αναπτύχθηκαν σε μεγάλο βαθμό συσκευές για οικιακή και βιομηχανική χρήση, οι οποίες λειτουργούν με εναλλασσόμενο ρεύμα. Όλη η βιομηχανία των ηλεκτρικών συστημάτων, εδώ και 100 χρόνια, βασίστηκε στο μοντέλο αυτό.


Κυρίαρχα καύσιμα για τις μονάδες παραγωγής, όπως και στην υπόλοιπη βιομηχανία, αποτέλεσαν τα ορυκτά καύσιμα, όπως είναι το πετρέλαιο και το κάρβουνο ή ο λιγνίτης.


2. Τεχνολογικά στοιχεία δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας


2.1 Τεχνολογικοί περιορισμοί


Η ηλεκτρική ενέργεια έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες, οι οποίες άλλοτε είναι θετικές και άλλοτε αρνητικές. Μία βασική της αρνητική ιδιαιτερότητα είναι ότι δεν αποθηκεύεται (τουλάχιστον με φθηνό κόστος και σε μεγάλες ποσότητες) και επομένως κάθε χρονική στιγμή πρέπει να παράγεται όση ενέργεια καταναλώνεται. Σε αντίθετη περίπτωση, δημιουργούνται φαινόμενα αστάθειας στο ηλεκτρικό σύστημα, τα οποία μπορεί εκτός πολλών άλλων συνεπειών να οδηγήσουν και στην κατάρρευσή του.


Ένα σύγχρονο ηλεκτρικό σύστημα αποτελείται από μεγάλες μονάδες παραγωγής, θερμικές, υδραυλικές, αιολικές, ηλιακές κοκ, από δίκτυα υψηλής τάσης μεταφοράς (150 – 400 kV), από δίκτυα μέσης τάσης διανομής (15 – 20 kV) καθώς και από δίκτυα χαμηλής τάσης διανομής (400 V).
Με χρήση συστημάτων ελέγχου δια μέσω πληροφοριακών και μετρητικών συστημάτων, παρακολουθείται σε κάθε χρονική στιγμή η κατάσταση του ηλεκτρικού συστήματος. Τα Κέντρα Ελέγχου Ενέργειας αποτελούν απαραίτητη υποδομή για τους Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς και έχουν μεταξύ άλλων τις ακόλουθες δυνατότητες:



• προσφέρεται η δυνατότητα παρακολούθησης της κατάστασης του κάθε ενός ξεχωριστά εξοπλισμού από τον πολυάριθμο που αποτελεί το Σύστημα Παραγωγής και Μεταφοράς, καθώς επίσης και την πραγματοποίηση των απαραίτητων λειτουργικών χειρισμών του εξοπλισμού. Παρακολουθείται η λειτουργία του κάθε Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού και Υποσταθμού Μεταφοράς και πραγματοποιούνται οι απαραίτητοι λειτουργικοί χειρισμοί ή τηλεχειρισμοί στους χώρους αυτούς
• λαμβάνονται όλα τα μέτρα που απαιτούνται, ώστε να διασφαλίζεται αδιάλειπτη παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και διατήρηση της συχνότητας και των τάσεων σε όλα τα σημεία του συστήματος, στα πλαίσια που καθορίζονται από τους κανονισμούς
• συντονίζονται όλες οι λειτουργικές δραστηριότητες στο σύστημα, ώστε να επιτυγχάνονται διαφοροποιήσεις στις διασυνδέσεις του εξοπλισμού με ασφάλεια και ταχύτητα, ακολουθώντας συγκεκριμένες αυστηρές διαδικασίες και Κανονισμούς Ασφάλειας
• συντονίζονται όλες οι απαιτούμενες ενέργειες για άμεση αποκατάσταση παροχής μετά από έκτακτα περιστατικά ή διαταραχές στο σύστημα
  λαμβάνονται έγκαιρα οι απαιτούμενες ενέργειες μετά από συστηματική πρόβλεψη του φορτίου του συστήματος για δέσμευση και φόρτιση μονάδων παραγωγής, ώστε να ικανοποιείται η οποιαδήποτε αύξηση της ζήτησης
• αναλαμβάνονται σε συνεχή βάση όλες οι αναγκαίες ενέργειες, ώστε να επιτυγχάνεται το ελάχιστο δυνατό κόστος λειτουργίας του συστήματος Παραγωγής και Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας.


Η ασφαλής, αδιάλειπτη και οικονομική παραγωγή, μεταφορά και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας είναι ένα πολυσύνθετο τεχνικό και οικονομικό πρόβλημα, το οποίο απαιτεί αρκετούς υπολογισμούς, σύνθετα μαθηματικά και συνεχή προσαρμογή, καθώς οι σημαντικές παράμετροι μεταβάλλονται συνεχώς (όπως είναι το φορτίο, η δυνατότητα παραγωγής μονάδων κοκ).


Σήμερα το σύστημα είναι στημένο συγκεντρωτικά. Με την έλευση όμως των μονάδων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και την παγκόσμια τάση για την αξιοποίησή τους, έχουμε περάσει σε ένα υβριδικό μοντέλο. Τα ηλεκτρικά συστήματα έχουν πλέον τη συγκεντρωτική δομή που είχαν, αλλά διασυνδέονται πάνω τους, σε σχέση με το προϋπάρχον σύστημα μικρής ισχύος μονάδες ΑΠΕ, κυρίως αιολικές και ηλιακές.


Το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί είναι αυτό της μεγάλης διείσδυσης διεσπαρμένης παραγωγής στα ηλεκτρικά δίκτυα. Και είναι ένα πρόβλημα πολιτικό, τεχνικό, οικονομικό και προπάντων κοινωνικό.


2.2 Το πρόβλημα για την Ελλάδα


Προσεκτικό μακροχρόνιο εθνικό ενεργειακό σχεδιασμό επιβάλλουν οι ενεργειακές περιβαλλοντικές και οικονομικές συνθήκες που διαμορφώνονται σε εγχώριο και διεθνές επίπεδο. Από το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος (ΤΕΕ) επισημαίνεται ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή εν όψει του 2013 και του 2020, με αναφορά τόσο στα προβλήματα ηλεκτροπαραγωγής όσο και στη διαχείριση ζήτησης και την εξοικονόμηση ενέργειας.[1] Μέχρι το 2010, με το καθεστώς του Πρωτοκόλλου του Κιότο, και μετά το 2013 με τη λήξη του Πρωτοκόλλου και την έγκριση νέας Οδηγίας της Ε.Ε. για τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, η Ελλάδα καλείται να αποφασίσει προς ποια κατεύθυνση θα κινείται το πλαίσιο που θα διαμορφώσει για την ανάπτυξη των απαιτούμενων νέων ηλεκτροπαραγωγικών μονάδων.


Κριτήρια σε αυτό το σχεδιασμό πρέπει να είναι η ασφάλεια εφοδιασμού, το συνολικό κόστος παραγωγής της κιλοβατώρας, συμπεριλαμβανομένης και της αποκαταστάσεως του περιβάλλοντος, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις όσον αφορά στη ρύπανση, τη διαχείριση υδάτινων πόρων και την παραγωγή αερίων του θερμοκηπίου και οι υποχρεώσεις της χώρας που απορρέουν από τις ευρωπαϊκές και διεθνείς δεσμεύσεις.


Στη σημερινή πραγματικότητα ανιχνεύονται οι εξής τάσεις:



• Άνοδος τιμών του πετρελαίου, που συμπαρασύρει τις τιμές του φυσικού αερίου και διατήρηση έντονων χρηματιστηριακών χαρακτηριστικών και στο μέλλον.
• Άνοδος της τιμής του λιθάνθρακα (ήδη παρατηρήθηκε άνοδος από 60 σε 130 δολάρια ανά τόνο τα τελευταία χρόνια) λόγω αυξημένης ζήτησης και αδυναμίας σημαντικής αύξησης της παραγωγής για αρκετό χρόνο στο μέλλον.
• Υποχρεωτική συμμόρφωση για μείωση των αερίων του θερμοκηπίου τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο λόγω των υψηλών οικονομικών επιπτώσεων (μεταξύ άλλων και της εμπορίας ρύπων).


Ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων επιβάλλει πολύ προσεκτικό μακροχρόνιο ενεργειακό σχεδιασμό. Οι επιβαλλόμενοι στόχοι από τη νομοθεσία της Ε.Ε., όσον αφορά την αύξηση και διάδοση των ΑΠΕ αλλά κυρίως στην ποινολόγηση της παραγωγής των αερίων του θερμοκηπίου, σε περίπτωση αποτυχίας του σχεδιασμού, θα καταστήσουν την ενεργειακή τροφοδοσία της χώρας όχι απλώς προβληματική αλλά πιθανώς καταστροφική για την ανάπτυξή της.


Με δεδομένο το πρόβλημα της παραγωγής και εκμετάλλευσης του λιγνίτη, και ότι σήμερα υπάρχουν τέσσερις πετρελαϊκές μονάδες (Λαύριο, Αλιβέρι) οι οποίες σταδιακά θα αποσυρθούν, πρέπει όλες οι εξαγγελίες για νέες συμβατικές μονάδες να μελετηθούν πολύ προσεκτικά και απαραιτήτως στο πλαίσιο του μακροχρόνιου σχεδιασμού καθώς και πρέπει να εξεταστεί και να ερευνηθεί η εγκατάσταση μονάδων ηλεκτροπαραγωγής με κατεύθυνση προς τις ΑΠΕ και τις νέες αναδυόμενες τεχνολογίες.


3. Διεσπαρμένη παραγωγή στο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας


3.1 Μικροδύκτια (microgrids)


Τα μικροδύκτια είναι δίκτυα διανομής χαμηλής ή μέσης τάσης με συνδεδεμένες μονάδες διασπαρμένης παραγωγής, ελεγχόμενα φορτία και μονάδες αποθήκευσης.


Τα Συστήματα Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΣΗΕ) για περιβαλλοντικούς κυρίως λόγους αναδομούνται και η εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ολοένα και πιο κοντά στους καταναλωτές αυξάνεται συνεχώς. Αναπτύσσονται νέες στρατηγικές και αλγόριθμοι λειτουργίας δικτύων διανομής με υψηλή διείσδυση διεσπαρμένης και κυρίως ανανεώσιμης παραγωγής, συμπεριλαμβάνοντας διατάξεις αποθήκευσης για χρονικό ορίζοντα ωρών, με τη βοήθεια κατάλληλων εργαλείων και τεχνικών ανάλυσης.


Η λειτουργία της ΔΠ επηρεάζει τη λειτουργία των εντασσόμενων ρυπογόνων μονάδων στο δίκτυο και ως εκ΄τούτου και τους εκπεμπόμενους ρύπους. Η εγκατάσταση στα δίκτυα μονάδων ΔΠ οδηγεί σε μείωση των αποφευγόμενων ρύπων στο περιβάλλον από το δίκτυο.


Θέματα προς διερεύνηση είναι η δομή του μικροδικτύου (microgrid) καθώς και η αποτελεσματική ανάπτυξη στρατηγικών και τεχνικών ανάπτυξης. Η μέθοδος υπολογισμού τόσο της δομής όσο και του ελέγχου και λειτουργίας του μικροδικτύου πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν τις προσφορές των μονάδων ΔΠ, της ζήτησης των καταναλωτών και τους περιορισμούς επάρκειας τροφοδοσίας σε περιπτώσεις σφάλματος στο δίκτυο, προκειμένου να βελτιστοποιήσει τη λειτουργία του μικροδικτύου σύμφωνα με τις προτεινόμενες πολιτικές λειτουργίας.


3.2 Ενεργειακά αυτόνομα κτίρια


Στα πλαίσια των σύγχρονων τάσεων, πρέπει να μελετηθούν λύσεις για τη δημιουργία ή την μετατροπή ενεργειακά αυτόνομων κτιρίων. Η μερική ή ολική ενεργειακή αυτονόμηση των κτηρίων συνιστά μια ρεαλιστική προοπτική και αποδεικνύεται στην πράξη.


Η τεχνολογία παρεμβαίνει καθοριστικά στον τομέα της ενεργειακής βελτιστοποίησης των κτιρίων, με ενσωμάτωση ήπιων ενεργειακών εφαρμογών όπως είναι τα ηλιακά πεδία, γεωθερμικές αντλίες θερμότητας, εξοπλισμό αποθήκευσης ενέργειας και αυτοματισμών, προκειμένου να παραχθεί θέρμανση, ψύξη και ζεστό νερό χρήσης.


Επιπλέον με την εγκατάσταση fuel cell σε συνδυασμό με τα ηλιακά πεδία, είναι δυνατή η δημιουργία ενός δεύτερου δικτύου ισχύος με συνεχές ρεύμα, το οποίο μπορεί θαυμάσια να τροφοδοτήσει καταναλωτές συνεχούς ρεύματος που ήδη χρησιμοποιούνται ευρέως σήμερα στα κτίρια, όπως είναι λαμπτήρες υψηλής απόδοσης, ηλεκτρονικές διατάξεις, διατάξεις ψυχαγωγίας κοκ.


Μην ξεχνάμε ότι η τηλεόραση, το τηλέφωνο, το φαξ, οι λάμπες υψηλής απόδοσης, ο υπολογιστής κλπ λειτουργούν στην ουσία με συνεχές ρεύμα, το οποίο παράγεται με τροφοδοτικά από το σημερινό εναλλασσόμενο ρεύμα του δικτύου.


Τα άμεσα και έμμεσα αποτελέσματα για το περιβάλλον, την οικονομία και τους χρήστες είναι πολλαπλά.

• Μείωση της χρήσης πετρελαίου, φυσικού αερίου και άλλων ρυπογόνων και κοστοβόρων μορφών ενέργειας.
• Μείωση των άμεσων ρύπων CO2 και SO2 και της απελευθέρωσής τους στο περιβάλλον.
• Πρόσθετη εξοικονόμηση ενέργειας και μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
• Αύξηση της συμμετοχής της ηλιακής ενέργειας στο ενεργειακό ισοζύγιο της χώρας.
• Κίνητρα για να βελτιωθεί ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των παθητικών και ενεργητικών συστημάτων εξοικονόμησης ενέργειας.


3.3 Στην Ελλάδα


Τα υβριδικά συστήματα και τα μικροδίκτυα έχουν σκοπό τη μεγάλη διείσδυση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα ηλεκτρικά δίκτυα. Ιδιαίτερα στην χώρα μας, η εφαρμογή αυτών των συστημάτων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα μη διασυνδεδεμένα νησιά, στα οποία η ηλεκτρική ενέργεια εξασφαλίζεται με καύση ορυκτών καυσίμων και ειδικότερα πετρελαίου. Η αξιοποίηση του υψηλού δυναμικού αιολικής και ηλιακής ενέργειας στα νησιά της χώρας μας αποτελεί μεγάλη πρόκληση και υψηλή προτεραιότητα σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή και Εθνική πολιτική για την ενέργεια και το περιβάλλον. Απώτερος στόχος είναι η αξιοποίηση των ΑΠΕ για την κάλυψη των αναγκών των νησιών σε ενέργεια και νερό με την εφαρμογή προηγμένων τεχνολογιών φιλικών στο περιβάλλον.


Η σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα


Tο 2008 στην Eλλάδα εγκαταστάθηκαν συνολικά 210,9 MW από ανανεώσιμες πηγές, ανεβάζοντας την συνολική ισχύ στα 1198,33 MW. Aπό τις 8.200 αιτήσεις για την εγκατάσταση 3,5 GW φωτοβολταϊκών, το 2008 εγκαταστάθηκαν μόλις 9 MW.


Tο 2007 εγκαταστάθηκαν στη χώρα μας 125 MW αιολικών πάρκων. Μέχρι το τέλος του 2008 είχαν υποβληθεί 4.397 αιτήσεις για την παραγωγή 47.336 MW. Aπό αυτά, άδεια λειτουργίας διαθέτουν μόνο 1.038 MW που αντιστοιχούν σε ποσοστό μόλις 13,9%. Επιπλέον, 225 μεγαβάτ διαθέτουν άδεια λειτουργίας στο μη διασυνδεδεμένο νησιωτικό σύστημα (πηγή ΡΑΕ).


Το παράδειγμα της Κύθνου


Η Κύθνος αποτελεί διεθνώς σημείο αναφοράς στην ανάπτυξη τεχνολογιών για την αξιοποίηση της ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Το 2001 το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΚΑΠΕ) σε συνεργασία με το Δήμο Κύθνου εγκατέστησε και λειτουργεί αυτόνομο μικροδίκτυο στην θέση Γαϊδουρομάντρα, το οποίο ηλεκτροδοτεί 12 κατοικίες με διεσπαρμένα φωτοβολταϊκά συστήματα και μπαταρίες μέσω αμφίδρομων μετατροπέων ισχύος, καλύπτοντας όλες τις ανάγκες τους σε φωτισμό, λειτουργία ψυγείου, τηλεόρασης και άλλων μικρών ηλεκτρικών συσκευών.


Σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη μια νέα φάση εγκατάστασης της πλέον σύγχρονης τεχνολογίας στο μικροδίκτυο της Γαϊδουρόμαντρας. Με την τοποθέτηση ευφυών ελεγκτών φορτίων, οι οποίοι διαχειρίζονται μη κρίσιμα φορτία, όπως αντλίες άρδευσης ή συσκευές θέρμανσης νερού, επιτυγχάνεται βέλτιστη διαχείριση της διαθέσιμης ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς κεντρικό έλεγχο. Η τεχνολογία αυτή έχει εξαιρετική σημασία για την εφαρμογή εξελιγμένων τεχνικών διαχείρισης της ζήτησης και εξοικονόμησης ενέργειας (intelligent networks), όχι μόνο για τα ελληνικά νησιά αλλά και τα ενεργειακά συστήματα του μέλλοντος, τα οποία προβλέπεται να περιλάβουν μεγάλη διείσδυση διασπαρμένης παραγωγής.


Η Κύθνος έγινε γνωστή παγκόσμια για την ανάπτυξη της αιολικής και ηλιακής ενέργειας και μπορεί να αποτελέσει μια νέα αφετηρία για την ευρύτερη ανάπτυξη των ΑΠΕ στον νησιωτικό χώρο προς την κατεύθυνση της βιώσιμης ανάπτυξης και του οικολογικού τουρισμού που αποτελεί την μεγάλη πρόκληση του μέλλοντος.


Υβριδικό πάρκο στην Ικαρία


Ένα υβριδικό σύστημα που θα λειτουργεί με ενέργεια από το νερό και τον αέρα αναμένεται να εξασφαλίσει αυτονομία για την Ικαρία από το 2010 και ύστερα. Ο Δήμος Ραχών ετοιμάζει στο νησί του ανατολικού Αιγαίου ένα πρότυπο υβριδικό πάρκο που θα συνδυάζει αιολική και υδροηλεκτρική ενέργεια. Το έργο εγκαινιάστηκε πρόσφατα και αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί το 2010. Η συνολική επένδυση είναι ύψους 23 εκατ. ευρώ. Το πάρκο αναμένεται ότι θα παράγει ετησίως ενέργεια ισοδύναμη με 11 γιγαβατώρες. Εκτός από ενεργειακή αυτονομία η Ικαρία θα έχει σημαντική μείωση στις εκπομπές ρύπων, ενώ θα δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας.


Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, το πρώτο υβριδικό πάρκο δημιουργήθηκε στην Κύθνο το 1983 με συνδυασμό αιολικής και ηλιακής ενέργειας και αποτέλεσε πρότυπο αυτόνομου συστήματος ανά τον κόσμο. Η πρωτοπορία της Κύθνου είχε ξεκινήσει το 1982 όταν δημιουργήθηκε στο νησί το πρώτο αιολικό πάρκο της Ευρώπης.


4. Ο καταναλωτής γίνεται παραγωγός και συμμετέχει ομότιμα στο δίκτυο


Τελευταίο και ενδιαφέρον ζήτημα το οποίο αξίζει να αναφέρουμε επιγραμματικά, είναι η πολιτική και κοινωνική διάσταση της διεσπαρμένης παραγωγής. Στο μοντέλο της ΔΠ, ο καταναλωτής είναι και παραγωγός, καταναλώνει και ζει την παραγωγή, καθώς η διεργασία εξελίσσεται μέσα στο δικό του οικοσύστημα, στην πόλη, το χωριό, τη γειτονιά του, το σπίτι του. Για το λόγο αυτό προχωράμε ακόμα ένα βήμα και εισάγουμε τον όρο “ομότιμη παραγωγή”.


Ενώ σήμερα, ο καταναλωτής, δεν έχει ιδέα για την παραγωγή, τις συνθήκες του μικροκλίματος πχ της Μεγαλόπολης και της Πτολεμαΐδας, των ρύπων, των ορυχείων, την καταστροφή του φυσικού πλούτου. Εισάγει μια ενέργεια από ένα μαύρο κουτί και τη χρησιμοποιεί ανεξέλεγκτα, ασύστολα και χωρίς καμία περιβαλλοντική συνείδηση.


Σήμερα, η παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας είναι συνήθως υπόθεση άλλου, ενώ πρέπει να γίνει υπόθεση όλων μας.


Μια εκτεταμένη εκδοχή του άρθου δημοσιεύεται στο blog ‘Emerging trends‘.

Αναφορές

[1]- “Στροφή προς τις ΑΠΕ για τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής προτείνει το ΤΕΕ”, Ενημερωτικό Δελτίο του ΤΕΕ, 31/3/2008

Ο Hermann Scheer μιλά για το σχεδιασμό περιβαλλοντικών πολιτικών που προωθούν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και που θα μπορούσαν να υπερβούν τα διάφορα συμφέροντα των παραγωγών συμβατικής ενέργειας, και σημειώνει πώς, οι νέες, καθαρές ενέργειες δίνουν την δυνατότητα της άμεσης διασύνδεσης των τόπων όπου βρίσκονται οι πηγές ενέργειας με τους χώρους όπου η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται. Η λογική των νέων πηγών ενέργειας είναι η αποκέντρωση.


Παύλος Χατζόπουλος: Τι νομίζετε ότι πρέπει να γίνει για να υπερβούμε τα εμπόδια που θέτουν διάφορα συμφέροντα στη μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την παραγωγή κατανεμημένης ενέργειας;


Hermann Scheer: Είναι αναγκαίο να εγκαταστήσουμε την ειδική αγορά της ανανεώσιμης ενέργειας, να δώσουμε προτεραιότητα στις ανανεώσιμες ενέργειες, κι αυτό σημαίνει ότι οι ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να βασίζονται σε ένα νομικό πλαίσιο, να εισέρχονται με προτεραιότητα στο ενεργειακό δίκτυο, και επιπρόσθετα, όπως κάναμε με την ανανεώσιμη ενέργεια στη Γερμανία, να παρέχουμε εγγύημενα τέλη, γιατί μόνο τότε θα μπορέσουμε να υπερβούμε τα εμπόδια που θέτουν οι προμηθευτές της συμβατικής ενέργειας.


Π.Χ.: Νομίζετε ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειες πρέπει να εφαρμοστούν σε ευρωπαϊκό, σε εθνικό, σε παγκόσμιο επίπεδο; Ποια πιστεύετε ότι θα ήταν τα καλύτερα μέτρα γι’ αυτή την πολιτική;


Hermann Scheer: Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος είναι ο σχεδιασμός πολιτικών σε εθνικό επίπεδο. Είναι δυνατόν να εισαχθεί αυτή η αρχή σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά η παροχή εγγυημένων τελών στις ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να υλοποιηθεί σε εθνικό επίπεδο. Δεν είναι αναγκαίο να στοχεύσουμε σε κάτι περισσότερο σε ευρωπαϊκό επίπεδο…Αλλά το κυριότερο σημείο είναι το πώς αιτιολογούμε αυτή την πολιτική. Το κύριο επιχείρημα είναι ότι η αξία της ανανεώσιμης ενέργειας είναι υψηλότερη από την αξία της συμβατικής ενέργειας, είναι μια κοινωνική αξία.


Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την κοινωνία, γιατί η καθαρή ενέργεια αποτρέπει το περιβαλλοντικό κόστος, αποτρέπει τις αλληλεπιδράσεις παραγωγής και κατανάλωσης που ζημιώνουν την κοινωνία και ζημιώνουν τους ανθρώπους. Όσοι δεν κάνουν αυτή την διάκριση, όλοι οι κανόνες της αγοράς που δεν διαχωρίζουν ανάμεσα στη συμβατική ενέργεια και την ανανεώσιμη ενέργεια είναι παραπλανητικοί, γιατί η συμβατική ενέργεια δημιουργεί ένα κρυφό κόστος για την κοινωνία, που δεν εγγράφεται άμεσα στην τιμή της συμβατικής ενέργειας. Τα κυριότερα κόστη της συμβατικής ενέργειας δεν βρίσκονται στους λογαριασμούς του ηλεκτρικού ή του νερού, αλλά τα επωμίζεται η κοινωνία με πολλαπλούς τρόπους.


Π.Χ.: Στο πλαίσιο αυτού του πολιτικού προγράμματος που περιγράφετε, πρέπει να κάνουμε διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα διάφορα είδη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας;


Hermann Scheer: Είναι απαραίτητο να προωθήσουμε όλες τις νέες ενέργειες, για να φτάσουμε σε ένα νέο ενεργειακό μίγμα στο μέλλον. Οι διάφορες επιλογές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας βρίσκονται σήμερα σε πολύ διαφορετικά στάδια ανάπτυξης, αλλά επειδή τις χρειαζόμαστε όλες, είναι απαραίτητο να διατηρήσουμε τις διαφοροποιήσεις στα εγγυημένα τέλη που ισχύουν για κάθε ανανεώσιμη πηγή ενέργειας.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι πρέπει να επανεξετάσουμε την ιδέα του ενός εθνικού ενεργειακού δικτύου, όπου όλα τα είδη ενέργειας θα ενσωματώνονται σε αυτό; Πιστεύετε ότι πρέπει να κινηθούμε προς περισσότερα από ένα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας σε εθνικό επίπεδο;


Hermann Scheer: Όχι, δεν έχει νόημα. Το δίκτυο είναι όπως ο δρόμος. Δεν μπορείς για κάθε είδος αυτοκινήτου να κατασκευάζεις έναν ακόμη δρόμο. Δεν είναι δυνατόν. Πιστεύω ότι το ενεργειακό δίκτυο πρέπει να ανήκει στο δημόσιο, όπως οι δρόμοι. Ένα τοπικό δίκτυο πρέπει να ανήκει στην τοπική διοίκηση και ένα εθνικό δίκτυο πρέπει να ανήκει σε μια δημόσια εθνική εταιρία. Θα μπορούσαμε και θα έπρεπε να έχουμε ιδιωτική παραγωγή ενέργειας, αλλά που να συνδέεται και ένα δημόσιο δίκτυο για όλους τους προμηθευτές και όλους τους πελάτες.


Π.Χ.: Πως αιτιολογείται ότι αυτό το εθνικό δίκτυο ή η τοπική υποδομή του δικτύου να είναι υπό δημόσιο έλεγχο;


Hermann Scheer: Ανάμεσα στη λύση της πλήρους ιδιωτικοποίησης του ενεργειακού δικτύου και αυτής της ύπαρξης μίας εταιρίας που ελέγχεται άμεσα από το κράτος, υπάρχει η πρόταση για την δημιουργία εθνικών δικτύων που ελέγχονται από υπουργεία, αλλά αυτό είναι πολύ γραφειοκρατικό. Πιστεύω ότι το δίκτυο πρέπει να διοικείται αποτελεσματικά, κι αυτό σημαίνει ότι η εταιρία του δικτύου μπορεί να έχει ιδιωτικό νομικό καθεστώς αλλά να ανήκει στο κράτος. Πρέπει να είναι υπό κρατική διοίκηση, στην οποία όμως να μην εκπροσωπείται μόνο η κυβέρνηση, αλλά να υπάρχει ένα συμβούλιο διοίκησης στο οποίο να συμμετέχουν περιβαλλοντικές οργανώσεις, ενώσεις καταναλωτών, δηλαδή ομάδες που εκπροσωπούν ειδικά δημόσια συμφέροντα.


Π.Χ.: Υπάρχουν πολλά προγράμματα μεγάλης κλίμακας για την παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην πολιτική ατζέντα, αυτόν τον καιρό. Σκεφτόμουν το DESERTEC, για παράδειγμα, και ήθελα να σας ρωτήσω αν νομίζετε ότι κάποιο από όλα αυτά κινείται στη σωστή κατεύθυνση.


Hermann Scheer: Δεν έχει νόημα να μεταβούμε σε μια υπερ-συγκέντρωση της ηλιακής ενέργειας, που θα παράγεται στην Αφρική και ύστερα θα μεταφέρεται στις ευρωπαϊκές χώρες. Μπορεί στη Σαχάρα να υπάρχει περισσότερη ηλιακή ενέργεια, αλλά υπάρχουν και πολλά προβλήματα με τέτοιου είδους μεγαλεπίβολα σχέδια: όπως η κατασκευή ενεργειακών γραμμών, καθώς και η εξάρτηση από μερικές εταιρίες μαμούθ η οποία αναπόφευκτα θα προκύψει. Το DESERTEC θα καταλήξει λοιπόν στην μετάβαση από την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα σε μια άλλη εξάρτηση.


Οι νέες, καθαρές ενέργειες δίνουν την δυνατότητα της άμεσης διασύνδεσης των τόπων όπου βρίσκονται οι πηγές ενέργειας με τους χώρους όπου η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται. Η λογική των νέων πηγών ενέργειας είναι η αποκέντρωση. Κοιτάξτε τα πολυάριθμα ελληνικά νησιά…η ηλιακή ενέργεια καθιστά δυνατή μια αυτόνομη παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας για κάθε νησί, που να ελέγχεται από το ίδιο το νησί, από τις πόλεις του νησιού, από τα χωριά του νησιού. Αυτή είναι η σημασία της ενεργειακής αυτονομίας.


Σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται δυνατή η εξοικονόμηση του κόστους μεταφοράς της ενέργειας και των μακρινών υποδομών που την συντηρούν. Δεν έχει νόημα για ένα ελληνικό νησί που έχει τόσες δυνατότητες παραγωγής πράσινης και ηλιακής ενέργειας να εξαρτάται από κάποιο μεγάλο σταθμό παραγωγη ενέργειας στη Σαχάρα.


Π.Χ.: Σχετικά με τα κείμενά σας τώρα και την πρόταση σας για μια παγκόσμια ηλιακή οικονομία, με διακόσιες ενεργειακά αυτόνομες κοινωνίες….


Hermann Scheer: Και όχι μόνο! Πολλές χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες αυτόνομες πόλεις και περιοχές. Δεν είναι μια έννοια που έχει να κάνει μόνο με την εθνικοποίηση της ενέργειας, αλλά και με την τοπικοποίηση και την περιφεριοποίηση.


Π.Χ.: Τι θέση έχει το χάσμα μεταξύ ανεπτυγμένου και αναπτυσσόμενου κόσμου στο όραμά σας για την ενεργειακή αυτονομία;


Hermann Scheer: Είναι ο μόνος τρόπος υπέρβασης των διαφορών μεταξύ διαφορετικών χωρών και περιοχών. Η χρήση των νέων πηγών ενέργειας αποτελεί μια ευκαιρία, μια δυνατότητα, παντού. Και πριν αρχίσουμε να σκεφτόμαστε για ηλιακή παραγωγή στη Σαχάρα, θα ήταν πολύ πιο χρήσιμο, πολύ πιο έξυπνο και πρακτικό να σκεφτούμε ένα πρόγραμμα για τη βόρεια Αφρική, ώστε να παράγει νέα ενέργεια για τις δικές της ανάγκες. Η διεθνής δομή είναι απαραίτητη μόνο για τη συμβατική ενέργεια, γιατί στο πλαίσιο της συμβατικής ενέργειας υπάρχουν πολύ λίγες χώρες που διαθέτουν τους ενεργειακούς πόρους. Για την παραγωγή και διανομή ανανεώσιμης ενέργειας, τέτοιες δομές δεν είναι, όμως, απαραίτητες. Επομένως, είναι μεγάλο λάθος να συνδέουμε τις ανανεώσιμες ενέργειες με ένα αντίγραφο του συγκεντρωτικού συστήματος της συμβατικής ενέργειας.


Π.Χ.: Επειδή αναφερθήκατε στην Ελλάδα και τη δυνατότητα δημιουργίας ενεργειακά αυτόνομων νησιών…Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος που εθνικές κοινωνίες όπως η Ελλάδα είναι τόσο επιφυλακτικές στη χρήση ηλιακής και αιολικής ενέργειας;


Hermann Scheer: Γιατί πίστεψαν για υπερβολικά πολύ καιρό σε λανθασμένη πληροφόρηση για τις νέες ενέργειες. Ότι οι νέες ενέργεις δεν θα ήταν αρκετές για να ικανοποιήσουν τη ζήτηση, ότι δεν θα ήταν αξιόπιστες, ότι θα ήταν υπερβολικά ακριβές. Πίστεψαν στην περιορισμένη χρήση της ανανεώσιμης ενέργειας, μία άποψη επηρρεασμένη από τις ομάδες συμφερόντων πίσω από τη συμβατική ενέργεια, που είναι και αυτοί που έχουν να χάσουν από την πιθανή εξάπλωση της ανανεώσιμης ενέργειας. Οι νέες, καθαρές ενέργειες οδηγούν αυτόματα στην εξαφάνιση της επιχείρησης των καυσίμων γιατί είναι αδύνατον για κάποιον που πουλάει λιθάνθρακα ή αέριο ή ουράνιο να πουλάει, να προμηθεύει, ηλιακή ακτινοβολία ή αέρα, καθώς δεν είναι δυνατόν να ιδιωτικοποιήσεις τον αέρα και να ιδιωτικοποιήσεις τον ήλιο.


Με τη μεταστροφή από τα εμπορεύσιμα στα μη-εμπορεύσιμα καύσιμα, η συμβατική ενέργεια εξαφανίζεται και ένας καινούργιος ενεργειακός τομέας παίρνει βήμα προς βήμα τη θέση της. Η νέα ενεργειακή οικονομία είναι μια τεχνολογική οικονομία, γιατί το μοναδικό κόστος των ανανεώσιμων είναι το κόστος της τεχνολογίας, κανένα άλλο – με την εξαίρεση της βιοενέργειας.


Π.Χ.: Εάν έπρεπε να εξηγήσετε στους πολίτες, και είμαι σίγουρος ότι το έχετε ήδη κάνει, πώς θα μοιάζει ένα βιώσιμο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας σε είκοσι χρόνια από τώρα, πώς θα το περιγράφατε;


Hermann Scheer: Πιστεύω ότι σε είκοσι χρόνια θα είναι δυνατόν να φτάσουμε σε 100% ανανεώσιμες ενέργειες, βασισμένες σε ένα μίγμα ηλιακής ενέργειας, αιολικής ενέργειας βιοαέριου (που μεγάλο μέρος του προέρχεται από τα οργανικά απόβλητα), και υδροενέργειας (οι δυνατότητες της υδροενέργειας έχουν υποτιμηθεί). Το πώς θα μοιάζει ένα συγκεκριμένο ενεργειακό σύστημα εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες και τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά.


Π.Χ.: Και μια τελευταία ερώτηση, επειδή βρισκόμαστε ενόψει της συνόδου κορυφής της Κοπεγχάγης, πόσες ελπίδες έχετε για τα αποτελέσματα;


Hermann Scheer: Καμιά ελπίδα. Ποτέ δεν είχα τέτοια ελπίδα, γιατί πιστεύω ότι η διάσκεψη της Κοπεγχάγης -όλες οι διασκέψεις για το κλίμα- λειτουργούν με μια λάθος αρχή, με μια λάθος υπόθεση, ότι η μεταστροφή στις νέες ενέργειες και σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, θα είναι ένα οικονομικό βάρος. Αυτή η παραδοχή οδηγεί αυτόματα στο μεγάλο παζάρι της κατανομής αυτού του βάρους: η βασική αρχή είναι, ‘όλοι μαζί ή κανένας’.


Μπορούμε, αντιθέτως, να δείξουμε ότι κάθε βήμα προς τις νέες ενέργειες και την ενεργειακή αποτελεσματικότητα οδηγεί στη δημιουργία οικονομικού οφέλους για την εθνική οικονομία. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι το μακροοικονομικό όφελος δεν είναι την ίδια στιγμή και μικροοικονομικό όφελος για όλους τους προμηθευτές και τους καταναλωτές.


Επομένως, η πολιτική μας ευθύνη είναι να σχεδιάσουμε πολιτικές που παίρνουν υπόψιν τους αυτούς τους διαχωρισμούς. Τα μακροοικονομικά οφέλη μπορούν, για παράδειγμα, να μεταφραστούν σε μικροοικονομικά κίνητρα και έτσι να δημιουργηθεί μια νέα δυναμική. Με άλλα λόγια, αυτό που πρέπει να οργανώσουμε είναι μια βιομηχανική επανάσταση, μια νέα τεχνολογική επανάσταση προς την κατεύθυνση της νέας ενέργειας. Ρίξτε μια ματιά στην ιστορία των 200 τελευταίων χρόνων… βασίστηκαν ποτέ οι τεχνολογικές επαναστάσεις σε μια διεθνή συνθήκη; Η απάντηση είναι όχι.


Το 1992, το μότο της διάσκεψης για το κλίμα στο Ρίο ήταν ‘σκεφτόμαστε παγκόσμια, ενεργούμε τοπικά’ Και τώρα το άγραφο μότο στη διάσκεψη της Κοπενχάγης είναι ‘συζητάμε παγκόσμια, αναβάλλουμε εθνικά’. Δεν περιμένω από τη διάσκεψη για το κλίμα να οδηγήσει σε ικανοποιητικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Από που θα προέρθει αυτή η τεχνολογική επανάσταση τότε;


Hermann Scheer: Η τεχνολογική επανάσταση, όπως και καμιά επανάσταση, δεν συμβαίνει την ίδια στιγμή παντού. Δείτε την τεχνολογική επανάσταση: κάποιοι δημιούργησαν παραδείγματα και ιο υπόλοιποι ακολούθησαν. Δεν υπογράφησαν διεθνείς συμφωνίες, ούτε διεθνείς συνθήκες, υπήρχαν κάποιοι που έδωσαν την ώθηση και άνοιξαν δρόμους που επεκτάθηκαν σε όλες τις χώρες και όλο τον κόσμο. Είναι μια δυναμική διαδικασία. Χρειαζόμαστε μια δυναμική διαδικασία.


Π.Χ.: Ποιες νομίζετε ότι είναι η κύριες κοινωνικές ομάδες, η κύρια κοινωνική δυναμική που θα κινήσει προς τα εμπρός την ενεργειακή επανάσταση προς την ανανεώσιμη ενέργεια;


Hermann Scheer: Το κυριότερο είναι να δείξουμε ότι ο δρόμος προς τη νέα ενέργεια είναι δυνατός 100% και να το εξηγήσουμε στον κόσμο. Μόλις ο κόσμος καταλάβει ότι ένας τέτοιος δρόμος είναι εφικτός, όλα τα επιχειρήματα υπέρ της χρήσης συμβατικής ενέργειας θα απομυθοποιηθούν – ότι χρειαζόμαστε περισσότερη πυρηνική ενέργεια, για παράδειγμα. Όλες αυτές οι προτάσεις είναι προτάσεις αναβολής, σε ό, τι αφορά στην πραγματική ενεργειακή μεταστροφή, γιατί οι παραγωγοί συμβατικής ενέργειας θέλουν να περιμένουν. Έχουν οικοδομήσει ένα συνασπισμό αναβολής, μια συμμαχία αναβολής, γνωρίζουν ότι το τέλος τους θα έρθει και θέλουν να το αναβάλουν όσο μπορούν.

Ο Eric Hunting προτείνει ότι μια υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας πρέπει να ενσωματώνει μια ευρεία ποικιλία τεχνολογιών και να χρησιμοποιεί ένα νέο είδος ‘δικτύου’ συναφές με το δίκτυο ηλεκτρονικού υπολογιστή – διπλή κατεύθυνση, ποικίλο φορτίο, βραχυπρόθεσμη προσωρινή μνήμη και μακροπρόθεσμη εποχιακή αποθήκευση. Προτρέπει, επίσης, την διερεύνηση του πώς μπορεί να εναρμονιστεί η ενέργεια και η αρχιτεκτονική, υπό την έννοια των παθητικών ενεργειακών χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής προς όφελος της ενεργειακής αποτελεσματικότητας, αλλά και την ενσωμάτωση ενεργών ενεργειακών συστημάτων στους ήδη κατασκευασμένους οικισμούς μας.


Η ιστορία της ενέργειας


Μια σημαντική αλλά συχνά παραγνωρισμένη πτυχή του ρόλου της ενέργειας στον πολιτισμό μας έχει να κάνει με τον τρόπο που η φυσική αρχιτεκτονική των συλλογικών οικισμών μας συνδέεται με την οργάνωση των ενεργειακών πηγών μας. Το πώς και πού ζούμε, και επομένως η σφραγίδα και ο χαρακτήρας του πολιτισμού μας καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό –περισσότερο παρά με οποιονδήποτε άλλο πόρο- από τις κυρίαρχες μορφές ενέργειας, τη γεωγραφική κατανομή τους, τη σχετική σπανιότητά τους, την πυκνότητα της ενέργειας, τα φυσικά χαρακτηριστικά της, τη φύση και τη δυνατότητα μεταφοράς της, όπως και τις αναγκαίες ειδικές τεχνολογίες μεταφοράς. Τα χαρακτηριστικά αυτά παράγουν στρατηγικά σημεία έλξης στο χώρο, ενθαρρύνοντας τη συγκέντρωση ανθρώπινης δραστηριότητας σε ορισμένες τοποθεσίες και περιορίζοντας τη γκάμα κατάλληλων και πρακτικών ταξιδιωτικών οδών. Αυτό, με τη σειρά του, υπαγορεύει τις σχετικές αξίες της γης και τη ροή οικονομικής και πολιτικής δύναμης που σχετίζεται με αυτές. Επομένως η φύση των μορφών ενέργειας επιδρά σε μεγάλο βαθμό στη φυσική μορφή και το υπόστρωμα της δομής του πολιτισμού μας.


Μπορούμε να δούμε πώς λειτουργεί αυτό στα φυσικά χνάρια του πολιτισμού, όπως αυτά εξελίσσονται, και την εξελισσόμενη σημασία ορισμένων γεωγραφικών τοποθεσιών και περασμάτων. Όταν η ζωϊκή δύναμη και η φωτιά ήταν οι κυρίαρχες μορφές ενέργειας, οι φυσικοί πόροι της τροφής, το πόσιμο νερό και η κατανομή των δασών καθόριζαν τις πιθανές τοποθεσίες της ανθρώπινης κατοικίας. Η Γη ήταν σχετικά καλή απ’ αυτή την άποψη, με μια δίκαιη στην ομοιογένειά της κατανομή των πόρων, αν και όχι σε ιδιαίτερα μεγάλες συγκεντρώσεις. Είχαμε την τάση να ευνοούμε τους μεταβατικούς οικισμούς, σε μέρη που βρίσκονταν στα σύνορα δασών και πεδιάδων ή κοντά στις ακτές, όπου η πορεία με τα πόδια ήταν εύκολη, όπως και η πρόσβαση στο κυνήγι και τη συγκομιδή. Οι άνθρωποι απλώθηκαν παντού με τα πόδια, τα τοπικά περάσματα υπαγορεύτηκαν από την εποχή και τη γεωγραφία, συχνά σύμφωνα με τις μεταναστευτικές διαδρομές των θηραμάτων, με έναν πολύ αργό ρυθμό εξάπλωσης, που καθοδηγείτο συχνά από τις μεγάλες περιβαλλοντολογικές αλλαγές.


Με την αγροτική επανάσταση, την ίδρυση μόνιμων οικισμών, την εξημέρωση των ζώων και την ανάπτυξη των πρώτων βιομηχανιών, όπως η αγγειοπλαστική, η κεραμική, η υαλουργία, η κατασκευή τούβλων και η επεξεργασία του μετάλλου, η ενεργειακή ζήτηση αυξήθηκε ριζικά. Έπρεπε να τρέφουμε τόσο εμάς τους ίδιους όσο και τα εξημερωμένα ζώα μας, πράγμα που απαιτούσε μια όλο και πιο εντατική γεωργία και τη διαχείριση όλο και μεγαλύτερων εκτάσεων. Καθώς αυτός ο στατικός τρόπος ζωής και η νέα ενεργειακή βιομηχανία αντικατέστησαν γρήγορα τοπικούς πόρους όπως τα καυσόξυλα, έπρεπε να συγκεντρώνουμε τους πόρους όλο και πιο μακριά προκειμένου να ανταποκριθούμε στη ζήτηση. Μια αυξανόμενη ποικιλία νέων ενεργειακών πηγών έκανε την εμφάνισή της: λιθάνθρακας, κοπριά, τύρφη (ίσως το πρώτο ‘ορυκτό καύσιμο’) ζωικά και φυτικά έλαια και κερί. Αλλά τα περισσότερα από αυτά τα νέα καύσιμα είχαν εξειδικευμένη χρήση, ενώ τα καυσόξυλα, που προέρχονταν όλο και περισσότερο από κομμένα δέντρα, όπως και το κάρβουνο από τα καυσόξυλα, παρέμειναν τα κυρίαρχα καύσιμα. Τα καυσόξυλα είναι ογκώδες καύσιμο με χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα και επομένως χαμηλή δυνητικά ενέργεια ανά μονάδα μάζας. Το κάρβουνο ήταν καλύτερο –με μειωμένη μάζα κατά 75% – αλλά η παραγωγή του ήταν αναποτελεσματική. Η παραγωγή κάρβουνου για τις πρώτες βιομηχανικές χρήσεις προκάλεσε μεγάλη αποψίλωση των δασών στην Ευρώπη, ακόμη και πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Αυτά τα καύσιμα ήταν γενικά αναποτελεσματικά, καθώς μεταφέρονταν αποκλειστικά με ζώα. Με τις σχεδίες και τα πλοία, που βοήθησαν στη μεταφορά ογκωδών αντικειμένων, και την εμφάνιση των υδροτροχών και των ανεμόμυλων ως μια ακόμη νέα, αλλά σταθερή, πηγή ενέργειας, η διάδοση και τα χνάρια του πολιτισμού άρχισαν να υπαγορεύονται από την κατανομή των φυσικών πλωτών διαύλων και των θαλάσσιων κόλπων. Ήταν ένας κυρίαρχος παράγοντας σε ό, τι αφορά στα πρότυπα ανάπτυξης του πολιτισμού, ακόμη και μετά την έναρξη της Βιομηχανικής Εποχής, ενώ το καράβι ή η μαούνα παραμένουν τα μέσα μεταφοράς με την υψηλότερη αποτελεσματικότητα ακόμη και σήμερα.


Όταν άρχισε η κατασκευή καναλιών, οι πλωτοί δίαυλοι για τη μεταφορά ογκωδών φορτίων κατασκευάζονταν ανάλογα με τη ζήτηση για να παρέχουν πρόσβαση σε τοποθεσίες που βρίσκονταν μακριά από τους φυσικούς πλωτούς διαύλους- αν και αυτά ήταν τα μεγαλύτερα και πιο κοπιαστικά μηχανικά έργα της εποχής. Παρόλο που ήταν κυρίως ευρωπαϊκό φαινόμενο, ακόμη και η Αποικιοκρατική και Μετα-αποικιοκρατική Αμερική χρησιμοποίησε την τεχνολογία αυτή στις παλιότερες ανατολικές πολιτείες της, μολονότι γρήγορα υποκαταστάθηκε από το σιδηρόδρομο. Η ανάπτυξη των καναλιών έγινε περισσότερο λόγω της επιθυμίας πρόσβασης στους πόρους της ενδοχώρας- και ειδικότερα στο λιθάνθρακα, καθώς η χρήση του ως βιομηχανικού καυσίμου έγινε σημαντικότερη. Υπήρχε κυρίως ανάγκη να καλυφθεί η ζήτηση των υπαρχουσών κοινοτήτων παρά επέκτασης των οικισμών, πράγμα που έγινε έτσι κι αλλιώς καθώς δημιουργήθηκαν νέες αμαξιτές οδοί , άνοιξαν νέες εκτάσεις για καλλιέργεια και έγιναν νέοι στρατηγικοί κόμβοι για τη μεταφορά της κυκλοφορίας. Αλλά η μαζική κλίμακα, ο χρόνος κατασκευής των καναλιών και οι περιορισμοί τους λόγω γεωγραφικών παραγόντων, περιόρισαν πολύ αυτό το πρότυπο και το ρυθμό ανάπτυξης- παρόλο που ήταν πολύ πιο γρήγορος από ό, τι στα προηγούμενα πρότυπα.


Η Εποχή του Ατμού, όπου υπήρχε ενεργειακή εξάρτηση από τον λιθάνθρακα, έφερε αυξανόμενη ζήτηση για ενέργεια και άλλους πόρους μαζί με την τεχνολογία των αμαξιτών οδών και των ατμόπλοιων για την κάλυψη μακρινών αποστάσεων και οδήγησε στην αναζήτηση περισσότερης ενδοχώρας ανά τον πλανήτη. Τα χνάρια του πολιτισμού απλώθηκαν περισσότερο και ευρύτερα στο χώρο, όχι όμως ομοιογενώς. Η κατασκευή αμαξιτών οδών στοίχιζε πολύ λιγότερο από τα κανάλια, γινόταν πιο ελεύθερα από γεωγραφικής πλευράς και προσέφερε πολύ γρηγορότερα μέσα μεταφοράς. Καθιστούσε έτσι παλιά την προηγούμενη τεχνολογία, εκτός από τους μεγαλύτερους πλωτούς διαύλους όπου οι μαούνες μπορούσαν να γίνουν μεγαλύτερες και μηχανοποιημένες. Εκτός σιδηροδρομικών γραμμών, όμως, οι άνθρωποι εξαρτώντο ακόμη από τα πόδια τους και τη μεταφορά με άλογο, κυρίως επειδή ο λιθάνθρακας είναι ογκώδες καύσιμο με χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα. Οι ατμομηχανές – μολονότι μπορούσαν να είναι αρκετά μικρές– δεν παρείχαν την απαιτούμενη αναλογία μεταξύ ενέργειας και μάζας που θα έκανε ένα πρακτικό μέσο μεταφοράς, σε ατομική κλίμακα, ανταγωνιστικό στο σιδηρόδρομο που χρησιμοποιούσε αυτό το είδος καύσιμου. Παρότι, κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου , ελαφρά ατμοκίνητα αυτοκίνητα που χρησιμοποιούσαν υγρά καύσιμα (με πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή πυκνότητα και πολύ λιγότερο όγκο) γνώρισαν μια σύντομη περίοδο ακμής, το αργό και βαρύ ατμοκίνητο τρακτέρ αποδείχτηκε η πιο πρακτική εφαρμογή ατμού σε οχήματα εκτός σιδηροδρομικών γραμμών. Δεν γινόταν να υπάρχουν σταθμοί σε κάθε σημείο κατά μήκος των αμαξιτών οδών. Κατασκευάζονταν μόνο εκεί που υπήρχε δυνατότητα για τοπικό εμπόριο και βιομηχανία – όπως υπαγόρευαν οι περιφερειακοί φυσικοί πόροι – και εκεί η επέκταση των οικισμών περιοριζόταν από την κίνηση των πεζών και των ζώων, με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται οι οικισμοί κοντά στους σταθμούς, ακόμη κι όταν αυτοί ήταν μικροί. Αυτό ήταν που καθόρισε την αρχιτεκτονική και τον χαρακτήρα της λεγόμενης παραδοσιακής αμερικανικής ‘κεντρικής οδού’, που αποτελεί φαινόμενο των αγροτικών πόλεων, σε σιδηροδρομικούς κόμβους. Η ανάπτυξη του σιδηρόδρομου ακολούθησε πρότυπα που συνέδεαν ευρύτερες περιοχές εκμετάλλευσης φυσικών πόρων με αυτοτελή αστικά κέντρα και πολύ απομακρυσμένους, αλλά εξίσου αυτοτελείς αστικούς δορυφόρους των ‘πόλεων’.


Η τελευταία και πιο ριζική επέκταση στα χνάρια του πολιτισμού ήρθε με την εμφάνιση του αυτοκινήτου και των καυσίμων που ήταν παράγωγα του αργού πετρελαίου. Αυτές οι δυο τεχνολογίες απέκτησαν αλληλεξάρτηση, παράλληλα με τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές των αρχών του 20ου αιώνα. Τα υγρά καύσιμα προσέφεραν πολύ υψηλές πυκνότητες ενέργειας σε σύγκριση με τα προηγούμενα καύσιμα, έτσι ώστε με μια σχετικά μικρή και εύκολα μεταφερόμενη ποσότητα, σε συνδυασμό με τον κινητήρα εσωτερικής καύσης, ένα σχετικά ελαφρύ όχημα να μπορεί να διανύει μεγάλες αποστάσεις. Ωστόσο, τα προερχόμενα από το πετρέλαιο καύσιμα δεν ήταν αρχικά διαδεδομένα, ήταν πιο ακριβά από τον λιθάνθρακα και η ανάπτυξή τους ήταν, από τεχνικής πλευράς, περίπλοκη (ακούγεται σαν τα σημερινά παράπονα για το υδρογόνο!). Ο ανταγωνισμός με την ενέργεια από λιθάνθρακα θα ήταν δύσκολος, αν το αυτοκίνητο δεν είχε τόση ζήτηση. Απ’ την αρχή, η βενζίνη πουλιόταν σε δοχεία από τους εμπόρους αυτοκινήτων και τα καταστήματα γενικού εμπορίου! Δεν υπήρχε ειδική διανομή βενζίνης όπως σήμερα. Λένε ότι εξαιτίας της απουσίας υποδομής στην παραγωγή βενζίνης, ο Χένρυ Φορντ κινούσε αρχικά τα αυτοκίνητά του με καύσιμο από κάνναβη- γεγονός που είχε την εξήγησή του, αφού μπορούσε να παραχθεί οπουδήποτε, και ειδικά στις αγροτικές κοινότητες που αποδείχτηκαν κρίσιμη αγορά για τα αυτοκίνητα με κινητήρα καύσης.


Από την αρχή της ιστορίας του αυτοκινήτου, το ηλεκτρικό αυτοκίνητο έγινε γρήγορα κυρίαρχη μορφή αυτής της νέας τεχνολογίας (προηγήθηκε μάλιστα του αυτοκίνητου που κινείτο με ατμό) γιατί η ηλεκτρική ενέργεια ήταν, για ένα διάστημα, πιο διαθέσιμη από τη βενζίνη. Οι πλούσιοι άνθρωποι που υιοθέτησαν πρώτοι το αυτοκίνητο, στις αρχές του 20ου αιώνα, ζούσαν κυρίως στις μεγαλύτερες πόλεις που απέκτησαν γρηγορότερα ηλεκτρική ενέργεια και επέλεξαν να υιοθετήσουν αυτοκίνητα για τη βολή τους, την ασφάλεια, την ησυχία και την καθαριότητά τους σε σχέση με τα άλογα. Τα χρησιμοποιούσαν κυρίως για κοντινές μετακινήσεις και όχι για την ταχύτητα, που διέθετε, έτσι κι αλλιώς, ο σιδηρόδρομος. Εκείνη την εποχή τα προβλήματα υγείας και υγιεινής του αστικού περιβάλλοντος προκαλούσαν μεγάλη πολιτισμική ανησυχία (αν λάβουμε υπόψη τον τυφώδη πυρετό και την επιδημία γρίπης στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα) και όλες οι μεγάλες πόλεις απέκτησαν εμμονή με τον καθαριότητα του περιβάλλοντος για λόγους δημόσιας υγείας. Αυτό οδήγησε εν μέρει στην ανάπτυξη όλων των μορφών ηλεκτρικής μεταφοράς, συμπεριλαμβανομένων των τρένων, των τρόλεϊ, των λεωφορείων και των αυτοκινήτων. Σωστά. Ένα ισχυρό κίνητρο για την υιοθέτηση των πρώτων αυτοκινήτων ήταν ότι ήταν πιο φιλικά προς το περιβάλλον από τα άλογα! Και οι πρώτες δημοφιλείς επιλογές μας ήταν ηλεκτρικές.


Αλλά οι περιορισμοί στην ταχύτητα και την εμβέλεια του πρώτου ηλεκτρικού αυτοκινήτου – ή, πιο σημαντικό, η απουσία δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας έξω από τις πόλεις – περιόρισε την επέκταση της αγοράς αυτοκινήτων. Τα οχήματα με κινητήρα καύσης έγιναν απαραίτητα για τις πιο χρηστικές εφαρμογές της τεχνολογίας και τη χρήση της στις αγροτικές περιοχές. Και η καλλιέργεια των ‘αγώνων αυτοκινήτων’ και του ‘κάμπινγκ’ έκανε τα πλεονεκτήματα ταχύτητας και εμβέλειας που είχε ο κινητήρας εσωτερικής καύσης να φανούν πιο σημαντικά. Οι έμποροι αυτοκινήτων συνειδητοποίησαν, όμως, ότι εάν ήθελαν πράγματι να κερδίσουν χρήματα, έπρεπε να στοχεύσουν στην αγορά της αυξανόμενης μεσαίας τάξης. Δεν μπορείς να αναπτύξεις μια νέα μεγάλη βιομηχανία σε μια αγορά πλουσίων. Δεν υπάρχουν ποτέ αρκετοί. Όμως, η μεσαία τάξη της εποχής ζούσε κυρίως στις πόλεις, και εξαρτιόταν από τις δημόσιες μεταφορές. Έτσι, η ανάπτυξη της βιομηχανίας της παραγωγής αυτοκινήτων έγινε το κλειδί για να ενθαρρυνθεί η μεσαία τάξη να βγει από την πόλη και να πηγαινοέρχεται στη δουλειά οδικά και όχι σιδηροδρομικά, πράγμα που σήμαινε ότι οι τεχνολογικοί περιορισμοί της μπαταρίας και η σταθερή αύξηση των καθημερινών αποστάσεων θα καθιστούσαν τους κινητήρες καύσης απαραίτητους. Τα προάστια και η ιδέα της προσωπικής ιδιοκτησίας – ακόμη και με δανεισμό για όλη τη ζωή– ως βάση του στάτους της μεσαίας τάξης, ήρθαν να επηρεάσουν αυτή την εξέλιξη.


Ένας άλλος σημαντικός παράγων ήταν οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι, που οδήγησαν σε μια μεταστροφή προς τον μηχανοκίνητο πόλεμο και επομένως σε μεγάλη επιτάχυνση των τεχνολογιών κινητήρων καύσης και παραγωγής πετρελαίου ως καύσιμο για την υποστήριξή του, καθώς και τη δημιουργία εκτεταμένων υποδομών που υποστήριζαν την ανάπτυξή του σε καιρό ειρήνης. Στην πραγματικότητα, μέσα από τον πόλεμο, επιχορηγήσαμε την καλλιέργεια μιας περιεκτικής υποδομής πετρελαϊκής ενέργειας που, σε καιρό ειρήνης, μείωσε ριζικά τα κόστη τους. Όμως, το πετρέλαιο άρχισε να υποκαθιστά τον λιθάνθρακα ακόμη και σε δημοτικές/μόνιμες ενεργειακές εφαρμογές και σε συστήματα ευρύτερης κλίμακας όπως πλοία και λέμβοι, μολονότι κατά τη διάρκεια των πολέμων οι ελλείψεις καυσίμων οδήγησαν σε μια σύντομη έκρηξη στην ανάπτυξη οχημάτων με εναλλακτικά καύσιμα και τη δημιουργία παράξενων αυτοκινήτων και καμιονιών που τροφοδοτούνταν με ξύλο και λιθάνθρακα.


Βλέπουμε λοιπόν αυτή την αμοιβαία ενισχυτική δυναμική ανάμεσα στην άνοδο της μεσαίας τάξης τον 20 αιώνα, τις πολιτισμικές αντιλήψεις της για την ιδιοκτησία και μια αναδυόμενη καταναλωτική κουλτούρα – τα προάστια, οι βιομηχανίες ακινήτων και ενυπόθηκων δανείων, η τεχνολογία και βιομηχανία του αυτοκινήτου , η πετρελαϊκή βιομηχανία και οι παρενέργειες του πολέμου οδήγησαν στην κυριαρχία της πετρελαϊκής ενέργειας στις αρχές του 20 ου αιώνα, η οποία είχε ως αποτέλεσμα τη μεταμόρφωση της πόλης από τόπο κατοικίας σε εμπορικό κόμβο και μια ριζική ομοιογενή διάδοση του πολιτισμού, που διευκολύνθηκε από το αυτοκίνητο και την ανάπτυξη των προαστίων.


Έτσι ο πολιτισμός μας απέκτησε τη μορφή που έχει σήμερα. Η ειρωνεία είναι ότι, όπως αποδείχτηκε, το περιβαλλοντολογικό κίνημα ευνόησε αυτή την εξέλιξη με τη συμβολή του στη δαιμονοποίηση της πόλης και την ευλάβεια του για τις αγροτικές περιφέρειες, ενθαρρύνοντας έτσι την επέκταση των προαστίων και αυξάνοντας τη ζήτηση για αυτοκίνητα και πετρέλαιο. Είναι το μεγαλύτερο σφάλμα αυτού του κινήματος και συνεχίζεται μέχρι σήμερα ( αναρωτιέται κανείς τι γινόταν σε εκείνες τις διάσημες εκδρομές με το αυτοκίνητο που έκαναν οι ‘αλήτες’, ο Τόμας Έντισον, ο Χένρυ Φορντ, ο Χάρβει Φάιρστον και ο Τζον Μπάροους – μια ομάδα που δεν ταίριαζε στον Μπάροους, αλλά σύμφωνα με όσα έλεγαν και έγραφαν εκείνοι οι καπετάνιοι της βιομηχανίας, οι οποίοι είναι κατεξοχήν υπεύθυνοι για τον πολιτισμό που έχουμε τώρα, στη διάρκεια αυτών των ταξιδιών, ήταν σα να είχαν πάθος με το περιβάλλον! Κι ύστερα πήγαιναν σπίτι και συνέχιζαν τη συστηματική προαστικοποίηση του πλανήτη…)


Όταν κανείς αντιληφθεί τη σχέση μεταξύ ενέργειας και οικισμών, γίνεται γρήγορα εμφανές γιατί, προς το τέλος του 20ου αιώνα, η ανανεώσιμη ενέργεια αντιμετώπισε τόσο δύσκολα εμπόδια στην ανάπτυξή της. Τα χαρακτηριστικά της ανανεώσιμης ενέργειας είναι πιο σταθερά σε μια αρχιτεκτονική οικισμών όπως εκείνη της Εποχής του Ατμού παρά της Εποχής του Πετρελαίου, όπου το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι αστικό, οι αστικοί οικισμοί συμπαγείς, οι τοπικές ή πολύ μακρινές μεταφορές περισσότερες, ενώ οι μακρινές μεταφορές γίνονται κυρίως σιδηροδρομικώς και ακτοπλοϊκώς και η μεταφορά ενέργειας εκτός δικτύου αφορά σχετικά ογκώδεις μορφές, όπως το υδρογόνο που μεταφέρεται με μεγάλα μέσα όπως τα πλοία. Αν ανατρέξει κανείς σ’ αυτόν τον κόσμο μέχρι σήμερα βλέπει ότι μοιάζει ακριβώς με εκείνον που οραματίστηκε ο φουτουριστής αρχιτέκτονας Paulo Soleri. Στην πραγματικότητα, τα χαρακτηριστικά της ανανεώσιμης ενέργειας μοιάζουν πολύ με εκείνα του λιθάνθρακα. Το μεγαλύτερο μέρος της λεγόμενης ‘μοντέρνας’ τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας χρονολογείται από το τέλος της Εποχής του Ατμού και τις αρχές του 20ου αιώνα. Ακόμη και οι πιο κερδοσκοπικές, εξωτικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας, που θυμίζουν σχεδόν επιστημονική φαντασία, όπως η μαγνητουδροδυναμική εκμετάλλευση των ρευμάτων του ωκεανού, ανάγονται σε εκείνη την περίοδο. Δυστυχώς, η Εποχή του Ατμού τοποθέτησε ήδη τα περισσότερα από τα μεγάλα αστικά κέντρα σε λάθος γεωγραφικές θέσεις ώστε οι τεχνολογίες αυτές να βρουν γόνιμο έδαφος. Και οι τεχνολογίες ηλεκτρικής ενέργειας, σε μορφές όπως υγρό υδρογόνο, διαλύματα οξειδοαναγωγών και υβρίδια, βρίσκονται πολύ πίσω από την κλασματική απόσταξη κι επομένως τα σημαντικά μέσα για μεταφορές ογκωδών αντικειμένων με ηλεκτρική ενέργεια σε μακρές αποστάσεις άργησαν να έρθουν (το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας διακινείται ανά τον κόσμο με πλοία και τρένα). Η ανανεώσιμη ενέργεια μπορεί να μοιάζει με τον λιθάνθρακα, αλλά έχει ένα εντελώς διαφορετικό γεωγραφικό πλαίσιο που βασίζεται σε διαφορετικές τοποθεσίες παραγωγής (πιο νότιο γεωγραφικό πλάτος) και περιορισμούς στην καλωδιακή διανομή/μεταφορά, με αποτέλεσμα οι καλύτερες τοποθεσίες και οι μορφές οικισμών που εξαρτώνται από την ανανεώσιμη ενέργεια να είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες που δέχονται ενέργεια από λιθάνθρακα και πετρέλαιο. Αυτό ήταν πάντα το μοναδικό μεγάλο εμπόδιο για την ανάπτυξη της ανανεώσιμης ενέργειας. Δεν φταίει η τεχνολογία. Είναι το πως η παλιά οργάνωση της ενέργειας υπαγόρευσε πού θα ζούμε τώρα και πόσο δύσκολο είναι να μετακινήσουμε την ηλεκτρική ενέργεια σε μεγάλες αποστάσεις.


Έχουμε οδηγηθεί, εδώ και πολύ καιρό, να πιστεύουμε ότι υπήρχε ένα είδος τεχνολογικής ανεπάρκειας στην ανανεώσιμη ενέργεια. Πρέπει πάντα να φτάσει σε ένα ορισμένο επίπεδο ικανότητας, εκεί, στον ορίζοντα του μέλλοντος, πριν γίνει ‘πρακτική’. Η ηλιακή ενέργεια δεν μπορεί να λειτουργήσει αν δεν φτάσει σ’ αυτό το σημείο κόστους. Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα δεν μπορούν να λειτουργήσουν αν δεν ταξιδέψουν 1000 μίλια με χρέωση ανά 5 λεπτά. Και τα λοιπά, και τα λοιπά. Το πρόβλημα όμως δεν ήταν ποτέ αυτό. Είναι το πώς και πού ζούμε και η εσωτερική απροθυμία μας να το αλλάξουμε. Αυτό μπορεί να καταργήσει την ανάγκη για αυτοκίνητο και να μεταβάλει την ενέργειά μας, μέσα από τον προσεκτικό σχεδιασμό των οικισμών, όπως υποστηρίζουν αναρίθμητοι αρχιτέκτονες. Η οροφή για ένα επίπεδο και μια ποιότητα ζωής δεν ήταν χαμηλότερη πριν από την εφεύρεση των αυτοκινήτων και της πετρελαϊκής ενέργειας. Όπως βλέπουμε, μερικά ελάσσονα σημεία καμπής στην προηγούμενη περιβαλλοντολογική και ενεργειακή ιστορία μας, θα έκαναν την Εποχή του Ατμού να εξελιχθεί σε Ηλεκτρική Εποχή και μετά σε Εποχή Ανανεώσιμης Ενέργειας και όχι σε Πετρελαϊκή Εποχή. Ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν μια πιο αργή ανάπτυξη της κλασματικής απόσταξης του αργού πετρελαίου, μια πιο γρήγορη ανάπτυξη των τεχνολογιών ψύξης και μια λίγο καλύτερη μεταχείριση ανθρώπων όπως ο Nikola Tesla, που θα μας έδινε μια τεχνολογία μεταφοράς ενέργειας σε μακρινές αποστάσεις πιο γρήγορα. Ή ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν να αποφύγουμε τον έναν ή και τους δυο παγκόσμιους πολέμους. Αλλά κανείς δεν είδε ποτέ τη Μεγάλη Εικόνα (εκτός ίσως από τύπους όπως οι ‘αλήτες’……..)


Ορίζοντας την ομότιμη ενέργεια (p2p energy)


Τι μας διδάσκει, λοιπόν, αυτή η εξερεύνηση της ιστορίας της ενέργειας για το μέλλον της ανανεώσιμης ενέργειας και τι σημαίνει αυτό για την ιδέα της ομότιμης ενέργειας; Το βασικό μήνυμα είναι ότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την ανάπτυξη μιας εναλλακτικής τεχνολογίας ενέργειας και συστημάτων ανεξάρτητων από τα φυσικά χαρακτηριστικά των οικισμών μας και ότι η μετάβαση στην εξάρτηση από τα ανανεώσιμα (ή τη βάση για ένα νέο ξεκίνημα) σημαίνει εξέλιξη των οικισμών μας μαζί με αυτήν. Πρέπει να καταλάβουμε την οργάνωση που βρίσκεται πίσω από οποιαδήποτε τεχνολογία και να συνειδητοποιήσουμε ότι για να λειτουργήσει πρακτικά, οι οικισμοί μας και οι τρόποι ζωής που συνεπάγονται πρέπει να είναι συμβατοί με τους περιορισμούς και τα χαρακτηριστικά τους. Αυτή μπορεί να είναι μια ‘λεπτή’ πρόταση γιατί συχνά καταλήγει σε μια αλλαγή στην αξία της ιδιοκτησίας – και τις πολιτισμικές προοπτικές μας σε σχέση μ’ αυτή την αξία – καθώς φέρει μαζί της αλλαγές στα στρατηγικά γεωγραφικά σημεία έλξης που επιδρούν στο πού οι άνθρωποι μπορούν να ζουν πιο πρακτικά και επομένως ωθεί τους ανθρώπους να μετακομίσουν, ή να αντισταθούν σ’ αυτή την ώθηση μέσω της πολιτισμικής άρνησης. Ήταν εύκολο από την Εποχή του Ατμού να προκύψει η Εποχή του Πετρελαίου, επειδή η επέκταση προς πιο ομοιογενείς οικισμούς με χαμηλή αστική πυκνότητα ταίριαζε με τις τάσεις που εκδηλώνονταν στον δυτικό πολιτισμό της βιομηχανικής εποχής εκείνη την περίοδο. Βρισκόμαστε εδώ και πολύ καιρό στην κατάσταση όπου το αυτοκίνητο ανεβάζει παντού στην αξία της γης, γιατί καθιστά εφικτό ένα υψηλό επίπεδο ζωής σχεδόν παντού. Την ίδια στιγμή, η πολιτική κακοδιαχείριση που καταλήγει στην αστική παρακμή, συνδυασμένη με την υπερβολική ευλάβεια του δυτικού πολιτισμού για ανεξαρτησία, ατομικότητα και ιδιοκτησία, η κοινωνική αποξένωση της Βιομηχανικής Εποχής, η συστηματική καταστροφή των παραδοσιακών κοινοτικών και οικογενειακών δεσμών, η ατροφία των κοινωνικών δεξιοτήτων και η ταυτόχρονη δαιμονοποίηση της πόλης από το περιβαλλοντολογικό κίνημα και η εμπορευματοποίηση της φύσης ( ως ακούσια συνέπεια της περιβαλλοντικής συνείδησης-όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να εκτιμούν κάτι, θέλουν να είναι δικό τους…), όλα αυτά δημιουργούν μια τάση διασποράς των οικισμών. Αυτές είναι οι δυνάμεις που οδηγούν στην εξάπλωση των προαστίων.


Σε οικισμούς που βασίζονται στην ανανεώσιμη ενέργεια (οικισμούς της Πράσινης Εποχής; ) οι ιεραρχίες στη χρήση της γης επανεμφανίζονται σα να υπαγορεύονται από τους περιορισμούς στην αποθήκευση και την κατανομή ηλεκτρικής ενέργειας, όπως και σαν εκούσιος περιορισμός στην προσωπική κινητικότητα που κάποτε προσέφερε το αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης, με την υιοθέτηση ηλεκτρικών οχημάτων παρά τα γνωστά όριά τους. Αυτό απαιτεί να επανεκτιμήσουμε τα στοιχεία του επιπέδου ζωής και της ποιότητας ζωής και να κατασκευάσουμε εναλλακτικές που θα ταιριάζουν με τους νέους περιορισμούς αυτού που μπορούμε να ονομάσουμε ‘ανανεώσιμο ηλεκτρικό τρόπο ζωής ‘ ή ‘ηλιακό τρόπο ζωής’. Όσο η παλιά τεχνολογία διαρκεί και παραμένει διαθέσιμη και οι κυβερνήσεις αρνούνται να επιβάλουν περιεκτικό περιορισμό και έλεγχο στη χρήση της γης για να κατασκευάσουν έναν ηλιακό τρόπο ζωής, δεν μπορούμε να υποχρεώσουμε τους ανθρώπους να υιοθετήσουν αυτό το διαφορετικό είδος οικισμού. Μάλλον θα πρέπει να δούμε πώς μπορεί να προσφέρει πραγματικά οφέλη στο επίπεδο ζωής που μπορούν να αμβλύνουν αυτόν τον καταναγκαστικό διασκορπισμό. Η παλαίωση είναι πιο αποτελεσματική από την απαγόρευση. Η παροχή κινήτρων είναι πιο αποτελεσματική από την ανιδιοτελή αυτοθυσία.


Για παράδειγμα, ας δούμε το αυτοκίνητο με νέα ματιά, για να εξετάσουμε τη βασική χρησιμότητα και μη χρησιμότητα του και τα ανθρώπινα κίνητρα που συνδέονται με τη χρήση του. Ένα αυτοκίνητο με κινητήρα εσωτερικής καύσης και ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο είναι δυο διαφορετικά πράγματα από την άποψη λειτουργικών χαρακτηριστικών. Είναι λάθος να υποθέσουμε ότι λειτουργούν ακριβώς το ίδιο, με δεδομένες τις διαφορές στις μορφές ενέργειας που χρησιμοποιούν, ωστόσο για πολύ καιρό επενδύθηκε μαζική κατασκευαστική προσπάθεια για να γίνει το ηλεκτρικό αυτοκίνητο ‘ανταγωνιστικό ’ σε σχέση με το αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης, προκειμένου να ‘αποδειχτεί’ η πρακτικότητα της εναλλακτικής ενέργειας. Με δεδομένες όμως τις εξελίξεις στην τεχνολογία της μπαταρίας, που είναι αναγκαίες για να επιτευχθεί η ίδια πυκνότητα ενέργειας/μάζας όπως στη βενζίνη, αυτό είναι ανόητο (μολονότι προσπαθούμε από το τέλος του 19ου αιώνα και ενδέχεται, επιτέλους, να είμαστε κοντά σ’ αυτή την εξέλιξη). Αυτό που είναι πιο λογικό είναι να θέσει κανείς το ερώτημα γιατί και πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν αυτοκίνητα και πώς μπορούμε να αλλάξουμε αυτές τις ανάγκες- ή, πιο σημαντικό, τις προσδοκίες των ανθρώπων για το τι ‘υποτίθεται’ ότι κάνει ένα αυτοκίνητο- με αλλαγές στους οικισμούς μας που να ταιριάζουν στους λειτουργικούς περιορισμούς του ηλεκτροκίνητου οχήματος. Κάποτε- μόλις μερικές γενιές πριν- οι περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν καλά χωρίς αυτοκίνητα. Σήμερα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες που θα πέθαιναν κυριολεκτικά από την πείνα για να μην τους λείψει το αυτοκίνητο. Ακόμη και σε ένα πυκνό αστικό περιβάλλον όπου οι ανάγκες των ανθρώπων για αυτοκίνητα είναι μειωμένες κατά 10-20% σε σχέση με τα προάστια, οι άνθρωποι ακόμη αγοράζουν και κατέχουν αυτοκίνητα. Αυτό που έχει λοιπόν σημασία δεν είναι η σύγκριση ανάμεσα στο ηλεκτρικό αυτοκίνητο και σε εκείνο με τον κινητήρα καύσης, αλλά τα χαρακτηριστικά της μεταφοράς στον τρόπο ζωής μας και πώς μπορούμε να τα αλλάξουμε προς όφελος μια εναλλακτικής λύσης με ανανεώσιμη ενέργεια, χωρίς συμβιβασμό στο επίπεδο ζωής. Πού βασίζεται η ανάγκη μας για προσωπική μεταφορά και ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της ανάγκης, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε συγκεκριμένη μορφή οχήματος; Ίσως η απάντηση να μην έχει να κάνει με κάποιο είδος αυτοκινήτου, αλλά με την αρχιτεκτονική και μια σειρά δημόσιων υπηρεσιών και επιχειρήσεων κοινής ωφελείας που λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη προσωπικής μεταφοράς και κάνουν τα πράγματα πιο βολικά για το άτομο. Ίσως η εναλλακτική λύση στο αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης να είναι απλώς μια αλλαγή στο σχεδιασμό και την τοποθεσία της παραγωγής αγαθών! Σε ποιο βαθμό πρέπει να καταργήσουμε τη χρήση αυτοκινήτου στο αστικό περιβάλλον, με κάτι απλό όπως πακέτα διέλευσης ( γιατί το μετρό δεν μεταφέρει φορτία;) Αυτό είναι το είδος της στρατηγικής που έχει λείψει από την προάσπιση της ανανεώσιμης ενέργειας.


Προσπαθώντας να ορίσουμε την έννοια της ομότιμης ενέργειας αντιμετωπίζουμε αυτά ακριβώς τα ζητήματα και ερωτήματα. Η βασική έννοια της ομότιμης ενέργειας, που έχει πολύ χαλαρό ορισμό, αφορά ένα σύστημα αμοιβαίας τοπικής παραγωγής ενέργειας που επιδιώκει το crowdsourcing μιας κοινοτικής ενεργειακής υποδομής, η οποία μπορεί να είναι βιώσιμη – μέσω της τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας– και παράλληλα προσιτή, με την έννοια της προσωπικής επένδυσης κεφαλαίου/εργασίας, σε προσωπικό και κοινοτικό επίπεδο. Είναι μια μεγάλη πρόκληση επειδή η φυσική δεν είναι με το μέρος μας σε ένα τέτοιο εγχείρημα. Οι περισσότερες μορφές παραγωγής ενέργειας τείνουν να είναι πιο αποτελεσματικές σε ευρύτερες κλίμακες– κι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τον συγκεντρωτισμό στην παραγωγή ενέργειας που παρατηρούμε σήμερα. Μερικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας είναι εντελώς άχρηστες σε μικρά μεγέθη- όπως οι ανεμογεννήτριες. Εάν η βιομηχανία στέγης στα προάστια μπορούσε να μετατρέψει κάθε σπίτι σε αυτάρκες νησί, θα το είχε κάνει, γιατί θα είχε επιταχύνει τον ρυθμό ανάπτυξης της γης (αργότερα στη ζωή του ο Buckminster Fuller, μιλώντας για την αποτυχία του να πραγματοποιήσει το ιδανικό του για το Dymaxion House δήλωσε ότι δεν ήταν απογοητευμένος. Εάν το Dymaxion House είχε υλοποιηθεί, η αυτάρκεια του θα είχε οδηγήσει στη ραγδαία προαστιοποίηση όλου του κόσμου. Αυτή είναι η σκοτεινή πλευρά της πράσινης τεχνολογίας, η ικανότητά της να διευκολύνει την προαστιοποίηση καθιστώντας την εκτός δικτύου αυτάρκεια βολική και επιτρέποντας στους ανθρώπους να ζουν εκεί που δεν πρέπει και να καταναλώνουν παρθένους αγριότοπους. Ας είμαστε ευγνώμονες που το ιπτάμενο αυτοκίνητο δεν έγινε ποτέ… ). Ακόμη χειρότερα, η εφαρμογή της τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας τείνει να είναι γεωγραφικά εξαρτώμενη. Υπάρχουν ελάχιστα μέρη όπου λειτουργεί καλά και πολλά όπου δεν λειτουργεί καθόλου.


Παρόλα αυτά, έχουμε ισχυρούς λόγους να επιδιώκουμε τον εντοπισμό της παραγωγής ενέργειας όσο περισσότερο γίνεται– το ένα τρίτο όλης της ενέργειας που μεταδίδεται σε μεγάλες αποστάσεις από γραμμές ηλεκτρικής ενέργειας χάνεται, δεν έχουμε ακόμη καλή υποδομή για τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας με ολοκληρωμένα μέσα, όπως το υγρό υδρογόνο. Επίσης, το ‘κατεστημένο’ που διαχειρίζεται την παραδοσιακή ενεργειακή υποδομή έχει αποδείξει ότι δεν δρα πλέον προς το συμφέρον μας – εάν ποτέ δρούσε – και δεν μπορούμε να το εμπιστευθούμε για συγκεντρωτικό έλεγχο σε κάτι που είναι τόσο σημαντικό για τη ζωή μας. Μια ενεργειακή ομότιμη στρατηγική πρέπει λοιπόν να επιδιώκει μια ισορροπία ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα των συστημάτων και την οικονομία κλίμακας σε κοινοτικό πλαίσιο. Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς οποιασδήποτε τεχνολογίας σε οποιαδήποτε τοποθεσία, ένα υβριδικό μείγμα συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας είναι στις περισσότερες περιπτώσεις κατάλληλο. Σε τελική ανάλυση, μια υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας πρέπει να ενσωματώνει μια ευρεία ποικιλία τεχνολογιών και να χρησιμοποιεί ένα νέο είδος ‘δικτύου’ συναφές με το δίκτυο ηλεκτρονικού υπολογιστή– διπλή κατεύθυνση, ποικίλο φορτίο, βραχυπρόθεσμη προσωρινή μνήμη και μακροπρόθεσμη εποχιακή αποθήκευση. Η χρήση μιας τέτοιας αποθήκευσης απαιτεί την ανάπτυξη παλιάς τεχνολογίας, όπως δεξαμενές αποθήκευσης υδροηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και εκκολαπτόμενων τεχνολογιών όπως τράπεζες αποθήκευσης θερμότητας, ηλεκτρικοί πυκνωτές μεγάλης κλίμακας, αποθήκευση συμπιεσμένου αέρα, οξειδοαναγωγή βαναδίου, υδροβοριούχα και ενθυλακωμένα υδρίδια.


Πρέπει επίσης να εξετάσουμε την ενσωμάτωση ενέργειας και αρχιτεκτονικής, υπό την έννοια των παθητικών ενεργειακών χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής προς όφελος της ενεργειακής αποτελεσματικότητας, αλλά επίσης την ενσωμάτωση ενεργών ενεργειακών συστημάτων στους ήδη κατασκευασμένους οικισμούς μας. Τα ενεργειακά συστήματα της Βιομηχανικής Εποχής επεδίωκαν οικονομίες μιας κλίμακας που υποχρέωνε τις ενεργειακές εγκαταστάσεις να έχουν αυτάρκεια και να βρίσκονται σε απόσταση από τις κατοικίες. Μια από τις παρενέργειες είναι ότι η φύση της ενεργειακής υποδομής μας παρέμεινε άγνωστη στην κοινωνία, οδηγώντας σε γενικευμένη άγνοια για το τι γίνεται πίσω από το πέπλο της βιομηχανίας ενέργειας, παρά τη σημασία της για τη βασική επιβίωσή μας. Εάν όμως η παραγωγή ενέργειας είναι εντοπισμένη, θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτό τον βαρύ εξοπλισμό. Αυτό απαιτεί μια πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή συνείδηση στους οικισμούς μας, αλλά δεδομένου ότι ένα μεγάλο μέρος αυτής της τεχνολογίας είναι σε εκκολαπτόμενη μορφή, μπορούμε να κάνουμε αισθητικούς συμβιβασμούς που, στις κοινότητες της ανώτερης τάξης, αποτελούν μήλο της έριδος (κατά τα άλλα, οι πλούσιοι που ‘σκέφτονται πράσινα’ ξεσηκώνονται αμέσως όταν οι ανεμόμυλοι αρχίζουν να χαλάνε τη θέα των εκατομμυρίων δολαρίων που βλέπουν απ’ τα παράθυρά τους). Μέρος αυτού θα πρέπει να αγκαλιάσει την αισθητική αυτής της τεχνολογίας όπως και να προσπαθήσει να την αμβλύνει.


Ένας καίριος παράγοντας για τη φυσική ενσωμάτωση των συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας στον οικισμό είναι η σχέση ενέργειας -περιοχής . Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε αυτά τα συστήματα με την έννοια του κόστους ανά κιλοβατώρα, που δεν είναι ασήμαντο αλλά είναι λιγότερο κρίσιμο για την ενσωμάτωση αυτών των συστημάτων στους οικισμούς μας. Αυτό που πρέπει να εξετάσουμε είναι τη φυσική περιοχή που τα ενεργειακά συστήματα χρειάζονται για να ανταποκριθούν στην ενέργεια που αναφέρεται σε έναν δεδομένο τρόπο ζωής. Τα κινήματα για ενέργεια εκτός δικτύου και για ‘πράσινο σπίτι’, όσο ωφέλιμα κι αν ήταν για την ανάπτυξη της ανανεώσιμης ενέργειας, έχουν δημιουργήσει παρανοήσεις για τη δυνητική αυτάρκεια της ατομικής κατοικίας. Δημιουργούν την εντύπωση ότι μπορεί να επιτευχθεί ένα υψηλότερο επίπεδο αυτάρκειας με σχετικά μικρότερα συστήματα ενέργειας από εκείνα που είναι απαραίτητα. Για τα περισσότερα εκτός δικτύου σπίτια αυτό δεν ισχύει. Η αποσύνδεση από το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας δεν σημαίνει πραγματική αποσύνδεση από την υποδομή του, εάν ένα μεγάλο μέρος του τρόπου ζωής σου που βασίζεται σ’ αυτό προκύπτει, με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, από το ‘δίκτυο ορυκτών καυσίμων’. Και το καθαρά περιβαλλοντικό κέρδος, να φτιάξεις ένα σπίτι στις παρυφές των παρθένων αγριότοπων απλώς για να έχεις την επιλογή να είσαι εκτός δικτύου και να χρησιμοποιείς την πράσινη αρχιτεκτονική, είναι αμφίβολο. Στο κοντινό μέλλον θα δούμε ριζική αλλαγή σε αυτό που ονομάζουμε ‘πράσινη’ στέγη. Αντιμετωπίζουμε, λοιπόν, ένα απλό αλλά συχνά παραγνωρισμένο ερώτημα: έχει η ιδιοκτησία μας αρκετή διαθέσιμη επιφάνεια για συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας, προκειμένου να καλύψει την καθαρή ενέργεια που αναφέρεται στους κατόχους της; Ποιο είναι το κόστος, από άποψη χώρου, για την παραγωγή ενέργειας ανά άτομο, που βασίζεται σε ανανεώσιμα; Πρόκειται πιθανώς για ένα πολύ μεγάλο νούμερο κι ακόμη μεγαλύτερο όσο πιο βορινό είναι το γεωγραφικό πλάτος. Πώς βρίσκουμε, λοιπόν, χώρο γι’ στις κατοικίες μας είναι ένα καίριο σημείο – θα χρειαστούμε μάλλον τόσο πολύ χώρο που θα ήταν καλύτερα να σχεδιάσουμε τις κοινότητές μας σαν συστήματα ενσωματωμένα στην ενέργεια. Επειδή στο παρελθόν η πράσινη αρχιτεκτονική εφαρμόστηκε στους αγριότοπους, όπου ο χώρος δεν αποτελεί πρόβλημα, η ενσωμάτωση των συστημάτων ενέργειας στην αρχιτεκτονική δεν εξετάστηκε αρκετά. Υπάρχουν λίγα παραδείγματα και τα διαθέσιμα προϊόντα είναι σπάνια και αμφίβολης εφαρμογής. Οι πιο απλές λύσεις είναι και οι πιο ριζοσπαστικές από αρχιτεκτονική/αισθητική άποψη– για παράδειγμα, ολόκληρες κοινότητες κτισμένες κάτω από έναν διαφανή θόλο με ηλιακούς συλλέκτες και ανεμογεννήτριες – κι αυτή δεν είναι κακή στρατηγική στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής P2P και εξερευνάται ήδη σε προγράμματα όπως αυτό του Masdar City στο Άμπου Ντάμπι, αλλά απαιτεί από τους ανθρώπους να δεχτούν να ζουν μόνιμα κάτω από έναν ‘ενεργειακό θόλο’. Ορισμένες από τις αρνητικές πλευρές ενός τέτοιου ηλιακού θόλου μπορούν να αμβλυνθούν με τον κατάλληλο σχεδιασμό. Για παράδειγμα, η αντίληψη της σειράς ‘ηλιακών δασών’ του σχεδιαστή Neville Mars όπου σχήματα που θυμίζουν δέντρα με μεγάλα οργανικά διαμορφωμένα φύλλα ηλιακών συλλεκτών υποκαθιστούν το παραδοσιακό σκληρό ευθύγραμμο δίκτυο- μολονότι είναι ασαφές πόσο αποτελεσματικό μπορεί να είναι αυτό στην πράξη.


Ένας άλλος παράγοντας που πρέπει κανείς να λάβει υπόψη είναι η ανεξάρτητη βιομηχανική δυνατότητα της ανανεώσιμης ενέργειας που, για τα φωτοβολταϊκά για παράδειγμα, εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση. Ακριβώς όπως το τυπικό εκτός δικτύου σπίτι δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά εκτός δικτύου, όταν το μεγαλύτερο μέρος της σύστασής του και του τρόπου ζωής σε αυτό εξαρτάται ακόμη από την εξ αποστάσεως βιομηχανική παραγωγή, έτσι και η έννοια της ομότιμης ενέργειας πρέπει να εξετάσει την κατασκευή των ενεργειακών συστημάτων στο πλαίσιο της βιομηχανικής δυνατότητας μιας κοινότητας μεταξύ ομότιμων. Εάν από την παραγωγή των συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας αφαιρούσαμε το κέρδος, μέσω μιας τοπικής παραγωγής σε τιμή κόστους, θα υπήρχε μεγάλη βελτίωση στον συσχετισμό κόστος-αποτελεσματικότητα. Οι κατασκευαστές μεγάλων απομακρυσμένων εργοστασίων ηλιακής ενέργειας το έχουν ήδη αντιληφθεί. Ένα από τα πρώτα, μεγαλύτερα εργοστάσια φωτοβολταϊκής ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Carrizzo Plains Solar Plant, χτίστηκε με τις δικές του ευκολίες παραγωγής ηλιακών συλλεκτών προκειμένου να εξοικονομηθεί το κόστος της διατήρησης μιας πολύ μεγάλης γκάμας ενέργειας, καταργώντας τους μεσάζοντες στην παραγωγή σε βαρύ εξοπλισμό. Ως παράπλευρο όφελος, ανακάλυψαν ότι υπήρχε μια αγορά για τους περισσευούμενους ηλιακούς συλλέκτες που μπορούσαν να είναι χρήσιμοι για οικιακά ενεργειακά συστήματα. Κι εδώ αντιμετωπίζουμε μεγάλες προκλήσεις εξαιτίας της σχετικά πολύπλοκης κατασκευής πολλών συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας και των εξωτικών υλικών που χρησιμοποιούν, και του γεγονότος ότι όσο λιγότερο πολύπλοκο είναι το ενεργειακό σύστημα τόσο πιο δύσκολη είναι η λειτουργικότητά του και η αισθητική ενσωμάτωσή του στο οικιστικό περιβάλλον. Τι είδους ενεργειακά συστήματα μπορεί να παράγει μια κοινότητα περιορισμένης κλίμακας; Ποιες είναι οι οικονομίες στην κλίμακα παραγωγή διαφόρων ενεργειακών τεχνολογιών; Σε ορισμένες καταστάσεις, η συνολική στρατηγική της ενέργειας εξαρτάται από την τοπική βιομηχανική και κατασκευαστική δυνατότητα της κοινότητας. Για παράδειγμα, μια πολύ μικρή κοινότητα σήμερα – με τη δυτική κοινωνία μας να αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από βιομηχανικά αναλφάβητους ανθρώπους με μικρές λειτουργικές ικανότητες πέραν της εργασίας σε δημόσιες υπηρεσίες και εταιρίες– μπορεί να μη διαθέτει μεγάλη βιομηχανική δυνατότητα και να πρέπει να εστιαστεί στην παθητική αποτελεσματικότητα της αρχιτεκτονικής για να εξισορροπήσει το υψηλό κόστος των συστημάτων που αγοράζει από αλλού. Μια μεγαλύτερη, όμως, βιομηχανικά πιο εξελιγμένη κοινότητα, με μια πιο εξελιγμένη τεχνικά κοινωνία μπορεί να έχει δυνατότητα για μια ευρεία ποικιλία τοπικών συστημάτων ανάπτυξης και παραγωγής. Για παράδειγμα, μια εξελιγμένη παράκτια κοινότητα, που διαθέτει τα μέσα για την κατασκευή μεγάλων ποντοπόρων πλοίων σε τιμή κόστους, μπορεί να εξετάσει μια στρατηγική για την κατασκευή και ανάπτυξη των δικών της εργοστασίων μετατροπής θερμικής ενέργειας στον Ισημερινό, που θα συνδεθούν με την κοινότητα με πλοία που λειτουργούν με υδρογόνο και οξειδοαναγωγή, πράγμα που θα αποτελούσε την καλύτερη εναλλακτική λύση για να μετατραπούν οι πόλεις της σε έναν γιγάντιο ηλιακό συλλέκτη.


Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η πρόταση για ομότιμης ενέργεια πρέπει να εξεταστεί στο συνδυασμένο πλαίσιο της ομότιμης αρχιτεκτονικής και της ομότιμης βιομηχανίας. Πρέπει να εξετάσουμε την κοινότητα στο σύνολό της –και όχι μόνο τις ιδιωτικές κατοικίες ως ενσωματωμένο σύστημα εστιασμένο – με εμμονή στην έννοια της αποτελεσματικότητας, τη λειτουργία, τη θερμοδυναμική, την ενέργεια και τη χρήση του χώρου. Η ιδανική πράσινη κοινότητα είναι ένα μέρος σχεδιασμένο όπως ένα ογκομετρικό ενσωματωμένο κύκλωμα, συντονισμένο συνεχώς έτσι ώστε να με τη βοήθεια των προσαρμοστικών δομών του, να είναι αποτελεσματικό. Κανένας χώρος δεν μπορεί να έχει μόνο μια λειτουργία ή μια μόνιμη λειτουργία. Εάν τοποθετήσετε ένα κτίριο σε ένα χώρο, πρέπει να εξετάσετε αν μπορείτε να κάνετε κηπουρική ή να καλλιεργείτε στην οροφή. Εάν κάνετε κηπουρική ή καλλιεργείτε σε ένα χώρο, πρέπει να εξετάσετε αν συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας μπορούν να μπουν εκεί. Κατά συνέπεια, η λογική προσέγγιση είναι να υπάρχει κάθετη διαστρωμάτωση του οικισμού ανάλογα με τις λειτουργίες– οι χώροι κοινής ωφέλειας και βιομηχανίας κάτω, εμπορίου από πάνω, κατοικιών πιο πάνω, χώρος πρασίνου πιο πάνω και ηλιακός/ άνεμος στην κορφή. Παρόμοιες ογκομετρικές οργανώσεις εμφανίζονται ήδη στους περισσότερους νεωτεριστικούς σχεδιασμούς οικοχωριών.


Στρατηγικές και Τεχνολογίες


Πώς μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε την ανάπτυξη μιας ομότιμης ενεργειακής υποδομής σε μια νέα κοινότητα; Σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε από τα παραπάνω, η διαδικασία θα συνδέεται άμεσα με εκείνη του ομότιμου αρχιτεκτονικού σχεδίου και την οργάνωση πολύ συγκεκριμένων συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας που θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο ενσωμάτωσής τους σε ένα συγκεκριμένο κατασκευαστικό σύστημα, καθώς και τις βιομηχανικές δυνατότητες μεταξύ ομότιμων ενός δημογραφικού στόχου. Προς χάρη της απεικόνισης, ας φανταστούμε ένα πολύ απλό μοντέλο. Θα υποθέσουμε ότι η κοινότητά μας χρησιμοποιεί μια ενοποιημένη κοινοτική δομή ως μέσο μεγιστοποίησης του παθητικού πόρου και της ενεργειακής αποτελεσματικότητας της αρχιτεκτονικής της. Είναι μια κοινότητα βασισμένη στην ομότιμη αρχιτεκτονική, όπου οι προσαρμοστικές κατασκευαστικές μέθοδοι – plug-in αρχιτεκτονική – χρησιμοποιούνται με τρόπο που επιτρέπει μεγαλύτερη εξελικτική ελευθερία της κοινοτικής αρχιτεκτονικής, έτσι ώστε να ικανοποιεί τις εξελισσόμενες ανάγκες των κατοίκων της και μια διαδικασία ‘δομικής μάθησης’ για την εναρμόνιση του συστήματος των κατοικιών με το ευρύτερο περιβάλλον. Τίποτα δεν θεωρείται μόνιμο. Ακόμη και οι διάδρομοι και οι δρόμοι μπορούν να μετακινηθούν– και να κατασκευαστούν– κατόπιν αιτήματος. Για να ανταποκριθεί σ’ αυτή την εξελικτική ελευθερία, η κοινότητα χρησιμοποιεί ένα πολύ διαφορετικό ιδιοκτησιακό μοντέλο. Κάτι συναφές με την Kelsonian Community Investment Corporations κατέχει όλη την ιδιοκτησία. Ανήκει με μετοχές σε όλους τους κατοίκους και επιτρέπει στην προσαρμοστική αρχιτεκτονική να χρησιμοποιείται προς ένα νέο είδος ελευθερίας. Όλος ο χώρος στην κοινότητα είναι ‘ελεύθερος’ για χρήση από ‘εξουσιοδοτημένους κατοίκους’, ξεκινώντας από τους παλιότερους, σε αναλογία με τις μετοχές τους, σύμφωνα με τη συλλογική διακριτική ευχέρεια της κοινότητας και στο πλαίσιο των περιορισμών της συγκεκριμένης χρήσης του χώρου, όπως καθιερώθηκε με το ομότιμο μοντέλο από την κοινότητα. Μπορείτε λοιπόν να πάτε σε οποιοδήποτε μέρος στην κοινότητα που δεν έχει ορισμένη χρήση και να χτίσετε ό,τι θέλετε, αλλά πάντα σε διαπραγμάτευση με την υπόλοιπη κοινότητα που μπορεί, ως ομάδα (με σας ως μέρος της συζήτησης), να αποφασίσει ότι πρέπει να μετακομίσετε κάπου αλλού επειδή υπάρχει άλλη λειτουργική ανάγκη γι’ αυτό το χώρο. Έχετε εξασφαλισμένο το δικαίωμα σε ένα χώρο στην κοινότητα, αλλά δεν έχετε δικαίωμα σε άλλο συγκεκριμένο χώρο, εκτός αν αποφασίσει αλλιώς η κοινότητα. Kι αν αυτό δεν σας βολεύει μπορείτε πάντα να πουλήσετε τις μετοχές σας και να πάτε σε άλλη κοινότητα. Σήμερα, με δεδομένη την πρωτόγονη τεχνολογία κτιρίων, μια τέτοια αντίληψη θα αποτελούσε εφιάλτη. Αλλά με την plug-in αρχιτεκτονική αυτό γίνεται πρακτικό γιατί μπορείτε πάντα να πάρετε το σπίτι σας και να το ξαναχτίσετε κάπου αλλού, γρήγορα, εύκολα και συχνά μόνος σας. Για να χειριστεί αυτή την προσέγγιση, η κοινότητα μπορεί να έχει μια διττή ιεραρχία δομικών συστημάτων, ένα μικροδομικό σύστημα που υποστηρίζει τα πράγματα σε προσωπική κλίμακα και ένα μακροδομικό σύστημα που τα υποστηρίζει σε κοινοτική κλίμακα, φιλοξενεί μικροδομή που αλλάζει ελεύθερα και συνδέεται με τις υπηρεσίες κοινής ωφελείας, χρησιμοποιεί βαρύτερα στοιχεία και εξελίσσεται σε πιο αργούς ρυθμούς. Ο συγγραφέας έχει συζητήσει αυτές τις αντιλήψεις της ομότιμης αρχιτεκτονικής σε πολλά άρθρα του αλλού.


Ας υποθέσουμε ότι αυτή η κοινότητα αποτελείται δημογραφικά από σχετικά πιο εξελιγμένους, από τεχνική άποψη, ανθρώπους που μπορούν να κατασκευάσουν σε μικρή κλίμακα πιο εξελιγμένο βαρύ εξοπλισμό για τις κατοικίες τους και που θα επιδιώξουν να βασιστούν πρωταρχικά στην ηλιακή και αιολική ενέργεια, κι έτσι η ενσωμάτωση ανάλογων συστημάτων σε αυτό το αρχιτεκτονικό σύστημα αποτελεί κλειδί.


Προηγουμένως, αναφερθήκαμε σε μια κοινότητα που καλύπτεται εντελώς από ένα διάφανο ηλιακό θόλο με ένα δίκτυο υποστηρικτικών πόλων, καθώς το σύστημα έχει το διπλό καθήκον της υποστήριξης κτιρίων αλλά και των δομών των οικισμών.


Αναφερθήκαμε επίσης στην ογκομετρική οργάνωση της λειτουργίας μέσα από τη διαστρωμάτωση. Σε μια σχετικά μικρή κοινότητα (περίπου δυο χιλιάδων ατόμων) μπορούμε να εφαρμόσουμε αυτή την προσέγγιση στο θεωρητικό μοντέλο μας με απλό τρόπο. Η πρωταρχική ‘μακροδομή’ της κοινότητας θα ορίζεται από τους πόλους του ηλιακού θόλου, συνδεδεμένους με ένα σύστημα ωφελειών έναν όροφο πάνω από το έδαφος. Δρόμοι, αυτοκινητόδρομοι και ταράτσες κρέμονται ανάμεσα στους πόλους του θόλου. Ο χώρος κάτω από το ‘επίπεδο του δρόμου’ χρησιμοποιείται για αποθήκευση, ο χώρος στάθμευσης για τα όποια οχήματα χρησιμοποιεί η κοινότητα, προσωπικά πακέτα διέλευσης και προσαρμοστικά συστήματα ωφελειών, βασισμένα σε συναρτησιακά στοιχεία. Πάνω από το επίπεδο του δρόμου, τα πάντα– συμπεριλαμβανομένων των δρόμων/αυτοκινητόδρομων– μπορούν να αλλάζουν ελεύθερα από τους κατοίκους, κατόπιν αιτήματος, σε ένα χώρο που καταλαμβάνει από ένα έως πολλά πατώματα κάτω από τον ηλιακό θόλο. Επειδή η κοινότητα δεν χρειάζεται πολύ βαριά οχήματα, οι δρόμοι και οι λεωφόροι της θα χρησιμοποιούν σχετικά ελαφρά συστήματα συλλεκτών, παρόμοια με εκείνα που χρησιμοποιούνται σε σπίτια και κτίρια και που μπορούν να αποσυντεθούν ανάλογα με τις ανάγκες. Διαθέτοντας πολλά πατώματα κάτω από τον ηλιακό θόλο, ο οικισμός θα προσφέρει μεγάλη ελευθερία δομικής ποικιλίας. Ο περισσότερος χώρος στην οροφή θα χρησιμεύει ως ταράτσα και κήπος και θα γίνεται ανάκτηση του νερού για νέα χρήση. Οι κυριότερες κατοικήσιμες περιοχές θα χρησιμοποιούν το θόλο με τα ηλιακά δέντρα –μαζί με πιο αθόρυβες αλλά λιγότερο αποτελεσματικές κάθετες ανεμογεννήτριες– για λόγους αισθητικής, ενώ περιοχές εντατικής γεωργίας θα χρησιμοποιούν τον απλούστερο και πιο αποτελεσματικό ευθύγραμμο ηλιακό θόλο με συλλέκτες και οι μεγάλοι ανοιχτοί χώροι θα χρησιμοποιούν τον θόλο οροφής. Στην περιφέρεια θα υπάρχει χώρος για ζώα, πάντα κάτω από τον ηλιακό θόλο. Ελαφρές βιομηχανικές ευκολίες θα βρίσκονται επίσης εκεί- ακριβώς κάτω από την άκρη του επιπέδου του δρόμου του κυρίως οικισμού.


Στους κυρίως χώρους της κοινότητας δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται αυτοκίνητα, ηλεκτρικά ή άλλα. Ωστόσο, ελαφρά ηλεκτρικά οχήματα, όπως ηλεκτρικά ποδήλατα, αμαξάκια του γκολφ, segways και τα παρόμοια (όπως ο τύπος Foomobile OScar που προτείνει ο συγγραφέας) μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ιδανικά, η κοινότητα θα συνδέεται με σιδηροδρομικές ή άλλες αρτηρίες χωρίς τις παραδοσιακές δευτερεύουσες οδούς. Αυτό θα της επιτρέψει να αναπτύξει τους δικούς της κυκλοφοριακούς κόμβους με βάση τη χρήση της δικής της ενεργειακής υποδομής. Με το δικό της εσωτερικό προσωπικό σύστημα πακέτων διέλευσης, η κοινότητα μπορεί να δημιουργήσει ένα ηλεκτρονικό κατάστημα για τις αγορές όλων των αγαθών που δεν παράγονται τοπικά, συνδεδεμένο με υπηρεσίες παράδοσης.


Η κοινοτική δομή θα είναι περιβαλλοντικά κατάλληλη μέσω ενός δικτύου ΙΡ συστημάτων ανίχνευσης που θα ελέγχουν τη θερμοκρασία, την υγρασία, την ταχύτητα των ανέμων, την έκθεση στις ηλιακές ακτίνες, τα δομικά φορτία, τη χρήση ενέργειας και ύδατος, την κυκλοφορία και λοιπά. Αυτό θα επιτρέπει σε ένα πρότυπο οικισμού, βασισμένο σε λογισμικό, να αναλύει συνεχώς την περιβαλλοντική απόδοση, έτσι ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να δουν πώς οι αλλαγές επιδρούν στην κοινότητα, επιτρέποντας της να εξελίσσεται μαζί με τις ανάγκες των κατοίκων της και να εναρμονίζεται με τον καλύτερο τρόπο με τις περιφερειακές περιβαλλοντικές συνθήκες. Πριν από την κατασκευή αυτής της δομής, μπορεί να γίνει ένα προκαταρκτικό σχέδιο με προσομοίωση του λογισμικού πρότυπου.


Αυτό είναι απλώς ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να είναι η ομότιμη ενεργειακή υποδομή συνδυασμένη με μια ομότιμη αρχιτεκτονική. Υπάρχουν αναρίθμητοι άλλοι τρόποι ώστε αυτές οι βασικές λειτουργικές αρχές ενσωμάτωσης των συστημάτων να εφαρμοστούν σε μια ενοποιημένη δομή κοινότητας. Και ασφαλώς μπορεί να υιοθετηθεί μια διαφορετική προσέγγιση για τη μετατροπή των υπαρχουσών κοινοτήτων σε αυτό το πρότυπο ενεργειακής διαχείρισης. Σε περιορισμένη κλίμακα, μπορεί μάλιστα να χρησιμεύσει ως βάση σχεδιασμού κατασκευαστικών πειραμάτων για την εξερεύνηση και επίδειξη αυτών των αρχών και των διάφορων τεχνολογιών που χρησιμοποιήθηκαν.

• Μια υποδομή για ισότιμη, ελεύθερη επικοινωνία και ανοικτό συντονισμό χρησιμοποιώντας εργαλεία για διαφανή διακυβέρνηση.
• Μια χρηματοοικονομική υποδομή ανοικτού χαρακτήρα που δε θα αντιλαμβάνεται το χρήμα σαν χρέος.
• Υποδομές για τον αγροτικό και κατασκευαστικό τομέα, σαν αυτές που αναδύονται από τις κοινότητες ανοικτού σχεδιασμού.
• Και τέλος, υποδομές για την ομότιμη, βιώσιμη παραγωγή και διανομή ενέργειας σε υπερτοπική κλίμακα.


Αυτό το τεύχος σκοπεύει να ρίξει φως στο δυναμικά εξελισσόμενο θέμα της ομότιμα παραγόμενης ενέργειας και να εντοπίσει τα πλεονεκτήματα, τις απειλές και τις προκλήσεις ενός τέτοιου νέου, εναλλακτικού ενεργειακού μοντέλου. Επομένως, ενδιαφερόμαστε για άρθρα που θα αναλύουν τη δυναμική, τις προκλήσεις καθώς και τις εφαρμογές ομότιμων τρόπων παραγωγής ενέργειας.


Στείλε τα άρθρα σας (περίπου 1500 λέξεις) σε odt ή doc μορφή στoν υπεύθυνo του αφιερώματος Βασίλη Κωστάκη, στην ηλεκτρονική διέυθυνση

kostakis.b στο gmail.com


Προθεσμία αποστολής άρθρων: 1 Νοέμβρη 2009