Οι συνεχιζόμενες εξεγέρσεις που εξαπλώνονται στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή συνδέονται εγγενώς με την αυξανόμενη εμπλοκή των κοινωνικών μίντια, ή γενικότερα των ψηφιακών δικτύων, στην καθημερινή ζωή. Οι πολλαπλές χρήσεις των τεχνολογιών- κινητά τηλέφωνα, Facebook, Twitter και Ίντερνετ- από τοπικούς συμμετέχοντες και παγκόσμιους υποστηρικτές και παρατηρητές, όπως και τα αντίμετρα με την απαγόρευση πρόσβασης και το κλείσιμο των διαύλων επικοινωνίας από τις κυβερνήσεις που ανατράπηκαν ή που επιζούν ακόμη, βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής σε παγκόσμιο επίπεδο και έχουν ήδη πυροδοτήσει μια σειρά δημόσιων συζητήσεων. Αποτελούν τα κοινωνικά μίντια αιτίες ή συμπτώματα των αραβικών εξεγέρσεων; Πώς μπορούμε να ορίσουμε το βαθμό επίδρασής τους στις εξεγέρσεις;


Το αφιέρωμα επιχειρεί να υπερβεί αυτές τις συζητήσεις και να προσεγγίσει τις αραβικές εξεγέρσεις χωρίς να κάνει την οντολογική διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού. Απ’ αυτή τη σκοπιά, τα ψηφιακά δίκτυα δεν γίνονται αντιλητπά ως συμπτώματα ούτε ως αιτίες, αλλά ως εγγενές συστατικό μέρος των ίδιων των εξεγέρσεων. Πρωταρχικός στόχος είναι να τεθούν ερωτήματα για τις μορφές και τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και για τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν μέσα από το πρίσμα των ψηφιακών δικτύων, τα οποία οι εξεγέρσεις παρήγαγαν ή αμφισβήτησαν ή μεταμόρφωσαν ή χάκεψαν.

Η Lina Ben Mhenni ήταν μία από τις κύριες ομιλήτριες στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή της, μαζί με το βίντεο της ομιλίας της που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα περιγράψω την εμπειρία μας, πρώτα για το τι έγινε στο παρελθόν κι ύστερα για το τι γίνεται αυτή τη στιγμή στην Τυνησία. Εδώ είναι οι εικόνες των πρώτων διαδηλώσεων που έγιναν στην πρωτεύουσα Τύνιδα σε ένδειξη συμπαράστασης στη λαϊκή εξέγερση που άρχισε στο Σίντι Μπουζίντ. Αυτή ήταν η πόλη όπου ο Μοχάμμεντ Μπουαζίζι αυτοπυρπολήθηκε.


Αυτές είναι οι εικόνες της πρώτης διαδήλωσης. Στην αρχή, ο κόσμος δεν πίστευε στην επανάσταση και ο αριθμός των συμμετεχόντων ήταν πολύ μικρός, τελικά όμως οι άνθρωποι άρχισαν να ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο και μπορούμε να δούμε πως στη διαδήλωση που έγινε δυο μέρες μετά από την πρώτη, ο αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος. Από την πρώτη μέρα, οι μπλόγκερς και οι κυβερνοακτιβιστές άρχισαν να παρακολουθούν τα γεγονότα. Επειδή τυχαίνει να είμαι μπλόγκερ, προσπάθησα να είμαι παρούσα στις διαδηλώσεις και να τραβήξω φωτογραφίες, καθώς τα παραδοσιακά ΜΜΕ, εννοώ το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τις εφημερίδες, δεν κάλυπταν τα γεγονότα.




Κατά τη διάρκεια της δεύτερης διαδήλωσης, η οποία έγινε στην Τύνιδα, η αστυνομία ήταν πραγματικά βίαιη, χτυπούσαν και τραυμάτιζαν τον κόσμο. Συνέχισα να καλύπτω τις διαδηλώσεις στην Τύνιδα και ειδικά τις απεργίες των δικηγόρων, που ήταν πολύ ενεργοί στη διάρκεια των γεγονότων. Έναν δικηγόρο που συμετείχε σε αυτές τις πρώτες διαδηλώσεις, μάλιστα, τον απήγαγε η αστυνομία και τον ξυλοκόπησε.


Μολονότι η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη, οι άνθρωποι συνέχισαν να διαδηλώνουν κι εδώ βλέπουμε τη φωτογραφία μιας διαδήλωσης που έγινε στις 8 Ιανουαρίου 2011 κι όπου είναι εμφανές ότι ο αριθμός των διαδηλωτών έχει αυξηθεί. Οι διαδηλώσεις γίνονταν σε όλη τη χώρα κι αυτό εξαγρίωσε την αστυνομία που έγινε ακόμη πιο βίαιη…άρχισαν να σκοτώνουν ανθρώπους παντού στην Τυνησία.


Στις 9 Ιανουαρίου αποφάσισα να εγκαταλείψω την πρωτεύουσα και να πάω στις πόλεις Κασσερίν, Σίντι Μπουζίντ και Ρεγκέμπ, όπου η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη. Στο Ρεγκέμπ, στις 9 Ιανουαρίου, 2011 η αστυνομία σκότωσε πέντε ανθρώπους που διαδήλωναν ειρηνικά. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς δεν διαδήλωναν καν, περπατούσαν απλώς στο δρόμο, αλλά η αστυνομία χρησιμοποίησε πραγματικά πυρά και τους σκότωσε. Τράβηξα φωτογραφίες από αυτά τα γεγονότα λίγες ώρες μετά τις δολοφονίες, τις δημοσίευσα την ίδια μέρα στο Ίντερνετ και δέχτηκα εκατοντάδες σχόλια. Ήρθαν μάλιστα σε επαφή μαζί μου εκπρόσωποι από ξένα ΜΜΕ και μου είπαν ότι ήθελαν να έρθουν στην Τυνησία να καλύψουν τα γεγονότα.


Ύστερα επέστρεψα στην πρωτεύουσα, Τύνιδα, και συνέχισα να καλύπτω τα γεγονότα στις γειτονικές περιοχές. Η αστυνομία εξακολουθούσε να ασκεί επανειλλημμένα βία κι εγώ εξακολουθούσα να καλύπτω τα γεγονότα μέχρι τις 14 Ιανουαρίου που οι Τυνήσιοι κατέβηκαν μαζικά στους δρόμους και φώναξαν με δυνατή φωνή “Μπεν Άλι, φύγε!” Στις 14 Ιανουαρίου υπήρξε πάλι βία, η αστυνομία χρησιμοποίησε δακρυγόνα και πραγματικά πυρά και σκότωσε μερικούς διαδηλωτές ακόμη. Η αλήθεια είναι ότι η τυνησιακή λαϊκή εξέγερση έδιωξε τον πρόεδρο απ’ την εξουσία τον Ιανουάριο, ανοίγοντας το δρόμο σε ενδεχόμενες μεταρρυθμίσεις, αλλά η κατάσταση δεν άλλαξε πραγματικά. Μετά τις 14 Ιανουαρίου, η αστυνομία παρέμεινε εξαιρετικά βίαιη. Τράβηξα φωτογραφίες στις 26 Ιανουαρίου, στη διάρκεια μιας καθιστικής διαμαρτυρίας που οργάνωσαν νεαροί Τυνήσιοι που ζητούσαν τη διάλυση του πολιτικού κόμματος του πρώην προέδρου.


Ακόμη και σήμερα η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερα προβληματική. Πρόσφατα, μετά τη δημοσίευση ενός βίντεο που έδειχνε τον πρώην επικεφαλής του υπουργείου Εσωτερικών να κάνει αποκαλύψεις για την παραίτησή του και την προσωρινή κυβέρνηση, κάποιοι Τυνήσιοι βγήκαν στους δρόμους για να καταγγείλουν τις κυβερνητικές πρακτικές και η αστυνομία χρησιμοποίησε ξανά βία. Αυτό συνέβη χθες. Η αστυνομία δεν έκανε καν εξαίρεση για τους μπλόγκερς και τους δημοσιογράφους. Εδώ μπορείτε να δείτε τη φωτογραφία ενός Τυνήσιου μπλόγκερ, του Μπετζίμ Μπουγκάρ, που ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά βρίσκεται τώρα στην Τυνησία. Χθες η αστυνομία τον απήγαγε και τον ξυλοκόπησε άγρια, ενώ εκείνος το μόνο που έκανε ήταν να τραβάει φωτογραφίες από τη διαδήλωση που γινόταν στην κεντρική λεωφόρο της Τύνιδας. Την προηγουμένη, η αστυνομία χτύπησε άγρια στο κεφάλι μια δημοσιογράφο από το ραδιόφωνο, ενώ εκείνη έκανε απλώς τη δουλειά της.


Ευτυχώς το Ίντερνετ είναι ακόμη εδώ και το χρησιμοποιούμε για να καταγγέλλουμε όλες αυτές τις απολυταρχικές πρακτικές. Πιστεύω ότι το Ίντερνετ και τα κοινωνικά δίκτυα έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο στην τυνησιακή επανάσταση. Επειδή τα παραδοσιακά ΜΜΕ απουσίαζαν και αποσιωπούσαν τα γεγονότα, τα κοινωνικά δίκτυα δεν κάλυψαν απλώς τα γεγονότα αλλά συνέβαλαν στην κινητοποίηση των ανθρώπων προκειμένου να συμμετάσχουν στις διαδηλώσεις και τις διάφορες δράσεις εναντίον του καθεστώτος Μπεν Άλι. Το 2008, αντίθετα, όταν ξέσπασαν κοινωνικές αναταραχές στο Νότο της Τυνησίας, το καθεστώς κατάφερε να τις ελέγξει και να τις καταστείλει αρκετά έυκολα, επειδή οι Τυνήσιοι δεν ήταν τότε εξοικειωμένοι με το Facebook. Μόνο μια μειοψηφία χρησιμοποιούσε το Facebook, τα μπλογκς και τα social media. Έτσι, το καθεστώς διέταξε απλά την αστυνομία να συλάβει τους ηγέτες αυτού του κινήματος, η αστυνομία τους φυλάκισε και το κίνημα εξαφανίστηκε.


Όπως έχω ήδη επισημάνει, η επανάσταση στην Τυνησία συνεχίζεται…ο λαός δεν είναι ικανοποιημένος με την προσωρινή κυβέρνηση της χώρας κι εξακολουθεί να μάχεται για τα δικαιώματά του, ιδιαίτερα για την αξιοπρέπειά του, που ήταν ίσως και το κυριότερο αίτημα κατά τη διάρκεια της εξέερσης. Προσωπικά πιστεύω ότι οι Τυνήσιοι δεν θα δεχτούν τις όποιες απολυταρχικές κυβερνητικές πρακτικές. Εξακολουθούμε να αγωνιζόμαστε για ελευθερία, για την ελευθερία του λόγου, γιατί δεν έχουμε ακόμη πετύχει τους στόχους μας. Έτσι λοιπόν, η μάχη για τη δημοκρατία και την ελευθερία στην Τυνησία συνεχίζεται.

Ο Tarek Amr ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα μιλήσω κυρίως για την επίδραση των social media στην επανάστασή στην Αίγυπτο. Επιτρέψτε μου να ανατρέξω στο παρελθόν, περίπου δυο χρόνια πριν, και να αναφερθώ σε δυο διαφορετικές περιπτώσεις που αναδεικνύουν την αλληεπίδραση ανάμεσα στα κοινωνικά και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.


Η πρώτη περίπτωση αφορούσε έναν Αιγύπτιο άντρα που τον βίασαν αστυνομικοί. Τέτοια περιστατικά αγνοούνται συνήθως από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης αλλά χάρη στα iphones και τους μπλόγκερς του YouTube, που συνέχισαν να διαδίδουν το βίντεο που αναπαριστούσε το βιασμό στα μπλογκς και στο YouTube, ιδίως ένας μπλόγκερ με το όνομα Wael Abbas το δημοσίευσε περισσότερες από μια φορά, το έμαθαν όλοι. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα παραδοσιακά ΜΜΕ υποχρεώθηκαν να κάνουν γνωστό το περιστατικό, που κανονικά θα είχε αγνοηθεί, και τελικά το άτομο που ήταν υπεύθυνο γι’ αυτό το έγκλημα βρέθηκε και φυλακίστηκε. Το άλλο επεισόδιο είναι εκ διαμέτρου αντίθετο από το πρώτο. Ήταν το 2009, κατά τη διάρκεια των προκριματικών αγώνων για το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου όπου η Αίγυπτος θα έπαιζε κατά της Αλγερίας, σε έναν αγώνα που επρόκειτο να διεξαχθεί στο Σουδάν. Εκείνη την εποχή τα παραδοσιακά ΜΜΕ διέδιδαν ψέμματα για τους Αλγερινούς οπαδούς. Τους κατηγόρησαν ότι σχεδίαζαν να πάνε οπλισμένοι στον αγώνα για να σκοτώσουν τους Αιγύπτιους οπαδούς, κι ακόμη κι εμείς, ως μπλόγκερς, πέσαμε στην παγίδα αυτών των ψεμμάτων κι επιτεθήκαμε φραστικά κατά των Αλγερινών όλο εκείνο το διάστημα. Αργότερα -ενδεχομένως μετά από έναν ολόκληρο χρόνο- συνειδητοποιήσαμε ότι όλα αυτά ήταν ψέμματα… ακόμη και οι διασημότητες που εμφανίστηκαν στα ΜΜΕ λέγοντας ότι θα πέθαιναν σ’ αυτό τον αγώνα, έλεγαν ψέμματα. Όλα αυτά τα ψέμματα τα μετέδιδαν τα ΜΜΕ κατ’ εντολή του καθεστώτος. Όλες αυτές οι περιπτώσεις μπορεί να μη σχετίζονται άμεσα με την ίδια την επανάσταση, ήθελα όμως να δείξω πώς τα παραδοσιακά και τα κοινωνικά ΜΜΕ έχουν αμοιβαία επίδραση μεταξύ τους.


Ας πάμε τώρα στην επανάσταση κι ας επικεντρωθούμε στο ρόλο των social media. Στην πραγματικότητα, τα social media ασκούν δυο διαφορετικού τύπου επιδράσεις. Η πρώτη είναι μακροπρόθεσμη ή συνεχιζόμενη: τώρα έχουμε την ευκαιρία να γίνουμε φίλοι με αυτούς που διαμαρτύρονται ή με ακτιβιστές που οργανώνουν τις διαδηλώσεις, μιλάμε μ’ αυτούς απευθείας, μοιράζονται συνέχεια τις ιστορίες τους ή την εμπειρία τους μαζί μας. Η επίδραση αυτή μας έκανε να γίνουμε ακτιβιστές κατά έναν τρόπο. Δεν αποκαλώ τον εαυτό μου ακτιβιστή, αλλά καθώς έχω δίπλα μου τόσους πολλούς ακτιβιστές, κατά κάποιο τρόπο έγινα κι εγώ. Η δεύτερη επίδραση είναι ότι μέσω της χρήσης των social media οι γεωγραφικές τοποθεσίες τείνουν να χάνουν την σημασία τους ή ακόμα και να εξαφανιστούν. Οι Τυνήσιοι, που η επανάστασή τους έγινε πριν από τη δική μας, άρχισαν να μοιράζονται μαζί μας την εμπειρία τους, λέγοντας για παράδειγμα πώς να πλένεις το πρόσωπό σου με κόκα-κόλα ύστερα από μια επίθεση με δακρυγόνα ή πώς να ρίχνεις σπρέι στα αστυνομικά αυτοκίνητα για να τα τυφλώνεις και να μην μπορούν να σε δουν. Και πάνω απ’ όλα μοιράστηκαν μαζί μας την ελπίδα και μας ενθάρρυναν να αρχίσουμε τη δική μας επανάσταση.


Όπως ίσως γνωρίζετε, η επανάστασή στην Αίγυπτο συχνά αναφέρεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, επειδή ξεκίνησε από την δημιουργία μίας εκδήλωσης στο Facebook. Το 2008, γεννήθηκε επίσης ένα κίνημα κοινωνικής ανυπακοής που ξεκίνησε από το Ίντερνετ, το “κίνημα της 6ης Απριλίου”. Μολονότι δεν είχε αρχικά μεγάλη επιτυχία, μας έδωσε μια ένδειξη για το πώς τα social media και το Ίντερνετ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για το Facebook ή το Twitter, έχουν την ικανότητα να δημιουργήσουν τις συνθήκες για πολιτική αλλαγή. Και μολονότι η επανάσταση στην Αίγυπτο χαρακτηρίζεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, βιώσαμε τις πρώτες έξι μέρες της επανάστασης χωρίς να έχουμε πρόσβαση στο Ίντερνετ σε ολόκληρη τη χώρα. Επίσης, τις πρώτες μέρες όλα τα iphones είχαν αποσυνδεθεί. Μοιάζει παράδοξο λοιπόν: Είχαμε μια επανάσταση του Ίντερνετ χωρίς Ίντερνετ. Την αποκάλεσαν επίσης “επανάσταση της Νεολαίας”. Τράβηξα αυτή τη φωτογραφία στην πλατεία Ταχρίρ, στις 29 Ιανουαρίου, και βλέπετε ότι το άτομο που φαίνεται στην φωτογραφία δεν μοιάζει καθόλου νέο.


Οι ακτιβιστές χρησιμοποίησαν το Ίντερνετ, αλλά και η κυβέρνηση έκανε το ίδιο. Στην αρχή, προσπάθησαν να το μπλοκάρουν, αλλά στη συνέχεια συνειδητοποίησαν ότι θα ήταν προς το συμφέρον τους να το χρησιμοποιήσουν για τη δική τους προπαγάνδα. Παρόλα αυτά δεν μπορούμε να διαψεύσουμε ότι η εξέγερση διαδόθηκε στην ευρύτερη περιοχή χάρη στα νέα μέσα.


Μετά την επανάσταση, στις 19 Μαρτίου, 2011 διεξήχθη ένα δημοψήφισμα στην Αίγυπτο. Ουσιαστικά, ο αιγυπτιακός στρατός πρότεινε κάποιες τροποποιήσεις στο σύνταγμά μας και ξεκίνησε μια μεγάλη συζήτηση στη μπλογκόσφαιρα και στο Ίντερνετ για το κατά πόσο ο κόσμος θα έπρεπε να δεχτεί αυτές τις τροποποιήσεις και να τις ψηφίσει. Όπως βλέπετε στο παρακάτω γράφημα, συγκέντρωσα τα άβαταρ και τα προφίλ των φίλων μου στο Facebook (αυτοί με το πράσινο επρόκειτο να ψηφίσουν όχι, οι άλλοι με το κόκκινο επρόκειτο να ψηφίσουν υπέρ). Βλέπετε ότι οι πράσινοι ήταν πλειοψηφία, αλλά στο πραγματικό δημοψήφισμα οι άνθρωποι που ψήφισαν ναι ήταν 77,2%. Ξέρω ότι αυτός δεν είναι ένας επιστημονικός τρόπος στατιστικής ανάλυσης, αλλά μπορεί να σημαίνει ότι αυτό που βλέπουμε στο Ίντερνετ δεν είναι ολόκληρος ο κόσμος, το Ίντερνετ δεν επιδρά σε όλους.


Νομίζω ότι όλα παίζονται στο δρόμο. Πρέπει να σημειώσετε ότι το 40% των Αιγυπτίων είναι αναλφάβητοι, ίσως λοιπόν το Ίντενερτ να αποτέλεσε τη σπίθα από την οποία όλα ξεκίνησαν, αλλά αργότερα οι διαδηλώσεις στο δρόμο ήταν αυτές που μετέφεραν το μήνυμα σε εκείνους που δεν ήταν συνδεδεμένοι. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι καθήκον μας σήμερα είναι να προσπαθούμε να μεταφέρουμε όλα αυτά που συζητούνται από τους διανοούμενους στο Ίντερνετ, το Facebook και το Twitter και να στέλνουμε αυτά τα μηνύματα στους δρόμους. Ιδίως επειδή η μετα-επαναστατική κατάσταση στην Αίγυπτο έχει ακόμη πολλά παρόμοια χαρακτηστιστικά με την εποχή Μουμπάρακ – αν και έχουμε ακόμα ελπίδα ότι τα πράγματα θα αλλάξουν. Η επανάσταση, λοιπόν, δεν έχει ακόμη τελειώσει, πιστεύουμε πως μόλις την αρχίσαμε και η πτώση του καθεστώτος δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Έχουμε ακόμη να μάθουμε για το πώς θα αποκτήσουμε την εμπειρία να δώσουμε ένα τέλος στη μάχη μας.


Θα ήθελα να αναφερθώ, τέλος, στον Malcolm Gladwell που έγραψε ένα βιβλίο για το πώς μια ιδέα μπορεί να διαδοθεί σε μια ομάδα ανθρώπων. Συνοπτικά, χώρισε τους ανθρώπους σε τρεις κατηγορίες, τους Γνώστες, τους Συνδέσμους και τους Πωλητές. Οι γνώστες είναι εκείνοι που εφηύραν την ιδέα, πρέπει όμως να υπάρχουν κι άλλοι που θα τη διαδώσουν σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι. Εκείνοι λοιπούν που μπορούν και διαβάζουν πρέπει να διαδίδουν τις ιδέες σε εκείνους που δεν μπορούν κι εκείνοι που είναι συνδεδεμένοι σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι στο Ίντερνετ και οι διανοούμενοι πρέπει να διαδίδουν τις σκέψεις τους στις μάζες. Τέλος, θέλω νας σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δώσατε να μιλήσω για τον αγώνα μας για τη δημοκρατία στη χώρα που την εφηύρε.

Ο Malek Khadhraoui ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Σας ευχαριστώ που μου δίνετε την ευκαιρία να μιλήσω για τις εμπειρίες μας στην Τυνησία, για το πώς τα social media και το Ίντερνετ μπορούν να συμβάλουν για να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Χρησιμοποιώ τη λέξη “συμβάλουν” επειδή το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι αν η επανάσταση παράγεται άμεσα μέσω Ίντερνετ ή αν το Facebook και το Ίντερνετ μπορούν να δημιουργήσουν μια επαναστατική κατάσταση. Θα ξεκινήσω λοιπόν μιλώντας για τη δουλειά μας στην ομάδα Nawaat, που είναι ένα συλλογικό μπλογκ το οποίο ξεκίνησε το 2004. Nawaat, στα Αραβικά, σημαίνει πυρήνας.


Η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερη, καθώς η κυβέρνηση προώθησε από την αρχή το Ίντερνετ και προσπάθησε να το κάνει προσβάσιμο στο σύνολο του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή όμως που εισήχθη το Ίντερνετ, το 1995, άρχισε και η λογοκρισία του. Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε την τεχνολογία στην Τυνησία, έδωσε αρχικά πρόσβαση μόνο στα Πανεπιστήμια…χρειάστηκε να περάσουν όμως δυο χρόνια έως ότου η τεχνολογία αυτή τεθεί στη διάθεση όλων. Αυτό το χρονικό διάστημα χρησιμοποιήθηκε για να βρεθούν τρόποι ελέγχου, να εκπαιδευτεί η ηλεκτρονική αστυνομία στο πώς θα το ελέγχει και θα το διαχειρίζεται. Απ’ την αρχή η κυβέρνηση χρησιμοποίησε το Ίντερνετ ως εργαλείο κρατικής προπαγάνδας, ως μέσο προώθησης της εικόνας της, και ως ζωντανή απόδειξη για το ότι προωθεί τις νέες τεχνολογίες και την θέτει στη διάθεση όλων. ταυτόχρονα, όμως, οι αρχές φοβόντουσαν κατά πόσο το Ίντερνετ θα μπορούσε να γίνει εργαλείο αντιπροπαγάνδας ή μέσο αυτο-οργάνωσης των πολιτών εναντίον του καθεστώτος.


Η λογοκρισία του Ίντερνετ ήταν, λοιπόν, συνυφασμένη με τη διάδοσή του στην Τυνησία, ενώ ο έλεγχος όλου του περιεχομένου ήταν μια από τις ιδιαιτερότητες του Δικτύου στην Τυνησία. Ιδρύθηκε μια κυβερνητική υπηρεσία, η ΑΤΙ, για να ελέγχει όλο τον όγκο μεταφοράς δεδομένων μέσα από το Ίντερνετ – όλες οι διαδικτυακές επικοινωνίες περνούσαν απ’ αυτή την κυβερνητική υπηρεσία. Οι χρήστες του Ίντερνετ στην Τυνησία προσπάθησαν απ’ την αρχή να σκεφτούν πώς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτό το εργαλείο για να υποστηρίξουν την ελευθερία έκφρασης ή συνεταιρισμού και τους δημοκρατικούς τρόπους διακυβέρνησης. Για να παρακάμψουν τη λογοκρισία χρησιμοποίησαν καρικατούρες και σατιρικά μέσα έκφρασης, προκειμένου να στρέψουν την προπαγάνδα εναντίον του καθεστώτος. Βλέπουμε εδώ ένα σκίτσο ενός διάσημου σκιτσογράφου που λέγεται Ζ και μας διδάσκει πώς μπορεί να γίνει καρικατούρα ο πολυαγαπημένος μας δικτάτορας Μπεν Άλι. Απ’ την αρχή, η καρικατούρα ήταν ο μόνος τρόπος, ένας σατιρικός τρόπος για να κάνεις μπλόγκινγκ. Ήταν ο πιο σημαντικός τρόπος να πεις τι συμβαίνει στην Τυνησία.


Το Ίντερνετ έγινε επίσης ένα εργαλείο για την οργάνωση της νεολαίας, για να ξεκινήσουν εκστρατείες και να δείξουμε στον κόσμο τι συνέβαινε στην Τυνησία. Το καθεστώς κατάφερε, όμως, για πολύ μεγάλο διάστημα να διατηρήσει μια θετική εικόνα στα μάτια της Δύσης. Χώρες όπως η Γαλλία ή οι ΗΠΑ δεν ανησυχούσαν για την Τυνησία γιατί θεωρούσαν ότι η οικονομία μας ήταν σε καλή κατάσταση, ότι είμασταν μια από τις πιο προοδευτικές χώρες στην περιοχή σε ό,τι αφορά τη θέση των γυναικών, ενώ δεν τους απασχολούσε ιδιαίτερα η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η λογοκρισία και τέτοιου είδους θέματα. Οι ακτιβιστές στην Τυνησία άρχισαν να στοχοποιούν αυτή την διεθνή εικόνα μέσα από εκστρατείες εναντίον του καθεστώτος και πολλές απ’ αυτές γίνονταν στο Ίντερνετ, επειδή ήταν ο μόνος τρόπος να διαμαρτυρηθεί κανείς αφού οι διαδηλώσεις στους δρόμους ήταν εντελώς απαγορευμένες και επομένως αδύνατον να οργανωθούν.


Τα επίσημα, παραδοσιακά ΜΜΕ στην Τυνησία ελέγχονταν επίσης πλήρως από το κράτος. Οι παράνομοι κυβερνοακτιβιστές χρησιμοποιούσαν το Ίντερνετ για να δημοσιοποιούν πληροφορίες για υποθέσεις διαφθοράς και για όλες τις καταχρήσεις που έκανε αυτό το καθεστώς. Ήταν λοιπόν ο μόνος τρόπος να πολεμήσει κανείς αυτή την προπαγάνδα. Γι’ αυτό το λόγο ξεκινήσαμε ένα εγχείρημα που λέγεται Tunileaks. Είναι ένα μπλογκ που δημοσιεύει όλες τις πληροφορίες για τις καταχρήσεις ή τις υποθέσεις διαφθοράς με τις οποίες σχετίζεται η οικογένεια του τέως προέδρου της χώρας. Πρόσφατα, όταν το Wikileaks δημοσίευσε στο Ίντερνετ τα τηλεγραφήματα της αμερικανικής πρεσβείας στην Τύνιδα, ανακαλύψαμε ότι όλες αυτές οι ιστορίες ήταν ήδη δημοσιευμένες από εμάς στο Tunileaks. Είδαμε πως ό,τι βρισκόταν στο Wikileaks αποτελούσε την επιβεβαίωση όλων αυτών που λέγαμε τα τελευταία 10 χρόνια. Υπάρχει ένα συγκεκριμένο τηλεγράφημα που λέγεται ʺΔιαφθορά στην Τυνησία: ό,τι είναι δικό σου είναι δικό μουʺ που είναι αντικείμενο διαρροής και ολόκληρη η ιστορία αυτού του τηλεγραφήματος ήταν στο μπλογκ μας και σε άλλα μπλογκ και δεν υπάρχει κάτι καινούργιο σ’αυτό. Το Ίντερνετ λοιπόν είναι πραγματικά ένας τρόπος για να έχει ο χρήστης ακριβή πληροφόρηση, κοντά στην πραγματικότητα. Ένα άλλο θέμα, που κυριαρχούσε στα τηλεγραφήματα ήταν τα χρηματικά ποσά που το καθεστώς έβγαζε απ’ την Τυνησία…Είχαμε ήδη δημοσιοποιήσει, από το 2008, ένα γράφημα που περιείχε πολύ λεπτομερείς πληροφορίες για το ίδιο ακριβώς θέμα. Το Ίντερνετ δεν είναι λοιπόν μόνο ένας χώρος όπου οι άνθρωποι μπορούν να μοιραστούν τις σκέψεις τους για το τι συμβαίνει, αλλά που παρέχει επίσης πολύ ακριβείς πληροφορίες τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να ανακαλύψουν.


Κατά τη διάρκεια των ταραχών και της εξέγερσης του λαού της Τυνησίας, το Ίντερνετ βρισκόταν στο επίκεντρο του αγώνα κατά του καθεστώτος. Όλες οι πιθανές τεχνολογικές πλατφόρμες χρησιμοποιήθηκαν, το Facebook, το Twitter, το Tor, κοκ. Ακόμη και μετά τις 14 Ιανουαρίου, 2011 το Ίντερνετ χρησιμοποιήθηκε για την αποτροπή της χειραγώγησης από την προπαγάνδα του καθεστώτος. Βλέπουμε παρακάτω, για παράδειγμα, τη φωτογραφία ανθρώπων που προσπαθούν να ληστέψουν τράπεζες και καταστήματα, αμέσως μετά την 14η Ιανουαρίου. Οι μπλόγκερς που ανέλυσαν αυτή τη φωτογραφία έδειξαν ότι τα κράνη των κλεφτών ήταν τα ίδια με εκείνα που φορούν οι αστυνομικοί. Βλέπουμε λοιπόν ότι αυτή αποκαλύφθηκε σαν μία περίπτωση χειραγώγησης από το καθεστώς, ήταν η αστυνομικοί που έκαναν τις ληστείες.


Προσπάθησα να δείξω, εδώ, ότι το Ίντερνετ στην Τυνησία [στην Αίγυπτο η κατάσταση ήταν κάπως διαφορετική], ήταν απ’ την αρχή ο μόνος δημόσιος χώρος όπου οι χρήστες μπορούσαν να οργανωθούν, να μοιραστούν πληροφορίες και να πολεμήσουν την προπαγάνδα του καθεστώτος. Στη διάρκεια της εξέγερσης, ήταν το μόνο μέσο για να ενημερώνονται οι χρήστες για το τι πραγματικά συνέβαινε και μετά τις 14 Ιανουαρίου βλέπουμε πως το Ίντερνετ παίζει ακόμη καίριο ρόλο σε ό,τι αφορά την οργάνωση συλλογικών δράσεων στους δρόμους. Το ερώτημα είναι “κατά πόσο το Ίντερνετ παρήγαγε αυτή την επαναστατική κατάσταση”. Η απάντησή μου είναι ότι το Ίντερνετ ήταν καίριο εργαλείο για την εξέγερση και τα γεγονότα στην Τυνησία, χωρίς όμως τη βούληση του πληθυσμού και τη αυξανόμενη συνειδητοποίηση της νεολαίας δεν πιστεύω ότι θα αρκούσε για τίποτα. Το Ίντερνετ από μόνο του δεν θα μπορούσε να κατεβάσει τον κόσμο στους δρόμους για να αντιμετωπίσει τη βαναυσότητα και τη βία της αστυνομίας. Επομένως, το Ίντερνετ είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο αλλά χωρίς πολιτική συνειδητοποίηση και πραγματική ανάγκη του πληθυσμού για αλλαγή μπορεί να είναι απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας. Σήμερα δεν μπορούμε να επιχειρήσουμε να αλλάξουμε μια κατάσταση ή μια χώρα χωρίς να χρησιμοιήσουμε το Ίντερνετ, αυτό όμως δεν αρκεί για να ξεκινήσουμε μια επανάσταση ή να κάνουμε τον κόσμο να εξεγερθεί ενάντια στις δικτατορίες. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ που με ακούσατε.

Ο Fathi Mohammed Baja και ο Ashour Bourashed, εκπρόσωποι του Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου της Λιβύης, συζητούν για την Λιβυκή επανάσταση δύο μήνες πριν την πτώση του καθεστώτος του Καντάφι. Υποστηρίζουν ότι η Επανάσταση στην Λιβύη “μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο από την οπτική γωνία των επαναστάσεων στις άλλες αραβικές χώρες”, ειδικά της Αιγύπτου και της Τυνησίας. Η Αραβική άνοιξη, κατά την άποψη τους, δεν ενθαρρύνθηκε από τυχαία γεγονότα αλλά υπήρξε “μια μεταμόρφωση στον τρόπο σκέψης του αραβικού λαού, που αφορά τη σχέση ανάμεσα στους κυβερνώντες και τους κυβερνόμενους και της αντίληψή τους για μια δίκαιη κοινωνία”.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η επανάσταση στη Λιβύη επηρεάστηκε από τις προηγούμενες εξεγέρσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο, ακόμη και τις αποτυχημένες όπως στο Μπαχρέιν ή εκείνες που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη στην Υεμένη και στη Συρία;


Ashour Bourashed: Οι εξελίξεις στη Λιβύη μπορούν να γίνουν αντιληπτές μόνο από την οπτική γωνία των επαναστάσεων στις άλλες αραβικές χώρες. Όλες αυτές οι επαναστάσεις δεν στοχεύουν πρωταρχικά στην εκθρόνιση ή την εναλλαγή των κυβερνώντων που είχαν αυταρχική πολιτική εξουσία στις χώρες τους. Αντίθετα, οι επαναστάσεις έλαβαν υπόψη την λαϊκή επιθυμία για αλλαγή του καθεστώτος που έχει εγκαθιδρυθεί στις αραβικές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες.


Αυτή είναι μια ιστορική στιγμή για τον αραβικό κόσμο. Οι επαναστάσεις δεν ενθαρρύνθηκαν από τυχαία γεγονότα. Βιώνουμε μια μεταμόρφωση στον τρόπο σκέψης του αραβικού λαού, που αφορά τη σχέση ανάμεσα στους κυβερνώντες και τους κυβερνόμενους και την αντίληψή τους για μια δίκαιη κοινωνία.


Η ανάπτυξη νέων τεχνολογιών επικοινωνίας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, καθώς βοηθάει τις ιδέες, τους τρόπους οργάνωσης και τις κοινές επαναστατικές εμπειρίες να ταξιδεύουν γρήγορα στην αραβική περιοχή.


Fathi Mohammed Baja: Ο λιβυκός λαός είχε κάνει διάφορες απόπειρες εξέγερσης εναντίον του καθεστώτος Καντάφι στο παρελθόν, κατά τις δεκαετίες του 1970, 1980 και 1990. Οι εξεγέρσεις αυτές απομονώθηκαν όμως σχετικά εύκολα και καταπνίχτηκαν από το καθεστώς. Αυτό που διαφοροποίησε την τωρινή επανάσταση είναι ότι οι επαναστάσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο έσπασαν το φράγμα του φόβου απέναντι στα αυταρχικά καθεστώτα του αραβικού κόσμου. Σκεφτήκαμε: “Εάν οι Αιγύπτιοι και οι Τυνήσιοι μπορούν να στριμώξουν τις κυβερνήσεις τους στη γωνία, γιατί εμείς να μην μπορούμε;”


Η δεύτερη έμπνευση που παρείχαν οι επαναστάσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο είναι η χρήση των ψηφιακών δικτύων όπως το Facebook και το Twitter ως μέσα οργάνωσης κατά του καθεστώτος. Οι διαμαρτυρίες την «Ημέρα της Οργής», που εξαπλώθηκαν στις 17 Φεβρουαρίου 2011 σε όλη τη Λιβύη, γεννήθηκαν και συντονίστηκαν μέσα σ’ αυτά τα δίκτυα, τα οποία το καθεστώς Καντάφι δεν ήξερε πώς να ελέγξει.


Π.Χ.: Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης έχει τακτικές επαφές με τα κινήματα στην Αίγυπτο και την Τυνησία; Θεωρείτε ότι αποτελείτε μέρος του ευρύτερου κινήματος που στοχεύει στην εγκαθίδρυση της δημοκρατίας στον αραβικό κόσμο;


Fathi Mohammed Baja: Υπάρχει μια στενή σχέση από την πρώτη μέρα της επανάστασης. Στις 17 Φεβρουαρίου 2011 μια αντιπροσωπεία από την πλατεία Ταχρίρ ήρθε στη Βεγγάζη για να εκφράσει την υποστήριξή της στον λιβυκό λαό, φέρνοντας, επίσης, και ιατρική βοήθεια και εξοπλισμό.


Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης ενθαρύννει επίσημες και ανεπίσημες σχέσεις με τα επαναστατικά κινήματα στην Αίγυπτο και την Τυνησία. Επισήμως, υπάρχει τακτική ανταλλαγή επισκέψεων ανάμεσα στα μέλη του Συμβουλίου μας και τα μέλη πολλών πολιτικών κομμάτων τόσο από την Αίγυπτο όσο και από την Τυνησία. Υπάρχει, επίσης, στενή συνεργασία σε επίπεδο κοινωνίας των πολιτών: υπάρχει συνεργασία ομάδων για τα πολιτικά δικαιώματα, υπάρχουν συνεργατικά προγράμματα ανάμεσα σε ομάδες καλλιτεχνών στις χώρες αυτές κ.λ.π.


Π.Χ.: Μια βασική διαφορά στην περίπτωση της Λιβύης είναι ότι η επανάσταση αναπτύσσεται διεξάγοντας έναν πόλεμο κατά του καθεστώτος. Σας ανησυχεί που αυτή η αναγκαία στρατικοποίηση της επανάστασης μπορεί να εμποδίσει την ανάπτυξη των δημοκρατικών δομών και θεσμών μέσα στην ίδια τη Λιβύη;


Ashour Bourashed: Ύστερα από την εμπειρία της 42χρονης δικτατορίας υπό του Καντάφι, υπάρχει μια γενικευμένη θέληση από τον λιβυκό λαού να ανατρέψει όλες τις υπάρχουσες αυταρχικές δομές.


Fathi Mohammed Baja: Το καθεστώς Καντάφι είναι βάναυσο και ξέραμε ότι ήταν διατεθειμένο να χρησιμοποιήσει όλα τα αναγκαία μέσα για να καταστείλει την επανάσταση. Όμως, ύστερα από την απελευθέρωση της ανατολικής πλευράς της Λιβύης μέσα σε 4-5 μέρες, όλοι περίμεναν πως θα χρειάζονταν λίγες μέρες ακόμη για την απελευθέρωση και της δυτικής πλευράς. Αρχικά, δεν πιστεύαμε ότι θα αναγκαζόμασταν σε έναν γενικευμένο πόλεμο εναντίον του στρατού του Καντάφι.


Υπάρχει μια μεγάλη δυσκολία στην εφαρμογή μιας δημοκρατικής διαδικασίας εν μέσω πολέμου. Αυτή τη στιγμή έχουμε μια διπλή πρόκληση. Ο πρώτος στόχος μας είναι η επασύνδεση της Λιβύης με στρατιωτικά μέσα ή με μία οποιαδήποτε διεθνή συμφωνία που θα μπορούσε να διαπραγματευτεί και να ορίσει ξανά την Τρίπολη ως πρωτεύουσα. Το δεύτερο καθήκον μας είναι να δημιουργήσουμε δημοκρατικούς θεσμούς και η εφαρμογή του κράτους δικαίου. Ωστόσο, αν δεν ανατρέψουμε τον Καντάφι, μια ολοκληρωμένη δημοκρατική μεταμόρφωση δεν είναι δυνατή.


Ashour Bourashed: Ένα βασικό πρόβλημά ήταν η απουσία ενός κατάλληλου στρατού στη Λιβύη. Το καθεστώς είχε ουσιαστικά σχηματίσει εθνοφρουρές των οποίων η αποστολή ήταν η προστασία του Καντάφι και της οικογένειάς του και η καταστολή του πληθυσμού. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης, ο κόσμος ήταν οπλισμένος με μικρά όπλα που έκλεβε από αστυνομικά τμήματα. Με τέτοια μικρά όπλα απελευθερώθηκε η ανατολική πλευρά, χωρίς να υπάρξει μεγάλη αντίσταση, καθώς δεν υπήρχαν εσωτερικές διαμάχες στον λαό: όλοι ήταν ενωμένοι ενάντια στο καθεστώς.


Δεν φοβόμαστε ότι η δημοκρατική αλλαγή κινδυνεύει. Το κύριο ενοποιητικό σημείο του επαναστατικού κινήματος είναι η επιθυμία αλλαγής του πολιτικού συστήματος, η επιθυμία δημιουργίας ενός δημοκρατικού κράτους.


Fathi Mohammed Baja: Το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο συμφώνησε και δημοσίευσε πρόσφατα το κοινό όραμά του για το μελλοντικό δημοκρατικό κράτος της Λιβύης. Το όραμα αυτό προτείνει ένα συνταγματικό κράτος, με σαφή διαχωρισμό εξουσιών, με πολυκομματικό πολιτικό σύστημα, με ένα ελεύθερο και ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα, μια ελεύθερη κοινωνία των πολιτών βασισμένη στην αρχή της ανεκτικότητας, μια αντίληψη δικαιωμάτων και καθηκόντων βασισμένη στην υπηκοότητα και όχι στις φυλετικές πεποιθήσεις, και ένα διαχωρισμό ανάμεσα στη θρησκευτική και την πολιτική σφαίρα. Το Συμβούλιο συμφωνεί επίσης σε έναν οδικό χάρτη που ορίζει τη μελλοντική δημοκρατική μετάβαση κατά την περίοδο μεταξύ της πτώσης του Καντάφι και της ανόδου του συνταγματικού κράτους. Αυτός ο οδικός χάρτης προβλέπει πως με την πτώση του Καντάφι το Εθνικό Συμβούλιο θα μεταβεί στην Τρίπολη, όπου θα ανακοινώσει την εγκαθίδρυση της νέας Δημοκρατίας της Λιβύης. Στη συνέχεια, θα εκλεγεί μια επιτροπή που θα συντάξει το νέο σύνταγμα και η πρότασή της θα τεθεί σε δημοψήφισμα. Μια άλλη επιτροπή θα εκλεγεί για να ετοιμάσει την αναγκαία νομοθεσία για την οργάνωση προεδρικών και βουλευτικών εκλογών, στις οποίες θα προσκληθούν διεθνείς παρατηρητές. Θα σχηματιστεί μια μεταβατική κυβέρνηση που θα εποπτεύσει αυτή τη μεταβατική περίοδο, αλλά δεν θα επιτραπεί στα μέλη αυτής της κυβέρνησης, όπως και σε όλα τα μέλη του υπάρχοντος Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου, να θέσουν υποψηφιότητα σ’ αυτές τις εκλογές. Θέλουμε επομένως να δείξουμε στον λιβυκό λαό πως δεν επιδιώκουμε την εξουσία, ότι η δημοκρατία μας δεν πρέπει να κυριαρχείται από ορισμένες ισχυρές ομάδες ανθρώπων.


Π.Χ.: Μπορείτε να αναφέρετε μερικά παραδείγματα για το πώς οικοδομούνται οι νέοι θεσμοί στα απελευθερωμένα μέρη της Λιβύης;


Ashour Bourashed: Από τη στιγμή που ξέσπασε η επανάσταση, το πρώτο μας μέλημα ήταν να απαλλάξουμε τη χώρα από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις. Αυτός είναι μέχρι στιγμής ο πρωταρχικός μας στόχος: πώς να διασφαλίσουμε τις απελευθερωμένες περιοχές και πώς να απελευθερώσουμε το δυτικό τμήμα της χώρας.


Fathi Mohammed Baja: Υπάρχουν ωστόσο παραδείγματα οικοδόμησης νέων θεσμών στις απελευθερωμένες πόλεις της Λιβύης. Για παράδειγμα, τα νέα θεσμικά όργανα προσπαθούν να συνδέσουν όσο δυνατόν περισσότερο την ασφάλεια με τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεν θέλουμε να εκτελούμε τους θεσμούς ασφάλειας όπως είχε έκανε ο Καντάφι τα τελευταία 42 χρόνια -ακόμη και κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στις απελευθερωμένες περιοχές η μυστική αστυνομία διαλύθηκε. Οι δυνάμεις ασφαλείας οργανώνονται από τις τοπικές αρχές και δεν ελέγχονται άμεσα από το Εθνικό Συμβούλιο. Οποιοσδήποτε έχει υπηρετήσει το καθεστώς Καντάφι έχει τα ίδια δικαιώματα με οποιονδήποτε άλλο Λίβυο, με μια προϋπόθεση: ότι εκείνος ή εκείνη δεν ενεπλάκησαν σε δολοφονίες ή πράξεις βίας εναντίον της επανάστασης.


Ακόμη κι εκείνοι που ήταν υπεύθυνοι για πράξεις βίας δεν δικάζονται από στρατοδικεία αλλά σε αστικά δικαστήρια, όπου αντιμετωπίζουν μια ανοιχτή, δίκαιη δίκη: έχουν το δικαίωμα να εκπροσωπούνται από έναν δικηγόρο της επιλογής τους και μπορούν να ασκήσουν έφεση.


Μια άλλη θεσμική εξέλιξη στις απελευθερωμένες περιοχές είναι η γέννηση μιας νέας κοινωνίας των πολιτών. Εμείς, ως Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο, δεν συμμετέχουμε στην ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών, θέλουμε να κρατήσουμε αυτό το χώρο ελεύθερο από κυβερνητικές παρεμβάσεις. Μέχρι στιγμής, περισσότερες από 300 οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν δημιουργηθεί στις απελευθερωμένες περιοχές, κι ανάμεσά τους μερικά πολιτικά κόμματα. Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις βασίζονται στην εθελοντική εργασία και ασχολούνται με διάφορα θέματα: την υγεία, το περιβάλλον, τα πολιτικά δικαιώματα κ.λ.π.


Ashour Bourashed: Το Εθνικό Συμβούλιο έχει ζητήσει επίσης τη σύσταση μιας επιτροπής διαφάνειας, από την αρχή της επανάστασης. Αυτή η επιτροπή διαφάνειας είναι εντελώς ανεξάρτητη από το Εθνικό Συμβούλιο και η αποστολή της είναι να επιβλέπει όλες τις οικονομικές συναλλαγές του Συμβουλίου και των τοπικών αρχών. Όλη η ξένη βοήθεια, για παράδειγμα, που έχουμε λάβει μέχρι τώρα και οι τρόποι με τους οποίους δαπανάται ελέγχεται από την επιτροπή διαφάνειας που έχει δικαίωμα παρέμβασης σε περιπτώσεις παραπτωμάτων. Η διαφάνεια είναι μια από τις πολιτικές που θέλαμε να εφαρμόσουμε άμεσα στις απελεθερωμένες περιοχές της Λιβύης.


Π.Χ.: Μια τελευταία ερώτηση με τις επικοινωνίες και την ενημέρωση. Το καθεστώς Καντάφι μεταδίδει ακόμη έναν τεράστιο όγκο προπαγάνδας, τόσο εντός της Λιβύης όσο και στη διεθνή σκηνή κι αυτό γίνεται μέσω διαφόρων διαύλων επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένου του Ίντερνετ. Πώς αντιδρά το Συμβούλιο σε αυτή την προπαγάνδα και πώς επικοινωνεί με τους ανθρώπους που ζουν σε μη απελευθερωμένες περιοχές της Λιβύης;


Fathi Mohammed Baja: Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που συμμετείχαν αρχικά στην ενθάρρυνση της επανάστασης δεν ήταν ούτε ειδικοί των ΜΜΕ ούτε είχαν την επίγνωση της σημασίας των ΜΜΕ στον σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο, καταλάβαμε γρήγορα ότι οι τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας είναι ένα ισχυρό όπλο στον αγώνα μας, εξίσου σημαντικό με τα στρατιωτικά όπλα. Έπρεπε όμως να ξεκινήσουμε από το μηδέν για να οικοδομήσουμε τα δικά μας συστήματα επικοινωνίας και ενημέρωσης.


Αντιμετωπίζουμε ακόμη πολλά προβλήματα σ’ αυτές μας τις προσπάθειες. Ο Καντάφι και το σύστημα που έκτισε είναι πολύ πλούσιοι. Χρηματοδοτεί προγράμματα των ΜΜΕ στη Λιβύη και αγοράζει προβολή στα παγκόσμια ΜΜΕ με δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ εμείς μπορούμε να ξοδέψουμε μόνο μερικές χιλιάδες ευρώ για να αντισταθμίσουμε την προπαγάνδα του. Έχουμε βρει κάποια υποστήριξη, ειδικότερα από το Κατάρ, για να στήσουμε τον δικό μας τηλεοπτικό σταθμό και ανοίγοντας την πόρτα του Αλ-Τζατζίρα για εμάς. Το Αλ-Τζαζίρα βοήθησε την υπόθεση της επανάστασης, παίρνοντας επιτόπιες συνεντεύξεις από ανθρώπους των απελευθερωμένων περιοχών και μέλη του Συμβουλίου, κάνοντας τον αγώνα μας και την πολιτική ατζέντα μας γνωστά σε παγκόσμιο επίπεδο και εκθέτοντας τις βιαιότητες τις βιαιότητες που υπέστη ο λιβυκός λαός από τις εθνοφρουρές του Καντάφι.


Ένα άλλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε είναι η μηχανή προπαγάνδας που έχει κτίσει ο Καντάφι, με τη βοήθεια μιας ομάδας επικοινωνιολόγων που προέρχονται κυρίως από δυτικές χώρες. Στην αρχή, κατηγόρησε το επαναστατικό κίνημα ότι είναι αυτονομιστικό, ότι θέλει να διαλύσει το κράτος της Λιβύης κι αυτή η προπαγάνδα αρχικά είχε κάποια επιρροή στα δυτικά και νότια τμήματα της Λιβύης. Όταν όμως οι άνθρωποι στη Μισράτα (δυτικό τμήμα) και στο Ζιντάν (νότιο τμήμα) επαναστάτησαν, επίσης, ενάντια στο καθεστώς και το συμβούλιο της Βεγγάλης επέμεινε ότι η επανάσταση θα κρατήσει το λιβυκό κράτος ανέπαφο, με πρωτεύουσα την Τρίπολη, η επιχειρηματολογία του Καντάφι έπαψε να έχει οποιαδήποτε λογική.


Στη συνέχεια, ο Καντάφι μας κατηγόρησε ότι είμαστε υποστηρικτές της Αλ Κάιντα, ότι είμαστε στην πραγματικότητα μουσουλμάνοι φοντεμανταλιστές. Ισχυρίστηκε ότι εάν εκείνος έπεφτε, η Λιβύη θα γινόταν ένα άλλο Ιράν ή ένα άλλο κράτος των Ταλιμπάν. Ως απάντηση, ανοίξαμε τα ανατολικά σύνορά μας σε όλα τα δυτικά και αραβικά ΜΜΕ και στους παρατηρητές και τους ζητήσαμε να επισκεφτούν τις απελευθερωμένες περιοχές και να δουν τους πολιτικούς στόχους της επανάστασης και τον τρόπο οργάνωσης της ζωής των τοπικών κοινωνιών.


Έχουμε αντιμετωπίσει επίσης αυτή την κατηγορία ζητώντας από τους μαχητές μας, ακόμη κι εκείνους που πολεμούν στο μέτωπο, να ξυρίζονται και να πλένονται τακτικά, για να αποτρέψουμε έτσι την προπαγανδιστική μηχανή του Καντάφι από το να αρπάξει την ευκαιρία να μεταδίδει εικόνες γενειοφόρων, δήθεν μουσουλμάνων τρομοκρατών, που μάχονται στο πλευρό μας.


Το τελευταίο τέχνασμα της προπαγάνδας του Καντάφι είναι ότι τώρα ισχυρίζεται ότι είναι Λίβυος υπήκοος κι έχει το δικαίωμα να παραμείνει στη Λιβύη ακόμη κι αν η επανάσταση καταφέρει να τον ρίξει. Πώς μπορούμε όμως να επιτρέψουμε κάτι τέτοιο, όταν έχει σκοτώσει περισσότερους από 30.000 συμπολίτες μας;


Για να προσεγγίσουμε τον πληθυσμό στις μη απελευθερωμένες περιοχές, στήσαμε δυο ραδιοφωνικούς σταθμούς και ο ένας απ’ αυτούς είναι αρκετά ισχυρός ώστε να φτάνει μέχρι την Τρίπολη. Στήσαμε, επίσης, δυο τηλεοπτικούς σταθμούς -ο ένας είναι διαθέσιμος, μάλιστα, μέσω δορυφόρου και μπορεί να παρακάμψει τις παρεμβολές του καθεστώτος στην Τρίπολη. Τώρα, μεταδίδεται μέσω Κατάρ, αλλά βρίσκεται στη διαδικασία να μεταφερθεί στη Βεγγάζη.


Επίσης, λαμβάνουμε βοήθεια από τους συμμάχους μας στη διεθνή κοινότητα και τα αυτόματα αεροπλάνα τους. Σχεδόν κάθε μέρα, αυτά τα αεροπλάνα ρίχνουν στην Τρίπολη μισό εκατομμύριο φυλλάδια. Τα φυλλάδια αυτά περιέχουν συνήθως σύντομα μηνύματα, όπως «Αγωνιζόμαστε για μια Λιβύη, με πρωτεύουσα την Τρίπολη». «Περιμένουμε την εξέγερσή σας». «Θα συνεχίσουμε να πολεμάμε μέχρι να απελευθερωθεί η Λιβύη». Μερικά περιέχουν εικόνες από το χάρτη της Λιβύης, που δείχνουν την προέλαση των επαναστατικών στρατιωτικών δυνάμεων.


Δεν είναι εύκολο να πολεμήσουμε την μηχανή προπαγάνδας του Καντάφι, αλλά τώρα αρχίζουμε να μαθαίνουμε.



———————–

Ο Fathi Mohammed Baja και ο Ashour Bourashed μίλησαν στον Παύλο Χατζόπουλο όταν επισκέφτηκαν την Αθήνα τον Ιούλιο του 2011.

constitution-making … [is] the foremost and the noblest of all revolutionary deeds.
Hannah Arendt, On Revolution

Το «Κουτί της Πανδώρας» του Κώστα Βαξεβάνη στη ΝΕΤ στις 6 Ιουνίου 2011 έκλεισε το πρόγραμμα για τις διαδηλώσεις των «αγανακτισμένων» με τον Νίκο Ξυλούρη να ερμηνεύει την «Μπαλάντα του κυρ-Μέντιου» του Κώστα Βάρναλη. Αρχικά, φάνηκε αυτό ως μια επιλογή υπέρ της ηρωικής αντίστασης των διαδηλωτών στην Πλατεία Συντάγματος. Υπάρχει όμως και μία αιρετική ανάγνωση της διαδήλωσης, η οποία αναδύεται μέσα από το ποίημα.


Γράφει ο Βάρναλης: «Mεροδούλι, ξενοδούλι!/ Δέρναν ούλοι: αφέντες, δούλοι·/ ούλοι: δούλοι, αφεντικό/ και μ’ αφήναν νηστικό». Ο ομώνυμος αφηγητής εξηγεί τη γέννηση της ταξικής του συνείδησης εξαιτίας της εκμετάλλευσης του αφέντη του. Κατά τους διαδηλωτές, οι αφέντες είναι οι πολιτικοί, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τον κοσμάκη που τώρα καλείται να κάνει θυσίες προκειμένου να διορθώσει οικονομικές ατασθαλίες για τις οποίες ουδεμία ευθύνη φέρει. Συναφεντάδες είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης τα οποία – κατά την ίδια λογική – έχουν ενεργήσει ως συμπαραστάτες της πολιτικής ολιγαρχίας.


Η αναδίπλωση αυτής της ταξικής συνείδησης φέρει δύο μορφές. Πρώτον, είναι η συνειδητοποίηση της δραματικής στιγμής στην οποία έχει βρεθεί η Ελλάδα. Η κατάσταση, κατά τους «αγανακτισμένους», έχει φτάσει στο απροχώρητο. Εξού και η απαξίωση της επιρροής οποιαδήποτε πολιτικού κόμματος. Εξού και η συρροή στο Σύνταγμα ανθρώπων που πάντα ήταν απολίτικοι ή που δεν είχαν συμμετάσχει στα πολιτικά για χρόνια. Εξού και η επιμονή κάποιων από τους διαδηλωτές, οι οποίοι επέμεναν στο πρόγραμμα ότι η διαμαρτυρία τους είναι κοινωνική – κι όχι πολιτική. Το όλο κοινωνικό φάσμα βρίσκεται σε πρωτοφανή κίνδυνο, κι επομένως επιβάλλεται η αγανάκτηση.


Δεύτερον, η ταξική συνείδηση εκφράζεται με το αίτημα για άμεση δημοκρατία. Αυτό το αίτημα ξενικά από την παρατήρηση ότι οι – ξεδιάντροποι – βουλευτές έχουν έμπρακτα υπονομεύσει την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Μία υπονόμευση που συνίσταται πρωταρχικά στο ότι εκλέγονται στην έδρα τους και κατόπιν δεν δίνουν σημασία στους πολίτες ψηφοφόρους. Τουναντίον, η άμεση δημοκρατία, όπως εξασκείται μπροστά από τη διεφθαρμένη Βουλή από τους «αγανακτισμένους», δίνει σ’ όλους τη δυνατότητα να εκφράσουν την άποψή τους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η Πλατεία Συντάγματος μετατρέπεται σε νέα Αγορά της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας.


Αυτή η έκφραση της ταξικής συνείδησης ταίριαζε με μερικά με τα συναισθήματά μου, όταν έφτασα στην Αθήνα πριν από δέκα μέρες – μετά από απουσία τριών ετών – και διψασμένος για «επανάσταση» κατέβηκα στο Σύνταγμα και συναναστράφηκα με τους διαδηλωτές. Προερχόμενος από μια άκρως καπιταλιστική χώρα όπου η διαμαρτυρία είναι σχεδόν ανύπαρκτη – την Αυστραλία – ήθελα να πιστέψω ότι θα ζούσα κι εγώ με τους αγανακτισμένους ένα νέο Μάη του ’68 με «αιτήσεις για το αδύνατον».


Κι αν αυτές οι σκέψεις όμως μου περνούσαν από το μυαλό, η συνέχεια του τραγουδιού του Βάρναλη μου υπενθύμισε ότι η γέννηση της ταξικής συνείδησης μπορεί να έχει και ασυνείδητες επιπτώσεις: «Aνωχώρι, Kατωχώρι,/ ανηφόρι, κατηφόρι/ και με κάμα και βροχή,/ ώσπου μού βγαινε η ψυχή./ / Eίκοσι χρονώ γομάρι/ σήκωσα όλο το νταμάρι/ κ’ έχτισα, στην εμπασιά/ του χωριού, την εκκλησιά». Ο ένας αφέντης αντικαθίσαται εύκολα από έναν άλλο, αόρατο κι άφωνο αλλά εξίσου αμείλικτο – ένα αφέντη για το οποίον γίνεσαι δούλος χωρίς καν να το αντιλαμβάνεσαι. Αυτοί οι τελευταίοι στίχοι με ανάγκασαν να αναθεωρήσω την αρχική αντίληψή μου και να δω την αγανάκτηση των συγκεντρωμένων ως μία κατ’ εξοχήν θρησκευτική έκφραση.


Εφόσον συμφωνήσουμε να αντιληφθούμε τη θρησκευτικότητα ως μία λογική μορφή κι όχι απλά και μόνο ως την γραμμή μίας επίσημης εκκλησιαστικής εξουσίας, τότε είναι εύκολο να διακρίνουμε τη θρησκευτική διάσταση των δύο μορφών της επιφαινόμενης γέννησης της ταξικής συνείδησης των «αγανακτισμένων». Πρώτον, η ρητορική διάσταση της αίσθησης της κρίσης είναι η ρητορική της αποκάλυψης, την οποία βρίσκουμε όχι μόνο στο τελευταίο βιβλίο της Καινής Διαθήκης, αλλά και σε πλήθος ιστορικών πεπραγμένων. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ επισταμένως στη ρητορική κατά την οποία η «άρρωστη» Ελλάδα χρειαζόταν την άμεση «χειρουργική» επέμβαση κάποιων συνταγματαρχών προκειμένου να «επιβιώσει» από την «αρρώστια» του κουμμουνισμού – μία «ιατρική επέμβαση» που είχε για φάρμακο τον ορθόδοξο εθνικισμό. Και πλήθος άλλων παραδειγμάτων από την ρητορική των χριστιανοφρονούντων βρίσκονται στην ιστορία.


Κι όπως εξάλλου επιχειρηματολογεί η Ναϊόμι Κλάην στο πρόσφατο βιβλίο της «The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism», η ρητορικής της αποκαλυπτικής κρίσης χαρακτηρίζει την νεοφιλελεύθερη εκμετάλλευση πολιτικών και οικονομικών προβλημάτων. Με άλλα λόγια, η ρητορική που αναφέρεται στο «τέλος του κόσμου μας» προέρχεται μεν από θρησκευτικά κείμενα, αλλά και ταυτόχρονα χρησιμοποιείται από φιλεκκλησιαστικές και νεοφιλελεύθερες δυνάμεις. Η όποια κρίση είναι εξίσου σημαντική με την έκφρασή της, καθώς κα με το πώς αυτή η έκφραση εξυπηρετεί – εκούσια ή ακούσια – συγκεκριμένα συμφέροντα.


Δεύτερον, η ιδέα της άμεσης δημοκρατίας που αναδύεται στο Σύνταγμα έχει μία μεγάλη διαφορά από την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία. Ενώ οι αγανακτισμένοι δίνουν σε όλους φωνή προκειμένου να αναδείξουν τον εξευτελισμό των κρατικών θεσμών, η άμεση δημοκρατία των Αθηναίων ήταν τουναντίον μία μορφή προστασίας και αναθεώρησης των θεσμών. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης στην όγδοη παράγραφο της «Αθηναίων πολιτείας» μας λέει για τον περίφημο νόμο του Σόλωνα που εξοστράκιζε όποιον δεν συμμετείχε σε πολιτικές διαμάχες. Με άλλα λόγια, η άμεση δημοκρατία είναι το αντίθετο από την απαξίωση των θεσμών.


Η άρνηση των θεσμών που προβάλουν οι «αγανακτισμένοι» σε συνδυασμό με την δήθεν ελευθερία να εκφράσουν όλοι τις απόψεις τους οδηγεί στη δεύτερη εισβολή της θρησκευτικότητας. Όταν ο Λούντβικ Βιτκενστάην γράφει ότι «ο άνθρωπος οφείλει να σιωπά όταν φτάνει στα όρια της γνώσης του», αυτό είναι ταυτόχρονα ένα κάλεσμα στον πολίτη να εκφράσει απόψεις με επιχειρήματα που η λογική μπορεί να κρίνει ως ορθα ή ως λανθασμένα. Τουναντίον, όταν όλες οι απόψεις είναι ισόβαρες και μάλιστα εκφρασμένες εκτός θεσμικού πλαισίου, τότε η λογική πάει περίπατο. Είναι μόνο μία επίφαση ελευθερίας να μπορεί κανείς να πει ό,τι θέλει όταν τα λεγόμενα αυτά πλέον δεν χρειάζεται να έχουν καν ένα δημόσιο αντίκρισμα – όταν τα λεγόμενα είναι καθαρά ιδιωτικές απόψεις. Η σιωπή, σε αντίθεση με τον Βιτκενστάην, τώρα δεν αναγράφεται στον άνθρωπο, αλλά σε αυτόν που είναι αμίλητος γιατί είναι η προϋπόθεση της ομιλίας. Δηλαδή στον «θεό». Ο άκρατος λόγος είναι λόγος θεοκρατικός. Που επίσης σημαίνει: η χωρίς όρια ελευθερία του λόγου δένει με αόρατα δεσμά στους ομιλητές.


Η κατάληξη της μπαλάντας – το ρεφρέν που τραγουδά ο Ξυλούρης – παίρνει από αυτή την οπτική γωνία μία ιδιαίτερη διάσταση: «Xάιντε θύμα, χάιντε ψώνιο,/ χάιντε Σύμβολον αιώνιο!/ Aν ξυπνήσεις, μονομιάς/ θά ρτει ανάποδα ο ντουνιάς». Αντί για τη ρητορική της αποκάλυψης την οποία επικαλούνται οι «αγανακτισμένοι» και η οποία οδηγεί στην θρησκευτικότητα, ο Βάρναλης επικαλείται τη ρητορική της αφύπνισης. Κοιμούμενος είναι όποιος είναι δέσμιος μίας αόρατης κι ως εκ τούτου ισχυροποιημένης λογικής εξουσίας. Η αφύπνιση – το κατ’ εξοχήν ρητορικό σχήμα της επανάστασης – φέρνει τα πάνω κάτω.


Μπορεί να λάβει χώρα μία τέτοια αφύπνιση στην πλατεία; Είναι δυνατόν να διαδραματιστεί στο Σύνταγμα μία πραγματική επανάσταση; Αυτό θα είναι αδύνατον όσο εξακολουθεί η ναρκισσιστική άρνηση των θεσμών, καθώς τότε «μόνο ένας άλλος θεός θα μπορέσει να μας σώσει» – και σίγουρα αργά ή γρήγορα ένας τέτοιος θεός θα μας κάνει την χάρη να μας εξουσιάσει. Είναι όμως δυνατή μία τέτοια επαναστατική αφύπνιση, αλλά μόνο αν τα οποιαδήποτε κουζινικά κύμβαλα γυρίσουν «ανάποδα», προς τις ιδιωτικές φωνές της δήθεν άμεσης δημοκρατίας. Δηλαδή, μόνο αν οι επαναστατούντες αποτινάξουν τον ιδιωτικισμό προκειμένου να υπερασπιστούν τον δημόσιο λόγο. Διότι η επανάσταση προϋποθέτει την επιθυμία όχι της κατάργησης, αλλά της αναδιάρθρωσης των θεσμών.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό σχετικά με το συνεχιζόμενο κύμα των αραβικών εξεγέρσεων δεν είναι μόνο η ιστορική σπουδαιότητα και η εκπληκτική ταχύτητα της διαδοχής σε τόσες πολλές χώρες, αλλά επίσης οι διαφορετικοί και σύνθετοι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας έχουν άρρηκτα εγχυθεί μέσα τους. Πράγματι, ορισμένα απ’αυτά υπήρξαν τόσο τολμηρά ώστε να τα ονομάσουν “Επαναστάσεις του Twitter” ή “Επαναστάσεις του Facebook”, σε αναγνώριση του εξέχοντος ρόλου που έπαιξαν τα νέα κοινωνικά μέσα ενημέρωσης είτε στον συντονισμό των μαζικών διαμαρτυριών, τη μετάδοση εικόνων σε πραγματικό χρόνο και την επικαιροποιημένη ενημέρωση ή στις διαδικασίες μετάδοσης τους στην αραβική περιοχή. Αυτό, ωστόσο, δεν αποδίδει αρκετά καλά τις εμπλεκόμενες πολιτικές και μιντιακές πολυπλοκότητες ή την αμοιβαία αλληλεπίδρασή τους μέσα στο χρόνο. Εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τους πολύπλοκους τρόπους με τους οποίους τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας επέδρασαν σε αυτά τα αξιοσημείωτα ιστορικά γεγονότα, τα διευκόλυναν και τα μετέδωσαν σε όλο τον κόσμο, πρέπει να διευρύνουμε το πλαίσιο αναφοράς μας πέρα από τα ίδια τα γεγονότα των εξεγέρσεων και να δούμε τους ποικίλους, περίπλοκους και αλληλοδιεισδυτικούς τρόπους με τους οποίους το σημερινό περιβάλλον των ΜΜΕ όχι μόνο επέδρασε σ’ αυτά αλλά χρησιμοποιήθηκε για να τα ενεργοποιήσει, διεισδύοντας στην αναπτυσσόμενη τροχιά τους και στις ισχυρές αντανακλάσεις τους στον κόσμο. Εδώ σημειώνουμε δέκα διαφορετικές μορφές εγγραφής στα ΜΜΕ και στις επικοινωνίες, που η καθεμιά από αυτές απαιτεί περαιτέρω έρευνα και ακαδημαϊκή προσοχή κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


1. Αρχικά, πρέπει να ερευνήσουμε πώς τα κρατικά αραβικά ΜΜΕ εξυπηρέτησαν τη νομιμοποίηση των πολιτικών καθεστώτων τους και πώς, επίσης, περιθωριακά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν τόσο καίριο ρόλο με τις αναφορές τους. Αυτό περιλάμβάνει την εντυπωσιακά εμφανή σιωπή των δυτικών ΜΜΕ απέναντι στην καθημερινή καταπίεση της πολιτικής διαφωνίας, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις προγενέστερες αναδυόμενες διαμαρτυρίες, τη στιγμή που αναφέρονταν, χωρίς να ασκούν κριτική, στις πρωτοβουλίες των δικών τους κυβερνήσεων σε σχέση με το εμπόριο και τα όπλα και τις συμφιλιωτικές διπλωματικές σχέσεις που στήριζαν αυτά τα καθεστώτα στην εξουσία. Εάν τα δυτικά ΜΜΕ είχαν ασκήσει έναν πιο ανεξάρτητο και ενεργά κριτικά ρόλο, είναι σαφές ότι οι αραβικές εξεγέρσεις του 2011, μολονότι θα προκαλούσαν έκπληξη και πάλι για την ταχύτητα και το εύρος τους, το ερώτημα είναι αν θα μπορούσαν να είχαν γίνει καλύτερα αντιληπτές, αφού θα είχε προηγηθεί η εξιστόρηση της αυξανόμενης πολιτική απογοήτευσης και απελπισίας.


2. Μολονότι τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν έναν εκδημοκρατιστικό ρόλο στην πολιτική προπαρασκευαστική περίοδο που οδήγησε στις εξεγέρσεις του 2011, ο παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός του καταναλωτισμού και της κανονιστικής αντίληψης των δυτικών δημοκρατιών έχει δημιουργήσει ένα σιωπηρό σκηνικό για τα εν λόγω γεγονότα. Οι νέοι που συνδέθηκαν στα δυτικά μέσα ενημέρωσης και βυθίστηκαν στις ευρύτερες πολιτισμικές ροές που ομαλοποιούν τις δημοκρατικές πρακτικές και τα πολιτικά δικαιώματα καθώς και την επιδεικτική κατανάλωση, έγιναν ένα καθιερωμένο επικοινωνιακό φόντο σε ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου παρά τις εντάσεις και τις αντιφάσεις που συνεπάγουν τις «ταλανιζόμενες» θρησκευτικές αρχές και πατριαρχικές δομές της κυριαρχίας.


3. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, την «Social Media in the Arab World» (Ghannam 2011), που δημοσιεύτηκε την επομένη των εξεγέρσεων στην Τυνησία και την Αίγυπτο, «ο αραβικός κόσμος βίωσε την άνοδο των ανεξάρτητων δραστήριων κοινωνικά μέσων μαζικής ενημέρωσης και τη σταθερά αυξανόμενη συμμετοχή των πολιτών στο Διαδίκτυο που αναμένεται να προσελκύσει 100 εκατομμύρια Άραβες χρήστες μέχρι το 2015». Και καταλήγει: «Αυτά τα κοινωνικά δίκτυα ενημερώνουν, κινητοποιούν, ψυχαγωγούν, δημιουργούν κοινότητες, αυξάνουν τη διαφάνεια και επιδιώκουν να καταστήσουν τις κυβερνήσεις υπόλογες» ( Ghannam 2011: 4). Αυτά τα νέα εργαλεία κοινωνικότητας και συντροφικότητας αποδεικνύονται λοιπόν «εκδημοκρατιστικά» με την έννοια ότι διευκολύνουν την πολλαπλή αλληλεπίδραση και την συναναστροφή στην καθημερινή ζωή, αλλά παρέχουν, επίσης, πιθανά πρότυπα πολιτικής συμπεριφοράς και πολιτικής δράσης.


4. Οι ισχυρισμοί για την δύναμη των νέων κοινωνικών μέσων ενημέρωσης να υποδαυλίσουν την διαμαρτυρία και την επανάσταση αποβαίνουν εις βάρος του κεντρισμού και του τεχνολογικού ντετερμινισμού στα ΜΜΕ, θεωρητικά, δείχνουν να συσκοτίζουν το έργο των προηγούμενων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων όπως και τις συνειδητές ενέργειες ανθρώπινων όντων που επιδιώκοντας την πολιτική αλλαγή είναι έτοιμα να αντιπαρατεθούν στον κρατικό εκφοβισμό και τη βία. Κατά τον ίδιο τρόπο, όμως, ισχυρισμοί που απλώς απορρίπτουν τον σημαντικό ρόλο των νέων μέσων στην προάσπιση μη ιεραρχικών πολιτικών κινημάτων ευρείας βάσης και στον συντονισμό και τη διοχέτευση του δημογραφικού βάρους τους σε πραγματική δημοκρατική εξουσία, δεν κατανοούν την αλλαγμένη φύση του σημερινού περιβάλλοντος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών ή πώς αυτό μπορεί τώρα να χρησιμοποιηθεί από ακτιβιστές και διαδηλωτές και να ενσταλαχτεί δημιουργικά μέσα στην πολιτική μάχη. Τα νέα social media μοιάζουν να επιχειρούν, συχνά μαζί με τα κυρίαρχα ΜΜΕ, να δρουν ως φύλακες των ελεγχόμενων, από το κράτος, εθνικών ΜΜΕ, ειδοποιώντας τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ για γεγονότα αυξανόμενης αντιπαράθεσης και διαφωνίας και παρέχοντας ακατέργαστες εικόνες από τα γεγονότα για ευρύτερη διάδοση. Με τη σειρά τους, τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου του Al-Jazeera, διανέμουν πλήθος ενοχλητικών σκηνών και αναφορών για τις εξεγέρσεις, στις οποίες υπάρχει εύκολη πρόσβαση μέσω του You Tube της Google. Οι κυρίαρχες εφημερίδες και ραδιοφωνικοί σταθμοί ενσωματώνουν όλο και περισσότερο στις ηλεκτρονικές μορφές τους απευθείας συνδέσεις με τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενεργώντας αποτελεσματικά ως πύλη στις επικαιροποιημένες ροές επικοινωνίας και στην συνεχή ροή απευθείας εικόνων από τις ίδιες τις διαμαρτυρίες. Αυτό το κινούμενο σύμπλεγμα αλληλοδιεισδυτικών ροών επικοινωνίας και η πολιτική αποτελεσματικότητά τους σε σχέση με τις διάφορες εξεγέρσεις, απαιτεί προσεκτική τεκμηρίωση και συγκριτική ανάλυση τους κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


5. Τα τελευταία χρόνια, δεν είναι μόνο οι ακτιβιστές που ασχολούνται όλο και περισσότερο με τα ΜΜΕ, αναπτύσσοντας νέα social media για να οργανώνουν και να συντονίζουν διαδηλώσεις και να διανέμουν πληροφορίες τακτικής κ.ο.κ., αλλά και τα αυταρχικά καθεστώτα. Οι αραβικές εξεγέρσεις παρήγαγαν πολλές περιπτώσεις καθεστώτων που προσπάθησαν να λογοκρίνουν και να περιορίσουν τη ροή των εικόνων και της πληροφόρησης βάζοντας «φραγή» στο Ίντερνετ, εποπτεύοντας τις τηλεπικοινωνίες και παρεμποδίζοντας τη δουλειά ξένων δημοσιογράφων μέσω προσωπικού εκφοβισμού, στοχεύοντας σε συγκεκριμένα ξένα ειδησεογραφικά γραφεία ή απλώς αρνούμενα να χορηγούν σε δημοσιογράφους άδειες και πρόσβαση στη χώρα. Όπως δείχνει ο Evgheny Morozov (2011) στο βιβλίο του The Net Delusion, το Ίντερνετ δεν αποτελεί προνόμιο όσων έχουν δημοκρατικές τάσεις. Εδώ και κάποιο διάστημα, τα καταπιεστικά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο αναπτύσσουν ψηφιακή λογοκρισία και εποπτικές δυνατότητες και συμμετέχουν σε επιθέσεις στον κυβερνοχώρο και στη στόχευση ακτιβιστών και διαφωνούντων στα μέσα. Είναι περιττό να πούμε πως τα ελεγχόμενα από το κράτος ΜΜΕ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για Τύπο, τηλεόραση ή ραδιόφωνο, εξυπηρετούν πλήρως προπαγανδιστικούς στόχους όταν τα καταπιεστικά καθεστώτα αμφισβητούνται. Ωστόσο, τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν έχουν στα χέρια τους όλα τα χαρτιά της τεχνολογίας και όλο και περισσότερο οι ακτιβιστές που ασχολούνται με τα ΜΜΕ αλλάζουν και μοιράζονται τα δικά τους, για να βοηθήσουν εκείνους τους διαμαρτυρόμενους που επιχείρησαν να παρακάμψουν τους ελέγχους και να αποκτήσουν επικοινωνιακή πρωτοβουλία (αμέτρητα παραδείγματα της κατάστασης αυτής παρατηρήθηκαν στις εξεγέρσεις).


6. Υπάρχει μια δικαιολογημένη επιφυλακτικότητα από πολλούς μελετητές των ΜΜΕ σε ό,τι αφορά τις αιτίες της μεταδοτικότητας των μέσων, εξαιτίας της τάσης τους να θεωρούν τη συλλογική αντίσταση αποπολιτική και παθολογική. Η διάδοση των εξεγέρσεων από τη μια αραβική χώρα στην άλλη σε ρυθμούς που κόβουν την ανάσα, δείχνει παρόλα αυτά τους εμφανείς τρόπους που η σύγχρονη επικοινωνία της διαφωνίας μπορεί να βοηθήσει στην ενθάρρυνση των άλλων, να παράσχει πρότυπα δράσης και συνεπώς να απελευθερώσει δεσμευμένες πολιτικές δυνάμεις αλλαγής.


7. Τα Μ.Μ.Ε. εισάγουν το πλαίσιο των πολιτικών εξεγέρσεων και των μαζικών διαμαρτυριών σε σχέση με το πώς ορίζονται και σχεδιάζονται στη διεθνή σκηνή, ειδικά καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις αποσταθεροποιούν τα εν λόγω καθεστώτα. Ενώ αρχικά οι δυτικές κυβερνήσεις φάνηκαν να αιφνιδιάζονται από την έκπληξη και την ταχύτητα των αραβικών εξεγέρσεων και να υπεκφεύγουν σε ό,τι αφορά τις πιθανές αιτίες τους, τη δημογραφική σύνθεση και τη νομιμότητά τους (ειδικά σε ό,τι αφορά την κυριότερη σύμμαχό τους στη Μέση Ανατολή, την Αίγυπτο), τα ειδησεογραφικά ΜΜΕ στο Ηνωμένο Βασίλειο, από την άλλη, φάνηκαν να αναγνωρίζουν από πολύ αρχή τους στόχους, την έννοια και τις αιτίες της δυσαρέσκειας εκείνων που διαμαρτύρονταν. Με άλλα λόγια, τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ βοήθησαν στη νομιμοποίησή τους πριν από τις πολιτικές δηλώσεις των ελίτ. Μέρος της εξήγησης γι’ αυτή την πιο ανεξάρτητη και συμπαθούσα απεικόνιση των ΜΜΕ μπορεί να οφείλεται στην παγκόσμιο περιβάλλον των ειδήσεων σήμερα.
Αυτό έχει να κάνει σήμερα και με τη διασταύρωση διαφορετικών ροών επικοινωνίας απ’ όλο τον κόσμο και την επιρροή δορυφορικών καναλιών 24/7 όπως CNN, BBC World και Al-Jazeera (το τελευταίο διέρυνε το μερίδιο αγοράς του κατά τη διάρκεια των γεγονότων). Εντοπίζεται επίσης σ’ αυτές τις κοντινές και ιδιωτικές σκηνές και μαρτυρίες που συγκέντρωσαν κάποιοι ανταποκριτές «ενσωματωμένοι» στο πλήθος, καταθέτοντας την θέση τους και πιθανώς νιώθοντας τις συλλογικές ελπίδες και την ευαισθησία τους απέναντι σε ένα απελπιστικό πολιτικό καθεστώς. Οι ακτιβιστές και οι διαδηλωτές έχουν επίσης ανάγκη αναγνώρισης από τα διεθνή ΜΜΕ. Η επιτελεστική και δραματουργική φύση των διαμαρτυριών υποστηριζόταν συχνά από την πολιτική ανάγκη για ευρύτερη αναγνώριση, νομιμότητα και υποστήριξη.


8. Ακριβώς όπως τα κατασταλτικά καθεστώτα που αντιμετωπίζουν πολιτική αντιπαράθεση και διαφωνία εντός των συνόρων τους σφίγγουν τον κλοιό στα ΜΜΕ και εντείνουν τις προσπάθειές τους να ασκούν λογοκρισία, να εποπτεύουν, να εξαπατούν και να στοχοποιούν τους αντιπάλους τους, τόσο και άλλα κατασταλτικά καθεστώτα σε άλλα μέρη του κόσμου τείνουν να κάνουν το ίδιο όταν αντιμετωπίζουν την ενδεχομένως τοξική ενστάλαξη των εικόνων που μεταδίδονται και τις ιδέες για αντίσταση που έρχονται από μακριά. Τόσο η Κίνα όσο και το Ιράν, για παράδειγμα, επεδίωξαν να ελέγχουν το κύμα των εικόνων και των πληροφοριών για τις αραβικές εξεγέρσεις που διακινούνταν από τα παγκόσμια ειδησεογραφικά δίκτυα και το Ίντερνετ. Οι επιπτώσεις που απορρέουν από τις αραβικές εξεγέρσεις υπογραμμίζουν ακόμη περισσότερο την παγκόσμια εντατικοποίηση των επικοινωνιών στη σημερινή πολιτική γεωγραφία, καθώς οι επιδράσεις τους μεταφέρονται προς τα έξω ως ισχυρά κύματα, στα κατασταλτικά καθεστώτα και στις δημοκρατίες με κεκτημένα συμφέροντα ανά τον κόσμο.


9. Τα ΜΜΕ μπορούν μερικές φορές να διαδραματίζουν έναν αναγκαίο και ενδεχομένως ισχυρό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινής γνώμης για κατασταλτικές και ίσως καταδικαστέες πράξεις απανθρωπιάς, όπως εκείνες που ακολούθησαν τις μαζικές εξεγέρσεις, και μπορούν να αποτελέσουν επιπλέον ένα δημόσιο βήμα διαβούλευσης για τα ηθικά διλήμματα και τις πρακτικές δυσκολίες που ενέχονται στις ανθρωπιστικές στρατικοποιημένες επεμβάσεις. Σε ιδανικές συνθήκες αυτά τα ίδια ΜΜΕ θα μπορούσαν να παίξουν έναν πιο επιμορφωτικό ρόλο ενημερώνοντας το κοινό σε όλο τον κόσμο για το υπάρχον πλαίσιο του Responsibility to Protect (R2P) (Ευθύνη Προστασίας) και πώς αυτό υποχρεώνει τις παγκόσμιες κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν για την προστασία ανθρώπινων ζωών όταν είναι προφανές ότι κυρίαρχα κράτη δεν μπορούν να το κάνουν ή ακόμη χειρότερα όταν έχουν εσκεμμένα στο στόχαστρο τους πολίτες τους.


10. Τέλος, ο ρόλος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών στη διατήρηση της εκδημοκρατιστικής δυναμικής των πολιτικών κινημάτων για αλλαγή, στη φάση μετά από τις εξεγέρσεις, θα εξακολουθήσει να έχει βαθιά σημασία για την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών και τον ρυθμό της δημοκρατικής προόδου. Σε χώρες όπως η Τυνησία και η Αίγυπτος, θα απαιτηθεί αναθεώρηση των συστημάτων ρύθμισης των ΜΜΕ και της θεσμικής διακυβέρνησης, καθώς και αλλαγές σε επαγγελματικές πρακτικές και πολιτιστικές απόψεις από την πλευρά των εργαζόμενων στα ΜΜΕ και των οργανώσεων που είχαν συνδεθεί στενά με τα προηγούμενα καθεστώτα. Επίσης θα χρειαστούν νέες οργανώσεις και μορφές ΜΜΕ που θα μπορούν να εκφράσουν καλύτερα τις καθιερωμένες και αναδυόμενες ομάδες πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών συμφερόντων που έχουν αρχίσει να ανταγωνίζονται για να κατευθύνουν τις μεταρρυθμιστικές διαδικασίες και την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών. Μπορούν να διαδραματίσουν έναν καίριο ρόλο στην διατήρηση, την έκφραση και την καθοδήγηση της πολιτικό ορμής και στην συγκρότηση μιας δημόσιας σφαίρας (ή σφαιρών) ευρύτερης διαβούλευσης. Σαν λογική συνέχεια, τα ΜΜΕ και οι επικοινωνίες θα αποτελέσουν ουσιαστικό μέρος των συνεχιζόμενων πολιτικών αγώνων για την αλλαγή των καθεστώτων και τον εκδημοκρατισμό του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, όπως ακριβώς έκαναν κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων.


Εν καιρώ, μια πιο διεξοδική μελέτη και συγκριτική ανάλυση των αραβικών εξεγέρσεων θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί με το πώς τα συστήματα των ΜΜΕ και των δικτύων επικοινωνίας ενεπλάκησαν με περίπλοκο τρόπο σε διαφορετικές συνεχιζόμενες τροχιές. Είναι όμως σαφές, ακόμη κι από αυτή την πολύ προκαταρκτική εξέταση που κάναμε, ότι τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας διαδραματίζουν έναν ουσιώδη και πολυδιάστατο ρόλο στην οικοδόμηση και την κινητοποίηση της υποστήριξης καθώς και στον συντονισμό των διαμαρτυριών εντός διάφορων αραβικών κοινωνιών, διεθνοποιώντας τις σε όλη τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τον ευρύτερο κόσμο. Αυτό πλέον επιβάλλει ακαδημαϊκή προσοχή και διεξοδική ανάλυση.


Ο Simon Cottle συνέταξε, μαζί με τη Libby Lester, το Transnational Protests and the Media, που εκδόθηκε πρόσφατα από τον Peter Lang. Στην ανωτέρω μελέτη συνοψίζονται επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο υπό έκδοση άρθρο στο Journalism: Theory, Practice and Criticism.

Αυτό το άρθρο είναι αφιερωμένο στη Mirette Bakir, που έχασε τον πιο αγαπημένο φίλο και αδελφό της στην Επανάσταση για την Ελευθερία το 2011 στην Αίγυπτο.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι γυναίκες με λαϊκό προσανατολισμό στην Αίγυπτο μάχονται για τα δικαιώματά τους, ζητώντας ισότητα των φύλων και κοινωνική δικαιοσύνη. Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, ίδρυσαν οργανώσεις, συμμετείχαν σε διαδηλώσεις, έδωσαν βοήθεια σε περιοχές της υπαίθρου και επέκτειναν το κίνημα τους για να δυναμώσουν τη φωνή των γυναικών, μια φωνή που διεκδικούσε την πλήρη ιδιότητα τους ως πολίτες. Αυτό που τον 19ο αιώνα αποτελούσε μια αναταραχή μεταξύ των γυναικών της ανώτερης κοινωνικά τάξης, σήμερα περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα γυναικείας εκπροσώπησης. Πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, ο φεμινιστικός λόγος αναδύθηκε όταν οι γυναίκες άρχισαν να αποκτούν στοιχειώδη εκπαίδευση και μια νέα τεχνολογία ενημέρωσης (ο γραπτός Τύπος) άρχισε να παγιώνεται στην Αίγυπτο. Αυτό που βλέπουμε σήμερα και είναι μια άλλη τεχνολογία ενημέρωσης που δίνει ώθηση στην εμπλοκή των γυναικών είναι το Ίντερνετ.


Μέσω του παγκόσμιου ιστού, οι γυναίκες μπορούν να διαδίδουν ιδέες γρήγορα και να κάνουν το κίνημά τους εμφανές στον κόσμο. Δημιουργώντας ιστολόγια (blogs) και ανταλάσσοντας εμπειρίες, ορισμένες από αυτές μπορούν για πρώτη φορά να εκφράσουν τις σκέψεις τους. Κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook έχουν κανει τις σχέσεις μεταξύ ακτιβιστών πιο σύντομες, όχι μόνο εντός της χώρας, αλλά στην παγκόσμια σφαίρα. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να καταλάβουμε πώς και σε ποια έκταση το Ίντερνετ έχει καλλιεργήσει τον ακτιβισμό των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό στην Αίγυπτο. Ο παγκόσμιος ιστός χρησιμοποιήθηκε, κατά τη διάρκεια της έρευνας, ως μεθοδολογικό εργαλείο. Στον παγκόσμιο ιστό μπορέσαμε να εντοπίσουμε τις γυναικείες ενώσεις και οργανώσεις όπως και κείμενα και ειδησεογραφικές αναφορές σχετικά με αυτό το θέμα. Μια ομάδα του Facebook που αποκαλείται «Κοσμικές Αιγύπτιες» (Secular Egyptian Women) δημιουργήθηκε για να διευκολύνει την επαφή με ακτιβιστές και άλλους σχετικώς ενδιαφερόμενους του θέματος.


Κατά την πλοήγηση μέσα σε άπειρους ιστότοπους και ιστοσελίδες και αποκτώντας εξοικείωση με διαφορετικές ομάδες και κινήματα, τέθηκε το θέμα της διάκρισης του ακτιβισμού των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό. Η λέξη κοσμικός αντιμετωπίζεται συχνά με προκατάληψη στις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, με αποτέλεσμα μερικά κινήματα να αποφεύγουν τον όρο. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι κοσμικός σημαίνει εναντίον της θρησκείας και στη συγκεκριμένη περίπτωση εναντίον του Ισλάμ. Μολονότι το άρθρο αυτό τις εντάσσει σε μια μονολιθική κατηγορία -γυναίκες ακτιβίστριες με κοσμικό προσανατολισμό- είναι σημαντικό να τονίσουμε πως πρόκειται για μια πολύ ετερογενή ομάδα. Αποτελείται από γυναίκες από διαφορετικές γενιές και κοινωνικές τάξεις, από πολλές περιοχές της Αιγύπτου και με ποικίλο υπόβαθρο. Ποικίλουν επίσης σε ό,τι αφορά τις δραστηριότητες και τα θεσμικά πλαίσια: αυστηρά δομημένες ΜΗ.ΚΥ.Ο. συνυπάρχουν με χαλαρά οργανωμένες ομάδες, καθώς και δίκτυα σχηματίζονται και διαλύονται από ακτιβιστές που συμμετέχουν ταυτόχρονα σε άλλες δραστηριότητες. Συνεπώς, εμπλέκονται πολλαπλές διαμάχες και επικεντρώσεις. Αυτό το άρθρο, ως εκ τούτου, θα κάνει αυτές τις διαφορετικές φωνές να σκιαγραφήσουν την εικόνα του ακτιβισμού τους στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού.


Ίντερνετ: διασυνδέοντας και δίνοντας ώθηση στη γυναικεία εμπλοκή


Οι στατιστικές δείχνουν ότι οι χρήστες του Ίντερνετ στην Αίγυπτο αυξήθηκαν από 450.000 το 2000 σε περισσότερους από 12.000.000 το 2009. Από την στιγμή που το ιστολόγιο έκανε την εμφάνισή του το 2003-2004, εκτιμάται ότι περίπου 10% των οικογενειών είχαν υπολογιστή σπίτι τους και περισσότεροι από μισό εκατομμύριο αποφοίτοι πανεπιστημίων, ετησίως, είχαν αποκτήσει βασική γνώση στους υπολογιστές και είχαν εξοικειωθεί με το Ίντερνετ. Επιπλέον, η κυβέρνηση προώθησε την εκπαίδευση στους υπολογιστές και στο Ίντερνετ μέσω προγραμμάτων όπως «Ελεύθερη Πρωτοβουλία στο Ίντερνετ» το 2002 και «Ένας υπολογιστής για κάθε σπίτι» το 2004. Το 2005, υπήρχαν περίπου 1.500 Αιγύπτιοι ιστολόγοι, περισσότεροι από τους μισούς στα Άραβες (Isherwood, 2008). Μεταξύ των γυναικών, τουλάχιστον το 30% έχει πρόσβαση στο Ίντερνετ. Το εργαλείο του παγκόσμιου ιστού δημιουργεί έναν άνευ προηγουμένου εκσυγχρονισμό τοπικής και παγκόσμιας παραγωγής. Την εικονική σφαίρα εξερευνούν περισσότερο οι μεσαίες και ανώτερες τάξεις, καθώς όμως οι υπηρεσίες του Ίντερνετ γίνονται φτηνότερες και ανοίγουν περισσότερα café με παροχή Ίντερνετ , οι γυναίκες των κατώτερων τάξεων και των αγροτικών περιοχών μπορούν να διευρύνουν την online γυναικεία συμμετοχή και τον ακτιβισμό. Η γενική ιδέα του ακτιβισμού, όπως χρησιμοποιείται σε αυτό το άρθρο, συνεπάγεται μεγάλη συμμετοχή, που κυμαίνεται από τον πολιτικό ακτιβισμό των καθιερωμένων οργανώσεων μέχρι το ιστολόγιο ενός μεμονωμένου κοριτσιού για αύξηση της συνείδησης. Εξαιτίας του ρευστού χαρακτήρα αυτού του πεδίου, ορισμένες αναφορές που εκ πρώτης όψεως δεν έχουν ομοιότητες με τον ακτιβισμό περιλαμβάνονται στην ανάλυση, καθώς έχουν την ικανότητα να αντανακλώνται μέσω του διαδικτύου με απεριόριστους τρόπους.


Η μπλογκόσφαιρα παρέχει καλά παραδείγματα αυτού του είδους του μυστικού ακτιβισμού. Στα ιστολόγια τους, οι Αιγύπτιοι διηγούνται προσωπικές ιστορίες, μοιράζονται πολιτιστικές απόψεις και εκφράζουν τις καθημερινές απογοητεύσεις τους. Για τις νεαρές Αιγύπτιες, αυτό μπορεί να σημαίνει δημόσια αμφισβήτηση των πατριαρχικών αξιών που ρυθμίζουν την κοινωνική τους ζωή. Ο Weyman (2007) μας θυμίζει πως όταν μια τέτοια πρόκληση τίθεται ανοιχτά μπορεί να έχει πολύ σοβαρό κοινωνικό κόστος για τις γυναίκες και ισοδυναμεί ενδεχομένως με απόρριψή τους από την κοινότητα. Ωστόσο, στην online σφαίρα, αποκτούν εμπιστοσύνη στο να διατυπώνουν τις σκέψεις τους και θυμάται μια νεαρή μπλόγκερ που λεγόταν Maat και το μανιφέστο της «Δυο ζευγάρια μάτια» ( Two Pairs of Eyes), στο οποίο περιγράφει πώς άρχισε να απορρίπτει τις μανιχαϊστικές προοπτικές όταν ανακάλυψε τις αποχρώσεις ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. «Κανείς δεν είναι τελείως καλός ή τελείως κακός. Κανείς δεν είναι αλάνθαστος ούτε κανείς είναι τελείως διαβολικός» αναφέρει η νεαρή μπλόγκερ, η οποία αργότερα στο κείμενό της ασχολείται με ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα θέματα της αιγυπτιακής κοινωνίας, την «εμμονή με την ιδέα του γάμου». Συγκεκριμένα αναφέρει:

«Ποιος στο καλό όρισε τους ρόλους των φύλων σ’ αυτή την κοινωνία; Ποιος δημιούργησε αυτές τις παράλογες πεποιθήσεις και τις έχρισε ʺσωστέςʺ; Είναι ένα φορτίο σκατά που με κάνει απλώς να θέλω να ουρλιάξω μέσα απ’ τα πνευμόνια μου…ΑΦΗΣΤΕ ΤΗΝ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΕΛΕΙ ΓΑΜΩΤΟ!!!»


Γράφοντας στα ιστολόγια, οι χρήστες του Ίντερνετ δεν έχουν συνήθως μια προκαθορισμένη ατζέντα. Το ιστολόγιο καθοδηγείται από εμπειρίες από πρώτο χέρι που θέλουν να μοιραστούν, καταγράφοντας σκέψεις που παράγονται στην ένταση της στιγμής. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα ιστολόγια εκφράζουν ένα είδος αντίστασης που διαφορετικά δεν θα ήταν ορατό από την παραδοσιακή έρευνα (Weyman: 2007). Αυτοί οι ιστοχώροι είναι γραμμένοι με πολύ προσωπικό τόνο, πράγμα που τους δίνει αναμφισβήτητο πλεονέκτημα απέναντι στις επίσημες αναφορές, καθώς προσελκύουν άλλες γυναίκες που αισθάνονται οικεία στα θέματα που προσεγγίζονται. Η έλλειψη τυπικότητας ενθαρρύνει τους ανθρώπους να σχολιάζουν και να αναπτύσσουν συζητήσεις. Η ανωνυμία είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό του Ίντερνετ που δίνει ώθηση στην συμμετοχή των γυναικών. Μια 22χρονη Αιγύπτια που γράφει για το παρελθόν της ως ναρκομανής είναι μία από τους ανώνυμους ιστολόγους. Πέρα από την προσωπική της ιστορία, χρησιμοποιεί τον ιστοχώρο ως δίαυλο για τον στοχασμό γύρω από την κατάσταση των γυναικών σε σχέση με τα κοινωνικά κριτήρια. Όμοια με την Maat, επικαλείται μια «εμμονή», ασκώντας κριτική στην αντίληψη της αραβικής κοινωνίας για την γυναικεία παρθενιά. «Το blog μου είναι ένας τρόπος να θυμίζω στον εαυτό μου ότι δεν είμαι μόνη. Ακόμη κι αν κανείς δεν το διαβάζει, θα συνεχίσω να γράφω», λέει. (Otterman: 2007)


Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της μπλογκόσφαιρας είναι οι συζητήσεις για θέματα που είναι σημαντικά για την κοινωνία αλλά θεωρούνται ακόμη ταμπού. Παρόλα αυτά, σε ότι αφορά τη χρησιμότητα, τα μπλογκς υπερβαίνουν σε πολλές περιπτώσεις τον ʺήπιο ακτιβισμόʺ και ασκούν μια καίρια λειτουργία ασκώντας πίεση στην κοινωνία. Στην Αίγυπτο, οι ιστολόγοι αμφισβητούν συνεχώς την επίσημη εκδοχή των γεγονότων, οδηγώντας την προσοχή σε γεγονότα που τα ΜΜΕ αγνοούν ή δεν θέλουν να μεταδώσουν και εκθέτοντας μια ευρεία λίστα καταχρήσεων από την πλευρά των αραβικών αρχών, όπως είναι οι συλλήψεις και μερικές φορές οι ξυλοδαρμοί. Η μαζική παρενόχληση γυναικών στο κέντρο του Καΐρου κατά τη διάρκεια της ισλαμικής γιορτής Eid, μετά το Ραμαζάνι, τον Οκτώβριο του 2006, είναι ένα κατηγορηματικό παράδειγμα. Τα εγκλήματα έγιναν γνωστά στον πληθυσμό μέσω του ιστολογικού ακτιβισμού. Μια από αυτές τις φωνές ανήκε στην Nermeen Edris, που ανήκει στην πρώτη γενιά των γυναικών ιστολόγων στο Κάιρο. Για να ρίξει φως στις παραβιάσεις, ηγήθηκε μια βουβή διαμαρτυρία μαυροφορεμένων γυναικών, που η καθεμιά τους κρατούσε ένα πλακάτ, το οποίο σαν επιγραφή είχε να δοθεί τέλος στη σεξουαλική παρενόχληση στους δρόμους του Καΐρου.


Οι γεμάτες ένταση σχέσεις των δυο φύλων στην αιγυπτιακή κοινωνία υπάρχουν και στον κόσμο του παγκόσμιου ιστού. Η μπλογκόσφαιρα προβλέπει μια ατμόσφαιρα όπου άνδρες και γυναίκες εκπροσωπούνται κατά κάποιο τρόπο ίσα (το κίνημα των μπλογκς στη χώρα άρχισε κυρίως από τις γυναίκες). Τα κείμενα που αναρτώνται στα γυναικεία ιστολόγια για πολεμικά θέματα διαβάζονται από πολλούς άντρες και μερικές φορές προκαλούν ποικίλα σχόλια απ΄την πλευρά τους. Αυτό ισχύει κυρίως για τα λίγα ιστολόγια που δημιουργήθηκαν από αμφιφυλόφιλες και ομοφυλόφιλες γυναίκες. Προσβλητικά σχόλια από άνδρες ενέπνευσαν μια ομάδα 200 γυναικών ιστολόγων να ξεκινήσουν το 2006 την εκστρατεία αληλεγγύης «Είμαστε όλες η Λέιλα» (We are all Leila). Η ομάδα πήρε το όνομά της από μια κλασική γυναικεία μορφή της αιγυπτιακής λογοτεχνίας που εκπροσωπεί τους αγώνες όλων των γυναικών. Για μια μέρα, η κάθε μπλόγκερ αναρτούσε ιδέες για τον φεμινισμό και τη θηλυκότητα στην Αίγυπτο, μερικές από τις οποίες τόνιζαν στους αρσενικούς ομολόγους τους ότι ʺδεν είναι ο εχθρόςʺ.

Μολονότι η πλειονότητα των αιγυπτιακών μπλογκς είναι προσωπικές ιστοσελίδες (των οποίων οι ατομικές προσπάθειες συνέβαλαν στο να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση για την κατάσταση των γυναικών στην Αίγυπτο), το πρόγραμμα Λέιλα είναι ένα παράδειγμα για το πώς το Ίντερνετ ενισχύει το δίκτυο μεταξύ γυναικών ακτιβιστριών. Σε αυτόν τον χώρο τα κοινωνικά δίκτυα έχουν εξέχουσα λειτουργία. Το Facebook ειδικότερα κατέχει τώρα μείζονα θέση. Περισσότερα από 3.500.000 άνθρωποι στην Αίγυπτο έχουν προφίλ στο Facebook και 1.300.000 απ’ αυτούς είναι γυναίκες χρήστες.[1] Το Facebook θεωρείται ο ακτιβισμός της επόμενης γενιάς, καθώς εκεί είναι ευκολότερο να δημουργήσεις και να διατηρήσεις ένα προφίλ καθώς και γρηγορότερο να δημιουργήσεις διασυνδέσεις και να πολλαπλασιάσεις απαντήσεις σε σχέση με τα ιστολόγια. Ένα γνωστό αιγυπτιακό παράδειγμα για το πώς το Facebook προσελκύει διαφορετικά στρώματα της κοινωνίας και ενδυναμώνει τα κινήματα μέσα από την απλή περιηγητική δομή του, είναι η ιστορία της Esraa Abdel Fatah, που έγινε διάσημη ως το κορίτσι του αιγυπτιακού Facebook. Αυτή η 27χρονη απλή γυναίκα από τα περίχωρα του Καίρου, που δεν είχε ποτέ ασχοληθεί με τον πολιτικό ακτιβισμό, δεν μπορούσε να φανταστεί τον παγκόσμιο αντίκτυπο όταν δημιούργησε το 2008 στο Facebook μια ομάδα φιλικά διακείμενων προς μια απεργία εργατών μιας δημόσιας εταιρίας υφαντουργίας. Μέσα σε δυο εβδομάδες, περισσότεροι από 60.000 άνθρωποι έγιναν μέλη στην ομάδα. Η προγραμματισμένη εργατική δράση μετατράπηκε σε πανεθνική διαμαρτυρία ενάντια στις τιμές των τροφίμων που ανέβαιναν στα ύψη και την πολιτική στάση. Η Esraa Fattah συνελήφθη και φυλακίστηκε για περισσότερες από δυο εβδομάδες επειδή οργάνωσε την ομάδα διαμαρτυρίας.


Η απεργία γέννησε το λαϊκό κίνημα «Νεολαία της 6ης Απριλίου» (April 6 Youth), που επιδιώκει πολιτική αλλαγή με την προώθηση ειρηνικών διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα. Μέσω του Facebook, οι γυναίκες ενθαρρύνονται να συμμετάσχουν στο κίνημα και να κατέβουν στους δρόμους για να καλέσουν τους πολίτες να λάβουν μέρος στις διαδηλώσεις. Το 2009, κατά τη διάρκεια της «Ημέρας του Θυμού» (Day of Anger), πολλές γυναίκες συνελήφθησαν με την κατηγορία της υποκίνησης αναταραχής. Μια από αυτές ήταν η Sarah Rizk, τότε 19 χρονών: «Δεν είναι σύνηθες στην Αίγυπτο για γυναίκες της ηλικίας μας να είναι ενεργές πολιτικά, αλλά μέσω του Facebook βρήκαμε τρόπους να συναντάμε γυναίκες της ηλικίας μας που σκέφτονται σαν κι εμάς και να ανταλλάσσουμε μαζί τους απόψες για τους τρόπους βελτίωσης της χώρας. Ο πολιτικός ακτιβισμός δεν πρέπει να εξαρτάται από την ηλικία ή το φύλο. Οι γυναίκες πρέπει επίσης να συμμετέχουν- ακόμη και στο επίπεδο του δρόμου.»


Η Esmaa Mahfouz, που συντονίζει την ομάδα της 6ης Απριλίου στο Facebook συμφωνεί ότι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης άνοιξε το τον ορίζοντα του μυαλού της στον πολιτικό ακτιβισμό: «Από τη στιγμή που ανακάλυψα το Facebook κι άρχισα να μοιράζομαι τις πολιτικές απόψεις μου, άρχισα να συμμετέχω ακόμη και σε διαμαρτυρίες στο δρόμο. Προηγουμένως με απασχολούσε ο γάμος και οι καθημερινές μου ανάγκες, όπως τις περισσότερες γυναίκες της ηλικιας μου. Τώρα έχω ένα νέο ενδιαφέρον για τα πολιτικά πράγματα.»


Στη σφαίρα του πολιτικού ακτιβισμού, το κίνημα για την κοσμικότητα βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στο Facebook. Πολλές ομάδες ιδρύθηκαν στο κοινωνικό δίκτυο για να διασυνδέσουν τους ανθρώπους που απαιτούν πολιτική αλλαγή στο αιγυπτιακό κράτος. Οι γυναίκες που συμμετέχουν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τον αγώνα κατά του ισλαμικού νόμου ως κύρια πηγή της νομοθεσίας στην Αίγυπτο. Οι ομάδες ποικίλλουν από σελίδες που ιδρύθηκαν για να στηρίξουν τους φιλελεύθερους και κοσμικούς υποψήφιους στη Βουλή μέχρι τη δημιουργία ενός ιδεατού κόμματος που ονομάζεται «Κοσμικό Φιλελεύθερο Αιγυπτιακό Κόμμα» (The Secular Liberal Egyptian Party). Η ομάδα «Είμαι κοσμικός, όχι άπιστος» (I am a secular not an Unbeliever) τονίζει ότι τα μέλη της μπορούν ταυτόχρονα να πιστεύουν στη θρησκεία και να επιζητούν κοσμικούς θεσμούς για τη διοίκηση της χώρας. Η ομάδα «Αίγυπτος, ένα κοσμικό κράτος» (Egypt, a secular state) βεβαιώνει την πρόθεσή της να αποτελέσει ένα κοινό τόπο όπου όλοι οι Αιγύπτιοι θα μπορούν να συζητούν ελεύθερα για κάθε θέμα που έχει να κάνει με την κοσμικότητα και που μπορεί να συμβάλει ώστε η Αίγυπτος να γίνει ένα καλύτερο μέρος για να ζει κανείς.


Το κύμα των κοσμικών ομάδων στο Facebook τράβηξε αρκετά την προσοχή έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα αντι-κίνημα, συγκεκριμένα από μουσουλμάνους που κατηγόρησαν τους κοσμικούς ότι ακολουθούν παραπλανητικά συνθήματα και διαδίδουν τον αθεϊσμό. Σύμφωνα με τους online κοσμικούς ακτιβιστές, οι αντίπαλες ισλαμικές ομάδες είχαν υπονομεύσει τα link τους και συνεργάζονταν με την κυβέρνηση (υπάρχουν πολλές αναφορές από οπαδούς του Facebook που συνελήφθησαν και έγιναν αντικείμενο κακομεταχείρισης από τις αιγυπτιακές αρχές.). Εξαιτίας των περιορισμών που παρατίθενται, πολλοί ακτιβιστές έχουν αρχίσει να κινούνται πολύ προσεκτικά όταν συνδέονται στο κοινωνικό δίκτυο. Ακόμη κι όταν βρίσκονται έξω από τη χώρα. Η Mirette Bakir, μια Αιγύπτια που κάνει το διδακτορικό της στη Γερμανία, υπογραμμίζει τους περιορισμούς αλλά και τα πλεονεκτήματα της δράσης μέσω Facebook: «Ακόμη και εκτός Αιγύπτου όπου το IP μου δεν μπορεί να εντοπιστεί άμεσα από την κυβέρνηση, προσέχω πάντα. Παρόλα αυτά καταφέρνουν να παρεμβαίνουν στο προφίλ μου και μερικές φορές γίνομαι αόρατη. Ωστόσο, εξακολουθώ να το χρησιμοποιώ καθώς το Facebook μού επιτρέπει να ειμαι σε επαφή με τους ακτιβιστές στην Αίγυπτο και άλλους Αιγύπτιους που είναι διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Είναι το κύριο εργαλείο που με διασυνδέει και με κρατά ενήμερη για το τι γίνεται στο κίνημα για την κοσμικότητα.» [2]


Ορισμένα κινήματα δημιουργούνται απευθείας στο Facebook, ενώ άλλα μετακινούνται σε ιστοσελίδα για να προωθηθούν και να διευρύνουν τον αριθμό υποστηρικτών τους. Παράδειγμα αποτελεί η εκστρατεία «Παγκόσμια Αλληλεγγύη για Κοσμική Κοινωνία» (Global Solidasrity for Secular Society), που δημιουργήθηκε από την Naval El- Saadawi, μετά την επιστροφή της από εξορία τριών ετών. Η συγγραφέας, που φυλακίστηκε επειδή άσκησε κριτική στο καθεστώς της Αιγύπτου και απειλήθηκε με θάνατο από Ισλαμιστές, έκανε πιο ριζοσπαστικό τον φεμινιστικό και κοσμικό λόγο της και δημιούργησε αυτή την οργάνωση στοχεύοντας στην ενοποίηση των τοπικών και παγκόσμιων προσπαθειών για κοσμικότητα. Ένας από τους στόχους της, όπως διατυπώνεται στην ιδρυτική διακήρυξη που αναρτήθηκε στο Facebook είναι «να αποτρέπει οπισθοδρομικές ομάδες να επιβάλουν τους φανατικούς θρησκευτικούς κανόνες τους…”. Για την El-Saadawi, η κοσμικότητα αποτελεί ένα εργαλείο-κλειδί για τους αγώνες των γυναικών: «Οι γυναίκες θα ωφεληθούν από την κοσμικότητα, γιατί οι γυναίκες είναι κατώτερες σε όλες τις θρησκείες….Έτσι όταν διαχωρίσουμε τη θρησκεία από το νομοθετικό σύστημα, τον οικογενειακό κώδικα, τον πολιτισμό και τα ΜΜΕ- οι γυναίκες θα ωφεληθούν, γιατί θα πάμε προς μια πιο ισότιμη κοινωνία.»


Πολλές οργανώσεις έχουν διασυνδεθεί με το Facebook. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές όταν συσταθούν ως μη κυβερνητικές οργανώσεις ή ερευνητικά κέντρα, δημιουργούν αρχικά επίσημους ιστότοπους. Οι αξίες και οι στόχοι που διακηρύσσονται στους ιστότοπους παρέχουν ένα γενικό πλαίσιο για τους σημερινούς αγώνες των γυναικών. Για το «Ίδρυμα της Νέας Γυναίκας» (New Woman Foundation) μια αιγυπτιακή φεμινιστική μη κυβερνητική οργάνωση, ο αγώνας για την απελευθέρωση των γυναικών αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου αγώνα για την δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη και είναι επίσης ένας αγώνας εναντίον όλων των μορφών διακρίσεων βασισμένων στο φύλο, την τάξη, τη φυλή, την εθνότητα ή τη θρησκεία. Έχοντας ένα ειδικό συμβουλευτικό καθεστώς στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Εθνών, το «Αιγυπτιακό Κέντρο για τα Δικαιώματα των Γυναικών» (Egyptian Venter for Womens’Rights) πιστεύει πως τα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν ουσιαστικό μέρος των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ο αγώνας για την εξασφάλιση βασικών ελευθεριών και προωθημένης δημοκρατικής κυριαρχίας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την επίτευξή τους. Η «Ένωση για την Ανάπτυξη και την Εξέλιξη των Γυναικών» (Association for the Development and Enhancement of Women), απ’ την πλευρά της, επιδιώκει να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για τις Αιγύπτιες γυναίκες, δουλεύοντας με τις γυναίκες που είναι οι επικεφαλείς των νοικοκυριών. Σε αντίθεση, το «Φόρουμ για τις Γυναίκες σε Ανάπτυξη» (Forum for Women in Development), που διασυνδέεται με το κίνημα «Εκπαιδευτικές Συμπράξεις Γυναικών» (Women’s Learning Partnership), δεν είναι μια απλή οργάνωση, αλλά ένα δίκτυο αιγυπτιακών ΜΗ.ΚΥ.Ο. που διακηρύσσει ότι μάχεται για την απελευθέρωση των γυναικών και την κατάργηση κάθε μορφής διάκρισης για μια ισότιμη κοινωνία πολιτών.


Αυτά είναι μερικά παραδείγματα για τις αποστολές που έχουν οι γυναικείες οργανώσεις που υπάρχουν online. Καθώς κινούνται στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού, διευρύνουν το χώρο για τη συμμετοχή άλλων γυναικών. Αυτή η μικρή επιλογή απεικονίζει τον σημερινό αγώνα των γυναικών στην Αίγυπτο, που περιλαμβάνει την κατάργηση κάθε είδους διάκρισης και την επακόλουθη ενίσχυση των γυναικών. Μέσω του Ίντερνετ σκοπεύουν να αυξήσουν τη ευαισθητοποίηση για τα δικαιώματα των γυναικών και να απαιτήσουν πολιτική μεταρρύθμιση. Κατεδαφίζοντας τις πατριαρχικές αξίες και νόμους, τα κινήματα αυτά επιχειρούν την επίτευξη ενός δημοκρατικού κράτους όπου οι γυναίκες θα έχουν τη δυνατότητα να ασκούν πλήρη ιδιότητα πολίτη.


Τελικώς, καθ’όλο το πρόσφατο παρεθόν της Αιγύπτου, οι αγώνες των ακτιβιστών με κοσμικό προσανατολισμό ποίκιλλαν, ανάλογα με τις ιστορικές απαιτήσεις. Παιδεία και πρόνοια στην αρχή του αιώνα, πολιτικά δικαιώματα στις επόμενες δεκαετίες και γενικά νομικά δικαιώματα πιο πρόσφατα. Ωστόσο, την πορεία αυτή διαπερνούσε πάντα ο αγώνας για τη ισότητα των φύλων. Μολονότι επιτεύχθηκε μεγάλη πρόοδος, οι αγώνες αυτοί εξακολουθούν να υπάρχουν, καθώς οι γυναίκες βρίσκονται ακόμη πίσω απ’ τους άνδρες σε ό,τι αφορά την ιδιότητα του πολίτη. Η ψηφιακή επικοινωνία αποτελεί ένα εργαλείο που χρησιμοποιούν οι γυναίκες για να ενισχύσουν τον φεμινιστικό τους αγώνα σε μαζική κλίμακα. Έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης τόσο σαν μεμονωμένοι παίκτες όσο και σαν οργανώσεις που μπορούν να αναπαράγουν αξίες και να δείχνουν τις συνεχιζόμενες δραστηριότητες σε ένα ευρύτερο κοινό έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης. Επιπλέον χρησιμεύουν ως πρότυπα για τη δημιουργία παρόμοιων προγραμμάτων. Η επίδραση της αλυσίδας είναι ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά των κοινωνικών δικτύων, που απ’ την πλευρά τους χρησιμοποιούνται για να διασυνδέουν γρήγορα τους ανθρώπους με έναν αγώνα και να εμπλέκουν έναν μεγαλύτερο αριθμό χρηστών. Χρησιμοποιώντας τους διαφορετικούς διαύλους του Ίντερνετ, οι γυναίκες βρήκαν τον τρόπο να υψώσουν τη φωνή τους και να ενισχύσουν τον ακτιβισμό τους σε σχέση με κάτι που φαντάζει ακόμη ως πολύ περίπλοκο έργο: την επαναδιατύπωση των σχέσεων μεταξύ των δυο φύλων στην Αίγυπτο.


Σημειώσεις

[1] Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Facebackers.com, που παρέχει στατιστικά στοιχεία για το Facebook. Τελευταία επίσκεψη στις 27-06-2010

[2] Συνέντευξη με την συγγραφέα στις 08-06-2010.


Αναφορές

– Al-Ali , Nadje. Secularism, gender and the state in the Middle East: the Egyptian women’s movement. Cambridge University Press. Series: Cambridge Middle East Studies (No. 14), 2000.

– Baron, Beth. The women´s awakening in Egypt: culture, society and press. Yale University Press, 1994.

– Botman, Selma. Engendering citizenship in Egypt. Columbia University Press, 1999.

– Badran, Margot. Feminism in a nationalist century. Al-Ahram Weekly. Issue No. 462, 30 Dec. 1999 – 5 Jan. 2000 .

– ——————-. Religion, gender and authority: the power to speak and be heard. American Research Center in Egypt Bulletin. Fall-Winter, 2003.

– ——————-. Between Secular and Islamic Feminism/s. Reflections on the Middle East and Beyond. Journal of the Middle East Women´s Studies Vol. 1, No. 1. Winter, 2005.

– Isherwood, Tom. A new direction or more of the same? Political blogging in Egypt. Arab, Media and Society Electronic Journal. September, 2008.

– Otterman, Sharon. Publicizing the private: Egyptian women bloggers speak out. Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 1, Spring 2007 .

– Suad, Joseph. Encyclopedia of Women & Islamic Countries. Originally published in EWIC Volume I: Methodologies, Paradigms and Sources, 2003.

– Weyman, George. Personal Blogging in Egypt: pushing social boundaries or reinforcing them? Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 3, Fall 2007 .

– Zuhur, Sherifa. Revealing, revealing: Islamist gender ideology in Contemporary Egypt. State University of New York, 1992.

Το σημερινό κύμα των επαναστατικών εξεγέρσεων μοιάζει να είναι το πιο γρήγορο στην ιστορία. Οι επαναστάσεις πάντα έρχονται κατά κύματα, αλλά κύματα των εξεγέρσεων που κάποτε χρειάζονταν έτη ή μήνες για να επεκταθούν στις ηπείρους, τώρα, μέσα σε λίγες εβδομάδες, κάνουν τα κράτη να καταρρέουν, το ένα μετά το άλλο. Δεδομένου ότι μετά τις επαναστάσεις στην Τυνησία και στην Αίγυπτο ακολούθησαν εκτεταμένες εξεγέρσεις στη Λιβύη, το Μπαχρέιν, την Υεμένη και το Ομάν, είναι σαφές πως δεν πρόκεται, απλώς, για γεγονότα αλλά για το κεντρικό σημείο παραγωγής ταχύτατων αντηχήσεων προς όλες τις κατευθύνσεις κάνοντας εκατομμύρια ανθρώπους να μάχονται κατά της καταπίεσης σε μυριάδες μέρη συγχρόνως. Αυτός ο πολιτικός ανεμοστρόβιλος είναι ένα σύστημα κατάργησης της απόστασης. Επιπλέον, αποτελεί ένα εξελισσόμενο σύνολο, που αλλάζει μορφή και παλμό εξαιτίας της γραμμωτής φύσης του παγκόσμιου εδάφους, δημιουργώντας τη μια μέρα ευχάριστες στιγμές στην πλατεία Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα να έρχεται αντιμέτωπη με την ανεξέλεγκτη κρατική βία στη Λιβύη. Σε αυτές τις ευμετάβλητες περιοχές, γινόμαστε μάρτυρες μιας ιστορικής σύγκρουσης μεταξύ των νέων επαναστατικών ταχυτήτων και της παλιάς, όλο και πιο αποσαθρωμένης, κυριαρχίας του κράτους στο να ελέγχει τα μέσα ταχύτητας.


Στην Αίγυπτο, το καθεστώς του Μουμπάρακ συντρίφθηκε από μια επαναστατική αντήχηση, η οποία προερχόμενη από την πλατεία Ταχρίρ, μετατράπηκε σε υπερταχεία απεδαφοποιητική δύναμη κατακλύοντας τους δρόμους του κράτους με εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτή η εξεγερτική απεδαφοποίηση τροφοδοτήθηκε από την γρήγορη σύμπραξη των ανθρώπων που ήταν στους δρόμους και των άμεσων μορφών επικοινωνίας, οι οποίες έχοντας στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι του κράτους μετέδωσαν εικόνες με μεγάλη συγκινησιακή επίδραση (παθιασμένα σώματα και σώματα σκοτωμένα από το κράτος) οι οποίες βρήκαν απήχηση σε ακόμη περισσότερους ανθρώπους, ξεπερνώντας την κρατική διαμόρφωση φόβου μέσω της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου και εμπνέοντας την περαιτέρω δράση στους δρόμους. Πρόκειται για ριζωματικές, μη κατευθυνόμενες, καταφατικές ταχύτητες που ακολουθούν πολλαπλές γραμμές επέκτασης, ανεξάρτητες μεταξύ τους αλλά ενισχυμένες και ευέλικτες λόγω της αλληλοσύνδεσής τους (η εκπληκτική απεικόνιση σε πραγματικό χρόνο από τον Andre Panisson, που βλέπουμε εδώ, δείχνει τις ριζωματικές ταχύτητες των tweets σε σχέση με την αιγυπτιακή επανάσταση και τις χωρικές αλληλοσυνδέσεις που δημιουργούν, κατά τη διάρκεια των σημαντικών στιγμών της εξέγερσης).


Το κράτος, με τη σειρά του, απάντησε σε όλη την περιοχή με τα δικά του όπλα: δενδροειδή πρότυπα ταχύτητας που ανταποκρίνονται σε συγκεντρωτικούς κόμβους εντολών, τα οποία διαθέτουν τεράστια μέσα καταστροφής και κόμβους διαμόρφωσης αντήχησης με λίγα σημεία εισόδου υπό τον αυστηρό του έλεγχο (τηλεόραση, ραδιόφωνο). Αυτός ο ευμετάβλητος, ισχυρός και βαρύς μηχανισμός εξαπόλυσε τη βία με σκοπό να εμποδίσει τον σχηματισμό πλήθους που θα παρήγαγε αντήχηση στους δρόμους και προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των πολλαπλών κόμβων επέκτασης της αντήχησης, όπως το Ίντερνετ και τα τηλεφωνικά συστήματα. Αυτές είναι αντιδραστικές ταχύτητες, οι οποίες ακολουθούν τον ρυθμό των επαναστατικών αντηχήσεων στους δρόμους. Πρόκειται, επίσης, για βίαιες ταχύτητες, οι οποίες μπορούν να επιβραδύνουν ή να διακόψουν αυτές τις αντηχήσεις σκοτώνοντας τους φορείς που τις παράγουν.


Στη Λιβύη, το καθεστώς του Καντάφι εναντιώθηκε στην απεδαφικοποιητικής κατηγορίας της αρχικής εξέγερσης ενεργώντας γρήγορα και βάναυσα. Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, η υψηλής ταχύτητας κρατική τρομοκρατία στην Τρίπολη εδαφικοποίησε την επανάσταση. Επιπλέον, η αποδυνάμωση της νεολαίας του Ίντερνετ, συγκριτικά με αυτήν της Αιγύπτου, περιόρισε την σύμπραξη ανάμεσα στην αναταραχή των δρόμων και στην ταχύτητα που επέτρεπαν τα ριζωματικά κοινωνικά δίκτυα. Εξαιτίας αυτής της καθολικής βίας, η επανάσταση στην Λιβύη, τώρα, είναι μια εδαφική εξέγερση, που ενισχύει τον έλεγχό της σε πόλεις όπως στο Τομπρούκ και στη Βεγγάζη και βρίσκεται αντιμέτωπη με το καθεστώς, το οποίο έχει εδραιωθεί στην Τρίπολη. Με άλλα λόγια, η γρήγορη και βίαιη απάντηση του Καντάφι δημιούργησε μέτωπα πολέμου υποστηριζόμενα από κράτη τα οποία τους επιτρέπουν να μετακινούν στρατεύματα και οπλικά συστήματα υψηλής ταχύτητας έξω από τον ασφαλή κόμβο της δενδροειδούς δομής του. Κι ενώ είναι πιθανό ότι αυτή η στρατηγική θα ακολουθήσει την πορεία της Αιγύπτου, η περίπτωση της Λιβύης μας υπενθυμίζει τη δύναμη των κρατικών ταχυτήτων και, πολύ περισσότερο, το γεγονός ότι οι επαναστάσεις είναι, αναμφισβήτητα, σωματικές αντιπαραθέσεις σε πραγματικά χωρικά εδάφη.


Ο Paul Virilio μας δίδαξε για την πολιτική δύναμη της ταχύτητας και αντλώ από τις ιδέες του, όπως και από τη θεωρία για τις ροές (και για τους λείους και ραβδωτούς χώρους που οι ροές αυτές δημιουργούν) των Deleuze και Guattari, με σκοπό να εξετάσω αυτά τα καινοτόμα πρότυπα επαναστατικής ταχύτητας. Ωστόσο, από τη στιγμή που η ταχύτητα των επαναστάσεων συμπεριλαμβάνει σωματικές επιδράσεις, η φυσική της ταχύτητας στην πραγματικότητα ανάγεται στον Σπινόζα, ο οποίος υποστήριξε πως όταν τα σώματα επιδρούν μεταξύ τους θετικά μέσω καλών επαφών, μπορούν να δημιουργήσουν κάτι ισχυρό που αυξάνει την ικανότητα δράσης τους, που αυτό είναι η εντατικοποιημένη σωματική επίδραση, την οποία αποκαλώ αντήχηση. Η μελέτη αυτή εξερευνά το πολιτικά αξιοσημείωτο αλλά περίπλοκο ερώτημα για την ταχύτητα αυτών των εντατικοποιημένων επιδράσεων σε επαναστατικές καταστάσεις, δηλαδή την μηχανική του χωροχρονικού βαθμού της επέκτασής τους. Η πιθανή υλοποίηση αυτού του πολύτιμου συνδυασμού, μια παγκόσμια επανάσταση, μπορεί να έγκειται σ’ αυτό το ζήτημα.


Στο κείμενό μου, “Resonance and the Egyptian Revolution” βασίστηκα στον Σπινόζα με σκοπό να αναλύσω την αντήχηση που δημιουργήθηκε κατά την Αιγυπτιακή Επανάσταση στους δρόμους της Αιγύπτου καθώς και την διάχυτη συναισθηματική ταύτιση από τα σώματα που είναι μαζί στον αγώνα για τον έλέγχο του χώρου. Τόνισα ότι η αντήχηση δεν είναι μεταφορική έννοια αλλά υλική σωματική αναταραχή που σύμφωνα με όλες τις περιγραφές από την Τυνησία, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη, θεωρείται έντονη, επεκτατική και ισχυρή. Υποστήριξα πως ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της αντήχησης είναι η ευμετάβλητη και κυμαινόμενη φύση της, που καθιστά τη στερεότητά της φευγαλέα και πάντα εκτοπισμένη. Οι ελίτ που φοβούνται αυτή την αντήχηση τη βλέπουν ως «ιό» (όπως υποστηρίζουν ο John McCain και ο πρόεδρος της Υεμένης) ο οποίος επεκτείνεται σαν «μεταδοτική ασθένεια» ή σαν «παραισθησιογόνες ουσίες» και ο Καντάφι προσθέτει πως είναι μια παθολογική, χημική αλυσιδωτή αντίδραση που μολύνει τα σώματα ενάντια στη θέλησή τους και τα μεταβάλλει σε ζόμπι. Ωστόσο, οι επαναστάσεις δεν είναι χημικές αλλά φυσικές διαδικασίες δημιουργημένες από σώματα που αντηχούν με μυριάδες άλλα σώματα και ανακαλύπτουν τη δική τους ικανότητα και θετική δύναμη. Σε ένα πρόσφατο έργο, ο Alain Badiou αποκάλεσε «ποιητική» την ιδέα ότι οι επαναστάσεις του 2011 διαδίδονται μέσω αντήχησης και πρόσθεσε: «Ας αποκαλέσουμε αυτή την αντήχηση «γεγονός». Όπως πολλοί άλλοι, ο Badiou υποθέτει ότι η αντήχηση δεν μπορεί να φέρει από μόνη της θεωρητικό ή πολιτικό βάρος και αυτός είναι ένας ποιητικός τρόπος για να το ονομάσουμε κάπως αλλιώς, απ’ότι φαίνεται πιο πραγματικό: ένα γεγονός. Ο Badiou αποστασιοποιείται από το δικαίωμα της αντήχησης αφού πρώτα την εξερευνά και την κατονομάζει, αγνοώντας τη δύναμή της να μετατρέπει εξατομικευμένες συλλογικότητες σωμάτων σε επαναστατικούς φορείς.


Πώς γίνεται όμως οι επαναστατικές αντηχήσεις να ταξιδεύουν στο χώρο; Πώς να εξηγήσουμε αυτό που ο Badiou αποκαλεί «απίστευτη επέκταση» αυτών των εξεγέρσεων, των οποίων η ταχύτητά προβληματίζει όλους τους αναλυτές; Ποιοί είναι οι πραγματικοί φυσικοί μηχανισμοί αυτής της ταχύτητας; Η επανάσταση διαδίδεται μέσα από σώματα που τρέχουν και δίνουν τον επαναστατικό δαυλό στον επόμενο εθνικό γείτονα, όπως υπονοεί αυτή η αξιοπρόσεκτη αφίσα με τους άντρες που τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα; Η ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων είναι σίγουρα μεγαλύτερη από την ταχύτητα των σωμάτων που τρέχουν. Τα συστήματα της άμεσης παγκόσμιας επικοινωνίας εκσφενδονίζουν τώρα ισχυρές επαναστατικές αντηχήσεις που ταξιδεύουν σε υψηλή ταχύτητα προς κάθε κατεύθυνση του πλανήτη. Πώς όμως να εξηγήσουμε την απερίγραπτη ταχύτητα αυτής της άϋλης, για ένα μικρό διάστημα, αντήχησης, δεδομένου ότι δεν εμπεριέχει σώματα αλλά επιδράσεις που αποσυντίθενται μέσω των δικτύων άμεσης επικοινωνίας των ΜΜΕ, σε κομμάτια πληροφοριών που από τις οθόνες των τηλεοράσεων και των υπολογιστών, επιδρούν σε άλλα σώματα και τα κάνουν να αντηχούν;


Ένα από τα πιο θεμελιώδη αξιώματα του Σπινόζα είναι ότι όλα τα σώματα βρίσκονται είτε σε κίνηση είτε σε ανάπαυση και ότι η κίνηση ή η ανάπαυση συγκεκριμένων σωμάτων εξαρτάται από την κίνηση και την ανάπαυση άλλων σωμάτων ( Ethics, II, 13). Εδώ αρχίζει η βιοπολιτική, καθώς η εξουσία εμπεριέχει τη διαχείριση αυτών των προτύπων της κινητικότητας και της ανάπαυσης. Η χειραφέτηση και η κυριαρχία είναι βιοπολιτικές διευθετήσεις της κινητικότητας και της ταχύτητας. Στη μια άκρη, τα σώματα που κινούνται σε λείο χώρο χωρίς να περιορίζονται από άλλα σώματα ενσαρκώνουν απελευθερωμένες μη κωδικοποιημένες ροές, τις νομαδικές γραμμές πτήσης που συνέρπασαν τον Deleuze και τον Guattari. Στην αντίθετη άκρη, τα σώματα που υποχρεώνονται από άλλα σώματα να μένουν ακίνητα σε ραβδωτό χώρο ενσαρκώνουν την καταπιεστική βιοπολιτική της καθήλωσης (το Πανοπτικό, τη φυλακή) που συνάρπασε τον Φουκώ. Και η κύρια βιοπολιτική δύναμη που επιτρέπει σε μια ομάδα σωμάτων να ελέγχει την κινητικότητα άλλων σωμάτων είναι, όπως έδειξε ο Virilio, η ικανότητά τους να παράγουν ταχύτητα.


Αυτός είναι ο λόγος που ο Virilio, κινούμενος πέρα απ’ τον Φουκώ, τόνισε πως και η καταπίεση βασίζεται σε γρήγορες μορφές κινητικότητας. Η ταχύτητα, με δυο λόγια, μπορεί να εξυπηρετήσει τόσο την επανάσταση όσο και την κρατική κυριαρχία. «Η επανάσταση είναι κίνηση αλλά η κίνηση δεν είναι επανάσταση» (Ταχύτητα και Πολιτική, 43). Η γρήγορη κίνηση αγαθών, ροών, σωμάτων και μηνυμάτων σε όλο τον κόσμο δεν είναι από μόνη της επαναστατική. Ο καπιταλισμός ευδοκιμεί σε αυτή την ολοένα πιο γρήγορη ταχύτητα. Πρόκειται για μια ρυθμισμένη κινητικότητα οικοδομημένη σε πολεμικές ραβδώσεις που ενώ αφήνουν το παγκόσμιο κεφάλαιο και τους υπηκόους των ιμπεριαλιστικών κρατών να περνούν τα σύνορα, υποχρεώνουν τα ανεπιθύμητα σώματα να παραμένουν πίσω από περιφραγμένα σύνορα ή να καθηλώνονται στα Γκουαντανάμο του παγκόσμιου αστυνομικού κράτους. Ωστόσο, οι εκπληκτικές κινητικότητες που προκαλούνται από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό αστυνομεύονται δύσκολα. Συγκεκριμένα, δημιουργούν και πολλαπλασιάζουν συγκινησιακές συνδέσεις που διασπούν απρόσμενες γραμμές πτήσης κόβοντας αυτές τις ραβδώσεις και παράγοντας γραμμές ρήξης. Είναι απελευθερωτικές γραμμές πτήσης που διαβρώνουν την ιμπεριαλιστική εξουσία μέσα από τη δίνη των ταχυτήτων της. Ο πλανήτης είναι διασταυρωμένος από μια συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ανάμεσα σε αυτά τα δυο αντίθετα πρότυπα ταχύτητας, που όπως λένε οι Deleuze και Guattari είναι οι δενδροειδείς ροές, κωδικοποιημένες από την εξουσία του καπιταλιστικού κράτους, και οι μη κωδικοποιημένες νομαδικές ροές εξεγερτικών, ριζωματικών ταχυτήτων.


Καθώς οι ταχύτητες αυτές δεν έχουν την ίδια χωρική φύση αλλα υπάρχουν μόνο σε μείγμα δεν πρέπει να θεωρηθούν ως δυο αντίθετα μοντέλα. Οι Deleuze και Guattari τόνισαν ότι τα ριζώματα και τα δέντρα είναι πάντα μπλεγμένα και ότι «υπάρχουν κόμποι δενδροειδείς στα ριζώματα και ριζωματικά παρακλάδια στις ρίζες». Οι ομάδες του Facebook, με έναν διαχειριστή που στέλνει μηνύματα τα οποία φτάνουν σε χιλιάδες σώματα, ακολουθούν μια δενδροειδή διασπορά μέσα σε ένα ριζωματικό δίκτυο και οι ομάδες θανάτου που περιπολούν στους δρόμους της Τρίπολης με φορτηγά είναι ριζωματικές γραμμές ταχύτητας που ακολουθούν μια δενδροειδή αλυσίδα εντολών. Ωστόσο, αυτά τα πρότυπα ταχύτητας εκφράζουν ότι στις επαναστάσεις μια συγκεντρωτική ριζωμένη μορφή δυσκολεύεται από όλες τις πλευρές μέσω μαζών που την χτυπούν κι ύστερα απομακρύνονται για να αποφύγουν την καταστολή. Με την σειρά τους, οι επαναστάσεις νικούν τις δενδροειδείς-συγκεντρωτικές ταχύτητες και υπερισχύουν με ευκίνητες και μαζικές μορφές σωματικής διαπότισης. Για να καταλάβουμε αυτή την ταχύτητα, πρέπει να εξετάσουμε τον μηχανισμό της επέκτασης της αντήχησης λεπτομερειακά και ιστορικά, διότι δεν εμπεριέχει μόνο την ταχύτητα των σωμάτων και των αντικειμένων (οχήματα, όπλα) αλλά και την ταχύτητα των αντηχήσεων που δημιουργείται από το πλήθος, μια πολύ πιο περίπλοκη υπόθεση (σε μελλοντικές μελέτες σκοπεύω να εξερευνήσω τη βιοπολιτική φυσική εκτενέστερα, ένα έργο-πρόκληση το οποίο απαιτεί να βασιστώ τις συγκλίσεις του με τη φυσική όπως και στην ιδιαιτερότητά του ως βιοπολιτική που δεν μπορεί να περιοριστεί σε θετικιστικά πρότυπα προβλεψιμότητας).


Από τη στιγμή που παράγεται από δυο ή περισσότερα σώματα που επιδρούν το ένα στο άλλο ύστερα από μια καλή επαφή, η ικανότητα της αντήχησης να επεκταθεί στο χώρο εξαρτάται, κατ’ αρχάς, από το κατά πόσο αυτά τα σώματα συναντούν άλλα σώματα με τα οποία μπορούν να αντηχήσουν. Όσο περισσότερο διαρκεί μια αντήχηση, όσο μακρύτερα επεκτείνεται, τόσο πιο ισχυρή γίνεται. Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ανθρώπινης ιστορίας, η μέγιστη ταχύτητα με την οποία μια επαναστατική αντήχηση ταξίδεψε ήταν η ταχύτητα των σωμάτων που την έφεραν μέσα τους. Κατά την έναρξη του αγγλικού εμφυλίου πολέμου το 1642, για παράδειγμα, η επαναστατική αντήχηση που έκανε πολλά σώματα να οργανώσουν μια εξέγερση εναντίον του Βασιλιά μπορούσε να επεκταθεί μόνο εάν τα σώματα αυτά περπατούσαν, έτρεχαν ή ίππευαν μέχρι να φτάσουν σε άλλα χωριά και να κάνουν άλλα σώματα να αντηχήσουν και να συμμετάσχουν στον αγώνα τους. Παρομοίως, η αντήχηση που δημιουργήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση το 1789 ταξίδεψε μέχρι την Αϊτή μέσω των σωμάτων των επαναστατών που ύστερα από πολλές εβδομάδες πάνω σε πλοίο μετέφεραν (μαζί με ειδήσεις, φυλλάδια, βιβλία) το αίσθημα της δύναμης που είχε γεννηθεί στους δρόμους της Γαλλίας. Η ταχύτητα επέκτασης της αντήχησης πέρα του Ατλαντικού ήταν εκείνη ενός πλοίου (περίπου 5 κόμβοι ανά ώρα). Στην Αϊτή, η αντήχηση επεκτάθηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Μέσα σε δυο χρόνια, ένας επαναστατικός στρατός χιλιάδων αποφασισμένων μαύρων σωμάτων, που είχαν εμπνευστεί από το γαλλικό πλήθος, κατέστρεψε το κόσμημα όλων των γαλλικών αποικιών, τον εξαιρετικά κερδοφόρο οικισμό δούλων του Αγίου Δομίνικου.


Πριν την εφεύρεση του τηλέγραφου, του σιδηρόδρομου και των ατμόπλοιων, η ταχύτητα των επαναστατικών αντηχήσεων ήταν περίπου ίδια με εκείνη των κρατικών προσπαθειών να τις καταπνίξουν, ιδίως στην ξηρά. Η θάλασσα, ένα διαφορετικό είδος χώρου εξαιτίας της ρευστής φύσης της, ελεγχόταν από γρήγορα πλοία που ανήκαν στο κράτος ή στο εμπορικό κεφάλαιο. Παρόλα αυτά, η κρατική υπεροχή στη θάλασσα αμφισβητήθηκε συχνά από μη κρατικούς παίκτες όπως οι πειρατές, που ήταν μάστορες στην τέχνη της ταχύτητας με τα ευκίνητα πλοία τους που κρύβονταν ανάμεσα σε νησιά ή ακτές. Στην ξηρά, η μέγιστη ταχύτητα που είχαν οι αντάρτες και οι κρατικοί υπάλληλοι ήταν εκείνη του αλόγου ή των κάρων που τα έσερναν ζώα, ακόμη κι αν το κράτος είχε το πάνω χέρι σε ό,τι αφορά τη στρατιωτική ισχύ, δημιουργώντας στρατιωτικά σύνολα με μονάδες ιππικού και βασιζόμενο σε δίκτυα προμήθειας, προκειμένου να διατηρήσει αυτή την ταχύτητα για μεγαλύτερο διάστημα.


Ωστόσο, μέχρι τα μέσα του 1800, οι νέες εφευρέσεις στη μηχανική της ταχύτητας (η ατμομηχανή και ο τηλέγραφος) μετέβαλαν ριζικά αυτή τη σχετική ισορροπία. Οι καινοτομίες αυτές σηματοδότησαν μια δραματική καμπή στην ιστορία της ανθρώπινης χωρικότητας. Από εκεί κι ύστερα, η κρατική ισχύς αυξήθηκε εξαιτίας της ικανότητάς της να μετακινεί στρατεύματα με μεγαλύτερη ταχύτητα και να συντονίζει αυτή την κινητικότητα μέσω της γρήγορης ροής πληροφοριών σε χώρους που είχαν μεγάλη απόσταση ο ένας απ’ τον άλλον. Δυο διαφορετικοί μηχανισμοί ταχύτητας έπαιξαν ρόλο εδώ: η ταχύτητα των ενόπλων σωμάτων στο τρένο ή στο ατμόπλοιο και η ταχύτητα των μηνυμάτων που έφευγαν μέσω των τηλεγραφικών γραμμών. Η πιο καθοριστική ήταν η τελευταία. Η υπεροχή του τηλέγραφου είχε να κάνει με την ασυναγώνιστη ταχύτητά του, που επέτρεπε γρήγορο συντονισμό σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων και έδινε στο κράτος τη δύναμη να ελέγχει το χώρο: ήξερε τι γινόταν σε πολλά μέρη την ίδια στιγμή. Και αυτό γιατί η υποδομή που διευκόλυνε αυτές τις ταχύτητες βρισκόταν συνήθως η μία κοντά στην άλλη: οι τηλεγραφικές γραμμές δρούσαν παράλληλα με τις σιδηροδρομικές.


Ο David Harvey υποστήριξε πως οι τεχνολογίες αυτές σήμαιναν ότι στις περιπτώσεις που μια επαναστατική ομάδα μπορούσε να ελέγχει επιτυχώς ένα μέρος, για παράδειγμα μια πόλη, το κράτος είχε ανώτερο έλεγχο στο χώρο και μπορούσε να τις περικυκλώσουν και να τις συντρίψουν. Ωστόσο, η δύναμη αυτή δεν αποτελεί ύψιστο χαρακτηριστικό του κράτους ή του κεφαλαίου αλλά έμφυτη δύναμη των σωμάτων να δρουν και να χτυπούν γρηγορότερα. Οι επιτυχείς επαναστατικές αντηχήσεις υπερέχουν ακριβώς επειδή έχουν ανώτερο έλεγχο του χώρου και δημιουργούν εξεγερτικές ταχύτητες που νικούν τον δενδροειδή μηχανισμό υψηλής ταχύτητας της κρατικής βίας. Οι πιο προσαρμοστικές αντάρτικες ομάδες είναι εξαιρετικά ευκίνητες και ικανές να χτυπήσουν με κρυφή ταχύτητα, όπως οι καλύτεροι κομμάντο στον ανταρτοπόλεμο του Βιετνάμ και του Σαλβαντόρ. Οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία χρησιμοποίησαν τον τηλέγραφο και τις ταχυδρομικές υπηρεσίες προς όφελός τους για να υπερισχύσουν της κυβέρνησης Κερένσκι τον Οκτώβριο του 1917.


Παρομοίως, οι εξεγερτικές ταχύτητες στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή είναι αλληλένδετες με την ταχύτητα των παγκόσμιων δικτύων άμεσης επικοινωνίας. Κι αυτό απαιτεί μια σύντομη επισκόπηση της κομβικής χωρικότητας των διαφορετικών τεχνολογιών των ΜΜΕ: δηλαδή, η χωρική διάταξη των κόμβων που παράγουν μηνύματα και των κόμβων που τα λαμβάνουν. Στον εικοστό αιώνα, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση άνοιξαν και εκδημοκράτησαν την πρόσβαση σε κόμβους λήψης μηνυμάτων, μέσα όμως σε μια δενδροειδή δομή που περιλαμβάνει λίγους και στενά ελεγχόμενους κόμβους παραγωγής μηνυμάτων. Η δομή τόσο του ραδιοφώνου όσο και της τηλεόρασης είναι ιεραρχική και οι ροές τους είναι μονής κατεύθυνσης και προέρχονται από μια ρίζα που στηρίζει ολόκληρο το σύστημα: ένας μικρός αριθμός κόμβων που έχουν τη βάση τους σε κάποιο κτίριο (τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί σταθμοί) και ελέγχουν τα μηνύματα που στέλνονται σε εκατομμύρια σώματα που δεν μπορούν παρά να ακούσουν και να δουν. Το γεγονός ότι οι πιο ισχυροί τηλεοπτικοί κόμβοι ελέγχονται από το κράτος ή από εταιρίες δίνει σε αυτούς τους παίκτες απαράμιλλη δύναμη για να μεταβάλουν τις αντιδραστικές, ανήσυχες, εσωστρεφείς αντηχήσεις που μπορούν να αναπαράγουν καταχραστικά σύνολα βασισμένα σε βαθιές ανισότητες.


Αντίθετα, το Ίντερνετ και η τεχνολογία της κινητής τηλεφωνίας είναι οικοδομημένες σε μια πολυκεντρική, ριζωματική φυσική υποδομή με αναρίθμητους κόμβους δημιουργίας μηνυμάτων, ακόμη κι αν το δίκτυο έχει δενδροειδείς κόμβους όπως το Google ή το Facebook (όπως επεσήμανε ο Ian Buchanan). Μπορούμε να δούμε τους πυκνούς δενδροειδείς κόμβους που υπάρχουν μέσα σε ευρύτερα ριζωματικά δίκτυα στη δεξιά εικόνα. Σε καθημερινή βάση, ένα σύνθετο, πολυεπίπεδο σύστημα σαν κι αυτό διοχετεύει δισεκατομμύρια ροές πολλαπλών κατευθύνσεων που δημιουργούνται από εκατομμύρια σώματα, τα οποία μπορούν δυνητικά να προσεγγίσουν το ευρύ κοινό χωρίς τη μεσολάβηση των συγκροτημάτων των ΜΜΕ. Το 2010, το Wikileaks αποκάλυψε με σαφήνεια γιατί το Ίντερνετ, ενώ είναι κωδικοποιημένο από κρατικές εταιρικές δενδροειδείς μορφές σε πολλά επίπεδα, έχει μια απελευθερωτική δυναμική: μια μικρή ομάδα φορέων μπορεί θεωρητικά να κάνει την ταξινομημένη πληροφόρηση για τις ιμπεριαλιστικές επιχειρήσεις προσβάσιμη σε δισεκατομμύρια σώματα σε όλο τον πλανήτη. Ακόμη πιο σημαντικά, μπορεί να το κάνει παρά την έντονη αντίδραση των ιμπεριαλιστικών ελίτ. Και το γεγονός ότι το Wikileaks επέζησε παρά των πολλών κυβερνοεπιθέσεων μέσω της γρήγορης δημιουργίας ριζωματικών δικτύων αλληλεγγύης (τους ιστότοπους καθρέφτες του Wikileaks) αποκαλύπτει ότι οι εξεγερτικές ταχύτητες στον παγκόσμιο ιστό μπορούν να ξεπεράσουν την ταχύτητα της κρατικής λογοκρισίας. Ωστόσο, οι πρόσφατες συζητήσεις για την πολιτική προβολή του Ίντερνετ παραβλέπουν ότι αυτό που ενισχύει ο παγκόσμιος ιστός είναι η δύναμη κινητοποίησης και συντονίσμού σωμάτων σε πραγματικούς χώρους μέσα από εξίσου ριζωματικές μορφές ταχύτητας.


Στην Αιγυπτιακή Επανάσταση, η σύμπραξη ανάμεσα στις ταχύτητες που γεννήθηκαν σ’ αυτά τα δίκτυα άμεσης επικοινωνίας και στο αστικό έδαφος ήταν αποφασιστική, καθώς επέτρεψε στο πλήθος να ελιχθεί στην κρατική βία και στην κρατική προπαγάνδα. Η επανάσταση έγινε με διαφορετικές αλλά αλληλένδετες ταχύτητες: την ταχύτητα των σωμάτων που συγκρούονταν με την αστυνομία στους δρόμους και την πολύ πιο γρήγορη ταχύτητα των συγκινησιακών αντηχήσεων που γεννήθηκαν από αυτές τις συγκρούσεις και ενισχύθηκαν μέσω του Ίντερνετ και των τηλεοπτικών δικτύων που δεν ελέγχονταν από το αιγυπτιακό κράτος, όπως το Αλ Τζαζίρα. Οι αντηχήσεις αυτές, άϋλες και προβεβλημένες την ίδια στιγμή ως εικόνες, ήχους και κείμενα σε αναρίθμητες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και τηλεοράσεων, ενσαρκώθηκαν ξανά καθώς επέδρασαν σε εκατομμύρια σώματα που έβλεπαν, άκουγαν και διάβαζαν. Δεν επέδρασαν σε όλα τα σώματα με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, εκατομμύρια σώματα αντήχησαν θετικά, και όχι μόνο στην Αίγυπτο.


Ο Nikolai Grozni, που παρακολουθούσε τα νέα από το Παρίσι, έγραψε για τη συγκινησιακή επίδραση που είχε στο σώμα του η αντήχηση που έφτασε άμεσα από την Αίγυπτο. «Απ’ τη στιγμή που άρχισε η εξέγερση στην Αίγυπτο, στις 25 Ιανουαρίου, μετά βίας μετακινήθηκα από την οθόνη της τηλεόρασης. Μπορεί να βρίσκομαι στη Γαλλία, αλλά ο νους μου είναι στην πλατεία Ταχρίρ. Αναπνέω δακρυγόνα. Ανάβω βόμβες Μολότοφ….. Πολεμώ χοντροκέφαλους αστυνομικούς. Βρίζω κάθε σύμβολο του καθεστώτος μέχρι να ραγίσει η φωνή μου». Σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει, το σώμα του Grozni (και όχι μόνο ο νους του) βρισκόταν συγκινησιακά σε πλήρη συντονισμό με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ, σε σημείο που η χωρική απόσταση μεταξύ Αιγύπτου και Γαλλίας έμοιαζε να έχει καταργηθεί. Το σώμα του αντηχούσε, μέσω της τηλεόρασής του, μαζί με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ. Αυτή η άμεση επίδραση, διερυμένη μέσα από τα παγκόσμια δίκτυα, ήταν η ίδια που λίγες μέρες νωρίτερα είχε εμπνεύσει εκατομμύρια αιγυπτιακά σώματα που παρακολουθούσαν τα νέα για την εξέγερση στην Τυνησία να βγουν στους δρόμους για να ανατρέψουν τον Μουμπάρακ.


Η σύμπραξη μεταξύ των δρόμων και των κοινωνικών δικτύων ήταν στην πραγματικότητα αυτό που αποτέλεσε το έναυσμα για την ομοβροντία της Αιγυπτιακής Επανάστασης στις 25 Ιανουαρίου. Όπως ανέλυσε ο Charles Hirschkind, τους προηγούμενους μήνες τα κοινωνικά δίκτυα έγιναν μια ισχυρή μηχανή αντήχησης διευρύνοντας αυτό που τα αιγυπτιακά ΜΜΕ έκαναν αόρατο: σώματα τρομοκρατημένα από το κράτος. Η συγκινησιακή δύναμη ενσαρκώθηκε τον Ιούνιο του 2010 με την ευρεία κυκλοφορία της φωτογραφίας του παραμορφωμένου, βασανισμένου προσώπου του Khalel Said, ο οποίος ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από δυο αστυνομικούς. Η αντήχηση που δημιουργήθηκε από την εικόνα της σωρού οδήγησε στη δημιουργία μιας ομάδας στο Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) που επρόκειτο να παίξει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση των διαδηλώσεων της 25ης Ιανουαρίου. Η εικόνα αυτή έφτασε σε μυριάδες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και επέδρασε σε εκατομμύρθα σώματα, όπως θα έλεγε ο Jon Beasley-Murray, σε ένα μη διανοητικό, μη ιδεολογικό επίπεδο. «Αυτό ήταν το σημείο καμπής», είπε στην εφημερίδα Guardian ο Heba Morayef, υπέρμαχος του Human Rights Watch στην Αίγυπτο. «Πριν απ’ αυτό, οι διαδηλώσεις υπέρ της πολιτικής μεταρρύθμισης ήταν για τον μέσο Αιγύπτιο κάτι αφηρημένο». Το παραμορφωμένο από τα βασανιστήρια πρόσωπο ενός 28χρονου άντρα διέλυσε την αφηρημένη σκέψη κι έκανε πολλά σώματα να αντηχούν συναισθηματικά ταυτισμένα προς έναν νέο άντρα που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από κρατικούς υπαλλήλους. Οι ακτιβιστές του Facebook μετέτρεψαν αυτό το σωματικό στοιχείο τρομοκρατίας σε απεδαφικοποιημένο όπλο για την επέκταση της αντήχησης.


Οι σωροί ανοίγουν ισχυρά εδάφη στην επιτάχυνση της αντήχησης. Μια σωρός είναι ένα σώμα που δεν μπορεί πια να δεχτεί επιδράσεις από άλλα σώματα. Είναι ένα σώμα που δεν μπορεί να αντηχήσει. Ωστόσο, είναι ένα σώμα που ακόμη μπορεί να επιδράσει ισχυρά σε άλλα σώματα, περισσότερο τώρα που είναι νεκρό παρά όταν ήταν ζωντανό. Ο Σπινόζα δεν εξερεύνησε τις μονοκατευθυντήριες επιδράσεις που έχουν να κάνουν με το νεκρό σώμα, αλλά ο ανθρωπολόγος Alan Klima το έκανε. Στο βιβλίο του, The Funeral Casino, μια συναρπαστική διερεύνηση για την δύναμη που έχουν οι σωροί στην κρατική τρομοκρατία και τον βουδιστικό διαλογισμό στην Ταϋλάνδη, ο Klima δείχνει πως τα νεκρά σώματα, ιδίως εκείνα που δολοφονήθηκαν από το κράτος, δημιουργούν επιδράσεις απλήρωτου χρέους σε σχέση με τις προηγούμενες ζωές αυτών των σωρών. Παρομοίως, το παραμορφωμένο πρόσωπο του άψυχου Khalel Said δημιούργησε συναισθηματική ταύτιση μέσω Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) και ενέπνευσε πολλούς για το χρέος τιμής τους στα πολλά θύματα της κρατικής τρομοκρατίας, ερχόμενοι σε αντιπαράθεση με το κράτος στους δρόμους.


Αυτός είναι ο λόγος που το καθεστώς Μουμπάρακ προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των ριζωματικών δικτύων άμεσης επικοινωνίας (Ίντερνετ, τηλεφωνικά συστήματα) που μετέδιδαν αυτές τις αντηχήσεις, κλείνοντας το περίφημο «Internet switch» σε σημαντικά κτίρια στο Κάιρο (ειδικά στο Telecom Egypt Building) και να κυνηγήσει τα σώματα των online ακτιβιστών. Ο Khalel Said, σε τελική ανάλυση, δολοφονήθηκε επειδή ήταν ένας μπλόγκερ που εξέθετε τη διαφθορά στην αστυνομία και ο Wael Ghonim συνελήφθη στο δρόμο και κρατήθηκε επί δώδεκα μέρες εξαιτίας του ακτιβισμού του στο Facebook. Είναι η ίδια κρατική τακτική επανεδαφοποίησης που υπήρχε στις ιμπεριαλιστικές προσπάθειες να φυλακίσουν το σώμα του Τζούλιαν Ασσάνζ, πράγμα που δείχνει ότι οι κρατικές ταχύτητες αναζητούν την σύμπραξη των κατασταλτικών ενεργειών τους στα δίκτυα επικοινωνίας και των πραγματικών σωμάτων στους δρόμους.


Απ’ τη στιγμή που τα σώματα που είναι μαζί στο χώρο αποτελούν την κύρια πηγή επαναστατικής αντήχησης, πρωταρχικός σκοπός του κράτους, σε όλες τις περιπτώσεις, είναι να διαλύει αυτά τα σώματα και να τα αποσύρει από τους δρόμους. Η επακόλουθη σύγκρουση ανάμεσα στις δενδροειδείς και τις ριζωματικές ταχύτητες υπήρξε ιδιαίτερα δραματική στην Αίγυπτο. Προγραμματίζοντας διαμαρτυρίες για την 25η Ιανουαρίου, οι ακτιβιστές αποφάσισαν να καταλάβουν τους δρόμους μέσα από πρότυπα υψηλής κινητικότητας και διασκόρπισης με σκοπό να αποφύγουν να μείνουν καρφωμένοι στο χώρο (με τη “στρατηγική του κλοιού” [kettle]) από την αστυνομία όπως είχε συμβεί σε προηγούμενες συγκεντρώσεις, μια στρατηγική του πλήθους την οποία έχουν υιοθετήσει και οι ακτιβιστές στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ένας Αιγύπτιος ακτιβιστής είπε στην εφημερίδα The Guardian, «αυτή τη φορά ήμασταν αποφασισμένοι να κάνουμε κάτι διαφορετικό- να είμαστε πολυπολικοί, υπερκινητικοί και πιο ευκίνητοι από την amin markazi (δυνάμεις κεντρικής ασφάλειας)». Και ήταν πράγματι υπερβολικά γρήγοροι, ευκίνητοι και πολυπολικοί για το κράτος, καθώς επιβλήθηκαν στις δυνάμεις αποκατάστασης της έννομης τάξης για πολλές μέρες. Κάποια στιγμή, η αστυνομία τα παράτησε και αποσύρθηκε από τους δρόμους της Αιγύπτου. Σε αυτό το αστικό έδαφος, όπως θα έλεγε το Invisible Committee, η κεντρόφυγος δύναμη του πλήθους υπερίσχυσε της κεντρομόλου αστυνομικής δύναμης. Τα ίχνη της επικής, πολύωρης μάχης για τον έλεγχο της γέφυρας Qasr El Nile, στις 28 Ιανουαρίου, η οποία φαίνεται εδώ, δείχνουν πώς μέσα σε σύννεφα δακρυγόνων αυτό το ευκίνητο πλήθος έφτασε μαζί, διαλύθηκε όταν δέχτηκε επίθεση κι έσπρωξε την αστυνομία σε έναν τόσο στενό χώρο όπως μια γέφυρα. Η επιτυχής κατάληψη της γέφυρας προηγήθηκε της κατάληψης της πλατείας Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα της ανατροπής του Μουμπάρακ.


Λίγα γεγονότα ενσάρκωσαν την Αιγυπτιακή Επανάσταση πιο δραματικά από εκείνα της 11ης Φεβρουαρίου, της ημέρας που έπεσε ο Μουμπάρακ, όταν το πλήθος περικύκλωσε το κτίριο της κρατικής τηλεόρασης στο Κάιρο, στο Νείλο, ενώ αποφασισμένες μάζες έπαιρναν τον έλεγχο της υπόλοιπης πόλης και του έθνος για να ανατρέψουν το καθεστώς μια για πάντα. Αυτή η επικίνδυνα αντηχητική σωματική διαπότιση ήταν αρκετά ισχυρή, παρά τον προστατευτικό κλοιό των στρατιωτών, για να κάνει τα σώματα μέσα στο κτίριο να αλλάξουν τον τόνο της μεταβολής που εξέπεμπε ο δενδροειδής κρατικός κόμβος. Αντί να μεταδώσει φόβο, η κρατική τηλεόραση άρχισε να υποστηρίζει τις επαναστατικές αντηχήσεις που έφταναν από την πλατεία Ταχρίρ. Στην Αίγυπτο, οι ριζωματικές ταχύτητες υπερείχαν εξαιτίας του διαποτισμού όχι μόνο στις συγκρούσεις με την αστυνομία αλλά και στην μετατροπή των αντηχήσεων σε δενδροειδή δίκτυα μαζικής επικοινωνίας.


Αυτές οι κινητικότητες ήταν πολιτικά αποτελεσματικές όχι τόσο λόγω της ταχύτητας των σωμάτων ατομικά, που τα περισσότερα περπατούσαν ή έτρεχαν, αλλά λόγω της πολυπολικής φύσης τους, που ήταν ικανή να διαποτίσει το αστικό έδαφος και να ξεπεράσει το κράτος. Η συστημική ταχύτητα του ανθρώπινου πλήθους ενισχύθηκε από τους μύριους παλμούς του, την ευρύτατη χωρική διασπορά του και τη σωματική πυκνότητά του. Ένα παράδειγμα είναι τα βίντεο που αναρτήθηκαν στο YouTube (εδώ και εδώ) και δείχνουν αστυνομικά αυτοκίνητα και οχήματα χωρίς σήμα να τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα μέσα στο πλήθος χωρίς να προσπαθούν καν να το αποφύγουν. Από την άλλη πλευρά, αυτή ήταν μια απεγνωσμένη ταχύτητα απόδρασης από έναν εχθρικό χώρο που ελέγχεται από απηχητικά σώματα. Κι ενώ τα βίντεο αναρτήθηκαν για να αναδείξουν την κρατική βαναυσότητα, σηματοδοτούν, επίσης, τη γρήγορη υποχώρηση του κράτους από τους δρόμους που είχαν πλημμυρίσει απ’ το πλήθος.


Αυτές οι ριζωματικές ταχύτητες αποτελούν μέρος μιας εξέγερσης χωρίς ηγέτες, ιεραρχικές οργανώσεις ή κόμματα (τα περισσότερα από τα οποία εξουδετερώθηκαν ή αποκεφαλίστηκαν από το καθεστώς). Αυτή η μη ιεραρχική σωματική μορφή είναι το πλήθος ως πολλαπλότητα. Και όπως παρατήρησε ο Στάθης Γουργουρής, αυτό το πλήθος δεν γύρεψε ποτέ κάποια υπερβατική ή ανώτερη εξουσιοδότηση. Ούτε ηγέτη, ούτε πρωτοπορία ούτε επαναστατικό κόμμα, μόνο αντηχητικά σώματα στους δρόμους. Το πιο δημοφιλές σύνθημα στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη ήταν και είναι, «Ο λαός θέλει να ρίξει το καθεστώς». Προερχόμενα από σήματα κι απ’ τις σελίδες του Facebook στην Τυνησία, αυτά τα συνθήματα από μυριάδες αντηχητικά σώματα υλοποιούν την συστατική, μη κατευθυνόμενη δύναμη του πλήθους.


Αυτό το κύμα επαναστατικής επέκτασης έχει συγκριθεί με εκείνο του 1989, το οποίο έφτασε στην κορύφωσή του μεταξύ Ιουνίου (πλατεία Τιανανμέν, εκλογική ήττα των Πολωνών κομμουνιστών) και Δεκεμβρίου (πτώση του Τσαουσέσκου στη Ρουμανία). Συγκρίνοντας αυτά τα δυο, σε μια δημόσια συζήτηση που οργάνωσε το Αλ Τζαζίρα, η Emily Bell σημείωσε: «Βλέπουμε τώρα ένα πολύ πιο συμπιεσμένο χρονοδιάγραμμα. Έξι βδομάδες αντί για έξι μήνες». Εκτός του ότι διαδίδονται πιο γρήγορα, οι επαναστάσεις αυτές, σε αντίθεση με εκείνες του 1989, ανοίγονται επεκτεινόμενοι ορίζοντες ρωγμής της παγκόσμιας αυτοκρατορικής εξουσίας. Οι παγκόσμιες ελίτ φοβούνται την ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων, η οποία ξεπερνά την ικανότητά τους να τις συγκρατήσουν και να τις κατανοήσουν. Από την Τυνησία, αυτές οι ελίτ έχουν οπισθοχωρήσει, αντιφάσκοντας, κάνοντας διαφανή την υποκρισία τους. Τη μια μέρα είναι ασαφείς και καλούν σε «πειθαρχημένες αλλαγές» όταν οι διαδηλωτές δολοφονούνται από κράτη που έιναι υποχείρια των Ηνωμένων Πολιτειών (Τυνησία, Αίγυπτο, Μπαχρέιν, Υεμένη) και την επόμενη μέρα, καταδικάζοντας ρητά τη βία όταν το καθεστώς είναι πιο εχθρικό ή ανεξάρτητο από τα ιμπεριαλιστικά σχέδια (Ιράν, Λιβύη). Παρόμοιες ανησυχίες έχουν ανακύψει στις φιλοκανταφικές παρεμβάσεις που έκαναν κάποιοι αυτοαποκαλούμενοι επαναστάτες ηγέτες όπως ο Ντανιέλ Ορτέγκα και ο Ούγκο Τσάβες, που τώρα μοιάζουν να φοβούνται τις επαναστάσεις. Στις διαφορετικές εκφράσεις τους, όλες αυτές είναι ανησυχίες για τη δύναμη του αντηχητικού πλήθους να διαλύει γεωπολιτικά σχήματα που κάποτε έμοιαζαν στέρεα.


Το κράτος στηρίζεται, επίσης, σε ισχυρά οπλικά συστήματα που του επιτρέπουν να καταστρέφει αντηχητικά σώματα με απαράμιλλη ταχύτητα. Η ικανότητα του κράτους στη Λιβύη να εξαπολύει βία γρήγορα είναι, σε τοπική και υποτυπώδη κλίμακα, εκείνη μιας παγκόσμιας ιμπεριαλιστικής μηχανής, που μπορεί να σκοτώνει ή να απαγάγει σώματα σε όλο τον πλανήτη, όπως κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε καθημερινή βάση. Αλλά οι επαναστάσεις του 2011 μας διδάσκουν ότι η συνεργία ανάμεσα στο άοπλο πλήθος στους δρόμους και στα παγκόσμια δίκτυα επικοινωνίας μπορεί να ξεπεράσει τις κρατικές ταχύτητες. Αυτή είναι βασική αρχή για την επιτυχία των επαναστάσεων, όπως η Αιγυπτιακή, που δεσμεύονται στο να μην χρησιμοποιούν βία. Είναι η πρώτη φορά μετά την εφεύρεση του τηλέγραφου που τα μη κρατικά σύνολα σωμάτων έχουν τόση επίδραση στις άμεσες μορφές επικοινωνίες. Εξού και η κοσμοϊστορική φύση αυτών των επαναστάσεων, που προχωρούν με αποφασιστικότητα μέσω συγκινησιακών επαφών στους δρόμους αλλά οπουδήποτε αλλού επεκτείνονται με απαράμιλλη ταχύτητα. Και επηρεάζουν, όπως υποστηρίζουν οι Deleuze και Guattari, «όπως οι σφαίρες τα όπλα».


Το σώμα είναι ο μόνος κατασκευαστής και αγωγός αυτού του συγκινησιακού όπλου. Στην Ηθική, ο Σπινόζα έγραψε: «Κανείς δεν έχει ορίσει ακόμη τα όρια των δυνατοτήτων του σώματος: δηλαδή, κανείς ακόμη δεν έχει μάθει εμπειρικά τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το σώμα» (ΙΙΙ,2). Στο βιβλίο του για τον Σπινόζα, ο Deleuze ορθώς υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί μια πρόκληση, ένα κίνητρο για μας να πάμε παρακάτω για το ότι «χρειαζόμαστε να ανακαλύψουμε περισσότερα για το σώμα απ’ όσα ξέρουμε». Αυτό που μας διδάσκουν οι επαναστάσεις, και το οποίο τείνουμε να ξεχάσουμε, είναι ότι τα αντηχητικά σώματα ανατρέπουν κράτη.


To άρθρο του Gastón R. Gordillo “The Speed of Revolutionary Resonance ” δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο μπλογκ του.

Το Μάρτιο του 1993, ο Κέβιν Κάρτερ φωτογράφησε ένα παιδί από το Σουδάν που λιμοκτονούσε, να σέρνεται προς ένα καταυλισμό περίθαλψης προσφύγων των Ηνωμένων Εθνών που απείχε λιγότερο από ένα μίλι. Λίγα μέτρα από το εξουθενωμένο παιδί στεκόταν ένας γύπας, που περίμενε τον θάνατο του για να αρχίσει το γεύμα του. Και τα πουλιά κάτι πρέπει να φάνε, και στο νότιο Σουδάν, έτρωγαν εκείνα εφόσον δεν έτρωγαν οι άνθρωποι. Ο Κέβιν Κάρτερ στάθηκε απέναντι από τον γύπα, άναψε ένα τσιγάρο, κι έβγαλε τη φωτογραφία του. Πέρασαν είκοσι λεπτά και το πουλί δεν είχε κουνηθεί, περίμενε στη θέση του ενώ το παιδί συνέχιζε να αγωνίζεται να φτάσει στο στρατόπεδο. Λένε ότι το παιδί επέζησε, ο Κέβιν Κάρτερ όμως όχι.


Η φωτογραφία του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα New York Times και κέρδισε το βραβείο Pulitzer, αλλά ο Κάρτερ αυτοκτόνησε λίγες εβδομάδες αργότερα. Στην τελευταία του επιστολή, έγραψε, «με στοιχειώνουν οι ζωντανές μνήμες των δολοφονιών και των πτωμάτων και της οργής και του πόνου, των πεινασμένων και τραυματισμένων παιδιών … Ο πόνος της ζωής υπερισχύει της χαράς σε σημείο που η χαρά παύει να υπάρχει». Λέγεται πως ο Κάρτερ υπήρξε μάρτυρας της επιβίωσης του παιδιού, η φωτογραφία όμως έκανε το γύρο του κόσμου, η φωτογραφία ενός παιδιού χωρίς όνομα που περίμενε το θάνατό του. Το παιδί αυτό αποτελεί σύμβολο για πολλά άλλα, για παιδιά που δεν μπορούν να καταγράψουν οι φωτογραφικές μηχανές, ούτε αριθμητικά ούτε ονομαστικά, όλα τους νεκρά ή μετά βίας ζωντανά. Φαίνεται πως όλο αυτό ήταν πάρα πολύ για να το αντέξει ο Κάρτερ. Η φωτογραφία που έβγαλε κατάφερε, παρά τη θέλησή του, να κατασκευάσει μια ιδέα για το πώς συμβαίνει ο θάνατος. Τώρα, σε κάθε αναφορά σχετική με παιδάκια που λιμοκτονούν, είτε στο νότιο Σουδάν ή αλλού, υπάρχει μία κατάσταση θεμελιωμένο στη φαντασία όλων όσων είδαν τη φωτογραφία του Κέβιν Κάρτερ ή συγκινήθηκαν απ’ αυτήν.


Αν το γυμνό κοριτσάκι στη φωτογραφία του Κάρτερ επέζησε, τότε επέζησε όχι ως παιδί-άτομο της φωτογραφίας, αλλά σαν την εικόνα της πείνας, σαν την εικόνα της μοίρας που έπεσε πάνω στα παιδιά του νότιου Σουδάν στις αρχές της δεκαετίας του ‘90 κι όχι σαν την εικόνα ενός παιδιού που μπορεί να έχει μεγαλώσει τώρα πια, να είναι παντρεμένη ή έγκυος. Ο Κάρτερ δεν είχε βγάλει τη φωτογραφία ενός παιδιού, αλλά ενός πεπρωμένου, και για έναν φωτογράφο το να συνειδητοποιήσει ότι φωτογράφιζε το θάνατο από λιμοκτονία ως πεπρωμένο των παιδιών του Σουδάν ήταν από μόνο του ένα γεγονός που έκανε τη ζωή του αβίωτη. Είναι σαν να είχε ξυπνήσει ένας γίγαντας και να παρήγαγε μια εικόνα. Και, ακόμη χειρότερα, αυτός ο γίγαντας άρχισε να καταβροχθίζει αμέτρητα θύματα κι αποχωρούσε από τη φαντασία μόνο αφού είχε ολοκληρώσει την αποστολή του, έχοντας τραφεί με αρκετές ζωές στο μεταξύ.


Εικόνες σαν κι αυτή που δημιούργησε ο Κάρτερ δημιούργησαν μια διαδικασία παρατήρησης για το θάνατο και τον πόνο που προηγείται και που μας διαπερνά, τον οποίο είναι αδύνατον να ανεχτούν οι άνθρωποι ακόμη κι από μια γεωγραφική απόσταση. Υπό αυτή την έννοια, η εικόνα δημιουργεί νόημα και ίσως κάποιος να υποστηρίξει ότι δημιούργησε μια έκφραση: όσοι είδαν αυτή τη φωτογραφία κι επηρεάστηκαν από αυτήν είναι σε θέση να χαρτογραφήσουν την πορεία του θανάτου που διένυε αυτό το παιδί. Η φωτογραφία του Κάρτερ είναι η εικόνα του ισθμού που διαχωρίζει τη ζωή από το θάνατο. Είναι, ως εκ τούτου, πόνος που φανταζόμαστε και πόνος που μετατρέπεται από ατομικό και προσωπικό αίσθημα σε κοινό και δημόσιο.


Ενώ όμως η φωτογραφία του Κέβιν Κάρτερ κατασκεύασε επιτυχώς μια έκφραση για μια από τις πιο επίπονες πορείες του σύγχρονου θανάτου, παρόλα αυτά ακόμα δεν σκότωσε κανέναν από τους δολοφόνους του Τζαντζαουίντ, ούτε κι άλλαξε τη συμπεριφορά των όχλων του Αλ Μπασίρ. Σήμερα, δεκαεπτά χρόνια από την αυτοκτονία του Κάρτερ, ο Αλ Μπασίρ είναι ακόμη στην εξουσία κι ελπίζουμε ότι ο γίγαντας της πείνας δεν θα ξαναξυπνήσει. Μπορεί κάποιος να ισχυριστεί, βασιζόμενος στην τελευταία δήλωση του Κάρτερ, ότι αυτή η εικόνα και οι όμοιές της αποτελούν ηθικό βάρος και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο. Ο Κέβιν Κάρτερ, αναμφίβολα, μπορούσε να περπατήσει μέχρι το ξενοδοχείο του για να περάσει την νύχτα του, κουρασμένος κι ανήσυχος, αλλά ασφαλής από το θάνατο. Εκείνη η ίδια νύχτα δεν έφερνε καμία προσδοκία ασφάλειας στους πεινασμένους κι ευάλωτους, γιατί πεινούσαν μέρα και νύχτα, ενώ αντίθετα ο φωτογράφος που τους υποστηρίζει κι ο δημοσιογράφος που θέλει να προστατεύσει τις ιστορίες τους θα προχωρήσει με σχεδόν όλα τα εργαλεία για να τους προφυλάξει από το θάνατο (χρήματα, τρόφιμα, αγαθά, εξοπλισμό, κι ούτω καθεξής). Σε αυτή την κτήση αγαθών βρίσκουμε τι είναι αυτό που κάνει την ανισότητα, μεταξύ του υποστηρικτικού δημοσιογράφου και των λιμασμένων υποκειμένων, τεράστια και αφόρητη.


Τελικά, αυτοί οι υποστηρικτές αναγκάζονται να αντιμετωπίσουν ηθική κατακραυγή ή σίγουρη αποτυχία, γιατί τα μέσα παγκοσμίως επιλέγουν να απαγορεύσουν την μετάδοση ή την δημοσίευση βίαιων ή αιμοσταγών εικόνων με την λογική πως αυτές οι εικόνες μπορούν να αποβούν κυριολεκτικά θανατηφόρες για τους θεατές τους. Σε συλλογικό επίπεδο, οι επιπτώσεις ήταν ευρύτερες και πιο περιεκτικές, γιατί τέτοιες εικόνες ανάγκασαν πολλούς σε όλο τον κόσμο να ησυχάσουν τις συνειδήσεις τους, προσφέροντας δωρέες και κάνοντας φιλανθρωπία. Έκαναν, επίσης, και μια ηθική συζήτηση κατηγορώντας τους φωτογράφους για την λήψη τέτοιων φωτογραφιών αντί να εγκαταλείπουν τη δουλειά τους και να βοηθήσουν τα θύματα. Ήταν σαν να μετάνιωσε ο κόσμος για το μερίδιο ευθύνης του στην γέννηση του τέρατος το οποίο μετέτρεψε τον απρόσωπο θάνατο σε έναν θάνατο εικονογραφημένο, αισθητό- έναν θάνατο που μπορούμε να τον φανταστούμε. Αυτό που έγινε ξεκάθαρο ήταν ότι ο κόσμος είναι αποφασισμένος να μάθει, και είναι ικανός να παράσχει κάποια υποστήριξη. Ωστόσο, δεν είναι ακόμη πρόθυμος να γίνει μάρτυρας των πορειών του θανάτου ή να αναφέρεται σ’ αυτόν με ακριβείς και συναφείς όρους. Στους πολέμους και τις κρίσεις που ακολούθησαν, είδαμε το θάνατο σαν ένα γενικευμένο γεγονός αλλά αρνηθήκαμε να παρατηρήσουμε την πορεία της δράσης του. Αρνηθήκαμε να δούμε γιατί, υπό τις σωστές συνθήκες, θα βρίσκαμε τους τρόπους να τον εμποδίσουμε να φτάσει στην φυσική του κατάληξη. Με τέτοιες εικόνες, οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν ότι κάποιοι θάνατοι, ίσως οι περισσότεροι, μπορούν να αποφευχθούν, αλλά αυτό που μας εμποδίζει από το να σώσουμε μερικούς από αυτούς που πεθαίνουν, είναι ακριβώς ο χρόνιος εθισμός μας στο να ασχολούμαστε με τις καθημερινές υποθέσεις μας και τις μικρές έγνοιες. Δεν είμαστε σε θέση να αγνοήσουμε τις δουλειές μας ή να παραβλέψουμε τον πρωινό μας καφέ για να πάμε να σώσουμε τους πεινασμένους από το θάνατο και να εμποδίσουμε τους δολοφόνους να σκοτώνουν.


Ένα τελυταίο ζήτημα έχει να κάνει με την θέση του θεατή στην εξίσωση δολοφόνου και θύματος. Στην εποχή των σύγχρονων εικόνων, ο θεατής δεν είναι πλέον ικανός να είναι φιλικά διακείμενος προς τον δολοφόνο. Αντίθετα, είναι πρόθυμος να ταυτίζεται με τα θύματα. Με δεδομένη την επιλογή μεταξύ του να πάρει τη θέση ενός θύματος ή ενός δολοφόνου, ο καθένας θα διάλεγε το πρώτο, χωρίς κανένα δισταγμό. Ο χειρότερος εφιάλτης είναι να μπει κανείς στη θέση του Αμπού Μουσάμπ Αλ Ζαρκάουι όταν κατέσφαζε το Νικ Μπεργκ. Εικόνες σαν κι αυτή έχουν θάψει ιστορικές μορφές – ο Ηρακλής, ο Αννίβας και ο Ναπολέων έχουν κατά μια έννοια μετατραπεί σε δολοφόνους, τρομοκράτες, ή οπαδοί του Ζαρκάουι. Ωστόσο, η ξεκάθαρη επιλογή να πάρουμε το μέρος του θύματος δεν έχει γεφυρώσει την απόσταση μεταξύ των θυμάτων του θανάτου και των θεατών τους. Ίσως να έχει γίνει η απόσταση μεγαλύτερη με το να ενθαρρύνονται οι άνθρωποι να αποφεύγουν τέτοιες δύσκολες δοκιμασίες. Συνεπώς, ενώ παρακολουθούσαμε τα γεγονότα στο Ιράκ, το Λίβανο, τη Γάζα, την Αϊτή και το Ιράν στις οθόνες μας, οι άνθρωποι σ’ εκείνα τα μέρη το μόνο που θα μπορούσαν ήταν, απλώς, να παρακολουθούν τους θανάτους τους μέσα από τα ίδια τα ΜΜΕ. Κι όταν οι συνθήκες χειροτέρεψαν, τα ευπαθή διαδικτυακά μέσα ήταν ανίκανα να φτάσουν εκείνους που βρίσκονταν στις περιοχές με τα χειρότερα πλήγματα, πράγμα που σημαίνει ότι οι άνθρωποι στο Νότιο Λίβανο δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν το θάνατό τους στην οθόνη τόσο εύκολα όσο μπορούσαν οι Γάλλοι και οι Πορτογάλοι. Αν είχαν μια ευκαιρία να παρακολουθήσουν τον ίδιο το θάνατό τους, ήταν από τα ίδια μέσα που είχαν οι Γάλλοι, οι Αμερικανοί, ή οι Πορτογάλοι, καθιστώντας ουσιαστικά το θάνατό τους λιγότερο προσωπικό, δεδομένου πως ήταν ακόμη ζωντανοί για να είναι μάρτυρες αυτού. Εδώ έχουμε αυτό που πρωταρχικά είναι ένας διαχωρισμός των νεκρών από τους ζωντανούς τη στιγμή του θανάτου: όσοι παρακολουθούν το CNN είναι επιζώντες, ενώ αυτοί που δεν το παρακολουθούν είναι είτε νεκροί ή ενδεχομένως νεκροί.
Κατά την διάρκεια των πολέμων και των κρίσεων, οι κορυφαίοι ραδιοτηλεοπτικοί παρουσιαστές δημιουργούν τακτικά μια εικόνα θανάτου που υπερβαίνει την απλή ταφή και αποκτάει μια μετά θάνατον ζωή από ιστορίες, γνώμες, ή ακόμη και πολιτικές (γραμμές)- όπως ήταν στην περίπτωση των επιθέσεσων της Νέας Υόρκης, όπου τα θύματα χρειάζονταν πρόσθετες αποδείξεις ότι ήταν θύματα. Αντίστοιχα, η Αμερικανική διοίκηση, ωθούμενη από το μίασμα της εκδίκησης, μίσθωσε την βιομηχανία θανάτου στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και το Πακιστάν σε σημείο που δημιούργηθηκε η προσδοκία για τους κατοίκους της Ουάσινγκτον και της Νέας Υόρκης να βγαίνουν στους δρόμους μεταμεσονύχτια για να γιορτάσουν την δολοφονία του Μπιν Λάντεν.


Η εικόνα της αναμετάδοσης παρέμεινε κυρίαρχη κατά την διάρκεια των επαναστάσεων σε όλο τον Αραβικό κόσμο, από την Τυνησία στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν και τη Λιβύη. Ωστόσο, όταν ξέσπασε η επανάσταση στη Συρία, φάνηκε ότι είχε συντελεστεί μια σπουδαία αλλαγή. Η επανάσταση στη Συρία δεν είχε να αντιμετωπίσει ένα απολυταρχικό καθεστώς σαν κι εκείνα της Αιγύπτου ή της Τυνησίας. Ο Αζίζ Αλ Αζμέχ έχει δώσει τίτλο στο καθεστώς της Συρίας το nizam mamlouki—ένα καθεστώς (nizam) που θεωρεί τους ανθρώπους, τη γη, κι όλα πάνω ή κάτω απ’ αυτήν, σαν αδιαμφισβήτητο κομμάτι της αποκλειστικής ιδιοκτησίας του. Κατά μια έννοια, το Συριακό καθεστώς mamlouki δεν νοιάζεται για τις ζωές που έχει στην κατοχή του, κι ως εκ τούτου θεωρεί εύκολο να τις τιμωρίσει με θάνατο και ασιτία. Στην Νταραά, τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να είναι πιο ξεκάθαρα: μια πόλη τιμωρείται με στέρηση ηλεκτρισμού, νερού και τροφής, μένοντας με την επιλογή του θανάτου ή της υποχώρησης. Ήταν ένα μεσαιωνικό είδος στρατιωτικής διαδικασίας που δεν έχει καμία σχέση με τους σύγχρονους καιρούς. Είναι ευρέως γνωστό πως ο πρόεδρος Μπασάρ Αλ Άσαντ κυβερνά τη Συρία λόγω της μνήμης του πατέρα του, του προέδρου Χαφέζ Αλ Άσαντ, ο οποίος είχε χρησιμοποιήσει μαχητικά αεροπλάνα για να βομβαρδίσει τον πόλη το 1982, εκτελώντας μια σφαγή που όμοια την δεν υπήρξε στη σύγχρονη εποχή, εκτός από τη σφαγή στη Χιροσίμα. Για τον Μπασάρ Αλ Άσαντ να κυβερνά λόγω της μνήμης του πατέρα του εξηγείται κάπως, αλλά αν αυτή η μνήμη είναι απαρχαιωμένη και ξεπερασμένη, όπως είδαμε πολύ πρόσφατα στις ενέργειες των Συριακών δυνάμεων ασφαλείας, τότε οι προσκλήσεις για συνύπαρξη με το καθεστώς, αναγκαστικά, καθίστανται άνευ ουσίας. Συνεπώς, η εξίσωση που δημιουργείται από τους Σύριους επαναστάτες, με τον βαθύ νεωτερισμό τους, δε νικάει μόνο τον Μπασάρ Αλ Άσαντ, αλλά και τη συνείδηση ενός κόσμου που δείχνει περιορισμένη υποστήριξη για τους επαναστάτες που χάνουν τη ζωή τους μπροστά στις κάμερες.


Από την έναρξη της κρίσης στη Συρία, οι πολιτικοί αναλυτές περίμεναν για μια διαμαρτυρία εκατομμυρίων ανθρώπων στη Δαμασκό ώστε να μπορέσουν να προσδοκούν την κατάρρευση του αιματηρού καθεστώτος. Εικόνες εκατομμυρίων διαδηλωτών είναι αρκετές από μόνες τους για να αλλάξουν τη λογική της πολιτικής στον κόσμο, μιας και αποτελεί αδιάψευστη απόδειξη ότι «ο λαός θέλει αλλαγή του καθεστώτος». Κι όμως, οι πρώτες εβδομάδες πέρασαν χωρίς καμία διαδήλωση από τα εκατομμύρια άτομα. Υπήρχαν μικρές διαδηλώσεις που «ξεφύτρωναν» σε απρόσμενα μέρη σε πολλές πόλεις και χωριά της Συρίας, και αντιμετωπίζονταν με ανείπωτη βία από τις δυνάμεις ασφαλείας. Ο απολογισμός ήταν μέτριος ως προς τους αριθμούς, αλλά οι επαναστάτες έδειξαν μια τόλμη που δεν έχει ξαναδεί ο κόσμος, και μάλλον δεν είναι ακόμη έτοιμος να δει. Τα διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα και πρακτορεία ειδήσεων έκαναν πίσω και δεν μετέδωσαν τις εικόνες του αίματος και της σάρκας που οι διαδηλωτές παρέδωσαν άφοβα μπροστά στον τύρρανό τους. Η δικαιολογία ήταν η ίδια: κάποιες βίαιες σκηνές δεν θα έπρεπε να μεταδοθούν ζωντανά, γιατί τέτοιες εικόνες θα μπορούσαν να έχουν ανεπιθύμητα αποτελέσματα για τους θεατές. Αλλά οι εικόνες από τη Συρία δεν είναι εκείνες που προηγουμένως αποτελούσαν αντικείμενο αποστροφής. Δεν είναι οι εικόνες του Ζαρκάουι, ούτε εκείνες που τράβηξαν οι προνομιούχοι δημοσιογράφοι στο νότιο Σουδάν. Οι φορείς εικόνων (image-makers) της Συρίας, για πρώτη φορά στην ιστορία, κατέλαβαν ταυτόχρονα δυο τεράστιους ρόλους: τον ρόλο του θύματος και τον ρόλο του ήρωα. Ο Σύριος φωτογράφος είναι ένας διαδηλωτής κι αυτός, αντί όμως να μαγνητοσκοπεί το πλήθος, μαγνητοσκοπει τον ίδιο του το θάνατο. Είναι μια μορφή αυτοχειρίας ενάντια στις κάμερες που δεν «χαρίζονται» σε κανέναν, ακόμη κι αν τα παγκόσμια δίκτυα απέχουν από την αναμετάδοση αυτών των εικόνων.




Ο διαδηλωτής στη Συρία είναι ταυτόχρονα ιστορικός και θύμα γυμνής καταστολής. Ένας διαδηλωτής που γράφει ιστορία με το ίδιο του το αίμα, το σώμα και το θάρρος θα αποτελέσει πρόκληση για τους ιστορικούς του μέλλοντος, αλλά η επανάσταση στη Συρία έχει επίσης θέσει τα ΜΜΕ σε μια δύσκολη δοκιμασία. Ο Ρεζί Ντεμπραί έχει πει ότι ο δημοσιογράφος είναι ένας σκύλος που ακολουθεί τις μυρωδιές, αλλά αυτή η ακριβής περιγραφή δεν ταιριάζει στο Σύριο image-maker/διαδηλωτή. Ο διαδηλωτής εδώ δεν μοιάζει με το δημοσιογράφο που σαν γύπας έλκεται από την μακρινή μυρωδιά του αίματος. Ο διαδηλωτής στη Συρία μετατρέπει τις δυνάμεις ασφαλείας σε γύπες, γιατί εμφανίζονται οπουδήποτε είναι ο διαδηλωτής, κι αρχίζουν να τρέφονται από σώματα. Αυτά λοιπόν για την δοκιμασία των ΜΜΕ και τις παραδοσιακές πολιτικές της αλληλεγγύης.


Η αιματοχυσία στη Συρία τοποθετεί ένα ακόμη μέρος σε μια πιο σκληρή και πιο σημαντική δοκιμασία. Μπορεί κανείς να ισχυριστεί χωρίς δισταγμό ότι οι Σύριοι διαδηλωτές νίκησαν όλες τις μορφές πολιτικής κινητοποίησης χρησιμοποιώντας τη βία σαν μέσο για να πετύχουν τους στόχους τους. Οι πρώτοι ηττημένοι ήταν ο Οσάμα Μπιν Λάντεν και ο Αμπού Μουσάμπ Αλ Ζαρκάουι. Ο Σύριος image-maker δεν επιτίθεται σαν τον Ζαρκάουι, που συνήθιζε να μαγνητοσκοπεί τον εαυτό του σκοτώνοντας τα θύματά του. Το βίντεο που δείχνει τους άντρες ασφαλείας στο χωριό Μπάιντα να πατούν πάνω στις πλάτες των συλληφθέντων μπορεί να είναι κοντά σ’ αυτό, αλλά αποτελεί περισσότερο εξαίρεση παρά κανόνα. Ο Σύριοι αναμετάδοσαν εικόνες του ίδιου του θανάτου τους από ζωντανές σφαίρες, και οι σκοτωμένοι δεν μπορεί να κατηγορηθούν για το ίδιο τους το αίμα. Παρόλα αυτά, αυτός ο image-maker τοποθετεί το θεατή σε μια πολύπλοκη θέση, γιατί το άτομο που βλέπει αυτές τις εικόνες δεν μπορεί πλέον να διακινδυνεύσει να πάρει το μέρος του δολοφόνου, ούτε όμως και να ταυτιστεί με το αβοήθητο θύμα. Η Συριακή εικόνα φέρνει αντιμέτωπο το θεατή με τη μηδενική πιθανότητα να είναι Σύριος, είτε είναι δολοφόνος ή θύμα. Είναι παραπάνω από αυτό που μπορεί να αντέξει ένας θεατής. Γι’ αυτό ίσως ο εικόνες της Συρίας δεν πολλαπλασιάστηκαν, όπως συνέβη με αυτές της Αιγυπτιακής επανάστασης, γιατί γίνεται πολύ δύσκολο να πούμε «είμαστε όλοι Σύριοι», όπως θα έλεγαν κάποιοι Παλαιστίνιοι ή Αιγύπτιοι. Απέχουμε πολύ ακόμη από το να εξισώθουμε με τους Σύριους στο ανάστημα της γενναιότητας τους.


Γι’ αυτούς τους λόγους ακριβώς η νίκη της Συριακής επανάστασης είναι επικείμενη. Αν οι Σύριοι υπέκυπταν στο καθεστώς mamlouki, κανένας στον κόσμο δεν θα μπορούσε να αντέξει αυτή την ήττα. Από την αρχή της Συριακής επανάστασης, ο κόσμος δεν είχε άλλη επιλογή από το να πάρει το μέρος των καταπιεσμένων.


Οι Τυνήσιοι και οι Αιγύπτιοι, και πριν από αυτούς οι Ιρανοί και οι Λιβανέζοι, αγωνίστηκαν σκληρά για να αλλάξουν την κατέυθυνση της εικόνας και της λέξη από τους γνωστούς δρόμους. Η προσπάθειά τους δεν ήταν προϊόν πνευματικής ή εννοιολογικής ωριμότητας, αλλά μια επίπονη προσπάθεια. Οι επαναστάτες ήξεραν ότι αν δεν αναλάμβαναν τον έλεγχο των διαδικασιών ερμηνείας, κι αν δεν ανακοίνωναν τα μανιφέστα τους συνοπτικά και χωρίς εξωραϊσμούς, δεν θα ήταν σε θέση να διαμορφώσουν ούτε την δική τους μοίρα, ούτε των χωρών τους. Κάποιες επαναστάσεις πέτυχαν κι άλλες απέτυχαν, αλλά αυτές που απέτυχαν δεν ήταν λιγότερο παραδειγματικές από τις νικηφόρες ή από εκείνες που εξακολουθούν την ελπίδα της νίκης. Η νίκη στην επανάσταση δεν είναι ένα θεωρητικό μάθημα, γιατί ποιος μπορεί να μας διαβεβαιώσει ότι η Γαλλική ή η Ρωσική επανάσταση απέτυχαν ή πέτυχαν; Γνωρίζουμε όμως ότι ενέπνευσαν κι επηρέασαν την αλλαγή, όχι μόνο στο άμεσο περιβάλλον τους αλλά σε διεθνή κλίμακα. Φαίνεται ότι ο ζήλος αυτών των επαναστατών να αποκτήσουν τον έλεγχο της έννοιας των επαναστάσεών τους ήταν καθοριστικός για τον προσδιορισμό της φύσης και της σημασίας τους. Ωστόσο, εκείνοι οι επαναστάτες δε βίωσαν τη μεσαιωνική μηχανή καταπίεσης που αντιμετωπίζουν οι επαναστάτες της Συρίας και της Λιβύης. Η περίπτωση της Λιβύης είναι, βεβαίως, διαφορετική από εκείνη της Συρίας, γιατί ο κόσμος έσπευσε να καταδικάσει τον Καντάφι και το καθεστώς του, κι αυτό έκανε το θεωρητικό βάρος των Λίβυων επαναστατών λιγότερο επιβλητικό. Οι Σύριοι αντιμετωπίζουν ένα καθεστώς που δεν έχει παίξει ακόμη όλα του τα χαρτιά, όπως συνέβη με το αντίστοιχο στη Λιβύη. Οι Σύριοι θέλουν να αποδείξουν ότι ο καταδεκτικός πρόεδρός του δεν είναι μεταρρυθμιστής, όπως τον περιγράφει η Χίλαρυ Κλίντον, κι ότι το κοσμικό καθεστώς δεν είναι προστάτης των μειονοτήτων όπως θέλουν να ισχυρίζονται οι άντρες του.


Οι Σύριοι διαδηλωτές γνώριζαν, ενώ ο υπόλοιπος κόσμος το αγνοούσε, ότι τη στιγμή που θα επέλεγαν να βγουν στους δρόμους θα έπεφταν σίγουρα στην παγίδα του θανάτου του Μπάαθ. Κουβαλώντας τις κάμερές τους και τραβώντας τους θανάτους τους άλλαξαν βαθιά και ριζικά τη λογική μιας εικόνας που κάποτε αναγνωρίζαμε από ένα σχόλιο πάνω σε ένα συμβάν, σε ένα ολοκληρωμένο συμβάν. Πιθανώς, αυτή η αλλαγή θα συνεχίσει να προβληματίζει τα διεθνή μέσα. Στην Αίγυπτο, την Τυνησία και το Ιράν, η λέξη ήταν το γεγονός, Στο Λίβανο, η εικόνα ποτέ δεν έφτανε ένα γεγονός, αλλά με πολλούς τρόπους τα γεγονότα έγιναν μια εικόνα. Οι Λιβανέζοι διακήρυξαν ότι αντιμετώπιζαν μια τρομακτική μηχανή καταπίεσης -ίδια με αυτή που αντιμετωπίζουν και οι Σύριοι τώρα- αλλά η μηχανή εκείνη διαλύθηκε νωρίς κατά την διάρκεια της επανάστασής τους. Οι Λιβανέζοι απλώς περίμεναν μπροστά από τις κάμερες, δείχνοντας την προθυμία τους να αντιμετωπίσουν την σκληρότητα της καταπίεσης, χωρίς αυτή να υλοποιείται. Στη Συρία βρίσκουμε την άλλη όψη της ίδιας εξίσωσης: υπήρχαν μόνο λίγα άτομα σε σύγκριση με τα πλήθη των άλλων επαναστάσεων, αλλά όλα πυροβολήθηκαν κι όλα πέθαιναν μπροστά στις κάμερες που κατέγραφαν τους εκκωφαντικούς κι αιματηρούς θανάτους τους. Οι Συριακές αρχές, αμέσως, θεώρησαν έγκλημα την κατοχή κάμερας, και συνελάμβαναν όποιον έβρισκαν να παίρνει φωτογραφίες από κινητό τηλέφωνο. Η εικόνα που έγινε συμβάν ήταν αυστηρά Συριακή, γιατί κανένας παγκοσμίως δεν έχει παράγει κάτι παρόμοιο. Τα ΜΜΕ, και τα τηλεοπτικά δίκτυα, ιδίως, δεν μπορούν πια να ισοδυναμήσουν αυτό που κατασκεύασαν οι Σύριοι διαδηλωτές. Μπορεί και να στάθηκαν τυχεροί που τους απαγορεύτηκε από Συριακό έδαφος να υπάρχει δημοσιογραφική κάλυψη.


Μετατρέποντας την εικόνα σε αυτόνομο γεγονός, οι Σύριοι επαναστάτες κατάφεραν να διαφυλάξουν το νόημα του. Πέτυχαν να καθοδηγήσουν τη διαδικασία ερμηνείας ενώ υποστήριζαν τις εικόνες των δικών τους θανάτων. Από εδώ και στο εξής, κανένα κράτος, άνθρωπος, ή ομάδα δεν έχει δικαίωμα να τους πει τι είναι καλύτερο γι’ αυτούς, ή αν ο πρόεδρός τους είναι μεταρρυθμιστής. Οι Σύριοι επαναστάτες έχουν το αποκλειστικό δικαίωμα να ερμηνεύουν τις δικές τους εικόνες, γιατί είναι εικόνες από το γεγονός του θανάτου τους, και γι’ αυτό το λόγο έχουν, επίσης το αποκλειστικό δικαίωμα να αποφασίσουν για το μέλλον της χώρας τους.


To άρθρο του Jon Rich “The Blood of the Victim: Revolution in Syria and the Birth of the Image-Event” δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό e-flux.

Η οργάνωση πολιτικών δράσεων μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων και κοινωνικής δικτύωσης γίνονται όλο και συχνότερες και η μαζικότητα τους αυξάνεται. Το φαινόμενο είναι δύσκολο να κατανοηθεί και να ερμηνευθεί, μέσα σε κάποιο γενικότερο πλαίσιο. Επιπλέον παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως η απουσία συγκεκριμένων θέσεων, που το εμποδίζουν να λειτουργήσει ως παράγοντας πίεσης και επηρεασμού. Σε αυτό το άρθρο επιχειρείται η κατανόηση των χαρακτηριστικών του φαινομένου, με βάση τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων. Προτείνεται, επίσης, ένας μηχανισμός ανάπτυξης συγκεκριμένων θέσεων.


Εισαγωγή


Η πρώτες μεγάλες διαδηλώσεις, που οργανώθηκαν στην Ελλάδα μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων (blogs, forum συζητήσεων, κοινωνικής δικτύωσης κλπ) ήταν το 2008, ως αντίδραση στην δολοφονία του μαθητή Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Από τότε το φαινόμενο εντείνεται, τόσο ως προς τη συχνότητά του, όσο και ως προς τη μαζικότητά του. Το τελευταίο δείγμα, που τείνει να πάρει πανευρωπαϊκό χαρακτήρα, είναι το κίνημα των «Αγανακτισμένων».


Όλες οι πολιτικές δράσεις που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων έχουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως:



• Κινούνται στα όρια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, χωρίς να την αρνούνται. Δεν αποδέχονται, όμως, τον ιδεολογικό/καθοδηγητικό ρόλο των πολιτικών κομμάτων, τα οποία βρίσκονται, συχνά, στο επίκεντρο της κριτικής τους.
• Εκφράζουν αρνητικές στάσεις και συναισθήματα μάλλον, παρά υποστηρίζουν συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και δράσεις. Δεν καταθέτουν συγκεκριμένες προτάσεις πέρα από την έκφραση μιας γενικής δυσαρέσκειας.
• Χαρακτηρίζονται από απουσία συντονιστικών δομών.


Το γεγονός ότι κινούνται στα όρια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, καθώς και οι μορφές αυτό-οργάνωσης που υιοθετούν, κάνουν πολλούς να μιλούν για βήματα προς ανάπτυξη άμεσης δημοκρατίας.


Είναι διάχυτη η εντύπωση ότι τα χαρακτηριστικά, που αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι δύσκολο να ερμηνευτούν, γεγονός που οδηγεί στο να αντιμετωπίζονται οι δράσεις, που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, με συμπάθεια μεν, αλλά χωρίς αξία, όπως επίσης και με δυσπιστία για την έκβαση τους. Ένα πλαίσιο ερμηνείας μπορεί να συμβάλει ώστε οι δράσεις να αποκτήσουν κύρος, και να γίνουν πιο αποτελεσματικές. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται η ανάπτυξη ενός τέτοιου πλαισίου, βασισμένου στα γενικότερα χαρακτηριστικά των διαδικτυακών κοινοτήτων. Προτείνονται, επίσης, μορφές οργάνωσης, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη συγκεκριμένων θέσεων και προτάσεων.


Χαρακτηριστικά διαδικτυακών ομάδων


Οι διαδικτυακές κοινότητες άρχισαν να αναπτύσσονται με την εμφάνιση του διαδικτύου, τη δεκαετία του ’80. Οι μορφή τους και οι δυνατότητες τους επηρεάζονται ισχυρά από την διαθέσιμη, κάθε φορά, τεχνολογία. Αρχικά τα κύρια ενδιαφέροντα εστιάζονταν σε θέματα υπολογιστών και τηλεπικοινωνιών, αφού οι σχετικοί με το αντικείμενο ήταν, ουσιαστικά, και οι μόνοι που είχαν τις γνώσεις και τις δεξιότητες, για να συμμετάσχουν. Με την εξάπλωση του διαδικτύου και την εξέλιξη της τεχνολογίας, η θεματολογία των διαδικτυακών κοινοτήτων επεκτάθηκε σε όλα τα πεδία ενδιαφέροντος και η συμμετοχή σε αυτές αυξήθηκε θεαματικά.


Υπάρχει όμως ένα χαρακτηριστικό που μένει αναλλοίωτο, οι διαδικτυακές κοινότητες είναι θεματικές. Εφ’ όσον υπάρχει κάποιο κοινό ενδιαφέρον, μπορεί να δημιουργηθεί μια κοινότητα που το καλύπτει, ανεξάρτητα από τη γενικότερη κοσμοθεωρία και την ιδεολογία των συμμετεχόντων. Όποιος μοιράζεται το ενδιαφέρον, μπορεί να συμμετάσχει, ανεξάρτητα από τα γενικότερα πιστεύω του.
Οι συζητήσεις στρέφονται γύρω από το κοινό ενδιαφέρον και συνήθως είναι συγκεκριμένες, με καλά ορισμένο σκοπό. Οι τοποθετήσεις επί γενικότερων θεμάτων αποφεύγονται. Τα ίδια τα μέλη φροντίζουν ώστε οι συζητήσεις να μην ξεφεύγουν, γιατί, συνήθως, κάτι τέτοιο οδηγεί σε μεγάλες διαφωνίες και χαοτικές καταστάσεις.


Στις συζητήσεις, που διεξάγονται, είναι πολύ εύκολο να εκφραστεί μια άποψη, ή να σχολιαστεί η άποψη άλλου μέλους. Το γεγονός αυτό, σε σχέση με τις διαφορετικές κοσμοθεωρίες των συμμετεχόντων, έχει ως αποτέλεσμα το εύρος των απόψεων, που εκφράζονται, να είναι πολύ μεγάλο, ακόμη κι όταν το υπό συζήτηση θέμα είναι περιορισμένο.


Το συνολικό αποτέλεσμα των προαναφερθέντων είναι ότι, οι συζητήσεις στις διαδικτυακές ομάδες συμβάλλουν στην ανάπτυξη προσωπικής άποψης, αλλά συχνά δεν επιτυγχάνεται συμφωνία σε κοινή θέση. Πολλές φορές η επίτευξη κοινής θέσης δεν ανήκει καν στα ζητούμενα.


Οι διαδικτυακές κοινότητες δεν έχουν, συνήθως, ιεραρχική δομή. Σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχουν οι συντονιστές (moderators), καθήκον των οποίων είναι να διαφυλάττουν κάποιους κανόνες στη συζήτηση, όπως καλή συμπεριφορά και αποφυγή υβριστικών φράσεων. Δεν έχουν όμως δικαίωμα παρέμβασης πέρα από καλά καθορισμένα και αποδεκτά από τους συμμετέχοντες πλαίσια. Κάθε απόκλιση από τα καθήκοντα τους γίνεται στόχος κριτικής, οπότε έχουν συνεχή κοινωνικό έλεγχο.


Χαρακτηριστικά κοινοβουλευτικού διαλόγου


Σε αυτό το σημείο μπορούμε να αντιπαραβάλουμε τις πρακτικές των διαδικτυακών ομάδων με τα χαρακτηριστικά του διαλόγου στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η πρώτη παρατήρηση, που μπορούμε να κάνουμε, είναι ότι η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι ένα σύστημα ιεραρχικό, σε αντίθεση με τη δομή των διαδικτυακών κοινοτήτων. Η «βάση», συνήθως, καλείται να εγκρίνει προτάσεις και προγράμματα διατυπωμένα από τα πολιτικά κόμματα. Οι «προτάσεις» περιγράφουν ένα γενικό πλαίσιο, στο οποίο υπάρχουν ασάφειες, τόσο στις λεπτομέρειες υλοποίησης, όσο και στα πρόσωπα που αναλαμβάνουν την προώθησή τους.


Για να πάρει κάποιος μέρος στην επεξεργασία και την διατύπωση των «προτάσεων» πρέπει συνήθως να είναι μέλος του πολιτικού κόμματος. Όχι μόνο να αποδέχεται ένα κοινό ιδεολογικό υπόβαθρο, αλλά και να είναι τυπικά ενταγμένος.


Η συχνότητα, με την οποία ζητείται η έγκριση διατυπωμένων θέσεων, που γίνεται με κάποιου είδους ψηφοφορία, μπορεί να χαρακτηριστεί μάλλον μικρή , σε σχέση με την ταχύτητα μεταβολής των οικονομικο-πολιτικών δεδομένων.


Ο βαθμός ασάφειας και δυνατότητας επηρεασμού των «προτάσεων» είναι διαφορετικός στα διαφορετικά ήδη πολιτικής δράσης. Π.χ. στη συνδικαλιστική δράση, οι συμμετέχοντες έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα επηρεασμού, μέσω της συμμετοχής τους σε γενικές συνελεύσεις. Αντίθετα κατά τις εκλογές για κεντρική κυβέρνηση, η δυνατότητα επηρεασμού και σχολιασμού είναι περιορισμένη και οι ασάφειες μεγαλύτερες.


Σύγκριση


Με βάση τα παραπάνω, μπορούμε να συγκρίνουμε τα χαρακτηριστικά του διαλόγου στις διαδικτυακές ομάδες και στην κοινοβουλευτική δημοκρατία, που δίνονται στον παρακάτω πίνακα:


Πίνακας. Σύγκριση χαρακτηριστικών διαλόγου




Οι διαφορές στα χαρακτηριστικά του διαλόγου, που δίνονται συνοπτικά παραπάνω, μπορούν να δικαιολογηθούν από του διαφορετικούς σκοπούς που εξυπηρετεί, σε κάθε περίπτωση. Στις διαδικτυακές κοινότητες προσανατολίζεται στην προσωπική ανάπτυξη, ενώ στην κοινοβουλευτική δημοκρατία στην ανάπτυξη κατευθύνσεων διοίκησης.


Στις κινητοποιήσεις που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, τα δύο είδη διαλόγου συναντιούνται. Οι συμμετέχοντες είναι, φυσικά, κοινωνοί και των δύο ειδών, ως πολίτες τόσο της χώρας στην οποία διαμένουν, όσο και του διαδικτύου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στον διάλογο του τύπου των διαδικτυακών κοινοτήτων, που επιτρέπει άμεση έκφραση. Οι κυβερνώντες, όμως, φαίνεται να αντιλαμβάνονται τον διάλογο στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αφού είναι ο τρόπος που κυρίως χρησιμοποιούν.


Πιστεύω ότι η αδυναμία κατανόησης των χαρακτηριστικών και δυναμικής των διαδηλώσεων οφείλεται, κυρίως, σε αυτό το γεγονός. Οι συμμετέχοντες συμπεριφέρονται ως ενεργοί πολίτες, πράγμα ζητούμενο σε όλες τις μορφές δημοκρατίας, αλλά βασιζόμενοι σε δομές και πρακτικές που δεν είναι ενταγμένες στη λειτουργία της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Οι κυβερνώντες και λειτουργούντες στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυσκολεύονται να κατανοήσουν αυτή την πρακτική, που είναι διαφορετική από αυτή με την οποία έρχονται σε καθημερινή επαφή.


Διατύπωση θέσεων


Ένα από τα χαρακτηριστικά των διαδηλώσεων είναι η απουσία θέσεων. Πέρα από την έκφραση της γενικής δυσαρέσκειας, δεν διατυπώνονται αιτήματα και προτάσεις για συγκεκριμένα θέματα.
Το γεγονός μπορεί να δικαιολογηθεί από τον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσης των διαδικτυακών κοινοτήτων. Η έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι σε ένα γεγονός είναι εύκολη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι είναι δυσαρεστημένοι για τον ίδιο λόγο. Πολλές φορές οι λόγοι, για τους οποίους κάποιος είναι δυσαρεστημένος, δεν είναι σαφείς.


Αντίθετα, λόγω της θεματικής φύσης των διαδικτυακών κοινοτήτων η διατύπωση συγκεκριμένων θέσεων είναι δύσκολη. Η συζήτηση, για να έχει πιθανότητες θετικής κατάληξης, πρέπει να κινηθεί γύρω από κάποιο καλά καθορισμένο ζήτημα. Τα αποτελέσματα, για να είναι αποδεκτά, πρέπει να είναι συγκεκριμένα, πέρα από τη μορφή ενός γενικού πλαισίου, πράγμα που απαιτεί πολλές τεχνικές γνώσεις και χρόνο.
Η μη ιεραρχική δομή των κοινοτήτων δεν επιτρέπει τη λειτουργία «ομάδων μελέτης», οι οποίες, αντιπροσωπεύοντας τους συμμετέχοντες, θα αναπτύξουν και θα διατυπώσουν θέσεις, που στη συνέχεια θα εγκριθούν μέσω κάποιας ψηφοφορίας. Κάτι τέτοιο πλησιάζει στη λογική των πολιτικών κομμάτων, ενώ αντιβαίνει στις βασικές αρχές οργάνωσης και λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων, από τις οποίες ξεκινούν οι δράσεις.

Οι παραπάνω παρατηρήσεις δεν σημαίνουν ότι τέτοιου είδους δράσεις είναι καταδικασμένες στην έκφραση αρνητικών μόνο στάσεων. Δείχνουν όμως την ανάγκη δημιουργίας διαδικτυακών κοινοτήτων, με σκοπό την ανάπτυξη εναλλακτικών προτάσεων σε συγκεκριμένα θέματα.

Υπάρχουν διαδικτυακές κοινότητες, που έχουν εξαιρετική παραγωγή σχεδόν σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα. Οι παλαιότερες, περισσότερο ευσταθείς και καλύτερα οργανωμένες, είναι κάποιες που ασχολούνται με την παραγωγή ελεύθερου λογισμικού ανοικτού κώδικα (open source). Αν και καθαρά τεχνικής φύσης, οι κοινότητες αυτές διαθέτουν έναν καλά καθορισμένο και αποδοτικό τρόπο λειτουργίας, που οδηγεί τόσο στην παραγωγή καινοτόμων προϊόντων, όσο και στη συνέχεια της ίδιας της κοινότητας.

Η ανάλυση της λειτουργίας τέτοιων ομάδων ξεπερνά τις προθέσεις και τις δυνατότητες αυτού του άρθρου. Η δομή τους όμως θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως σημείο εκκίνησης για κοινότητες με σκοπό την ανάπτυξη εναλλακτικών προτάσεων επί συγκεκριμένων θεμάτων. Στις κοινότητες αυτές θα μπορούν να συμμετέχουν οι πάντες, ανάλογα με τις γνώσεις και τις ικανότητες τους, σε εθελοντική βάση. Οι προτάσεις και οι θέσεις που θα αναπτύσσουν πρέπει να είναι κωδικοποιημένες, αιτιολογημένες και εκφρασμένες με τρόπο ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν ευκολότερα κατανοητές από το ευρύ κοινό.
Οι διοργανωτές πολιτικών δράσεων, π.χ. διαδηλώσεων, θα μπορούν να επιλέγουν από τις εναλλακτικές προτάσεις και να τις χρησιμοποιούν ως θέσεις και προτάσεις προς την εξουσία.


Μια τέτοια προσέγγιση απαιτεί ενεργούς πολίτες, που μπορούν να σκέπτονται αυτόνομα και να είναι διατεθειμένοι να προσφέρουν εθελοντικά μέρος του χρόνου, των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους στο κοινό καλό. Απαιτεί επίσης υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αφού το κάθε θέμα προϋποθέτει πλήθος ειδικών γνώσεων. Πιστεύω ότι, αν/όταν ένα τέτοιο κίνημα ξεκινήσει να εκδηλώνεται, τα οφέλη θα είναι τεράστια και η εξέλιξη του ραγδαία.


Συμπεράσματα


Στο άρθρο αυτό συγκρίναμε τη λειτουργία του διαλόγου στις διαδικτυακές κοινότητες και την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Υποστηρίξαμε ότι η αδυναμία κατανόησης των χαρακτηριστικών των πολιτικών δράσεων, που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, οφείλεται στα διαφορετικά χαρακτηριστικά, έννοιες και πρακτικές του διαλόγου στη κάθε περίπτωση.
Μελετήσαμε κάποια χαρακτηριστικά των διαδικτυακών κοινοτήτων και δείξαμε πώς αυτά μεταφέρονται στο κίνημα των «Αγανακτισμένων». Τέλος προτείναμε ένα μηχανισμό ανάπτυξης θέσεων και προτάσεων, που θα μπορούσε να παράσχει το θεωρητικό υπόβαθρο σε μελλοντικές κινητοποιήσεις.


Μία από τα βασικές ελλείψεις του αγώνα κατά της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη (και στο πεδίο της έρευνας και στο πεδίο της πολιτικής) είναι η αποτυχία του να αντιμετωπιστεί πλήρως η πολύμορφη συγκρότησή της. Η ακροδεξιά στην Ευρώπη έχει καταφέρει να συνδυάσει ρατσιστικές (στη βάση της ιεραρχίας των βιολογικών φυλών) με νεο-ρατσιστικές (εστιάζοντας στην ασυμμετρία των πολιτισμικών διαφορών) πεποιθήσεις, να θέσει το “πρόβλημα” της μετανάστευσης ως μία από τις κύριες απειλές για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, και να αναγνωριστεί ταυτόχρονα σαν ένα νόμιμο πολιτικό σχήμα που μετέχει στην δημοκρατική δημόσια σφαίρα και ως ένας από τους κύριους επικριτές της. Ο στόχος του αφιερώματος είναι να διερευνήσει τη δυναμική της σύγχρονης ευρωπαϊκής ακροδεξιάς και να αξιολογήσει κριτικά τις αντι-ρατσιστικές πρακτικές που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την επιρροή της.
.

Σχετικά άρθρα μπορούν να αφορούν τα ακόλουθα θέματα:



• τις αποκλίνουσες ιδεολογίες των ευρωπαϊκών ακροδεξιών κινημάτων,
• τις οργανωτικές δομές των ακροδεξιών κινημάτων, πολιτικών κομμάτων και ομάδων, με έμφαση στις διαεθνικές και διεθνείς τους σχέσεις
• τη διφορούμενη σχέση της «ακροδεξιάς» με την έννοια της δημοκρατίας και τους δημοκρατικούς θεσμούς,
• το ρόλο των νέων και των παλαιών μέσων μαζικής ενημέρωσης στη διάδοση των ακροδεξιών ιδεών
• την κριτική ανάλυση των αντιρατσιστικών στρατηγικών και πρακτικών



Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις


Παρακαλούμε στείλτε τα σε ηλεκτρονική μορφή στο

email: editors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 15 Νοεμβρίου 2011

Ο στόχος αυτού του τεύχους στο ξεκίνημά του, ήταν να θέσει υπό διαφορετικά πρίσματα τις στατιστικές και την κυκλοφορία τους, όχι μόνο μεταξύ των ειδικών, αλλά και ευρύτερων κοινών, δεδομένης της αυξανόμενης παρουσίας τους στη δημόσια ζωή. Θέλαμε να χαρτογραφήσουμε πώς παράγεται το νόημα και η σημασία που τους αποδίδονται, πώς διαχέονται, καθίστανται αντικείμενα διαπραγμάτευσης, μετασχηματίζονται, και πώς αυτό επηρεάζει τους ανθρώπους στους οποίους αναφέρονται και ταυτόχρονα απευθύνονται.


Τα κείμενα που ακολουθούν καλύπτουν εξαιρετικά ευρύ φάσμα, από την ιστορική επέλαση των κηνσόρων, έως την κριτική ανάλυση των κατατάξεων (rankings), το ρόλο της υπολογιστικοτήτας στην αποτύπωση του χρηματοπιστωτικού κινδύνου, αλλά και αναλύσεις περιπτώσεων χωρών, όπου ο ρόλος των οικονομικών μεγεθών όπως αποτυπώνονται στις στατιστικές τίθεται υπό αμφισβήτηση, ανανεώνοντας κατ’επέκταση τον προβληματισμό αναφορικά με την ποσοτικοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Το παρόν τεύχος, το οποίο θα ενημερώνεται περιοδικά με καινούρια άρθρα, ώστε να δώσει χώρο σε διαφορετικές οπτικές γωνίες, προσκαλεί τους αναγνώστες να δουν εκ νέου την κοινωνικοποίηση των αριθμών.

Ο Monchretien είχε δει στην καρδιά του ρωμαϊκού θεσμού των κηνσόρων, με τον φορολογικό, στατιστικό, αστυνομικό κλπ ρόλο που θα αναλάμβαναν, τη δυνατότητα ʺνα αποκαλύψουν το μυστικό των σπιτιώνʺ. Ένα τέτοιο σχέδιο με τέτοιο εύρος προϋποθέτει την ιδέα ότι το αντικείμενο της πολιτικής και το αντικείμενο της οικογενειακής διαχείρισης έχουν την ίδια φύση.


Ο αρχαίος θεσμός των κηνσόρων είναι μια μορφή κεντρική και περιθωριακή ταυτόχρονα του αρχαίου ρωμαϊκού πολιτικού κόσμου: κεντρική, καθώς πρόκειται πάντα για έναν από τους μείζονες θεσμούς της πόλης, που ο ρόλος του είναι να φροντίζει για τη διαφύλαξη των νόμων, αλλά περιθωριακή στο μέτρο που η δράση της τοποθετείται στο περιθώριο του νόμου και των αρχών, στους τομείς των ηθών, της παιδείας, των μητρώων κλπ. Η αρχική εξουσία του για οικονομική, πολιτική και στρατιωτική απογραφή και ταξινόμηση των πολιτών αναπτύχθηκε μέχρι που έλαβε τη μορφή εποπτικής εξουσίας. Έχοντας το προνόμιο του απαραβίαστου, ανεύθυνη και απεριόριστη στη δράση της, η υπέρτατη εξουσία των κηνσόρων διακρίνεται ριζικά από την εξουσία του νόμου: δεν προϋποθέτει κανένα δικαίωμα δικαιοδοσίας, όπως θα απαιτούσε για παράδειγμα μια δίκη μεταξύ ιδιωτών. Οι ίδιες οι αποφάσεις των κηνσόρων δεν εκφράζονται σαν ποινές, αλλά μάλλον σαν υποβιβασμοί ή υποβαθμίσεις και το νόημά τους έγκειται πρώτα απ’ όλα στην ατίμωση που συνεπάγονται: ο Κικέρων ορίζει την απόφαση του κήνσορα μόνο και μόνο με βάση το “κοκκίνισμα” που προκαλεί. Καθώς η απόφαση αυτή δεν επιδρά παρά μόνο στη φήμη [in nomime], η ετυμηγορία είναι η ignominia. Και μόνο από το αποτέλεσμα της δράσης του, αυτό το δικαστικό σώμα δρα μόνο σε σχέση με το ʺόνομαʺ και τη φήμη. Με αυτή την έννοια, επειδή σκιαγραφεί ένα είδος κανονιστικότητας με συλλογική σκόπευση που διαφέρει σε όλα από εκείνη του νόμου, κι επειδή επιτρέπει έτσι να μελετάται το ίδιον του νόμου από το περιθώριό του, η μορφή του κήνσορα μας φαίνεται σημαντική.


I. Η απογραφή στον Bodin.


Συναντούμε στον Bodin την πρώτη δομημένη και στοιχειοθετημένη έκκληση για επιστροφή στον θεσμό των κηνσόρων, πιο συγκεκριμένα στη Republique, βιβλίο το οποίο πραγματεύεται κυρίως προβλήματα που έχουν να κάνουν με την οικονομία και τους φόρους. Δεν θα ασχοληθώ σε αυτό το πλαίσιο παρά με μια πιθανή παραλλαγή της διαχείρισης της οικονομίας, που δεν αντιμετωπίζει πλέον την κυριαρχία ως την απόλυτη εξουσία που ορίζει τον νόμο, αλλά μάλλον ως κυβέρνηση (-τικότητα) με βάση την αρχή ότι για τον Bodin ʺ υπάρχει σίγουρα διαφορά ανάμεσα στο κράτος και την κυβέρνηση: ένας αστυνομικός κανόνας, τον οποίον δεν έχει αγγίξει κανείς, και που αφορά τόσο το σεβασμό από τον ηγεμόνα της ιδιοκτησίας των υπηκόων όσο και την κατανομή των αξιωμάτων, των κερδών, των πληροφοριών και των τιμών. Αυτές οι δυο παραλλαγές στους τρόπους διακυβέρνησης δεν επιδρούν καθόλου στο κράτος ή στην κυριαρχική μορφή της Πολιτείας. Εκεί που η κυριαρχία μας επιτρέπει να σκεφτούμε την πολιτική πέρα από όλες τις παραλλαγές της, η διακυβέρνηση επιβεβαιώνεται ως αυτό που μας επιτρέπει να σκεφτούμε τη σύνθεση με αυτή την κινούμενη πραγματικότητα. Τοποθετούμαστε λοιπόν εδώ σε ένα συγκεκριμένο πεδίο διακυβέρνησης που αναπτύσσεται παράλληλα με την κυριαρχία χωρίς να επιδρά σ’ αυτήν και που στο κέντρο του τίθεται βέβαια το θέμα του φόρου, με την έννοια ότι διακυβεύει την ιδιοκτησία από την οποία γίνεται αποσπάται ένα ποσοστό, τη χρήση του πλούτου που γίνεται αντιληπτός και την “αναδιανομή” του μέσα από τιμές, οφέλη, αξιώματα κλπ. Ο κήνσορας βρίσκεται στην καρδιά αυτής της μη καθορισμένης σχέσης μεταξύ αφαίρεσης και αναδιανομής με την ευρεία έννοια.


Πρεσβεύοντας την αποκατάσταση του αρχαίου θεσμού των κηνσόρων, που έχει ως καθήκον την “αποτίμηση των αγαθών του καθένα” (Rep. VI, 1, σ. 7 ], ο Bodin επιμένει στους διαφορετικούς ρόλους του καθένα που, από τη μια πλευρά, δεν προσεγγίζονται πλέον με όρους εξουσίας και εξουσιοδότησης και επομένως δεν έχουν να κάνουν με το θέμα της κυριαρχίας, ενώ από την άλλη πλευρά, υπερβαίνουν σαφώς το θέμα μιας απογραφής που γίνεται αποκλειστικά ενόψει του φόρου: ο κήνσορας είναι χρήσιμος



είτε για να καταλάβει τον αριθμό και την ποιότητα των ατόμων, είτε για να αποτιμήσει και να δηλώσει τα αγαθά του καθένα ή για να ρυθμίσει και να επιπλήξει τους υπηκόους. (Rep. VI, 1, σ. 7-8).


Χάρη στη γνώση των αγαθών του πληθυσμού, ο θεσμός των κηνσόρων επιτρέπει λοιπόν καταρχήν “την εξίσωση των επιβαρύνσεων και των φόρων ανάλογα με τα αγαθά του καθένα” ( Rep. VI, 1, σ. 15]. Έτσι, “θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τα δίκαια παράπονα των φτωχών ότι οι πλούσιοι συνηθίζουν να χρεώνουν και να εξαιρούνται” οι ίδιοι και κατά συνέπεια “οι στάσεις για την ανισότητα των επιβαρύνσεων, που είναι φυσιολογικές σε κάθε Πολιτεία, θα σταματούσαν”. Η γνώση των αγαθών και του πλούτου του καθένα δεν υποστηρίζει μόνο το πρόγραμμα ενός κεντρικού, δίκαιου, ισότιμου και όχι πλέον προσωπικού φόρου, αλλά και τον εντοπισμό ορισμένων οικονομικών πρακτικών που είναι απαράδεκτες για τον Bodin: “εκχωρήσεις κυριότητας”, “χρεωκοπίες”, “τοκογλυφία”…Ο γενικός στόχος της γνώσης του πλούτου του καθένα είναι λοιπόν να αποτραπεί “η ακραία φτώχεια κάποιων και ο υπερβολικός πλουτισμός άλλων” που αποτελεί την αιτία “τόσων στάσεων, ταραχών και εμφυλίων πολέμων” [Rep. VI, 1, σ. 14]


Ο Bodin διαβλέπει επιπλέον ότι ένας τέτοιος θεσμός δίνει τη δυνατότητα γνώσης για τις ανάγκες των πληθυσμών, τις δυνάμεις που είναι διαθέσιμες για τις εκλογές, τον πόλεμο, τις δημόσιες αγγαρείες ή τις αποικίες…Πέρα από την ιδέα του αρχείου, διαγράφεται κι εκείνη του στατιστικού εργαλείου. Τέλος, ο κήνσορας εξασφαλίζει μια υπηρεσία πληροφοριών που από αστυνομική άποψη είναι άμεσα αποτελεσματική:



“γνωρίζοντας ποια είναι η κατάσταση και το επάγγελμα του καθένα και πώς κερδίζει τη ζωή του”, μπορούμε “να διώξουμε από τις Πολιτείες τις μύγες και τις σφίγγες που τρώνε το μέλι από τις μέλισσες”, δηλαδή να “αποκλείσουμε τους αλήτες, τους αργόσχολους, τους κλέφτες, τους απατεώνες, τους μαστροπούς: θα τους δούμε, θα τους σημειώσουμε, θα τους ξέρουμε” [Rep. VI, 1, σ. 14].


Από την αρχή παρατηρούμε λοιπόν πόσο αμφιλεγόμενη είναι η επιχείρηση της στατιστικής: καθαρά διοικητική όταν παίρνει τη μορφή αρχείου και κατά συνέπεια άμεσα αποτελεσματική, αποτελεί επίσης την εξέλιξη μιας γνώσης που επιτρέπει τον ορισμό μιας πολιτικής. Αυτή η διπλή δυνατότητα της στατιστικής την καθιστά βασική στη σύγχρονη πολιτική. Εάν η στατιστική είχε να κάνει μόνο με το αρχείο ή με μια περιγραφή των πραγμάτων για τη λήψη ορισμένων αποφάσεων, δεν θα έπαιζε κεντρικό ρόλο στην πολιτική. Όμως, σε αυτόν τον διπλό χαρακτήρα της στατιστικής, προστίθεται ένα βαθιά ηθικό στρώμα μέσω του οποίου η στατιστική δρα επίσης στα συλλογικά ήθη. Ο θεσμός των κηνσόρων εκπροσωπεί το δημόσιο γίγνεσθαι του ιδιωτικού αγαθού που ήταν η εκπαίδευση, το οποίο πρέπει να γίνει κοινό (από την άποψη του δόγματος και της μεθόδου).


Αυτό επιβεβαιώνει το εύρος του ρόλου που προορίζεται για τους κήνσορες, δηλαδή το εύρος αυτής της πλευράς της πολιτικής που ξεφεύγει από τη δράση του νόμου ως αποκλειστικά κυριαρχική δύναμη και πρέπει να αναπτυχθεί με ένα ρυθμό πιο αργό απ’ αυτήν. Πρέπει να είναι πιο κοντά στην ιδιαίτερη πραγματικότητα του καθένα, πιο κοντά στον ιδιωτικό ή μάλλον κλειστό κόσμο της οικογένειας και του σπιτιού, από τον οποίον πρέπει ωστόσο να ξεριζωθεί η εκπαίδευση. Με δυο λόγια, το εύρος αυτής της σφαίρας που ελευθερώνεται από την αναδίπλωση της κυριαρχίας σε σχέση με το νόμο, παραμένει αναγκαστικά στο περιθώριο σε σχέση με αυτήν, η οποία και θα ορίσει την καρδιά της πολιτικής. Όλο και πιο καθαρά, τοποθετούμαστε λοιπόν σε αυτή τη ζώνη συνάντησης ή και συνέχειας μεταξύ σπιτιού και πολιτείας, μιας συνάντησης που είναι αδύνατη για την πολιτική που γίνεται αντιληπτή σύμφωνα με την αρχή της κυριαρχίας.


Μπορούμε τώρα να ορίσουμε πέντε σημεία που θεωρούμε ορθά για την οικοδόμηση ενός στατιστικού αρχείου. Αυτά τα πέντε σημεία δείχνουν όλα μια κανονιστική επίδραση στα άτομα, η οποία περιγράφεται κάθε φορά από τη σκοπιά μιας μετατόπισης σε σχέση με το νομικό αρχείο. Τοποθετείται λοιπόν πιο κοντά στα άτομα, με την αξίωση να επιδράσει σε αυτά χάρη στην εσωτερίκευση του βλέμματος του κήνσορα.


1. Το πρώτο σημείο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι για τον Bodin, η δράση στα ήθη και τη ζωή του καθένα που επιτρέπει ο κήνσορας επιβλήθηκε “σιγά-σιγά”, ξεκινώντας από ένα καθήκον καθαρά διοικητικό. Ο σεβασμός της χρονολογίας ενός θεσμού που ολοι γνωρίζουν την ηθική εμβέλεια του πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη: δεν γίνεται να υπάρχει άμεση δράση στη συλλογική ηθική που να μην είναι τυραννική, εξ ου και η ανάγκη μιας δράσης “ηθικά ουδέτερης” σε ό, τι αφορά τον ποσοτικό υπολογισμό και το αρχείο, η οποία οδηγεί έμμεσα στον έλεγχο των υπηκόων από τους ίδιους.


2. Η δεύτερη διαπίστωση που πρέπει να κάνουμε, χωρίς να χρειαστεί να διακρίνουμε ανάμεσα στους διάφορους ρόλους των κηνσόρων, είναι το γεγονός ότι η εξουσία τους αφορά τον “καθένα”, τον “καθένα από μας”. Η συνεχής επιλογή τέτοιων αντωνυμιών από τον Bodin σε αυτό το κεφάλαιο δεν είναι τυχαία: μια τέτοια εξουσία αφορά όλους, αλλά αντίθετα με αυτό που προκύπτει από την κυριαρχική δύναμη, αφορά και τον καθένα ξεχωριστά, ατομικά θα έλεγε κανείς. Δεν υφιστάμεθα μόνο την ισοπεδωτική δύναμη των αριθμών- η απαρίθμηση των υπηκόων, το αριθμητικό άθροισμά τους, προϋποθέτει την εναλλαξιμότητά τους-, μια πτυχή που λαμβάνεται ελάχιστα υπόψη στις αναλύσεις για την εμφάνιση του σύγχρονου ατομικισμού. Επιπλέον, όμως, το πρόγραμμα της απαρίθμησης είναι ήδη κλεισμένο σε ένα υβριδρικό αρχείο – το διοικητικό, πολιτικό και πειθαρχικό αρχείο του κήνσορα- που αφορά άμεσα και θετικά “τον καθένα από μας”, μέσα στην ιδιαιτερότητά του.


3. Είναι πρωταρχικό να σημειώσουμε ότι βρισκόμαστε εδώ αντιμέτωποι με ένα είδος εξουσίας που παροτρύνει μόνιμα σε συμπεριφορές ατομικής εσωτερίκευσης, αντί να τιμωρεί στιγμιαία όπως ο νόμος, οδηγώντας έτσι στον πλήρη έλεγχο της κοινωνίας από την ίδια, χάρη στην κοινή γνώμη και όχι πλέον χάρη στο νόμο. Ο Bodin, βασιζόμενος στον αρχαίο θεσμό, πρεσβεύει ρητά ότι η απογραφή πρέπει να έχει μια εξουσία που δεν τοποθετείται πλέον στη σφαίρα της κυριαρχίας και του δικαίου: “Η απογραφή δεν είναι απόφαση”, είναι “ένα βλέμμα, μια κουβέντα”, κάνει τους ανθρώπους “να τρέμουν” και “να κοκκινίζουν” (Rep. VI, 1, σ. 27 και 28), διευκρινίζει δανειζόμενος τα λόγια του Κικέρωνα.


4. Ο Bodin αμφισβητεί ευθέως τον μη δικαιοδοτικό χαρακτήρα των κηνσόρων (“και αν οι κήνσορες πρέπει να έχουν δικαιοδοσία;”), προβλέποντας ότι μια εξουσία χωρίς δικαιοδοσία μπορεί να αποβεί απατηλή. Σύμφωνα, όμως, με τον Bodin, πρέπει να αποφύγουμε “να περιβληθεί το καθήκον τους με δίκες και αντιδικίες”. Το καθήκον των κηνσόρων είναι πολύ σοβαρό για να υποστεί τις παρακάμψεις του νόμου. Αλλά η παράκαμψη του νόμου αιτιολογείται επίσης από το γεγονός ότι η αυθεντία των κηνσόρων είναι “τόσο μεγάλη” που αν ήταν “οπλισμένοι με δύναμη και δικαιοδοσία”, αυτό θα “άνοιγε το δρόμο στην τυραννία” (Rep. VI, 1, σ. 27). Για να αποφύγει τις περιστροφές και την τυραννία του δικαίου, ο κήνσορας δεν μπορεί παρά να φέρει ένα “φόβο και όχι μια ποινή”, συμπεραίνει ο Bodin, δανειζόμενος πάλι τα λόγια του Κικέρωνα (Pro Cluentio, 43, 120).


5. Για να είμαστε πιο σαφείς, ο θεσμός των κηνσόρων ακολουθεί πολύ συγκεκριμένα κάτι με το οποίο ο νόμος και τα διατάγματα δεν έχουν καμιά επαφή: μια παράγραφος του κεφαλαίου πραγματεύεται “τα πιο μεγάλα και πιο συχνά βίτσια που τιμωρεί η απογραφή, τα οποία επικρατούν επειδή οι νόμοι πάσχουν. Γνωρίζουμε καλά ότι τα πιο μισητά βίτσια, που βλάπτουν την Πολιτεία δεν κρίνονται στα δικαστήρια” αλλά “διαφθείρουν ντε φάκτο και με το παράδειγμά τους όλους τους καλούς υπηκόους”: μόνο η απογραφή μπορεί “να διώξει αυτή την ψώρα” ( Rep. VI, 1, σ. 22-23) που για τον Bodin η δράση της είναι πραγματικά συνώνυμη της διαφθοράς, καθώς τοποθετείται στο επίπεδο τόσο των γεγονότων όσο και του παραδείγματος. Ευρύτερα, διακυβεύεται η αρετή, με την έννοια ότι οι απαιτήσεις της είναι πιο ευρείες από εκείνες των κανόνων του δικαίου.


ΙΙ. Αντιστάσεις στο στατιστικό πρόγραμμα


Όταν προσπαθεί να απαντήσει σε εκείνους που, για λόγους αρχής ή συμφέροντος, εναντιώνονται σε οποιαδήποτε μορφή απογραφής αγαθών ή ατόμων, ο Bodin επιμένει ιδιαίτερα στον “ηθικό” ρόλο της στατιστικής, που δεν εξωτερικεύεται από τον καθένα. Πρέπει εδώ να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι το στατιστικό πρόγραμμα που σχεδιάζει ο κήνσορας δεν μπορεί παρά να προκαλεί μια ευρεία αντιπαράθεση, όχι μόνο από την πλευρά εκείνων που το συμφέρον τους θα εθίγετο από το φορολογικό στοιχείο ενός τέτοιου προγράμματος, αλλά επίσης, πολύ πιο βαθιά, από τη βία που ασκείτο έτσι σε ορισμένα στοιχεία που καθόριζαν την τάξη πραγμάτων τότε: η δραστηριότητα του κήνσορα συνεπάγεται την αποκάλυψη των μυστικών των σπιτιών, μια βία στην ιδιωτικότητα που δεν περιλαμβανόταν στην πολιτική τάξη, η οποία οριζόταν μάλιστα σύμφωνα με τον Αριστοτέλη από την αντίθεσή της σ’ αυτήν, δηλαδή σε αυτό που σήμερα που ξέρουμε τι είναι δημόσια εξουσία θα ονομάζαμε ιδιωτική ζωή. Η ζωή του σπιτιού καθεαυτή δεν ήταν πολιτική και έμοιαζε πραγματικά ʺπροστατευμένηʺ από τον αριστοτελικό τόπο για ένα σαφή και απαιτητικό διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομίας και από την πίστη σε μια βιβλική απαγόρευση της απαρίθμησης. Δεν τίθεται θέμα εδώ να τροφοδοτήσουμε αυτό το εξαιρετικά πολεμικό περιεχόμενο που έχει να κάνει με την πρόταξη της μορφής του κήνσορα, τοποθετώντας την στο πλαίσιο μιας σχεδόν φυσικής αντίστασης σε κάθε μορφή αφαίρεσης. Ο ίδιος ο Bodin καταθέτει γι’ αυτή την αντίσταση, καθιστώντας τον φόρο απώτατο και έκτακτο μέσο χρηματοδότησης. Αλλά μια τέτοια αντίσταση αιτιολογείτο ακόμη περισσότερο στον αρχηγό των Διαμαρτυρόμενων, στο πλαίσιο ενός εμφύλιου πολέμου που καταργούσε εμφανώς τη δυνατότητα θεμελίωσης του φόρου με το παραδοσιακό επιχείρημα της κατάστασης ανάγκης που οριζόταν από τον πόλεμο, με την έννοια ότι αυτός γινόταν εναντίον τους. Όπως μπορούμε να διαβάσουμε στο λιβελογράφημα La France-Turquie, που καλούσε το 1576 σε απεργία των φορολογούμενων, δεν πρέπει να πληρώσουμε “οποιαδήποτε δηνάρια σε φόρους, αρωγές και άλλα δηνάρια κανονικά και έκτακτα για να πάνε και να χρησιμεύσουν στους υπουργούς της μεγαλειότητάς της ως μαχαίρι που θα μας αποκεφαλίσει”.


Αντίθετα, πέρα από αυτή την αιτιολόγηση για μια φυσική ή πιο οριοθετημένη αντίσταση στο φόρο, είναι ενδιαφέρον να διατρέξουμε τις πιο θεμελιώδεις αρχές που μπορούσαν να θιγούν από τη λειτουργία του κήνσορα. Αυτές θα μπορούσαν να μας δώσουν την ευκαιρία να αποσαφηνίσουμε επακριβώς και αρνητικά τα διάφορα συστατικά στοιχεία του στατιστικού προγράμματος, και επομένως να καταλάβουμε τι είναι αυτό που επιτρέπει στο φόρο να καταστεί η καρδιά του σύγχρονου πολιτικού προγράμματος, ενώ το φορολογικό ζήτημα, φέρνοντας σε αντιπαράθεση την αρχή της κυριαρχίας με το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, μοιάζει απροσδιόριστο, ανοιχτό και συνεχώς διαπραγματεύσιμο. Το θέμα του φόρου, μαζί με το στατιστικό συμπλήρωμά του, αποτελούσε την καρδιά της σύγχρονης πολιτικής που επιβαλλόταν τότε, σε σημείο που από τα μέσα του 16ου αιώνα εμφανίστηκε ο φόβος και ο μύθος ενός φόρου στη ζωή, ενός φόρου που θα επιβαλλόταν στα πιο φυσικά και ιδιωτικά πράγματα της ζωής: τη γέννηση και το θάνατο, τις σχέσεις μεταξύ συζύγων και το δικαίωμα ταφής σε καθαγιασμένη γη! Δεν συναντάμε σ’ αυτό το λαϊκό μύθο μια αγωνιώδη απάντηση σε σχέση με την είσοδο της πολιτικής, για λόγους μεταξύ άλλων φορολογικούς, στη λεπτομέρεια των ζωών;


Πρώτα απ’ όλα, η αρχαία πολιτική οριζόταν, όπως μαρτυρά με τον πιο ορατό τρόπο η σκέψη του Αριστοτέλη, όχι μόνο από τη διάκριση της ηθικής αλλά κυρίως από τη διάκριση της οικονομίας, του κόσμου της οικογένειας, μια διάκριση που εγκαθιδρύει πραγματικά το πολιτικό ύφος. Η διάκριση αυτή είχε ποιοτική και όχι ποσοτική φύση : η διοίκηση του σπιτιού (οικονομία), με πρότυπο τον αρχηγό της οικογένειας, δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική που προωθείται από τον πολίτη και αποτελεί τελικό σκοπό του ανθρώπου. Επιπλέον, το θέμα της απόκτησης αγαθών, ως αντικείμενο της οικονομίας, περιορίζεται πολύ αυστηρά από το γεγονός ότι δεν αφορά παρά τον αναγκαίο πλούτο που προορίζεται αποκλειστικά για την επιβίωση, διότι διαφορετικά τείνει προς το χρηματιστικό, που αφορά επίσης την απόκτηση αγαθών, αλλά όπου το πρότυπο είναι αυτή τη φορά ο έμπορος, και διαγράφει την προοπτική απόκτησης χωρίς αντικείμενο ούτε όριο. Η οικονομία, μη όντας πολιτική, είναι λοιπόν αναγκαστικά περιορισμένη, χωρίς προοπτική διεύρυνσης, αν όχι καταργημένη. Η Πολιτεία είναι οπωσδήποτε άλλο πράγμα από την οικογένεια, ενώ και οι δυο είναι επίσης άλλο πράγμα από το μαγαζί του έμπορου.


Στους αντίποδες, ο Monchretien έγραψε το πρώτο Εγχειρίδιο πολιτικής οικονομίας [1615], ένα έργο θεμελιώδες, καθώς εναντιώνεται άμεσα στη μεγάλη αριστοτελική κατανομή “της οικονομίας [και] της αστυνομίας”, με την οικονομία να είναι κοινή “στις Πολιτείες όπως και στις οικογένειες”. Η αντίθεση στην κατανομή μεταξύ οικονομίας και πολιτικής σημαίνει αντίθεση σε κάθε ρήξη μεταξύ σπιτιού και πολιτείας. Η οικογένεια, η Πολιτεία, ακόμη και τα ενδιάμεσα σώματα [ τα “σώματα και κολλέγια”] έχουν ασφαλώς ως κοινό την οικονομία [ την “επιστήμη απόκτησης αγαθών” του Αριστοτέλη) αλλά κυρίως τις αρχές μιας διακυβέρνησης μέσω διοίκησης και υπακοής, έως ότου η οικογένεια γίνει η εικόνα της δημοκρατίας. Εκεί όπου ο Montchretien βάζει την οικονομία στην πολιτική, ο Bodin βάζει το νόμο στην οικογένεια, που όπως η Πολιτεία και τα ενδιάμεσα σώματα είναι ένα: διαφορετικά, θα ήταν σαν μια πόλη χωρίς σπίτια.


ΙΙΙ. Διδάγματα του ποσοτικού υπολογισμού


Επιδιώκουμε κυρίως να διασαφηνίσουμε την κινητήρια δύναμη του επιχειρήματος με το οποίο ο Bodin θα μπορέσει να απαντήσει οριστικά στην αντίσταση στο στατιστικό σχέδιο (και η ανάπτυξη αυτής της επιχειρηματολογίας επιβεβαιώνει αντιστρόφως την πραγματικότητα μιας τέτοιας αντίστασης):



ʺΜόνο οι απατηλοί, οι απατεώνες κι αυτοί που καταχρώνται τους άλλους δεν θέλουν να αποκαλυφτεί το παιχνίδι τους, να ακουστούν οι πράξεις τους, να μαθευτεί η ζωή τους: εκείνοι που είναι εντάξει, που δεν φοβούνται καθόλου το φως, ευχαριστιούνται πάντα όταν γνωρίζουμε την κατάστασή τους, την ποιότητά τους, την περιουσία τους, τον τρόπο ζωής τουςʺ (Rep. VI,1, σελ. 17-18).

Θα ξαναβρούμε μια τέτοια ηθική του φωτός και της διαφάνειας με την αντανακλαστική δράση που προκαλούν στους λίγους συγγραφείς που εμπνεόμενοι όλοι από τον Bodin, θα προτάξουν αυτή τη μορφή του κήνσορα. Ιδίως ο Antoine de Montchretien, ο οποίος πλειοδοτεί προς αυτή την κατεύθυνση: πρέπει “να μπορούμε να δούμε καθαρά στο βάθος των υποθέσεων” και όχι “να κερδίζουμε κρύβοντας τα χαρτιά μας”. Πρέπει να κάνουμε τα πράγματα έτσι ώστε οι άνθρωποι “να μην έχουν καμιά επιθυμία να κρύβουν τη ζωή τους” αλλά “να γίνονται γνωστοί”, “στη θέα όλων”, “η αρετή” δεν ζητά “παρά το φως”.


Εάν το καθαρά στατιστικό, ακόμη ανομολόγητο, διακύβευμα είναι ο μόνος πραγματικός στόχο του θεσμού των κηνσόρων- ενός θεσμού που πρέπει να μπορεί να τα κοιτάζει όλα, να τα βλέπει όλα, να τα ακούει όλα, να τα ανοίγει όλα- θα πρέπει να διαπνέεται από ένα ιδανικό διαφάνειας και φωτός μέχρι να αναπτυχθεί και να προκαλέσει περισσότερη αντανακλαστικότητα και αυτοέλεγχο απ’ ό,τι σχηματίζεται άμεσα και αποκλειστικά με βάση την αρχή της κυριαρχίας και του νόμου. Η βία που ασκεί ο κήνσορας στον μυστικό χαρακτήρα του σπιτιού και στον πολιτικό χαρακτήρα του ατόμου δεν ξεπερνιέται παρά μόνο στο μέτρο που η λειτουργία του κήνσορα είναι πρώτα απ’ όλα ηθική κι όπου μια τέτοια ηθική μπορεί να αναπτυχθεί με τρόπο αντανακλαστικό και συμμετοχικό. Μπορούμε ακόμη να πούμε ότι ο κήνσορας, με τη δικαιολογία του στατιστικού, αστυνομικού και οικονομικού ρόλου του, είναι επίσης εκείνος που επιτρέπει να ακολουθείται ένα πρόγραμμα ελέγχου της συλλογικής ηθικής- με την έννοια ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα δεν μπορεί να εφαρμόζεται από τη σκοπιά της κυριαρχίας (η οποία, απόλυτη και διαρκής, αποκλείει την πιθανότητα της διαφθοράς) και με την έννοια ότι η ιδέα ενός κυριαρχικού ελέγχου της συλλογικής ηθικής είναι τελικά συνώνυμη της τυραννίας: για τον Bodin, όπως είδαμε, η εξουσία των κηνσόρων είναι ʺ τόσο μεγάληʺ και τόσο ζωτική ώστε εάν ήταν ʺοπλισμένοι με δύναμη και νομοθετική ικανότηταʺ, αυτό θα “άνοιγε το δρόμο στην τυραννία” ( Rep. VI, 1, σ. 27). Η σύγχρονη δράση στα συλλογικά ήθη είναι αναγκαστικά περιθωριακή σε σχέση με εκείνη του νόμου και οφείλει λοιπόν να “περιλαμβάνεται” εξαρχής σε μια ετερόκλιτη σειρά ενεργειών διακυβέρνησης: φορολογία και αναδιανομή του πλούτου, δράση στην εργασία και την αδράνεια, στατιστική και ληξιαρχική κατάσταση, παιδεία…


Όλα τα στοιχεία που διατρέξαμε μας επιτρέπουν να διασαφηνίσουμε την ηθική ουσία του στατιστικού προγράμματος: ενώ το γεγονός της διείσδυσης στην μυστική και όχι πολιτική ζωή των σπιτιών είχε ωθήσει ορισμένους να μεταθέσουν (και επομένως να διατηρήσουν) ένα τέτοιο μυστικό στο βιβλίο που θα υποδεχτεί την καταγραφή της ζωής, η προοπτική που ανοίγει ο κήνσορας μάς δείχνει αντίθετα ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε πολύ πιο οριστικά αυτόν τον μυστικό χαρακτήρα του σπιτιού και την απαγόρευση της απαρίθμησης. Να προκύψει από την απαρίθμηση πως δεν υπάρχει κάτι κρυφό, να προκύψει δηλαδή αρετή: με ένα αρχείο αρετής μπορεί να αιτιολογηθεί η προσβολή στα μυστικά των σπιτιών και στο γεγονός πως μόνο ως πολιτικό ον μπορεί το άτομο να έχει υπόληψη στην πολιτεία. Εάν όμως η ίδια η ζωή, σε ό,τι αφορά τον πιο ιδιωτικό, τον πιο ιδιόμορφο και τον πιο ευμετάβλητο χαρακτήρα της, μοιάζει να γίνεται έτσι αντικείμενο της πολιτικής, αυτό έχει να κάνει με ένα είδος κανονιστικότητας εντελώς διακριτής από εκείνη του νόμου. Με δυο λόγια, η στατιστική απαιτούσε να είναι ηθική για να μπορεί ν’ αγγίξει τη ζωή. Η ζωή, σε ό, τι αφορά το ευμετάβλητο στοιχείο της, απαιτούσε να ληφθεί με κάποιο τρόπο υπόψη, πράγμα που ο νόμος, επικεντρωμένος στην κυριαρχία, δεν μπορούσε πια να της προσφέρει. Και η ηθική απαιτούσε να αναληφθεί έμμεσα από τη στατιστική δράση και όχι απευθείας από το νόμο.

Δε χωράει αμφιβολία πως οι κατατάξεις (rankings) βρίσκονται παντού. Υπάρχουν σήμερα χιλιάδες είδη κατατάξεων που συγκρίνουν άτομα (από τις εξετάσεις επιλογής στα πανεπιστήμια μέχρι τις μετρήσεις ρίσκου τις οποίες αντιμετωπίζουμε όταν υπογράφουμε ένα καινούριο εμπορικό συμβόλαιο), εταιρείες, πανεπιστήμια, πόλεις και χώρες (σε πολλαπλές διαστάσεις όπως η παιδεία των παιδιών, η ανταγωνιστικότητα, Ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης – ΔΑΑ, η ευτυχία, κλπ.). Μαζί με τον αυξανόμενο συσχετισμό αυτού του είδους μετρήσεων στον σύγχρονο κόσμο έχουν πολλαπλασιαστεί και οι μορφές προσέγγισής τους από την πλευρά των κοινωνικών επιστημών και ειδικότερα της κοινωνιολογίας. Στις επόμενες παραγράφους διαχωρίζω πέντε διαφορετικές κοινωνιολογίες των κατατάξεων, και στο τέλος κάνω ένα σύντομο σχόλιο πάνω σε κάποιες από τις πολιτικές συνέπειες που συνδέονται με καθένα από αυτά τα επίπεδα.


1. Οι μέθοδοι παραγωγής ποσοτικών κλιμάκων κοινωνικής σύγκρισης, όπως επίσης οι διαφορετικές μορφές ανάλυσης αυτών των στοιχείων ήταν πάντοτε παρούσες στις κοινωνικές επιστήμες από τις αρχές τους (Hacking 1990). Οι κοινωνιολόγοι (και γενικά όλοι όσοι εξασκούν τις κοινωνικές επιστήμες) συμμετέχουν στη συζήτηση κι ανάπτυξη νέων μορφών παραγωγής αριθμητικών συγκρίσεων ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές ταυτότητες (όπως αυτές που αφορούν άτομα, οργανισμούς ή χώρες). Γενικά η δουλειά σ’ αυτό το πλαίσιο έχει να κάνει με τον περιορισμό του φαινόμενου προς μελέτη (για παράδειγμα: το επίπεδο παραγωγικότητας μεταξύ διαφορετικών ερευνητών) και η λειτουργικότητά τους σε διαστάσεις, δείκτες και τεστ ή άλλες μορφές συλλογής πληροφοριών. Ένα σημαντικό κομμάτι της εκπαίδευσης στις μεθόδους κοινωνικής έρευνας στους προπτυχιακούς φοιτητές κοινωνιολογίας έχει να κάνει ακριβώς με την ανάπτυξη αυτού του είδους των εργαλείων. Μια ενδιαφέρουσα περιοχή για συζήτηση σε αυτό το πλαίσιο έχει να κάνει με τις πολεμικές σχετικά με τις διαφορετικές μορφές μέτρησης και σύγκρισης, που μπορούν να περιοριστούν σε συζητήσεις μάλλον τεχνικές ή να βρίσκονται ακόμη και στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης (Neiburg, 2006).


2. Τα εργαλεία της κοινωνιολογίας επίσης είναι βασικά στην ανάλυση των κοινωνικών κατατέξεων, αυτών που γενικά μπορούν να είναι «περιγραφικού» ή «δομικού» χαρακτήρα. Στην πρώτη περίπτωση περιγράφονται οι βασικές μεταβλητές υπό μελέτη (για παράδειγμα μέσω των μέσων, των καμπυλών διανομής, κλπ.), ενώ στη δεύτερη η διανομή αυτών σχετίζεται με άλλους παράγοντες όπως την ηλικία, το φύλο ή το κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο. Η δομική ανάλυση παρόλο που πλέον δεν έχει το ηγεμονικό βάρος που είχε παλιά είναι αναμφισβήτητα ένα σύμπαν από μόνη της, που εκτείνεται από την παρουσίαση πινάκων απρόοπτων γεγονότων μέχρι τις πιο εκλεπτυσμένες αναλύσεις της ενέλιξης (Savage 2009). Ίσως ένας από τους χώρους με τη μεγαλύτερη διάχυση αυτού του τύπου ανάλυσης είναι εκείνες οι συγκρίσεις μεταξύ «επιπέδων ανάπτυξης» και «ανισότητας» ή η σύγκριση αποτελεσμάτων με διεθνή τεστ στην εκπαίδευση και το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο των νοικοκυριών. Η δομική ανάλυση, δεδομένου του αντικειμενικού βάρους της, τείνει να είναι πολύ σημαντική σε αποφάσεις κοινωνικών πολιτικών, είτε πρόκειται γι’ αυτές που προσανατολίζονται προς τις αρχές της λογικής δράσης ή public choice ή αναζητούν την «κοινωνική συνοχή» ή την εξάλειψη των κοινωνικών ανισοτήτων.


3. Οι κατατάξεις είναι επίσης αντικείμενο κριτικής ως προς το γεγονός ότι περιορίζουν περίπλοκες κοινωνικές πρακτικές σε αφηρημένους και ιεραρχικά συγκρίσιμους δείκτες. Αυτού του είδους η κριτική γενικά ασκείται από υπερασπιστές των ποιοτικών και εθνογραφικών μεθόδων για την προσέγγιση του κοινωνικού κόσμου. Σε αυτό το ίδιο πλαίσιο, αλλά σε ένα πιο γενικό επίπεδο, οι κατατάξεις επικρίνονται στο μέτρο που όχι μόνο εκπροσωπούν με τρόπο πενιχρό αυτό που παρατηρούν, αλλά επίσης προσβάλλουν τις παρατηρημένες κοινωνικές πρακτικές, μέχρι το σημείο που τα αποτελέσματα των μετρήσεων καταλήγουν να επιβάλονται σε αυτές (Miller 1998). Για παράδειγμα, είναι πιθανό να επιχειρηματολογήσουμε πως η περιπλοκότητα της εκπαίδευσης στη Χιλή όχι μόνο δεν εκπροσωπείται από διεθνή τεστ, αλλά κι επιπλέον η εκπαίδευση στην τάξη έχει απλοποιηθεί εφ’ όσον μετράται σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτών των μετρήσεων. Αυτό το είδος της συζήτησης σχετίζεται με αντιπαραθέσεις πάνω στην προστασία ορισμένων κοινωνικών χώρων από την ποσοτικοποίηση (έτσι όπως αυτή πραγματοποιείται, για παράδειγμα στις χώρες εκείνε; όπου δεν επιτρέπεται η αριθμητική αξιολόγηση σε μαθητές μέχρι κάποια ηλικία).


4. Τέταρτον, οι κατατάξεις μπορούν να μελετηθούν σαν γενικοποιημένα μέσα επικοινωνίας (Chernillo 2006). Οι κατατάξεις, όπως και το χρήμα, είναι αφαιρέσεις που επιτρέπουν τη σύγκριση και μετάδοση ειδικής και περίπλοκης πληροφορίας με απλό τρόπο ή τουλάχιστον συγκρίσιμο. Οι κατατάξεις δρουν κατά αυτή την έννοια με παρόμοιο τρόπο με τον αναλογικό ή ψηφιακό μετασχηματιστή μουσικής, απλοποιώντας και ταυτόχρονα αυξάνοντας τις δυνατότητες μετάδοσης της πληροφορίας (Ganβmann 1988). Οι κατατάξεις καταστούν συγκρίσιμες καταστάσεις πολύ διαφορετικές (τέτοιες όπως τα ακαδημαϊκά αποτελέσματα ανάμεσα σε ένα Τμήμα Τέχνης κι ένα Τμήμα Μηχανικής, ή το ρίσκο ανάμεσα στο να επενδύσει κανείς στην Κίνα ή στα Νησιά του Πάσχα) και με αυτό τον τρόπο αυξάνονται οι επιλογές ανταλλαγής ανάμεσα σε πολλαπλούς δρώντες και οργανώσεις (για παράδειγμα: ανάμεσα στην Εφορία και την παιδεία ή ανάμεσα σε επενδυτές και παραγωγές χωρίς κοινό γλωσσικό ιδίωμα). Παρά τα προαναφερθέντα, την ίδια στιγμή που απλοποιούν τον κόσμο, οι κατατάξεις επιτρέπουν την ανάδυση καινούριων επιπέδων περιπλοκότητας. Για παράδειγμα, όπως έχει συζητηθεί για την αγγλική περίπτωση, περισσότερη μέτρηση δεν κάνει απαραίτητα τη διοίκηση απλούστερη, ή ακόμα, ο πολλαπλασιασμός κι επέκταση των τρόπων κατάταξης των κινδύνων στα οικονομικά είναι βασικά για την ανάπτυξη των χρηματοπιστωτικών παραγώγων, τα οποία με τη σειρά τους έχουν αυξήσει το ρίσκο του παγκόσμιου συστήματος (Poon 2009).


5. Τέλος, η διαδικασία παραγωγής των κατατάξεων και η εφαρμογή των κατατάξεων επίσης μπορεί να μελετηθεί σαν μια διαδικασία κοινωνική από μόνη της. Από αυτή την προοπτική εμφανίζονται ως σχετικά στοιχεία δυο διαφορετικές διαδικασίες: η συμμέτρηση (Espeland &Stevens 1998) και η διάδραση (enaction) (Thevenot 1984). Η συμμέτρηση (ή επίσης «αντιστροφές σε μορφές») αναφέρεται στην αργή διαδικασία που είναι απαραίτητη για την παραγωγή κι εφαρμογή μιας κατάταξης. Αυτό συμπεριλαμβάνει επιπλέον την «τεχνική» εργασία του να αποφασίσει και να παράξει κανείς τα εργαλεία, τις αντιπαραθέσεις που υπερβαίνουν τις ομάδες των ειδικών. Για παράδειγμα: πολλές φορές οι κατατάξεις σχετίζονται με οργανώσεις που ανησυχούν να εγείρουν κάποια ζητήματα (όπως ηθική κατανάλωση ή ελεύθερη αγορά), ή επίσης πρέπει να περάσουν εξαιρετικά μακρές διαδικασίες εναρμόνισης (Desrosieres 2000) δεδομένου να γίνουν συγκρίσιμες (για παράδειγμα: για να εισαχθούν στον ΟΟΣΑ ή αν ένα ακαδημαϊκό περιοδικό επιχειρεί να μπει στο ISI). Σήμερα αυτές οι διαδικασίες υπερβαίνουν μακράν τις εθνικές συζητήσεις κι αποτελεί σημαντικό κομμάτι σε διαδικασίες παραγωγής νέων παγκόσμιων θεσμών (Barry 2006). Ωστόσο, απ’ τη στιγμή που έχουν γίνει καθεστώς οι κατατάξεις, μετατρέπονται σε ένα καινούριο πράγμα στον κοινωνικό κόσμο, που εμφανίζεται σαν μαύρο κουτί για τους δρώντες που έρχονται αντιμέτωποι μαζί τους (Latour 2005). Η μελέτη της διάδρασης τότε ενδιαφέρεται για τη συνέχιση της κοινωνικής ζωής της κατάταξης ως ένα ήδη παραγμένο «κοινωνικό αντικείμενο» και ειδικά για το πώς αυτές μεταμορφώνουν την πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν. Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα ζητήματα σε αυτό το πλαίσιο, είναι εκείνες οι περιπτώσεις όπου η εισαγωγή στοιχείων ποσοτικής ταξινόμησης καταλήγουν να αλλάζουν αυτό που μετρούν κάνοντάς το πιο «μετρήσιμο» κι «ανταγωνιστικό», αμφισβητώντας το όριο ανάμεσα σε αυτό που παρατηρείται και το εργαλείο της μέτρησης. Ωστόσο, είναι επίσης πολύ σημαντικός ο ρόλος που παίζουν οι κατατάξεις – και γενικά οι στατιστικές μετρήσεις- στην ανάδειξη νέων δρώντων- όπως μια νέα επαγγελματική κατηγορία-, παγκόσμια δίκτυα και καινούριες αγορές, θεσμοί συλλογικής εκπροσώπησης – όπως οι πολίτες στην Ευρώπη, και ακόμη και η ανάδυση καινούριων ομάδων επηρεαζόμενων από παράπλευρες επιπτώσεις μιας νέας μέτρησης (όπως άτομα που παύουν να είναι άπορα και να λαμβάνουν κοινωνικά επιδόματα λόγω μιας αλλαγής στη μέτρηση) (πρβλ. Sabate & Tirroni, 1998).


Εν περιλήψει, οι κατατάξεις είναι αντικείμενα με πολλά πρόσωπα και είναι δυνατόν να τις προσεγγίσει κανείς από πολύ διαφορετικές προοπτικές. Είναι σημαντικό να λάβουμε υπόψη μας τελικά ότι από κάθε μια απ’ αυτές ανοίγονται διαφορετικές περιοχές για τις σύγχρονες πολιτικές. Έτσι από τον πρώτο τύπο ανάλυσης πηγάζουν αντιπαραθέσεις πάνω στους διαφορετικούς τύπους μετρήσεων, που ταυτόχρονα συνδέονται με διαφορετικές εστίες για ορισμένα δημόσια προβλήματα. Από την πλευρά τους, οι αποφάσεις των ειδικών έχουν σήμερα να κάνουν κατά πολύ με τη δυνατότητα να επεξεργαστούν σοβαρές ποσοτικές αναλύσεις που επιτρέπουν να εδραιωθεί ένα τέτοιο ζήτημα (αρκεί να σκεφτούμε την έκθεση Stern και την επίπτωσή της στη συζήτηση για την παγκόσμια υπερθέρμανση). Με άλλα λόγια, οι δομικές αναλύσεις δεν είναι μόνο βασικές για την επιστημονική ανάπτυξη, αλλά και για την παραγωγή πολιτικών αποφάσεων. Ταυτόχρονα είναι σημαντικό να αναλογιστούμε την προστασία ορισμένων περιοχών έναντι στις επιπτώσεις της ποσοτικής σύγκρισης, όπως και σε άλλες δυνητικά παράπλευρες επιπτώσεις των κατατάξεων. Εν κατακλείδι, οι κατατάξεις είναι κοινωνικές μηχανές βασικές για την παραγωγή νέων κοινωνικών οντοτήτων το οποίο αναπόφευκτα τις μετετρέπει σε κεντρικό κομμάτι των σύγχρονων υβριδικών μορφών (Callon et al, 2001). Μ’ αυτή την έννοια, οι αντιπαραθέσεις δεν είναι ως προς τις διαφορετικές εστίες έναντι σε ορισμένες μετρήσεις αλλά και ως προς την ευθύνη για την παραγωγή καινούριων φυσικών και κοινωνικών “οντοτήτων” (Mol 1999).


Αναφορές

– Barry, A. (2006) ‘Technological Zones’, European Journal of Social Theory, 12 (1), 155-174.

– Barry, A. and Slater, D. (2005) ‘Technology, politics and the market: an interview with Michel Callon’, A. Barry and D. Slater (eds) The Technological Economy, London: Routledge.

– Callon, M. (2007) ‘An Essay on the Growing Contribution of Economic Markets to the Proliferation of the Social’, Theory, Culture & Society 24(7-8): 139-163.

– Callon, M., Lascoumes, P., Barthe, Y. (2009) Acting in an Uncertain World: An Essay on Technical Democracy, Boston, MIT Press.

– Chernilo, D. (2006) ‘La teorización de la coordinación social en sociedades diferenciadas: La teoría de los medios simbólicamente generalizados en Parsons, Habermas y Luhmann’, en Farías, I. & Ossandón, J. (eds.), Observando Sistemas. Nuevas aportaciones y usos de la teoría de Niklas Luhmann, Ril Editores – Fundación SOLES, Santiago.

– Desrosieres, A. (2000) ‘Measurement and its Uses: Harmonization and Quality in Social Statistics’, International Statistical Review, 24 (2), 312-343.

– Desrosieres, A.; Goy, A.; Thevenot, L. (1983) ‘L’identité sociale dans le travail statistique : la nouvelle nomenclature des professions et catégories socioprofessionnelles’. Economie et statistique, 152, 55-81.

– Espeland, W. and Sauder, M. (2007) ‘Rankings and Reactivity: How Public Measures Recreate Social Worlds’, American Journal of Sociology, 113(1): 1-40.

– Espeland, W. N. and Stevens, M. (1998) ‘Commensuration as a Social Process’, Annual Review of Sociology 24, 312-43.

– Ganβmann, H. (1988). ‘Money – a symbolically generalized medium of communication? On the concept of money in recent sociology’, Economy and Society, 17(3), 285–316.

– Hacking, I. 1990 The Taming of Chance, Cambridge University Press, Cambridge.

– Latour, B. (2005) Reassembling the Social. An introduction to Actor-Network Theory, Oxford: Oxford.

– Mol, A. (2002) The Body Multiple. Ontology in medical practice, Durham: Duke University Press.

– Mol, A. (1998), ‘Ontological Politics. A Word and Some Questions.’ The Sociological Review, 46: 74–89.

– Law, J. (2009) ‘Seeing like a survey’, Cultural Sociology, 3(2), 239-256.

– Law, J. and Urry, J. (2004) ‘Enacting the Social’, Economy and Society 33(3): 390- 410.

– Miller, D. (1998). ‘A Theory of Virtualism’. En Carrier, J. (ed.) Virtualism: A New Political Economy, Berg, Oxford.

– Neiburg, F. (2006) ‘Inflation: Economists and Economic Cultures in Brazil and Argentina’, Comparative Studies in Society and History 48(3): 604–33.

– Ossandon, J. (2009). The Enactment of private health insurance in Chile. Unpublished PhD Thesis, Goldsmiths, University of London.

– Poon, M. (2009) ‘From new deal institutions to capital markets: Commercial consumer risk scores and the making of subprime mortgage finance’, Accounting, Organizations and Society 34(5), 654-674.

– Power, M. (1997). The Audit Society: Rituals of Verification, Oxford University Press, Oxford. Savage, M. (2009). ‘Contemporary Sociology and the Challenge of Descriptive Assemblage’, European Journal of Social Theory 12(1): 155-174.

– Sabaté, J. & Tironi, M. (2008). ‘Rankings, creatividad y urbanismo’, Revista Eure, Vol. XXXIV (102), 5-23.

– Thevenot, L. (1984) ‘Rules and implements: investment in forms’, Social Science Information, 23(1), 1-45.

Μερικές φορές οι ιδέες ξεφεύγουν από αυτούς που τις γέννησαν κι αποκτούν δική τους ζωή. Ο Simon Kuznets, με την εργασία του ήδη από τη δεκαετία του ’30 πάνω στους εθνικούς απολογισμούς, μπορεί νόμιμα να θεωρηθεί ένας από τους πατέρες των ιδεών του εθνικού εισοδήματος και της λογιστικής της ανάπτυξης. Το 1933 έγραψε:

Η γραμμή που χωρίζει την οικονομική από την μη οικονομική δραστηριότητα αλλάζει από χώρα σε χώρα κι από καιρό σε καιρό.


Αυτό θα μπορούσε να αναγνωστεί σαν προειδοποίηση, με σκοπό την αποθάρρυνση των συγκρίσεων του εθνικού εισοδήματος με το πέρασμα του χρόνου και μεταξύ χωρών που έχουν χαρακτηριστεί από πολύ διαφορετικές οικονομικές δομές. Ωστόσο, χάρη στην απλότητα της χρήσης της, η σύλληψη του εθνικού προϊόντος ή ΑΕΠ υπήρξε κρίσιμη κατά τα τελευταία 70 χρόνια στον καθορισμό ενός παγκόσμιου γνωσιολογικού χώρου όπου η συζήτηση για την ανάπτυξη θα μπορούσε εύκολα να πραγματοποιηθεί και να εδραιώσει μια κοινή γλώσσα χρήσιμη στην αξιολόγηση της απόδοσης διαφορετικών οικονομιών με την πάροδο του χρόνου. Η μονοσήμαντη εικόνα της Αφρικής σαν οικονομική αποτυχία που παρουσιάζουν οι πολιτικοί, οι οικονομολόγοι και οι δημοσιογράφοι σε όλο το ιδεολογικό φάσμα δεν θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή χωρίς την αναφορά στα χαμηλά επίπεδα του μέσου κατά κεφαλή ΑΕΠ και την απογοητευτική του απόδοση στην πάροδο του χρόνου. Μια σημαντική επανεξέταση του ΑΕΠ, καθώς είναι το σημαντικότερο και μοναδικό μέτρο για τη φτώχεια και τον πλούτο παγκοσμίως, είναι χρήσιμο να ξανασκεφτούμε τη φύση και τον ρόλο των οικονομικών στατιστικών. Αυτό το δοκίμιο δείχνει την παραπλανητική φύση αρκετής από την πρόσφατη βιβλιογραφία που ασχολείται με την οικονομική απόδοση της Αφρικής με την πάροδο του χρόνου. Δείχνει πως γίνεται κατάχρηση των δεδομένων στην εμπειρική φιλολογία για την Αφρικανική ανάπτυξη. Ύστερα από την αποκάλυψη κάποιων εκ των υποθέσεων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή επίσημων Αφρικανικών στατιστικών, βγαίνει το συμπέρασμα ότι αυτοί που πραγματικά θέλουν να κατανοήσουν την απόδοση των Αφρικανικών οικονομιών με την πάροδο του χρόνου πρέπει να κάνουν χρήση μιας πιο ταπεινής προσέγγισης, και μεγαλύτερης μεθοδολογικής προσοχής.


Η περισσότερη από τη φιλολογία που αποπειράται να εξηγήσει την οικονομική απόδοση της Αφρικής έχει πάρει το ΑΕΠ όχι μόνο ως σημείο εκκίνησής της, αλλά τον έχει επίσης θεωρήσει ένα καθιερωμένο γεγονός, αντί για ένα προϊόν. Στην ουσία το εθνικό εισόδημα είναι «το αποτέλεσμα πραγματιστικών αποφάσεων στα στατιστικά γραφεία που υπόκειται σε διαθεσιμότητα δεδομένων, οικονομικούς πόρους και πολιτικές οδηγίες». Το να χειριζόμαστε το ΑΕΠ σαν «σκληρή πραγματικότητα» έχει ευρείες συνέπειες για την (περιορισμένη) κατανόησή μας του τρόπου λειτουργίας των Αφρικανικών οικονομικών. Η εφαρμογή εκλεπτυσμένων οικονομετρικών τεχνικών έχει εκμεταλλευτεί την ικανότητα του ΑΕΠ να ταξιδεύει μεταξύ γνωσιολογικών πεδίων, καθιερώνοντας ένα αναλυτικό πλαίσιο στο οποίο η Αφρικανική αποτυχία γίνεται προφανής και αυτοφερόμενη. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κριτικής σε γνωσιολογική κι εμπειρική βάση.


Σε σχέση με την προηγούμενη πτυχή, οι φιλόσοφοι της επιστήμης γνωρίζουν καλά ότι «η δημιουργία ενός προτύπου περιλαμβάνει μια επιστημονική σκέψη στην οποία το επιχείρημα δομείται από το πρότυπο, αλλά στο οποίο η εφαρμογή επιτυγχάνεται μέσω μιας αφηγηματικής απεικόνισης προερχόμενης από ένα εξωτερικό δεδομένο, ένα φανταστικό γεγονός, ή μια ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί.» Το αναλυτικό πλαίσιο που χρησιμοποιείται για να εξηγήσει την Αφρικανική οικονομική απόδοση εφαρμόζεται μόνο με τη φαντασίωση του γεγονότος μιας επίμονης κι αργής ανάπτυξης στην Αφρική.


Η παραπλανητική φύση των εκτιμήσεων του εθνικού εισοδήματος για τις Αφρικανικές οικονομίες μπορεί να καθιερωθεί εμπειρικά. Οι τρεις πιο κοινές πηγές αποδεικτικών στοιχείων για την ανάπτυξη και το εισόδημα είναι οι Παγκόσμιοι Δείκτες Ανάπτυξης (World Development Indicators), οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn (Penn World Tables) και τα δεδομένα που έχει συλλέξει ο Angus Maddison. Σε μια άσκηση όπου συγκρίνονται οι υπολογισμοί του εισοδήματος για την Αφρική για το έτος 2000, οι τρεις πηγές συμφωνούν για την ατομική σχετική κατάταξη μιας μονάχα Αφρικανικής οικονομίας, και διαφωνούν για τις περισσότερες – σε μερικές περιπτώσεις με μεγάλη διαφορά.


Ας πάρουμε δυο παραδείγματα. Το 2000 σε ένα δείγμα 42 χωρών, η Γουϊνέα είχε καταταχθεί ως η έβδομη πιο φτωχή οικονομία στην Αφρική σύμφωνα με τον Maddison, ενώ οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn την είχαν μια θέση πίσω από τις δέκα πλουσιότερες Αφρικανικές χώρες. Εντωμεταξύ η Μοζαμβίκη ήταν η όγδοη φτωχότερη χώρα σύμφωνα με τους Δείκτες Παγκόσμιας Ανάπτυξης, αλλά βρισκόταν ανάμεσα στις δώδεκα πλουσιότερες οικονομίες στο σύνολο δεδομένων του Maddison. Η μέση διαφοροποίηση στην κατάταξη των οικονομιών όλου του δείγματος ήταν επτά θέσεις.


Τι γίνεται με τις αναπτυξιακές στατιστικές με την πάροδο του χρόνου; Η εικόνα που προκύπτει από μια σύγκριση των μέσων τιμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του ’60 μέχρι τη δεκαετία του ’90 για την Μποτσουάνα, την Κένυα, την Τανζανία και τη Ζάμπια είναι ζοφερή. Όχι εξαιτίας των χαμηλών μέσων τιμών ανάπτυξης, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά λόγω της τεράστιας ασυμφωνίας μεταξύ των τριών πηγών. Ύστερα από μια σύγκριση των διαθέσιμων στοιχείων προκύπτει η ερώτηση: Όντως η Μποτσουάνα και η Τανζανία μοιράζονταν παρόμοιες (και σχετικά υψηλές) τιμές ανάπτυξης στα πρώτα πέντε χρόνια ύστερα από την ανεξαρτησία, όπως υποννοούσαν οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn; Ή υπήρχε ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ των αποδόσεων αυτών των δυο, όπως φαίνεται στις στατιστικές του Maddison; Σε αυτό το σημείο οι ελλείψεις μιας ανάλυσης βασισμένης στις μέσες τιμές ανάπτυξης, σαν αυτή που χαρακτηρίζει την περισσότερη εμπειρική φιλολογία για την ανάπτυξη των Αφρικανικών οικονομιών, είναι αρκετά φανερές. Στην πραγματικότητα αυτή η μεθοδολογία αποτυγχάνει να λάβει υπόψη της την επεισοδιακή φύση της Αφρικάνικης ανάπτυξης, που παραμένει το βασικότερο χαρακτηριστικό της. Ανάμεσα στους σημαντικότερους λόγους γι’ αυτό μπορεί να θεωρηθεί η κυριαρχία του γεωργικού τομέα, που κάνει το εισόδημα ιδιάτερα εξαρτημένο από τις διακυμάνσεις του καιρού και την κακή ποιότητα των στατιστικών που παράγονται από τις Αφρικανικές κυβερνήσεις. Η τελευταία πτυχή απλά έχει αγνοηθεί στη φιλολογία της εμπειρικής ανάπτυξης, αλλά μια κρίσιμη επαναξιολόγηση του ρόλου του ΑΕΠ για το πώς επηρεάζει την αντίληψή μας της Αφρικανικής οικονομικής απόδοσης δεν μπορεί να αποφευχθεί.


Η κακή ποιότητα των δεδομένων που έχουν χρησιμοποιηθεί για να υπολογιστεί με ακρίβεια το ΑΕΠ έχει ρίζες στην ταραγμένη ιστορία των εθνικών απολογισμών στην Αφρική. Οι πρωτοπόρες στην εθνική λογιστική κυβερνήσεις ήταν εκείνες στις οποίες η κοινότητα των λευκών αποίκων ήταν η ισχυρότερη: η Νότια Αφρική το 1945, την οποία σύντομα ακολούθησε η Νότια Ροδεσία (Ζιμπάμπουε) και η Βόρεια Ροδεσία (Ζάμπια) το 1949. Οι απολογισμοί που παρήχθησαν εκείνη την περίοδο αντανακλούσαν τις ανάγκες της Αυτοκρατορίας: η μεγαλύτερη έμφαση είχε δοθεί στο εμπορικό ισοζύγιο και την συνεισφορά των λευκών αποίκων στην οικονομία∙ λίγος χώρος υπήρχε για τους Αφρικανούς παραγωγούς.


Στη δεκαετία του ’50, όταν η Αυτοκρατορία ήταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης κι ένα «αναπτυξιακό» πλαίσιο είχε αναδυθεί μέσα από το Υπουργείο Αποικιών, οι κατανοητές οικονομικές στατιστικές για να ενημερώνεται η χάραξη πολιτικής είχαν θεωρηθεί ολοένα και πιο σημαντικές. Σε πολλές περιπτώσεις περίπλοκα θρεωρητικά πλαίσια είχαν αποδειχτεί ελάχιστα χρήσιμα, όπως στην περίπτωση της Νιγηρίας. Οι πρώτοι υπολογισμοί του εθνικού εισοδήματος της Νιγηρίας (1952-1953) σκόπευαν σ’ έναν υπολογισμό που ήταν αποτέλεσμα της θεωρητικά έγκυρης χρήσης των προσεγγίσεων της παραγωγής, εξόδων και εσόδων για την ελαχιστοποίηση λαθών. Στην ουσία 86% του συνολικού εισοδήματος είχε αναφερθεί σαν «αταξινόμητα έσοδα».


Το 1960 χαιρετίστηκε σαν το έτος της Αφρικανικής ανεξαρτησίας: εκείνη τη χρονιά δεκαεπτά χώρες κατά μήκος της Μαύρης Ηπείρου κατόρθωσαν να ανεξαρτητοποιηθούν από την Ευρωπαϊκή αποικιοκρατία. Αυτό σηματοδότησε την έναρξη της αναζήτησης της οικονομικής ανάπτυξης κι αξιοποιήσης. Υπήρχε μια αυξανόμενη συναίνεση για τον κρίσιμο ρόλο των οικονομικών στατιστικών ώστε να ενημερώνουν για τις σωστές πολιτικές αποφάσεις. Σε μια εποχή σχετικής παγκόσμιας ευημερίας κι αισιοδοξίας σχετικά με το μέλλον των Αφρικανικών οικονομιών, η επέκταση του κρατικού τομέα συνοδευόταν από μια αξιόλογη αύξηση και στην ποιότητα και την ποσότητα των Αφρικανικών εθνικών απολογισμών, ακολουθώντας την ίδρυση και παγίωση των εθνικών στατιστικών γραφείων.


Δυστυχώς, από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 αυτή η λαμπρή φάση είχε ήδη περάσει: πολλά Αφρικανικά κράτη βίωσαν δριμύες οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες. Η Ζάμπια σταμάτησε να εκδίσει την ετήσια Οικονομική Έρευνα το 1985 εξαιτίας της έλλειψης οικονομικών πόρων και ειδικευμένου προσωπικού. Οι δεκαετίες του ’80 και του ’90, στις οποίες συχνά αναφέρονται σαν οι «χαμένες δεκαετίες» για την απογοητευτική απόδοσή τους στην ανάπτυξη, ήταν πράγματι χαμένες ως προς τον εθνικό απολογισμό. Αυτή η έλλειψη εμπειρικών αποδείξεων, πιο εντυπωσιακή όταν συγκρίνεται με την εμπειρία του ’60, κάνει μια αξιολόγηση των πολιτικών «δομικής προσαρμογής» που εφαρμόστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ακόμη πιο δύσκολη. Στην πραγματικότητα το κύμα ιδιωτικοποίησης και φιλελευθεροποίησης αποδυνάμωσε τον κυβερνητικό τομέα και ταυτόχρονα όξυνε την ικανότητά μας να αξιολογήσουμε την επίσημη αλλαγή των Αφρικανικών οικονομιών στην πάροδο του χρόνου. Υπάρχει μια ριζοσπαστική ασυνέχεια στις μεθόδους που έχουν υιοθετηθεί για τον υπολογισμό του ΑΕΠ και τη μειωμένη κάλυψη της οικονομίας από στατιστικά γραφεία από τότε που εφαρμόστηκαν αυτές οι πολιτικές ελεύθερης αγοράς.


Η πιο σημαντική πρόκληση που αντιμετώπισαν τα τελευταία πενήντα χρόνια οι Αφρικανικές κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί στο χτίσιμο αξιόπιστων απολογισμών είχε προέλθει από τον αποκαλούμενο ανεπίσημο τομέα, ή τομέα επιβίωσης. Η ουσία αυτών των οικονομικών δραστηριοτήτων είναι ότι οι περισσότερες δεν έχουν καταγραφεί. Μην έχοντας τα δεδομένα και τους οικονομικούς πόρους για να τα συλλέξουμε, ο κοινότερος τρόπος αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος ήταν να στηριχτούμε σε υποθέσεις ή προβολές. Η πιο κοινή υπόθεση δηλώνει ότι η ανάπτυξη του «ανεπίσημου» τομέα είναι ανάλογη της ανάπτυξης του αγροτικού πληθυσμού. Αλλά πόσο αξιόπιστα είναι τα δεδομένα για τον Αφρικανικό πληθυσμό; Όχι και τόσο, είναι η μια λογική απάντηση. Τα κίνητρα για υπό ή υπέρ αναφορές είναι ισχυρά. Τα στοιχεία για τον πληθυσμό χρησιμοποιούνται για λόγους φορολόγησης καθώς και για να σχηματίσουν τη βάση για δημοσιονομική δαπάνη κι εκλογές. Η περίπτωση της Νιγηρίας είναι διάσημη ως προς αυτό. Μια σύγκριση των αποτελεσμάτων των διαφορετικών απογραφών που διεξήχθησαν θέτει σε αμφισβήτηση τη συνέπεια των δεδομένων με την πάροδο του χρόνου. Η δύναμη των πολιτικών πρωτοβουλιών εκτίθεται ξεκάθαρα συγκρίνοντας την τελευταία αποικιοκρατική απογραφή με την πρώτη μετα-αποικιακή, η οποία απέφερε απίθανα υψηλή ανάπτυξη. Ένα σημαντικό μερίδιο του Νιγηριανού πληθυσμού που μετρήθηκε συνειδητοποίησε ότι τα δεδομένα που είχαν χρησιμοποιηθεί νωρίτερα για φορολόγηση, μετά την ανεξαρτησία θα ήταν η βάση για κοινωνική δαπάνη κι εκλογές.
Ακόμη κι αν παραμερίσουμε τα προβλήματα της αντιμετώπισης του ανεπίσημου τομέα, το γεγονός ότι ο πληθυσμός είναι ένα από τα δύο συστατικά των πραγματικών υπολογισμών του κατά κεφαλήν εισοδήματος, μας λέει πως το να θεωρήσουμε ότι το εθνικό κατά κεφαλήν εισόδημα σα γεγονός είναι σοβαρό σφάλμα. Η μέτρηση του ΑΕΠ δεν είναι μια τεχνοκρατική άσκηση μέτρησης που πραγματοποιείται στο κενό: είναι λοιπόν πιο αρμόζον να παρουσιάζεται το ΑΕΠ σαν το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης διαφορετικών δυνάμεων που προσπαθούν να επιδιώξουν διαφορετικούς σκοπούς.


Συνεπάγεται έτσι ότι μια μελέτη της οικονομικής ανάπτυξης στην Αφρική δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε δεδομένα χωρίς μια σοβαρή μελέτη των στατιστικών μεθόδων που εφαρμόζονται από τις Αφρικανικές κυβερνήσεις, και μια απόπειρα να γίνει κατανοητή η πολιτική φύση των οικονομικών στατιστικών. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν όλοι αυτοί που επιθυμούν να κατανοήσουν την εξέλιξη των Αφρικανικών οικονομιών στην πάροδο του χρόνου έχει τις ρίζες της στην ιστορία, αλλά είναι και θέμα μιας τρέχουσας επείγουσας ανάγκης. Ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα έρχεται από τη Γκάνα. Στις 5 Νοεμβρίου 2010, οι Στατιστικές Υπηρεσίες της Γκάνα δήλωσαν ότι το ΑΕΠ της Γκάνα δεν ήταν $15.7 δισεκατομμύρια δολλάρια όπως είχε προδηλωθεί, αλλά μάλλον $25.6 δις δολλάρια, και ότι ο λόγος για την προς τα άνω προσαρμογή έως και 63% ήταν μια τεχνική αναθεώρηση του τρόπου υπολογισμού του ΑΕΠ και μια βελτίωση των διαθέσιμων δεδομένων. Εν μια νυκτί η Γκάνα μετακίνηθηκε από τη θέση της οικονομίας χαμηλού εισοδήματος σε οικονομία μέσου εισοδήματος.


Το μάθημα που κρύβεται κάτω από αυτά είναι ένα κάλεσμα για ταπεινότητα και μεθοδολογική επίγνωση: ίσως αν περιορίσουμε το αντικείμενο της έρευνας σε συνδυασμό με μια καλύτερη χρήση των διαθέσιμων ιστορικών πηγών, να είναι ο μόνος τρόπος να επιτύχουμε μια καλύτερη κατανόηση της Αφρικανικής οικονομικής απόδοσης στην πάροδο του χρόνου.


Αναφορές

-Easterly, W. (2001) ‘The Lost Decades: Developing Countries’ Stagnation in Spite of Policy Reform, 1980-1988’ στο Journal of Economic Growth, 6:2, 135-157

- Jerven, M. (2009) ‘The Quest for the African Dummy: Explaining African Post-Colonial Economic Performance Revisited’ in Journal of International Development, διαθέσιμο στο http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jid.1603/pdf

-Jerven, M. (2010a) ‘The Relativity of Poverty and Income: How Reliable are African Economic Statistics?’ στο African Affairs,109/434, 77-96

-Jerven, M. (2010b) ‘Users and Producers of African Income: Measuring the Progress of African Economies’ Simons Papers in Security and Development, No. 7/2010, School for International Studies, Simon Fraser University, διαθέσιμο στο http://www.sfu.ca/internationalstudies/PDFs/WP7.pdf

-Jerven, M. (2010c) ‘Random Growth in Africa? Lessons from an Evaluation of the Growth Evidence on Botswana, Kenya, Tanzania and Zambia, 1965-1995’ in Journal of Development Studies, 46, 2, 274-294.

-Jerven, M. (2010d) ‘Controversy, Facts and Assumptions: Lessons from Estimating Long Term Growth in Nigeria, 1900-2007’, υπό έκδοση

-Morgan, M. S. (1997)‘Models, stories and the economic world’ in Journal of Economic Methodology, 8, 3, 361-384

-Speich, D. (2008) ‘Travelling with GDP through early development economics history’ Working Papers on the Nature of Evidence: How Well do ‘Facts’Travel? No. 33 Department of Economic History, London School of Economics, διαθέσιμο στο http://www2.lse.ac.uk/economicHistory/pdf/FACTSPDF/HowWellDoFactsTravelWP.aspx

Το λογισμικό/κώδικας μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν μια σημαντική πηγή για την κατανόηση κι εξήγηση πολλών από τις δυνάμεις του σύγχρονου καπιταλισμού, ειδικά σε σχέση με την λειτουργία των χρηματοπιστωτικών αγορών. Το λογισμικό, για παράδειγμα, αφήνει ίχνη μέσω ποικίλων μορφών επιγραφών και πληροφορίας σε επικαλύψεις που μπορούν να αναλυθούν από μελετητές, από την τεκμηρίωση του μοντέλου λογισμικού και τις συνεντεύξεις με προγραμματιστές υπολογιστών, έως και ακόμη πιο δραματικά παραδείγματα της πρόκλησης αναταραχής στις χρηματιστηριακές αγορές λόγω σφαλμάτων και ιών των λογισμικών.


Με προσεκτικές αναγνώσεις του λογισμικού/κώδικα είναι δυνατόν να δούμε πως ιδιαίτερες μορφές του καπιταλισμού είναι ενσωματωμένες μέσα στο στρώμα του λογισμικού/κώδικα για να ενεργοποιήσουν κάποιες μορφές δραστηριότητας της αγοράς. Χωρίς τον κώδικα του υπολογιστή, η περιπλοκότητα των σύγχρονων οικονομικών αγορών θα ήταν αδύνατη, και οι λειτουργίες και μέθοδοι που εφαρμόζονται σ’ αυτήν μέσω του παραδείγματος της δημιουργίας νέων αφηρημένων τάξεων επενδύσεων, όπως τα Credit Default Swaps (CDSs), Collateralized Debt Obligations (CDOs) και Asset Backed Securities (ABSs), θα ήταν υπερβολικά δύσκολο, αν όχι αδύνατον να δημιουργηθούν, να ανταλλαχθούν ως προϊόντα, και να καταστούν διαχειρίσιμα.


Για να κατανοήσουμε πλήρως αυτές τις χρηματοπιστωτικές πρακτικές και προϊόντα χρειάζεται να αναπτύξουμε μεθόδους που να είναι πιο προσηλωμένες στο λογισμικό και στον κώδικα των υπολογιστών, ο οποίος δρα σαν την συνθήκη δυνατότητας (condition of possibility) των χρηματοπιστωτικών αγορών. Όπως υποστηρίζει ο David Parnas ,



η τεχνολογία είναι η μαύρη μαγεία της εποχής μας. Βλέπουμε τους μηχανικούς σαν μάγους…η γνώση τους για τις απόκρυφες τελετουργίες και τη μυστηριώδη ορολογία μοιάζει να τους προικίζει με μια κατανόηση που δεν μοιράζεται ο απλός λαός (Parnas, όπως παρατίθεται στον Weiner 1994: ix).


Μαθαίνοντας πώς να διαβάζουν κι αποκρυπτογραφούν τις δομές που ενσωματώνονται στο λογισμικό, οι ερευνητές θα μπορούσαν να αναπτύξουν μια κατανόηση των σκοτεινών τεχνών των προγραμματιστών υπολογιστών και των χάκερς και να τους συνδέσουν πιο ξεκάθαρα με τον τρόπο που η τεχνολογία καθιστά εφικτή τη διάχυση των χρηματοπιστωτικών πρακτικών.


Παρόμοια, όταν κατανοούμε τον κώδικα, αυτά τα δύσκολα “μυστήρια” παραμένουν κι εμείς πρέπει να τα θέσουμε στον κοινωνικό σχηματισμό τους αν θέλουμε να κατανοήσουμε πως τίθεται σε λειτουργία ο κώδικας και η διεργασία του κώδικα. Ωστόσο, αυτή η δυσκολία σημαίνει ότι επίσης δεν μπορούμε να παραμείνουμε στο επίπεδο της οθόνης, στη λεγόμενη ουσιοκρατία της οθόνης. Όπως γράφει ο Wardrip-Fruin:



Όπως αν κάποιος ανοίξει το πίσω μέρος ενός ρολογιού από τη δεκαετία του 70 μπορεί να δει ένα διακριτό Ελβετικό μηχανισμό ή μια Γιαπωνέζικη συναρμολόγηση quartz, έτσι και οι μορφές των διαδικασιών των υπολογιστών είναι ξεχωριστές- και συνδεδεμένες με ιστορίες, οικονομίες, και σχολές σκέψης. Επιπλέον, επειδή οι διαδικασίες των ψηφιακών μέσων συχνά ασχολούνται με αντικείμενα πιο περίπλοκα από την χρονομέτρηση (όπως η ανθρώπινη γλώσσα και το κίνητρο), μπορούμε να τα δούμε σαν «λειτουργικοποιημένα» μοντέλα αυτών των αντικειμένων, που εκφράζουν μια θέση μέσα από τα σχήματα και τις διεργασίες τους (Wardrip-Fruin 2009:4).


Αυτός είναι ένας πολύ χρήσιμος τρόπος σκέψης για τον κώδικα και προσελκύει την προσοχή στον τρόπο με τον οποίο ο κώδικας, και οι πρακτικές που συνδέεονται μ’ αυτόν, συνεχώς εξελίσσονται καθώς αναπτύσσονται και εισάγονται νέες τεχνολογίες. Δεν προγραμματίζουμε πλέον υπολογιστές με κολλητήρια, ούτε με διάτρητες κάρτες. Χάρη σε βελτιώσεις των τελευταίων σαράντα ετών, οι προγραμματιστές μπορούν τώρα να εκμεταλλευτούν εργαλεία και λειτουργικά συστήματα που έχουν εισαχθεί στον προγραμματισμό μέσω των μαζικών μηχανικών τεχνικών του Φορντισμού. Με τον ίδιο τρόπο που η μελέτη των μηχανικών και βιομηχανικών εξοπλισμών του τελευταίου αιώνα μπορεί να μας πει πολλά για την οργάνωση των εργοστασίων, τις γεωγραφικές κινήσεις, τα υλικά και τις διαδικασίες στον βιομηχανικό καπιταλισμό, μέσα από τη μελέτη του κώδικα μπορούμε να μάθουμε πολλά για τις δομές και τις διαδικασίες των μετα-Φορτνικών κοινωνιών μας μέσω του τρόπου που συγκεκριμένες κοινωνικές διεργασίες σχηματίζονται και αποκρυσταλλώνονται στον κώδικα των υπολογιστών. Η ανάγνωση των επιγραφών του κώδικα που κατευθύνουν αυτές τις συμπεριφορές, ανοίγει συναρπαστικές δυνατότητες για τον κοινωνικό επιστήμονα καθώς οι κανόνες που διέπουν συγκεκριμένες μορφές θεσμικής συμπεριφοράς ξεδιπλώνονται μέσα στον πηγαίο κώδικα.


Θέλω να τονίσω πώς ο κώδικας/λογισμικό είναι “η πρακτική της επεξεργασίας”, την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε μόνο αν πραγματικά διαβάσουμε τον ίδιο τον κώδικα και παρακολουθήσουμε πως λειτουργεί, αν μελετήσουμε την υπολογιστικότητά του. Αν προβληματιστούμε σχετικά με την υπολογιστικότητα, θα είμαστε ικανοί να σκεφτούμε κριτικά για το πώς η γνώση στον 21ο αιώνα μετατρέπεται σε πληροφορία μέσα από υπολογιστικές τεχνικές, ειδικά μέσα στο λογισμικό/κώδικα. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι σε μια εποχή όπου η ιδέα των οικονομικών, ύστερα από την πιστωτική κρίση του 2007-2010, βρίσκεται η ίδια υπό σοβαρή επανεξέταση κι επαναδιαπραγμάτευση, οι ψηφιακές τεχνολογίες εισάγονται ως πανάκεια. Μπορούμε να το θεωρούσαμε αυτό σαν μία υπολογιστική οικονομική φαντασίωση. Αυτό βέβαια αποκαλύπτει τη δέσμευση της χρηματοπιστωτικής βιομηχανίας σε μια μορφή τεχνολογικής αιτιοκρατίας. Με άλλα λόγια, ότι η τεχνολογία μπορεί να λύσει το πρόβλημα της χρηματοπιστωτικής αστάθειας, αλλά και μια πεποίθηση από πλευράς των traders και των εταιρειών ότι η κρίση οφειλόταν, ως κάποιο σημείο, περισσότερο στην έλλειψη κατάλληλης τεχνολογίας παρά στην υπερπληθώρα της. Αυτό μοιάζει να αποδεικνύει ότι η διοίκηση, οι ποσοτικοί αναλυτές και το τεχνικό προσωπικό έχουν μεταφερθεί σε ένα καινούριο πεδίο όπου η στατιστική ανάλυση και οι λύσεις υψηλής τεχνολογίας μπορούν να μοχλευτούν ώστε να καταστήσουν διαχειρίσιμο, αν όχι να αμβλύνουν το ρίσκο των αντισυμβαλλόμενων, όσο κι αν είναι άστοχη αυτή η άποψη. Για παράδειγμα, το λογισμικό καθιστά την εμφάνιση της πληροφορίας του χαρτοφυλακίου υψηλού κινδύνου σε μια πολύ στυλιζαρισμένη, απλοποιημένη μορφή, συχνά με χρωματιστές κωδικοποιήσεις και με ολοένα και πιο πλούσια γραφικά. Όχι μόνο ελάχιστοι συμμετέχοντες στην αγορά κατανοούν πλήρως το ρίσκο σαν μία στατιστική κατηγορία, αλλά η γνώριμη καμπύλη κατανομής κατά Γκάους σε σχήμα καμπάνας που εμφανίζεται σε οθόνες κινητών, ενθαρρύνει ένα είδος “εξημερωμένης” προσέγγισης στο ρίσκο που το κάνει να φαίνεται οικείο και ευνοϊκό (βλ. Langley 2008).


Ειδικότερα ύστερα από την Χρηματοπιστωτική Κρίση του 2007, που είχε σαν αποτέλεσμα αποτυχίες σε εταιρείες υψηλού προφίλ (Jorion και Zhang 2009), πολύ μεγαλύτερη προσοχή έχει δοθεί στο ρίσκο του αντισυμβαλλομένου και στο πως μπορεί αυτό να μετριαστεί μέσω της στροφής στην υπολογιστικότητα. Με την κατάρρευση στις 10-15 Σεπτεμβρίου του 2008 της εταιρείας Lehman Brothers, μετά την ανακοίνωση της απώλειας 4 δις δολλαρίων και της αποτυχημένης διαπραγμάτευσης για να βρεθεί αγοραστής της, μια από τις έγκυρες εταιρείες της Wall Street κατέθεσε αίτηση προστασίας από την πτώχευση (Stampoulis 2010), και οι ανησυχίες για τους κινδύνους των αντισυμβαλλόμενων κορυφώθηκαν κι άλλο.

Ποια είναι η έκθεσή σας σε πραγματικό χρόνο σε οποιοδήποτε σημείο στο χρόνο; Αυτή είναι η ερώτηση που θα θέσουν οι ρυθμιστικές αρχές,


σημειώνει ο Alan Grody, πρόεδρος της Νεοϋορκέζικης εταιρείας συμβούλων Financial InterGroup … Οι απαντήσεις, εξαιρετικά επείγουσες υπό το πρίσμα των προβλημάτων σε ζητήματα του ρίσκου των αντισυμβαλλόμενων που εκτέθηκαν με την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008, θα απαιτήσουν καινούριες και βελτιωμένες ικανότητες που θα επιφέρουν κάποια μορφή διαχείρισης του κινδύνου σε πραγματικό χρόνο (Heires 2009: 35).


Επομένως ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων προέκυψε σαν κρίσιμο ζήτημα για τις τράπεζες κι άλλους δανειστές, ειδικότερα ύστερα από τις απώλειες που συνδέονταν με υψηλού προφίλ αποτυχίες ασφαλιστικών και τραπεζών επενδύσεων, όπως η Lehman Brothers, και πολλοί υποστηρίζουν τώρα ότι κανένας αντισυμβαλλόμενος δεν μπορεί πλέον να θεωρείται άτρωτος στην χρηματοπιστωτική αστάθεια (ακόμη και κυρίαρχοι αντισυμβαλλόμενοι) (Gregory 2009a, 2009b). Η παραδοσιακή προσέγγιση του ελέγχου του πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων ήταν να τίθενται όρια ενάντια σε μελλοντικές εκθέσεις σε κινδύνους και να επαληθεύονται οι νέου τύπου συναλλαγές απένταντι σε καθορισμένα όρια. Για παράδειγμα, η απόκτηση ενός συγκεκριμένου ποσοστού εγγύησης που θα “αναρτηθεί”, ειδάλλως η χρήση μιας εξωτερικής μέτρησης της πιστωτικής αξίας του αντισυμβαλλόμενου. Ωστόσο, ολοένα και πιο πολύ οι τράπεζες κινούνται προς την δυναμική τιμολόγηση, σε πραγματικό χρόνο, του υπολογισμένου πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων κατευθείαν σε νέες συναλλαγές. Η Προσαρμογή Πιστωτικής Αποτίμησης (ΠΠΑ) χρησιμοποιεί υπολογιστικές διαδικασίες για να καθορίσει γρήγορα το πιστωτικό ρίσκο ενός θεσμού ανά πάσα στιγμή (Algorithmics 2009, Beck n.d.). Αυτή η «σε πραγματικό χρόνο ροή» δεδομένων δεν είναι απλά ένα εμπειρικό αντικείμενο. Λειτουργεί και σαν μία τεχνολογική φαντασίωση, και σαν τέτοια δείχνει την πορεία του ταξιδιού για νέες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, που παράγουν και κυβερνούν αγορές μέσω μιας ιδιαίτερης χρονικής διάταξης. Για παράδειγμα, πολλοί τεχνολόγοι υποστηρίζουν ότι καθώς υφιστάμεθα μια μετάβαση σε γρήγορα κινούμενες ροές δεδομένων που μετρούν το χρόνο σε μικροδευτερόλεπτα, η προσοχή μας στρέφεται όλο και πιο πολύ σε ένα «τώρα» που γίνεται όλο και πιο σύντομο (Berry 2011). Για παράδειγμα, «η απότομη πτώση» στις 6 Μαϊου του 2010, όταν 500 δις δολλάρια σβήστηκαν στιγμιαία από την αγορά με συναλλαγή υψηλής συχνότητας (HFT) όταν ο Dow έκανε βουτιά σχεδόν 1,000 μονάδων σε λίγα λεπτά, μια πτώση 9.2% . Ένα ποσό αξίας μισού τρισεκατομμυρίου δολλαρίων σβήστηκε από την αγορά και ως εκ θαύματος επέστρεψε ξανά είκοσι λεπτά αργότερα (HTCWire 2010).


Πράγματι, οι χρηματοπιστωτικές εταιρείες αναπτύσσουν συνεχώς νέες τεχνολογίες για να κερδίζουν έδαφος στην αγορά, όπως τα dark pools, που είναι συστήματα συναλλαγών εκτός αγοράς που εργάζονται σε διασταυρούμενα δίκτυα και προσφέρουν αδιαφάνεια στις εμπορικές δραστηριότητες των χρηματιστών, όπως όταν προσπαθούν να πουλήσουν μεγάλες ποσότητες μετοχών (Bogoslaw 2007). Τα dark pools είναι “ένα ιδιωτικό ή εναλλακτικό σύστημα εμπορικών συναλλαγών που επιτρέπει στους συμμετέχοντες να συναλλάσσονται χωρίς να δημοσιοποιούνται οι κινήσεις τους. Οι εντολές ταυτίζονται ανώνυμα και δεν αναφέρονται σε καμία οντότητα, ούτε καν στις εποπτικές αρχές” (Shunmugam 2010).


Αυτές οι ροές δεδομένων σε πραγματικό χρόνο δημιουργούνται, διοικούνται, διανέμονται και σταθεροποιούνται μέσω της χρήσης λογισμικού/κώδικα, ειδικότερα πλατφόρμες λογισμικού που είναι ειδικά προσαρμοσμένες σε υλικό χαμηλής καθυστέρησης έτσι ώστε να καθιστά δυνατή τη γρήγορη συναλλαγή. Τον Ιούνιο του 2010, Επαγγελματίες του Κινδύνου (από τον Τραπεζικό Τομέα) ανέφεραν ότι 50% των καταστημάτων τους υπολόγισαν τη Προσαρμογή Πιστωτικής Αποτίμησης (ΠΠΑ) μηνιαία, 25% καθημερινά, και 25% σε πραγματικό χρόνο (Stampoulis 2010). Ωστόσο,



“για πολλές χρηματοπιστωτικές εταιρείες, το να κατορθώσουν να έχουν προβολή του κινδύνου και του κέρδους και της απώλειας για όλες τις αγορές και σε πραγματικό χρόνο είναι το Άγιο Δισκοπότηρο της διαχείρισης κινδύνων” (Bates, όπως παρατίθεται στον Heires 2009: 34).


Αυτή είναι η «λογισμικοποίηση» (softwarization) του προβλήματος του πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων και αποτελεί τη βάση των αλγόριθμων που τελικά παράγουν οπτικοποιημένες διεπαφές κι μελέτες. Πράγματι, είναι πολύ απίθανο να έχουν είτε οι χρηματιστές ή η διοίκηση ενεργή ανάμιξη στο λογισμικό/κώδικα που χρησιμοποιείται και μάλλον είναι αδύνατον να προβληματίζονται για την φαινομενική «αντικειμενικότητα» των αποτελεσμάτων που δημιουργεί. Φυσικά, οι ευρέως χρησιμοποιούμενοι αλγόριθμοι των εξισώσεων για την “προσαρµογή πιστωτικής αποτίµησης” δείχνουν μια μορφή «λογισμικοποιημένης» μονοκαλλιέργειας, όπου χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν ένα πολύ παρόμοιο, αν όχι ταυτόσημο αλγόριθμο για να υπολογίζουν την έκθεση σε αθέτηση πιστώσεων (βλ. Zhu και Pykhtin 2007), παρότι ομολογουμένως αυτοί οι αλγόριθμοι είναι γραμμένοι σε διαφορετικές γλώσσες προγραμματισμού. Ακόμη κι όταν ο οργανισμός αγοράζει ειδικό λογισμικό για την ανάλυση κινδύνων των αντισυμβαλλόμενων από άλλες εταιρίες, όπως το Murex, το Kondor, ή το Calypso, οι ίδιοι τυποποιημένοι αλγόριθμοι και εξισώσεις εκτελούνται από έναν μικρό αριθμό πωλητών. Αναρρωτιέται κανείς αν οι σπόροι της καινούριας χρηματοπιστωτικής κρίσης έχουν ήδη μπει στον κώδικα και στο λογισμικό που βρίσκεται κρυμμένο πίσω από αυτά τα συστήματα.


Εδώ, στον υπολογισμό του ρίσκου, η υπολογιστικότητα εφαρμόζεται για όλους τους συμβαλλόμενους μιας χρηματοπιστωτικής συναλλαγής με τη μέθοδο των αλγόριθμων για τον κίνδυνο των αντισυμβαλλόμενων. Αυτό το λογισμικό/κώδικας αποπειράται να ποσοτικοποιήσει την πιθανότητα χρεωκοπίας, όχι μονάχα για τις εταιρείες αλλά και για τα κυρίαρχα κράτη, που στο παρελθόν θεωρούνταν ότι παρουσίαζαν μόνο έναν περιθωριακό κίνδυνο ως αντισυμβαλλόμενοι. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η ανάπτυξη της χρήσης της αυτό-ανάλυσης, όπου με μια περίεργη διαδικασία ενδοσκόπησης, η εταιρεία που αποτιμά τον κίνδυνο των αντισυμβαλλόμενων περιλαμβάνει την πιθανότητα της δικής της χρεωκοπίας στις εξισώσεις ως έναν πιθανό πιστωτικό κίνδυνο για τους αντισυμβαλλόμενους – την λεγόμενη προσαρμογή εκτίμησης του διμερούς κινδύνου πίστωσης των αντισυμβαλλόμενων.


Με αυτή την πιο ολοκληρωμένη οπτική, μια εταιρεία θα αποκτούσε μια προβολή σε πραγματικό χρόνο των εκθέσεών της σε κινδύνους με βάση τις σχέσεις μεταξύ αγορών, χρηματιστών και θεσμών, σε συνδυασμό με τις πιθανότητες κέρδους και απώλειας, και διαθέτοντας την υπολογιστική ικανότητα να αναγνωρίζει τάχιστα γεγονότα που θα μπορούσαν να επιφέρουν κίνδυνο, να αναλύει στιγμιαία αυτά τα γεγονότα μέσα από μια ποικιλία μοντέλων ρίσκου και, αν είναι απαραίτητο, να αναλαμβάνει δράσεις μετριασμού του κινδύνου – κι όλα αυτά στο άψε – σβήσε (Heires 2009: 34).


Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το λογισμικό είναι μια τεράστια παγκόσμια βιομηχανία, και ότι το λογισμικό είναι κρίσιμο για τη λειτουργία των χρηματοπιστωτικών εταιρειών, των κυβερνήσεων και των μη κυβερνητικών οργανισμών (Berry 2008). Στην περίπτωση των χρηματοπιστωτικών αγορών, το λογισμικό έχει αλλάξει τελείως τη φύση της συναλλαγής των μετοχών και του προϊόντων δημιουργώντας αγορές που δουλεύουν όλο το εικοσιτετράωρο και καθιστώντας ικανή τη δημιουργία περίπλοκων προϊόντων παραγώγων κι άλλων υπηρεσιών. Ίσως, χωρίς αυτό να αποτελεί έκπληξη, κάποιες διορατικές εταιρείες να έχουν επίσης συνειδητοποιήσει ότι ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων είναι από μόνος του αντισταθμίσιμο (hedgeable), κι επομένως έχουν αρχίσει να εμπορεύονται την έκθεση των αντισυμβαλλόμενων σαν μία κατηγορία χρηματοπιστωτικού εργαλείου από μόνη της (Canabarro και Duffie 2003: 133).


Χρειάζεται περισσότερη έρευνα σ’ αυτό το πεδίο για να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τους τρόπους με τους οποίους το λογισμικό/κώδικας δημιουργεί την λογισμικοποιημένη οικονομία και ειδικότερες τις υπολογιστικές φαντασιώσεις που συνδέονται με το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο. Εξίσου σημαντικό είναι το έργο της χαρτογράφησης κι ανίχνευσης της χρήσης του λογισμικού στην πράξη. Εδώ, ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων σε πραγματικό χρόνο είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα υπόθεση εργασίας, και λόγω της φαινομενικά παγιωμένης φύσης των αλγόριθμων που χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό του (και της διαθεσιμότητάς τους ως λογισμικού ανοιχτού κώδικα), αλλά και λόγω της σχετικά πρόσφατης ανάδυσής του στην χρηματοοικονομία. Όντως, χρειάζεται κι άλλη δουλειά για να ερευνήσουμε κριτικά τον τρόπο με τον οποίο το λογισμικό/κώδικας εξυπηρετεί σαν συνθήκη σταθεροποίησης του κινδύνου, της πίστωσης και των χρηματοπιστωτικών συστημάτων γενικότερα.


Αναφορές

– Algorithmics (2009) Credit Value Adjustment And The Changing Environment For Pricing And Managing Counterparty Risk, διαθέσιμο στο http://www.algorithmics.com/EN/media/pdfs/Algo-WP1209-CVASurvey.pdf

– Beck, R. (n.d.) The CDS market: A primer including computational remarks on “Default Probabilities online”, διαθέσιμο στο http://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_EN-PROD/PROD0000000000185396.pdf

– Berry, D. M. (2008) Copy, Rip, Burn: The Politics of Copyleft and Open Source, London: Pluto Press.

– Berry, D. M. (2011) The Philosophy of Software: Code and Mediation in the Digital Age, London: Palgrave Macmillan.


-Bogoslaw, D. (2007) Big Traders Dive Into Dark Pools, Business Week, 3 October 2010, διαθέσιμο στο http://www.businessweek.com/investor/content/oct2007/pi2007102_394204.htm

– Canabarro, E. and Duffie, D. (2004) Measuring and Marking Counterparty Risk, στο, Tilman, L. (ed.) ALM of Financial Institutions, Institutional Investor Books.

– Gregory, J. (2009a) The Role of Counterparty Risk in the Credit Crisis, διαθέσιμο στο http://oftraining.com/files/creditrisksummit_09.pdf

– Gregory, J. (2009b) Counterparty Credit Risk: The New Challenge for Global Financial Markets, London: John Wiley.

– Heires, K. (2009) Real-Time Racing, Risk Professional, Αύγουστος 2009, σσ. 33-37.

– HTCwire (2010) Algorithmic Terrorism on Wall Street, διαθέσιμο στο http://www.hpcwire.com/blogs/Algorithmic-Terrorism-on-Wall-Street-100079719.html

– Jorion και Zhang (2009) Credit Contagion from Counterparty Risk, The Journal of Finance, 64: 5, 2053–2087.

– Langley, P. (2008) Sub-prime mortgage lending: a cultural economy. Economy and Society, 37:4, 469-494.

– Stampoulis, T (2010) Bank of Japan Workshop – Credit Value Adjustment Trends, διαθέσιμο στο http://www.boj.or.jp/en/announcements/release_2010/data/fsc1006a3.pdf

– Shunmugam, V. (2010) Financial markets regulation: The tipping point, διαθέσιμο στο http://www.voxeu.org/index.php?q=node/5056

– Waldrip-Fruin (2009) Expressive Processing: Digital Fictions, Computer Games, and Software Studies, London: MIT Press.

– Weiner, L. R. (1994) Digital Woes. New York: Addison Wesley.

– Zhu, S. H. και Pykhtin, M., (2007) A Guide to Modeling Counterparty Credit Risk. GARP Risk Review, July/August 2007, διαθέσιμο στο http://ssrn.com/abstract=1032522

Η στατιστική υπηρεσία δεν είναι το είδος του κυβερνητικού θεσμού στον οποίο αυτοί που χαράσσουν την πολιτική προσπαθούν να ικανοποιήσουν πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Οι στατιστικές υπηρεσίες δεν δημιουργούν πολιτικές αντιπαραθέσεις ούτε προκαλούν το δημόσιο ενδιαφέρον. Τουλάχιστον, μέχρι τη συγκυρία της τρέχουσας οικονομικής κρίσης. Όταν οι αριθμοί ξαφνικά αποκτούν σημασία για τον πρωθυπουργό, τους εμπειρογνώμονες της πολιτικής, τους εργοδότες και τους εργαζόμενους και τους ανέργους, οι πολίτες αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τη σημασία των στατιστικών.


Οι αλλαγές προσωπικού στα στατιστικά γραφεία σπάνια συμβαίνουν στην αρχή της εντολής των εκλεγμένων κυβερνήσεων, αλλά κάπου στα μέσα, όταν εγείρονται προβλήματα στα οικονομικά θέματα. Καθώς οι στατιστικές υπηρεσίες δεν χαράσσουν οικονομικές πολιτικές, το ερώτημα είναι γιατί είναι τόσο σημαντική η δουλειά τους.


Οι πολιτικοί ηγέτες σπάνια δείχνουν ενδιαφέρον για τις στατιστικές υπηρεσίες. Οι διορισμένοι διευθυντές τους δεν είναι αναγνωρίσιμοι από τους πολίτες. Συνήθως, οι στατιστικές υπηρεσίες στελεχώνονται από δημόσιους υπαλλήλους, όπως και χιλιάδες άλλοι κυβερνητικοί υπάλληλοι που εργάζονται από τις 8.00 ως τις 17.00.


Ωστόσο, τα αποτελέσματα που βγαίνουν από τη στατιστική υπηρεσία είναι αυτό που δείχνει την επιτυχία ή την αποτυχία της οικονομικής πολιτικής.


Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν, ο Δείκτης Τιμών Καταναλωτή, οι Δείκτες ανεργίας, ο Δείκτης Βιομηχανικής παραγωγής είναι έννοιες στις οποίες δίνουμε περισσότερη προσοχή σε καιρούς οικονομικής αβεβαιότητας.


Πρόσφατα, προκλήθηκε στην Κροατία μεγάλη διαμάχη για τον δείκτη ανάπτυξης του ΑΕΠ (Ακαθόριστου Εγχώριου Προϊόντος) για το τρίτο τέταρτο του 2010, ο οποίος είναι κατά 0.4% υψηλότερος σε σύγκριση με το τρίτο τέταρτο του 2009.


Ο Πρωθυπουργός δήλωσε, ακολούθως, τη λήξη της ύφεσης στην Κροατία. Ένα μέρος της επιχειρηματικής κοινότητας είπε ότι αυτός ο αριθμός αποτελεί στατιστικό σφάλμα. Η αντιπολίτευση δήλωσε ότι ο συγκεκριμένος αριθμός είναι αδιάφορος, διότι η ανεργία ανεβαίνει και η βιομηχανική παραγωγή είναι μικρότερη σε σύγκριση με την ίδια περίοδο πέρυσι.


Το ΑΕΠ είναι στην πραγματικότητα 0.1% χαμηλότερο σε σχέση με το τρίτο τέταρτο του 2009.


Υπάρχουν τρεις δημοσιευμένοι υπολογισμοί του ΑΕΠ. Ο ένας έχει βασιστεί στις τρέχουσες τιμές, ο δεύτερος έχει βασιστεί στην αλυσιδωτή σύνδεση και η τρίτη μέθοδος έχει βασιστεί στις τιμές του έτους αναφοράς. Αυτοί οι τρεις υπολογισμοί αντανακλούν διαφορετικές εικόνες της οικονομικής δραστηριότητας.


Γιατί είναι τόσο σημαντικό αυτό; Υπό κανονικές συνθήκες, το κοινό δε δίνει μεγάλη σημασία σ’ αυτούς τους αριθμούς. Όμως, η περίοδος της γενικής αβεβαιότητας απαιτεί δράση και η στατιστική αντιμετωπίζεται σαν σημαντικό εργαλείο οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής.


Οι φοιτητές, οι εργάτες, οι άνεργοι και οι συνταξιούχοι αρχίζουν να γνωρίζουν τα πάντα για το τι σημαίνει ο ρυθμός ανάπτυξης, η βιομηχανική παραγωγή, ο πληθωρισμός και το δημόσιο χρέος.


Το ερώτημα είναι, όμως, αν είναι διαφωτισμένοι για τις οικονομικές εξελίξεις σε μια εποχή οικονομικής κρίσης.


Ναι, αλλά όχι επί τούτου. Αυτή η γνώση είναι το αποτέλεσμα μιας πίεσης των μέσων μαζικής ενημέρωσης, των ενεργειών των εκλεγμένων πολιτικών και toυ γενικευμένου φόβου που προκαλεί η οικονομική αβεβαιότητα. Η δύναμη των μήντια είναι πασίγνωστη. Τα πολιτικά στελέχη συνεχώς ενημερώνουν το εκλογικό σώμα για τις επιτυχίες των πολιτικών τους δράσεων. Οι άνθρωποι ενδιαφέρονται για την κατάσταση της οικονομίας λόγω της προσωπικής ανασφάλειας και του φόβου ότι θα χάσουν τις δουλειές και τις περιουσίες τους.


Ένα γενικό χαρακτηριστικό των πολιτικών είναι να αναγνωρίζουν μόνο τους θετικούς αριθμούς. Όταν βλέπουν ένα μείον, το αγνοούν ή στρέφουν την ευθύνη σ’ εκείνους που κυβερνούσαν πριν από αυτούς.


Για να καταλάβει το κοινό ότι το 3 είναι περισσότερο από το 2 δε χρειάζεται κάποια επεξήγηση από το Υπουργείο Οικονομικών. Αυτή η εξάρτηση των πολιτικών από τα στατιστικά δεδομένα μας λέει πολλά για την επιπολαιότητά τους και την ανικανότητά τους να κατανοήσουν την περιπλοκότητα της κοινωνίας.



Δεν είναι σαφές ότι οι πολιτικοί έχουν επίγνωση ότι μιλούν για προσωρινούς δείκτες – αυτά τα μοντέλα έχουν την αξία τους, αλλά αποτελεούν τις επονομαζόμενες πρώτες ανακοινώσεις, πολύ χρήσιμες για τους πολιτικούς βραχυπρόθεσμα. Οι τελικοί αριθμοί υπολογίζονται αργότερα, είναι ακριβέστεροι και δείχνουν μια διαφορετική εικόνα της οικονομικής δραστηριότητας. Σε δυο χρόνια η οικονομική κατάσταση σε μία χώρα και σε παγκόσμιο επίπεδο μπορεί να αλλάξει σημαντικά, οπότε αυτοί οι δείκτες ενδέχεται να χάσουν την αξία τους.


Μολαταύτα, μπορούμε να καλοσωρίσουμε το δημόσιο ενδιαφέρον για τη μελέτη των στατιστικών. Η δυσκολία της παρούσας οικονομικής κατάστασης καταθιστά σημαντικό το να υπάρχει μία βαθύτερη γνώση για τα οικονομικά θέματα από όλους τους πολίτες.


Πριν από λίγες εβδομάδες μια καθημερινή οικονομική εφημερίδα δημοσίευσε ένα άρθρο με τον τίτλο: “Στην Κροατία, μόνο 210.000 άτομα χρειάζονται δουλειά”. Αυτό το αποτέλεσμα προέκυψε από μία Έρευνα Εργατικού Δυναμικού που διεξήχθη και δημοσιεύτηκε από το Κροατικό Γραφείο Στατιστικής.


Την ίδια στιγμή, ο αριθμός των ανέργων που έχουν καταγραφεί στο Κροατικό Γραφείο Εργασίας έφταναν τους 319.845. Σήμερα, ο αριθμός αυτός είναι ακόμη πιο υψηλός, και οι προσδοκίες αγγίζουν τους 350.000 τους επόμενους λίγους μήνες. Ωστόσο, 210.000 και 350.000 δεν είναι ακριβώς παρόμοιοι αριθμοί. Κανένας από αυτούς τους δείκτες δεν είναι τέλειος, αλλά το θέμα είναι ότι σύμφωνα με τον πρώτο υπολογισμό, η ανεργία στην Κροατία είναι 11.5% και στη δεύτερη περίπτωση φτάνει το 18.3%.


Η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού έχει διεξαχθεί σύμφωνα με τη μεθοδολογία του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας. Ωστόσο, σύμφωνα με τη μεθοδολογία αυτή, εργαζόμενος θεωρείται όποιος έχει κερδίσει έστω έναν οποιοδήποτε μισθό μέσα στους τελευταίους τρεις μήνες. Είναι, λοιπόν, μια πολύ περιοριστική μεθοδολογία. Το γεγονός ότι από τους 285.000 καταγεγραμμένους ανέργους (τρίτο τέταρτο του 2010), οι 112.000 (39.2%) δεν πληρούσαν τα διεθνή κριτήρια της ανεργίας, υπονοεί πως έχουμε να κάνουμε με δύο εντελώς διαφορετικές μεθόδους μέτρησης της ανεργίας. Ο αριθμός των 210.000 ανέργων μπορεί να θεωρηθεί επιτυχία, γιατί αυτές τις μέρες διαβάζουμε στις εφημερίδες ότι υπάρχουν 320.000 άνεργοι, οπότε φαντάζει μεγάλη επιτυχία της οικονομικής πολιτικής.


Και τι γίνεται μ’ εκείνους που είναι πεπεισμένοι πως είναι άνεργοι, που αναζητούν δουλειά για χρόνια χωρίς επιτυχία, αλλά που εργάζονται προσωρινά κάθε τόσο; Δεν γνωρίζουν ότι είναι εργαζόμενοι, σύμφωνα με τη μεθοδολογία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εργασίας.


Αν αυτά τα δεδομένα χρησιμοποιούνταν για επαγγελματικούς σκοπούς, για τη μελέτη και κατανόηση της κοινωνικής κατάστασης στην Κροατία, αυτό θα ήταν θετικό. Όμως, το πρόβλημα είναι ότι τα πολιτικά στελέχη έχουν ένα μοναδικό ταλέντο να χρησιμοποιούν τους αριθμούς που θα αποδείξουν την επιτυχία τους. Σε κάθε περίπτωση, ο αριθμός των 210.000 δεν αποτελεί βάση για αισιοδοξία.


Πρώτον, συγκρίνοντας με τα στοιχεία από την περασμένη χρονιά, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η ανεργία ανέβηκε από 8.7% στο τρίτο τέταρτο του 2009 στο 11.5% στο τρίτο τέταρτο του 2010.


Δεύτερον, πρόκειται για το τρίτο τέταρτο του χρόνου, όταν μεγάλος αριθμός Κροατών βρίσκει απασχόληση στην τουριστική βιομηχανία.


Η Κροατία έχει καλά ανεπτυγμένο τουρισμό με σαφές εποχιακό χαρακτήρα, και το τρίτο τέταρτο του έτους συντελείται το 61% των κερδών από τον τουρισμό. Κι αν ο τουρισμός παράγει 15% του Κροατικού ΑΕΠ, είναι εμφανές ότι η ανεργία πρέπει να είναι χαμηλότερη τότε.


Θα έπρεπε να μελετούμε μεθοδολογία για να κατανοούμε τα δεδομένα, ή αρκεί να το φροντίζουν οι εκλεγμένοι εκπρόσωποί μας. Εξαρτώμαστε υπερβολικά από τους πηχαίους τίτλους των εφημερίδων και την τηλεόραση. Οι πολιτικοί πρέπει να είναι αισιόδοξοι και πάντα έχουν έντονη την τάση να αποδέχονται τους καλύτερους δυνατούς αριθμούς. Η χειρότερη συγκυρία έρχεται όταν τα μήντια και οι πολιτικοί βρίσκονται στην ίδια πλευρά. Η κατάσταση είναι πιο ευνοϊκή όταν τα μέσα και οι πολιτικοί είναι σε διαφορετικές πλευρές. Οι άνθρωποι μπερδέυονται κάπως, αλλά καλύτερα να είναι κανείς σε σύγχιση παρά αντικείμενο συντονισμένης χειραγώγησης.


Ένα από τα απουδαιότερα επιχειρήματα επιτυχίας της οικονομικής πολιτικής στην Κροατία είναι η σταθερή ανάπτυξη των εξαγωγών και η τάση της μείωσης του ρυθμού των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές. Αυτή η τιμή έχει αυξηθεί από 49.7% τον Ιανουάριο του 2009 σε 54.7% το Νοέμβριο του 2010.


Πολύ καλή στατιστική. Στους πρώτους έντεκα μήνες του 2009 οι εξαγωγές ήταν $ 9.555.383.000 δολλάρια, ενώ στους πρώτους έντεκα μήνες του 2010 ήταν $ 10.765.466.000 δολλάρια, μια αύξηση 12.69%. Εντωμεταξύ, οι εισαγωγές στην ίδια περίοδο έπεσαν από $ 19.447.485.000 δολλάρια σε $ 18.291.628.000 δολλάρια ή 6.32%. Ωστόσο, οι εξαγωγές το (I-XI) ήταν $ 13.176.959.000 δολλάρια ή 22.4% περισσότερο από ότι το 2010 (I-XI).Το γεγονός πως, υπό το πρίσμα των αποκαλούμενων βελτιωμένων αριθμών, οι εξαγωγές μειώθηκαν κατά $ 2.411.493.000 σε μόνο δυο χρόνια δεν ανησυχεί τους πολιτικούς. Οι εισαγωγές μειώθηκαν από $ 28.757.939.000 δολλάρια σε $ 15.580.980.000 δολλάρια στην ίδια περίοδο, στα μισό σχεδόν, οπότε η αναλογία εξαγωγών-εισαγωγών ανέβηκε από το 49.7% στο 54.7%.


Ο κύριος λόγος μείωσης των εισαγωγών είναι η μειωμένη ζήτηση των αγαθών. Οπότε, οι επενδύσεις και η προσωπική κατανάλωση επίσης μειώθηκαν, κι αυτό οδήγησε σε περαιτέρω μείωση της ζήτησης για εισαγόμενα προϊόντα. Αυτό δεν αντισταθμίστηκε από αυξημένη κατανάλωση εγχώριων προϊόντων, μιας και σ’ εκείνη την περίοδο η εγχώρια παραγωγή επίσης ελαττώθηκε. Οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι πολύ αισιόδοξοι για να δηλώνουν ότι αυτό είναι μια μεγάλη οικονομική επιτυχία.


Η αλήθεια είναι αυτή: τίποτα δεν έχει αλλάξει – τα δομικά προβλήματα που υπήρχαν πριν από δυο χρόνια παραμένουν ως είχαν και σήμερα και οι καλύτερες στατιστικές δεν θα αλλάξουν αυτό το πρόβλημα.


Αυτά τα παραδείγματα δεν έχουν την πρόθεση να ελαχιστοποιήσουν τη σημασία των στατιστικών. Οι στατιστικές παράγονται σύμφωνα με τη διεθνή μεθοδολογία και τα διεθνή πρότυπα. Τα δεδομένα συγκρίνονται με άλλες χώρες και η συλλογή και ανάλυσή τους συντονίζεται από τη Eurostat. Η ερμηνεία των στατιστικών από αυτούς που χαράσσουν πολιτική είναι το πρόβλημα. Οι αριθμοί που παράγονται από τις στατιστικές υπηρεσίες δεν χρησιμοποιούνται για να διορθώνουν τις πολιτικές ή να θεσπίζουν αναγκαία μέτρα για δομικές αλλαγές στην οικονομία. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν μόνο εκείνους τους αριθμούς που υποστηρίζουν τα επιτεύγματά τους και αγνοούν όλους τους υπόλοιπους.


Από την άλλη πλευρά, πολλά νεοεμφανιζόμενα έργα τέχνης, ντοκιμαντέρ και πορνογραφικές παραγωγές, επιχειρούν να απ-εγγράψουν από το πορνό τις αρχικές κανονιστικές και ετεροσεξιστικές ποιότητές του και να επαν-εγγράψουν μία φεμινιστική ή queer οπτική της ευχαρίστησης και της επιθυμίας, μέσω μίας ‘γυναικείας jouissance’, προκαλώντας και οθώντας περαιτέρω τα όρια της αναπαράστασης. Εξαιτίας αυτών των ‘τακτικών’ ( de Certeau 1984), το πορνό δεν εμφανίζεται απλά ως μία ‘έννοια-μεταφορά’ αλλά διαμορφώνεται μέσα από μια ριζοσπαστικά μετωνυμική προσέγγιση που επιδιώκει να υπερβεί τις νόρμες, να εξερευνήσει τις επιθυμίες και να ανοιχτεί στην συναισθαντικότητα. Εδώ οι τακτικές γίνονται πιο απτές, τίθενται υπο τέλεση.


Ωστόσο, η ίδια η διαδικασία της τέλεσης, αν και ενέχει την υπόσχεση της ανα-παραγωγής με διαφορά, όπως ακριβώς εγγράφεται στην ‘πολιτική της επιτελεστικότητας’, δεν κατοχυρώνεται πάντα απέναντι σε μία πιθανή αποτυχία (Butler 1997). Προτείνουμε να σκεφτούμε την πορνογραφία ως εφαρμογή, ανατροπή, αναπαραγωγή και επιτέλεση μέσω της ‘πολιτική της αναπαράστασης’ και ταυτόχρονα από την πλευρά του συναισθαντισμού και της λίμπιντου. Χωρίς να συμπράττουμε με την ευφορική δυναμική της πορνογραφίας που την παρουσιάζει ως απαραίτητα ανατρεπτικής, ανοίγουμε τις πιθανότητες επανεγγραφής της (σε κειμενικές, συγκείμενες και διακειμενικές μορφές) μέσω διαφορετικών γραφών και τακτικών/απτών εγγραφών.


Από την μία πλευρά καλούμε τους συμμετέχοντες να σκεφτούν πάνω στους ορισμούς και στις πρακτικές της πορνογραφίας ως είδος που υιοθετεί συγκεκριμένους κώδικες και κανόνες, ανεξάρτητα από το αν αφορά σεξουαλικές πρακτικές ή άλλες υποκείμενες αναπαραστάσεις. Μπορεί ο όρος ʺπορνογραφίαʺ να χρησιμοποιηθεί απροβλημάτιστα, χωρίς να θέσει σε προβληματισμό τους όρους της αρχικής εγγραφής του ως μια κανονιστική αντίληψη της αναπαράστασης των (ενσώματων και διυποκειμενικών) επιθυμιών; Πόσο εύκολο είναι να επαναδιεκδικηθεί ως όρος; Τι συνεπάγεται αυτό; Σε ποιο βαθμό οι ρητορικές (discursive) μορφές επιτυγχάνουν στη διαμόρφωση υποκειμενικοτήτων και πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τις αποτυχίες και τις υπερβάσεις τους; Τι υποκρύπτει η πορνογραφική αναπαράσταση;


Ερχόμαστε λοιπόν στη δεύτερη πτυχή της πορνογραφίας ως εμπειρίας, συναισθαντικότητας, λίμπιντου και διυποκειμενικότητας. Πώς διαπλέκεται το συναισθαντικό με το συμβολικό; Πού έγκειται, εφόσον υφίσταται, η δυνατότητα της πορνογραφικής εμπειρίας/αναπαράστασης να ανατρέψει τους υφιστάμενους μηχανισμούς υποκειμενοποίησης; Και στη βάση ποιών μορφών οικονομικής και (βιο)πολιτικής παραγωγής η συναισθαντικότητα και η αναπαράσταση διατέμονονται;


Απευθύνουμε κάλεσμα για συμμετοχή σε ακαδημαϊκούς, καλλιτέχνες και ακτιβιστές (σε οποιονδήποτε συνδυασμό). Τα άρθρα (στα αγγλικά, ελληνικά, γαλλικά, ισπανικά, ιταλικά) δεν πρέπει να ξεπερνούν τις 1.500-2.000 λέξεις.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στη διεύθυνση:

e-mail: guesteditors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 30 Οκτωβρίου 2011


Επιμέλεια αφιερώματος: Ειρήνη Αβραμοπούλου και Irene Peano


Αναφορές

- Braidotti, Rosi (m.s.) ‘Fitna, or: The Pornography of Representation.’

- Butler, J. 1997 Excitable Speech: A Politics of the Performative. New York: Routledge.

- de Certeau, Michel 1984 The Practice of Everyday Life, trans. Steven Rendall, Berkeley: University of California Press.

- McClintock, Anne 2009 ‘Paranoid Empire: Specters from Guantánamo and Abu Ghraib.’ Small Axe 28(1): 50-74.

- Nancy, Jean-Luc 2007 ‘Church, State, Resistance.’ Journal of Law and Society 34(1): 3-13.

Η διαφάνεια παρουσιάζεται συχνά ως το κατεξοχήν εργαλείο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση: με αυτή την λογική η ανοικτότητα, η ορατότητα, ο έλεγχος και η συνεπής εποπτεία θα καθιστούσε τις κυβερνήσεις λιγότερο διεφθαρμένες και υπόλογες στους πολίτες τους, οι οποίοι με τη σειρά τους θα μπορούν να ασκήσουν δημοκρατικό έλεγχο. Παρά την σύγχρονη παγκόσμια αναγνώριση που απολαμβάνουν οι πολιτικές για την διαφάνεια και την σχετική επιτυχία της εφαρμογής των αντίστοιχων πρακτικών σε πολλές χώρες, η διαφάνεια αποτελεί ολοένα και περισσότερο αντικείμενο κριτικής στη δημόσια σφαίρα. Συντηρητικές φωνές υποστηρίζουν ότι η πλήρης αποκάλυψη των πληροφοριών αποδυναμώνει την κρατική εξουσία. Κριτικές από το ρεαλιστικό στρατόπεδο καταδεικνύουν το χάσμα μεταξύ δημόσιων στόχων της πολιτικής διαφάνειας και των πραγματικών αποτελεσμάτων των σχετικών πολιτικών. Πιο ριζοσπαστικές κριτικές υποστηρίζουν ότι η διαφάνεια λειτουργεί ως τεχνική αποπολιτικοποίησης, καθώς η όποια συμμετοχή των πολιτών επιφέρει ασήμαντα αποτελέσματα.


Ο παγκόσμιος αντίκτυπος της υπόθεσης Wikileaks καθιστά αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη. Όχι μόνο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια της διαφάνειας για όλα τα εμπλεκόμενα στρατόπεδα, αλλά θέτει εκ νέου το πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με τον πολιτικό ρόλο που διαδραματίζει η διαφάνεια, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιείται και τις αναντιστοιχίες ανάμεσα στην θεωρητική συζήτηση για τη διαφάνεια και τη λειτουργία των σημερινών πολιτικών καθεστώτων, είτε φιλελεύθερων, είτε αυταρχικών.


Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο προσπαθούν να παρέμβουν τα άρθρα που δημοσιεύονται εδώ. Στόχος του αφιερώματος είναι να αντιμετωπίσει κριτικά την έννοια της διαφάνειας και τις επιπτώσεις των τρόπων με τους οποίους εργαλειοποιείται, χωρίς να την μυθοποιήσουμε ούτε να την δαιμονοποιήσουμε.

Ο Archon Fung μιλάει για τις πολιτικές για την διαφάνεια, υποστηρίζοντας ότι πρωταρχικός στόχος τους θα πρέπει να είναι να “επιτρέψουν στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευθούν από τους κινδύνους και τις απειλές που αντιμετωπίζουν”.


Α.Μ. – Π.Χ.: Λαμβάνοντας υπόψη πως μια ευρύτερη συναίνεση στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες για ένα πιο ανοιχτό σύστημα είναι όλο και πιο διαδομένη, μπορούμε να πούμε πως η διαφάνεια είναι από πολιτική άποψη μια εγγενώς ουδέτερη έννοια, που δεν θα αντανακλά σαφείς ιδεολογικές διαιρέσεις στο μέλλον;


Archon Fung: Πιστεύω πως η διαφάνεια θα εξακολουθήσει να ελκύει πολλά μέρη του πολιτικού φάσματος, δεν είναι όμως με κανένα τρόπο ένα πολιτικά ουδέτερο ζήτημα. Η διαφάνεια που έχει αξία- που προωθεί δημοκρατικές αξίες όπως η πολιτική λογοδοσία ή κοινωνικές αξίες όπως η προστασία από κινδύνους- επιβάλλει συνήθως κόστος σε κάποιον. Η διαφάνεια μπορεί να δείξει ότι ένας πολιτικός είναι διεφθαρμένος, ότι μια πολιτική υπηρεσία δεν παρέχει αυτά τα οποία έχει υποσχεθεί ή ότι εταιρίες κατασκευάζουν μη ασφαλή προϊόντα, μεταχειρίζονται άσχημα τους εργαζόμενους ή ρυπαίνουν το περιβάλλον. Όταν άτομα και οργανώσεις τραυματίζονται από τη διαφάνεια, προσπαθούν συχνά να οργανωθούν για να την υπονομεύσουν.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ γράψαμε πρόσφατα ότι υπάρχει πολιτική συναίνεση σε μεγάλο μέρος της αριστεράς και της δεξιάς για το ότι οι κυβερνητικές δραστηριότητες πρέπει να είναι πιο διαφανείς. Υπάρχει πολύ λιγότερη συναίνεση για την έκταση της διαφάνειας σε ό, τι αφορά τις δραστηριότητες των παικτών του ιδιωτικού τομέα. Αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.


Α.Μ. – Π.Χ.: Από πολλές πλευρές η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος παίκτης που θα θεραπεύσει διάφορες παθήσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης και θα φέρει αλλαγές για τους πολίτες. Κάνουμε λάθος όταν αντιλαμβανόμαστε τη διαφάνεια σαν το αντίστοιχο του αόρατου χεριού στην ελεύθερη αγορά;


Archon Fung: Η πρόσφατη οικονομική κρίση δείχνει πως το αόρατο χέρι της αγοράς δεν είναι πάντοτε τόσο ευμενές. Ομοίως, για να παράσχει η διαφάνεια οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη, πρέπει να έχει προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να δίνει πληροφόρηση που έχει αξία για τους ανθρώπους, που θα μπορούν να την κατανοήσουν και να δράσουν με βάση αυτή με τρόπους ωφέλιμους για το κοινό.


Η διαφάνεια δημιουργείται πάντα με κάποιο σχεδιασμό. Η ελάχιστη μορφή της είναι να υπάρχει δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα, σε έντυπη ή διαδικτυακή μορφή. Πιο εξεζητημένες μορφές διαφάνειας- όπως η γνωστοποίηση για τα κίνητρα δαπανών στις Ηνωμένες Πολιτείες στο recovery.gov, η πληροφόρηση για την ασφάλεια του καναταλωτή στη βάση δεδομένων των Ηνωμένων Πολιτειών για την ασφάλεια των καταναλωτικών προϊόντων ή οι πολιτικές συμμετοχές στο OpenSecrets.gov- εμπεριέχουν πολλές αποφάσεις για το ποιες πληροφορίες είναι πιο σημαντικές, πώς να οργανωθεί και να παρουσιαστεί η πληροφόρηση και λοιπά. Η διαφάνεια δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι αυτόματη.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ εξετάζουμε γιατί ορισμένα συστήματα διαφάνειας πετυχαίνουν και άλλα όχι, στο βιβλίο μας Full Disclosure: The Perils and Promise of Transparency (Πλήρης Γνωστοποίηση: Οι Κίνδυνοι και η Υπόσχεση της Διαφάνειας).


Α.Μ. – Π.Χ.: Όταν μιλάτε για την ανάγκη μετακίνησης από την κυβερνητική διαφάνεια, που εστιάζεται πρώτα απ’ όλα στη λογοδοσία, σε συστήματα που επιτρέπουν στους πολίτες να αποτιμούν τις κυβερνητικές δραστηριότητες, πόσο μακριά πιστεύετε ότι μπορεί να πάει αυτή η αποτίμηση; Θα έπρεπε οι αποτιμήσεις αυτές να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεσμευτικές για τις κυβερνητικές πολιτικές; Θα έπρεπε οι αποτιμητές να μετέχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στον σχεδιασμό των κυβερνητικών δραστηριοτήτων;


Archon Fung: Υπάρχουν πολλά είδη αποτιμήσεων που θα έπρεπε να έχουν άμεσες επιδράσεις στις κυβερνητικές δραστηριότητες. Βλέπω όμως πως η διαφάνεια- ανεξάρτητα αν πρόκειται για λογοδοσία ή για αποτίμηση- ασκεί τις επιδράσεις της μέσα από έμμεσους μηχανισμούς. Το μονοπάτι που συνδέει τη διαφάνεια με τις δημόσιες αποφάσεις έχει ως εξής: κάποια οργάνωση, ίσως μια κυβερνητική ή μη κυβερνητική οντότητα, παρέχει στο κοινό μια πληροφόρηση που διαφορετικά δεν θα είχε. Οι παίκτες στις δημόσιες σφαίρες- ο πολίτης ως ψηφοφόρος, οι επενδυτές, οι υποστηρικτικές οργανώσεις, οι δημοσιογράφοι, ίσως οι ρυθμιστές- χρησιμοποιούν την πληροφόρηση αυτή για διάφορους σκοπούς, ως ομάδες πίεσης για να υπάρξει αλλαγή ή για να αυξήσουν ή να μειώσουν την υποστήριξή τους σε κάποια πολιτική. Οι οντότητες που οι δραστηριότητές τους εκτέθηκαν από τη διαφάνεια αποφασίζουν εάν θα ανταποκριθούν ή όχι.


Α.Μ. – Π.Χ.: Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο και χρονοβόρο τόσο για τις δημόσιες όσο και για τις ιδιωτικές οργανώσεις να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις της διαφάνειας. Αποτελεί αυτό ένδειξη ελαττωματικού σχεδιασμού του προγράμματος για τη διαφάνεια; Και ποια θα ήταν τα καίρια στοιχεία μιας στρατηγικής που θα έκανε μια πολιτική διαφάνειας να λειτουργήσει ομαλά και αποτελεσματικά;


Archon Fung: Η διαφάνεια κοστίζει, όπως άλλωστε και η αδιαφάνεια. Οι προσπάθειες για διαφάνεια πρέπει επομένως να εστιάζονται στην παραγωγή αξιόλογης και χρήσιμης πληροφόρησης. Οι πολιτικές πρέπει να εστιάζονται στην παραγωγή στοιχείων που επιτρέπουν στον κόσμο να κατανοεί τους κινδύνους που αντιμετωπίζει και να προστατεύεται από αυτούς, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον, η υγιεινή και η ασφάλεια στον τόπο εργασίας, οι οικονομικοί κίνδυνοι και η δημοκρατική διακυβέρνηση.


Α.Μ. – Π.Χ.: Πρόσφατα, η Ellen Miller από το Sunlight Foundation υποστήριξε πως η προώθηση της διαφάνειας μοιάζει να καθυστερεί. Πιστεύετε ότι το φαινόμενο των WikiLeaks θα ενισχύσει περισσότερο αυτή την τάση στασιμότητας ή αντίθετα θα αποτελέσει μια απροσδόκητη ευκαιρία για την προώθηση από το κράτος μιας ατζέντας ριζοσπαστικής διαφάνειας;


Archon Fung: Δεν γνωρίζω τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη διαφάνεια. Βλέπω τουλάχιστον τρεις σημαντικές τάσεις. Η πρώτη αφορά εξελίξεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας που διευκολύνουν την παροχή εργαλείων, τα οποία μειώνουν το τεχνικό κόστος της παροχής πληροφοριών ( π.χ. WikiLeaks) και της συλλογής πληροφοριών (π.χ. αναφορές για προϊόντα του Amazon). Η δεύτερη είναι ότι οι υποστηρικτικές οργανώσεις είναι πιθανό να αντιληφθούν τα οφέλη της διαφάνειας ως μέσο προώθησης των στόχων τους. Η πληροφόρηση για τη συμπεριφορά των τραπεζών σε σχέση με τα στεγαστικά δάνεια ή τις διαπραγματεύσεις για τις υποθήκες μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση κοινοτικών οργανώσεων, που μάχονται για πιο δίκαια στεγαστικά δάνεια ή για προσιτή στέγη.


Από την άλλη πλευρά, πολύ περισσότερες οργανώσεις αντιλαμβάνονται τους κινδύνους που μπορεί να έχουν από τη διαφάνεια. Ο νόμος για τη Γνωστοποίηση (U.S. DISCLOSE Act), στις Ηνωμένες Πολιτείες, απαιτούσε από οργανώσεις που συμμετείχαν σε πολιτικές προεκλογικές εκστρατείες να γνωστοποιήσουν τους μεγάλους δωρητές και να αποκαλύψουν τις πηγές χρηματοδότησης της προεκλογικής διαφήμισης. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε από το Κογκρέσο το 2010. Παρομοίως, όσο αυξάνεται η συνειδητοποίηση για τη δύναμη της διαφάνειας, μπορούμε να αναμένουμε μεγαλύτερη αντίσταση στις απαιτήσεις για γνωστοποίηση από ιδιωτικές εταιρίες, βιομηχανικούς τομείς, ακόμη και δημόσιες υπηρεσίες.


Α.Μ. – Π.Χ.: Μια από τις κριτικές κατά των πρωτοβουλιών για τη διαφάνεια είναι πως δεν έχουν ως πρωταρχικό στόχο τους εκείνους που στερούνται επίσημων δικαιωμάτων ή πραγματικών δυνατοτήτων για να τα ασκήσουν πλήρως (μετανάστες, προσωρινούς εργάτες, κατώτερη κοινωνική τάξη). Θα λέγατε ότι η διαφάνεια ενισχύει άμεσα αυτές τις κοινωνικές ομάδες;


Archon Fung: Ορισμένα μέτρα για τη διαφάνεια ενισχύουν κοινωνικά περιθωριακές ομάδες και συμφέροντα. Ένα παράδειγμα που ανέφερα πιο πάνω είναι ο νόμος για τη γνωστοποίηση των στεγαστικών δανείων (Home Mortgage Disclosure Act) που βοηθά τις κοινοτικές οργανώσεις στον αγώνα τους για πιο δίκαια τραπεζικά στεγαστικά δάνεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, όσοι είναι πολιτικά αδύναμοι και κοινωνικά περιθωριακοί θα δυσκολευτούν περισσότερο να διασφαλίσουν πολιτικές που θα προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Αυτό δεν ισχύει λιγότερο για τη σφαίρα της διαφάνειας απ’ ό, τι για άλλους πολιτικούς τομείς.


Α.Μ. – Π.Χ.: Έχει η κυβέρνηση κάποιο ρόλο στην προώθηση ή εφαρμογή της διαφάνειας σε μη κρατικές οντότητες, όπως οι εταιρίες ή οι ΜΗ.ΚΥ.Ο;


Archon Fung: Απολύτως. Πιστεύω πως κεντρικός στόχος της διαφάνειας είναι να επιτρέψει στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευτούν εναντίον των κινδύνων και των απειλών που αντιμετωπίζουν. Συνήθως πιστεύουμε πως στις αυταρχικές χώρες οι κίνδυνοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τις κυβερνήσεις και, επομένως, οι προσπάθειες για διαφάνεια θα έπρεπε να εστιάζονται εκεί.


Στις βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, όμως, πολλές απειλές που αντιμετωπίζουν οι πολίτες δεν προέρχονται από την κυβέρνηση αλλά από εταιρίες και, σε μικρότερη έκταση, από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Συνεπώς, κάποιοι από τους προβολείς της διαφάνειας θα έπρεπε να λάμψουν εκεί.


Α.Μ. – Π.Χ.: Ας φανταστούμε μια σειρά εστιασμένων προγραμμάτων διαφάνειας, συγκροτημένων, καλά σχεδιασμένων και εφαρμοσμένων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ένα αντιπροσωπευτικό σώμα τομέων πολιτικής τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα, όπως υγειονομική περίθαλψη, παιδεία, χρηματιστήρια, τρόφιμα κλπ. Υπάρχει εδώ μια απελευθερωτική δυναμική που να μπορεί να ανανεώσει τη δημοκρατική υπηκοότητα κι ό,τι άλλο χρειάζεται;


Archon Fung: Η διαφάνεια είναι μια αναγκαία αλλά ανεπαρκής προϋπόθεση για τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα και την οργάνωση να κατανοούν τις πληροφορίες που τους παρέχει η διαφάνεια. Ακόμη πιο σημαντικό, οι οργανώσεις, οι νόμοι και οι πολιτικές πρέπει να παρέχουν διαύλους ελέγχου και ρύθμισης που να τους επιτρέπουν να ελέγχουν τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές οντότητες με τρόπους που να προστατεύουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους και να υλοποιούν τους συλλογικούς στόχους τους.

—————————-


Ο Archon Fung μίλησε μέσω e-mail με τον Αλέξανδρο Μελίδη και τον Παύλο Χατζόπουλο.

Σ’ αυτό το άρθρο, θα εξετάσω εν συντομία την ιστορικότητα των πολιτικών διεκδικήσεων για διαφάνεια και τη διάρθρωση της κινητοποίησης για νομιμότητα και ηθικολογία στην Ιταλία. Θα θέσω έναν προβληματισμό για τον πολιτικό λόγο που βασίζεται στην ηθική, ερευνώντας την ηθικο-πολιτική βάση του, την ηγεμονία του στην ιταλική κοινωνία και κάποιες δυσαρέσκειες που επιφέρει. Θα υποστηρίξω πως σχηματίζει λογικές αλληλουχίες με την ιστορική “ευρωκομμουνιστική” ιταλική Αριστερά, σε εμφανή αντίφαση με τις δεσμεύσεις των συντελεστών του σε ιδέες μνήμης που αμφισβητούν την πολιτική γενικά ή επιτρέπουν αντιδραστικές ερμηνείες. Θα αναφερθώ επίσης εν συντομία στο ρόλο του δικαστικού σώματος στο πλαίσιο της ηθικοποιητικής πολιτικής.


Τον τελευταίο καιρό, “κοινωνικά κινήματα” υπέρ της διαφάνειας στην Ανατολική Ευρώπη προωθούν διεκδικήσεις για μια “καθαρή δημόσια ζωή” ( Holler&Shore 2005). Η κοινωνία των πολιτών του Παλέρμο ηγείται της πολιτικής κατά της διαφθοράς από τη δεκαετία του 1980, καθώς οι τοπικοί υπέρμαχοι ενός κινήματος της μεσαίας τάξης εναντίον της μαφίας υποστηρίζουν ότι η “καθαρή πολιτεία” αποτελεί βασική δημοκρατική αρχή και “δικαίωμα των πολιτών” ( Jamieson 2000, Schneider & Schneider 2000). Οι αντιδράσεις στις αποκαλύψεις για τις διασυνδέσεις ανάμεσα στο κυβερνών Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα ( DC) και την Κόζα Νόστρα έχουν συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου όρου –κλειδί που αποκτά αυξανόμενη σημασία: “legalita“.


H υποστηρικτική κινητοποίηση της κοινωνίας των πολιτών γύρω από τη “legalita” έχει καταστήσει τον όρο ιδεολογική ραχοκοκαλιά της Libera, της μεγαλύτερης ΜΗ.ΚΥ.Ο. στην Ιταλία σε ό,τι αφορά τον αριθμό των μελών της, συμπεριλαμβανομένων πολλών μικρότερων οργανώσεων. Ο κύριος στόχος της οργάνωσης είναι ʺη μάχη εναντίον της μαφίαςʺ. Οι παράγοντες της Libera κινητοποιούν τους ενεργούς πολίτες μέσω της πολιτικής συμμετοχής σε μια προσπάθεια “διεκδίκησης του κράτους“, η οποία συμβάλλει στην αναπαραγωγή του κράτους με την ενίσχυση της σημασίας “του” και την επιβεβαίωσης της παρουσίας “του”. Η πιο απτή συνεισφορά της Libera στην πολιτική για τη διαφάνεια είναι η άσκηση πίεσης στην κυβέρνηση για την ψήφιση του νόμου 109/95, που επιβάλλει την κατάσχεση όλων των περιουσιακών στοιχείων των μαφιόζων που έχουν συλληφθεί και την διάθεσή τους στις τοπικές κοινότητες με δωρεάν επικαρπία.


Στη διάρκεια της εθνογραφικής έρευνάς μου μεταξύ των Σικελών ακτιβιστών κατά της Μαφίας, δεν συνάντησα κανέναν συμπαθώντα της Libera που να έχει δεξιές αποκλίσεις: τα μέλη (οι περισσότεροι εθελοντές) είναι συνήθως νεαροί αριστεροί. Η “δεξιά”, ιστορικά ύποπτη για τις σχέσεις της με τη Μαφία, λόγω της σκιώδους συμμαχίας του DC που έφερε στο κόμμα “μια δεξαμενή ψήφων” στη Σικελία, μέσω του πατροναρίσματος της Μαφίας ( Ginsborg 2002), συνδέεται σήμερα με τον Μπερλουσκόνι, ο οποίος αψηφά ανοιχτά το δικαστικό σώμα της χώρας, και είναι συνήθως απορριπτέα στους ακτιβιστικούς κύκλους που τάσσονται υπέρ της νομιμότητας.


Μια ιδέα της Αριστεράς; Το ηθικό ζήτημα


Ωστόσο, η δέσμευση για τη διατήρηση της “καθαρότητας” της διοίκησης μετά βίας υφίσταται στο πολιτικό πεδίο της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Πώς ένας φαινομενικά “αντιδραστικός” όρος ( η προώθηση της επιβολής του νόμου) έγινε αντικείμενο λατρείας της ιταλικής Αριστεράς; Η θεώρησή του ως εγγενή έννοια- αυτό που οι ανθρωπολόγοι αποκαλούν κατηγορία emic-καθιστά την ιστορικοποίησή του δυνατή.


Η Libera ιδρύθηκε το 1995, αμέσως μετά την άτυπη εγκαθίδρυση της Δεύτερης Ιταλικής Δημοκρατίας και ακολούθησε την εξέλιξή της. Από τότε, η προχώρηση των ΜΗ.ΚΥ.Ο στη Libera, δείχνει ότι η “νομιμότητα” βρίσκεται στο επίκεντρο σε ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση και τη διοίκηση και έχει ζωτική σημασία στην καθημερινή ζωή. Η αναδιάρθρωση του ιταλικού πολιτικού μηχανισμού μετά την έρευνα του 1992 που έγινε γνωστή ως Tangentopoli (στην κυριολεξία: δωροδοκούπολη), επέδρασε σε όλες τις πτυχές της πολιτικής των κομμάτων. Συνέβαλε στον τερματισμό της Πρώτης Ιταλικής Δημοκρατίας, εν μέσω των αποκαλύψεων για αναρίθμητες υποθέσεις δωροδοκίας στην καρδιά της πολιτικής ζωής της χώρας. Είναι ενδιαφέρον ότι η ιδέα μιας Δεύτερης Ιταλικής Δημοκρατίας (σε αντίθεση με την γαλλική θεσμική αναδιάρθρωση που απαιτεί νέα συντάγματα) συνεπάγεται μια ηθική αναδιάρθρωση: την αναβίωση της ηθικής, που εκδηλώθηκε με τον σχηματισμό νέων κομμάτων. Η ιταλική κυρίαρχη πολιτική τάξη δέχτηκε σοβαρά πλήγματα από αυτή την εξέλιξη: οι Σοσιαλιστές και το DC λόγω της πληθώρας των πληροφοριών για δωροδοκίες στις οποίες εμπλέκονταν βουλευτές, οι Κομμουνιστές λόγω του κύματος των αλλαγών που είχαν μόλις σαρώσει την Ανατολική Ευρώπη. Στην πραγματικότητα, όπως δείχνει η Γκλάζνοστ, οι ριζικές αλλαγές καθεστώτων επιβλήθηκαν ευρέως μέσω των ιδιωμάτων για πολιτική διαφάνεια.


Η δικαστική επιχείρηση “καθαρά χέρια” για τη διαφάνεια, της οποίας ηγήθηκε ο Μιλανέζος δικαστής Ντι Πιέτρο, ανέτρεψε μάλλον ένα σύστημα διακυβέρνησης παρά μια “Δημοκρατία”. Η ρητορική για τη νομιμότητα που πυροδότησε την ιταλική θεσμική ανανέωση αντηχεί σήμερα στον ακτιβισμό των ΜΗ.ΚΥ.Ο. Είναι ενδεικτικό ότι πολλά μέλη της Libera είναι σήμερα υποστηρικτές του κόμματος της Ιταλίας των Αξιών, του οποίου ηγείται ο Ντι Πιέτρο, ο οποίος στράφηκε στην πολιτική ύστερα από την προσωπική αναγνώριση που βίωσε μέσω της Tangentopoli.


Ωστόσο, το πολιτικό μομέντουμ της ηθικής και της διαφάνειας δεν περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Η σημερινή ρητορική κατά της Μαφίας και υπέρ της “legalita” πηγάζει από ένα καθαρά πολιτικό παρελθόν: η μάχη κατά της διαφθοράς αποτελεί ιστορική κινητήρια δύναμη του Κομμουνιστικού Κόμματος (PCI), κεντρικό σημείο της πολιτικής του και συστατικό στοιχείο της πολιτικής φιλοσοφίας του. Η “legalita” της κοινωνίας των πολιτών κατέστησε οικείες στις μεσαίες τάξεις της δεκαετίας του 1990 τις δομικά μεταμορφωτικές ιδέες που χάραξε το μεγαλύτερο δυτικό ευρωκομμουνιστικό κόμμα στη δεκαετία του 1970. Η διαδικασία σύντηξης “μιας κάποιας ηθικής της Αριστεράς” με πολιτική δραστηριότητα και οργάνωση υπήρξε μια εσωτερική μάχη ιδεών μεταξύ των μελών του PCI. Αποκρυσταλλώθηκε σε αυτό που ο γενικός γραμματέας του, Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (1972-1984) κωδικοποίησε ως “la questione morale“: “το ηθικό ζήτημα”.


Η ρητορική του κόμματος, μολονότι καθαρολογική, απηχούσε τον Γκράμσι: τα μέλη επεδίωκαν ηγεμονία στην πράξη, μέσω πρακτικών που επέτρεπαν μια ανέπαφη πολιτική πράξη και αποσυνέδεαν τους κομμουνιστές από το πατρονάρισμα και τις πελατειακές σχέσεις αυτού που ο Μπερλίνγκουερ αποκαλούσε “το καθεστώς”: το κυβερνών DC. Οι κομμουνιστές έβλεπαν τους εαυτούς τους ως ευμενείς δυνάμεις του καλού, ως ηθική φωνή σε μια διεφθαρμένη δημόσια ζωή. Ο Παζολίνι έγραψε ότι το PCI ήταν ένα “ηθικό νησί” στη διεφθαρμένη ιταλική θάλασσα. Το PCI κατάφερε να καταστήσει την ηθικοκολογική γλώσσα ηγεμονικό πολιτικό μονοπώλιό του- και από αυτή την άποψη η κληρονομιά του Μπερλινγκουέρ υπήρξε επιτυχής. Ωστόσο, η ρητορική για νομιμότητα και οι εκκλήσεις του για “καθαρότητα” επέτρεψαν μια δυσάρεστη πολιτική συγγένεια με την καθαρολογική ρητορική των νεοφασιστών, που ήταν ανέγγιχτοι απ’ τη διαφθορά και ήθελαν να εξουδετερώσουν τη Μαφία, καθώς η άκρα δεξιά το θεωρούσε ως αμφισβήτηση ενός ισχυρού συγκεντρωτικού κράτους από την εποχή του Μουσσολίνι (Mack Smith 1983).


Το “ηθικό ζήτημα” συνδέεται με το κίνημα εναντίον της Μαφίας της δεκαετίας του 1980, το οποίο γονιμοποίησε. Το μονοπώλιο της ηθικής/διαφάνειας ως πολιτικά εργαλεία του PCI είχε ως αποτέλεσμα το κίνημα να αναπτύσσεται ως συμπλήρωμα στον κομμουνισμό, αλλά με την κατάρρευσή του και τη μεταμόρφωση του PCI, το “ηθικό ζήτημα” έδωσε τη θέση του στη δεκαετία του 1990 στη “legalita“, ως ηγεμονική ώθηση προς μια πολιτική που δεν είχε μολυνθεί από σκοτεινούς παράγοντες. Από αυτή την άποψη, το “ηθικό ζήτημα” ήταν μια ηγεμονική ιδέα του PCI που κληροδοτήθηκε στη σύγχρονη ιταλική πολιτική ρητορική, καθώς στόχευε να φέρει όλους τους διφορούμενους πολιτικούς παράγοντες (όπως η Μαφία) στην επιφάνεια και να καταστήσει “το Κράτος” διαφανές. Χρησιμοποιούμενη από τους αριστερούς καθαρολόγους η “legalita” χρησιμοποιείται σήμερα με τρόπους που μιμούνται και αναπαράγουν το ηθικό ζήτημα του τέλους της δεκαετίας του 1970.


Νεοφιλελεύθερες μεταμορφώσεις: από το κόμμα στη ΜΗ.ΚΥ.Ο και το δικαστικό σύστημα


Υπάρχουν ωστόσο δυο ανακολουθίες στην ανάπτυξή της που συνδέονται μεταξύ τους μέσω της νεοφιλελεύθερης ρητορικής για την “ενεργή υπηκοότητα” που έχει μεταμορφώσει τον ακτιβισμό για τη διαφάνεια. Πρώτον, όπως συνέβη με την πολιτική του Μπερλινγκουέρ, στην καθαρολογία της νομιμότητας αναφέρεται εξίσου η δεξιά άκρη του πολιτικού φάσματος: αυτή τη φορά όμως είναι μια διάχυτη έκκληση για τη χρήση μιας χωρίς έλεος νομιμότητας στην καθημερινή ζωή. Απ’ αυτή την άποψη, η αντανάκλαση ενός ιδιώματος της Αριστεράς στη Σικελία χρησιμοποιείται από τους ρατσιστές στη βόρεια Ιταλία. Η κινητήρια δύναμη της legalita χρησιμοποιείται ως έκφραση της ιταλικής καθαρότητας κατά των μεταναστών και των Ρομά που θεωρούνται “εγκληματογενείς”, ιδίως στη Λομβαρδία και τη Βενετία. Το φαινόμενο της ronde (“νυχτοφύλακες”) είναι βασικά η έκκληση στους πολίτες να διαφυλάσσουν, με αυτοσχέδιες περιπολίες, την ασφάλεια στους δρόμους. Μπορεί να θυμίζει τους μελανοχίτωνες του Μουσολίνι, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια βαθιά νεοφιλελεύθερη πολιτική: υποστηρίζει τον πασίγνωστο ηθικό βολονταρισμό και το κοινοτικό πνεύμα του “ενεργού πολίτη” που επωμίζεται ευθύνες τις οποίες το κράτος έχει παραμελήσει.[1] Η προοδευτική ηγεμονική ρητορική για τη νομιμότητα γίνεται τότε αμφισβητούμενο ζήτημα, με την έννοια ότι η εφαρμογή της μπορεί να οδηγήσει σε αντιδραστικές πρακτικές, ενεργοποιώντας την ατζέντα τού “να πάρουμε τις κρατικές υπηρεσίες στα χέρια μας”. Η αλλαγή σε ό,τι αφορά τις ευθύνες του κράτους για την εφαρμογή του νόμου, που διοχετεύεται μέσω της διαφάνειας και των ιδιωμάτων της ηθικής, ενθαρρύνει τις μορφές επαγρύπνισης και τη διάδοση της βίας, συνδέοντας την κωδικοποιημένη νομική τάξη με ηθικούς κώδικες συμπεριφοράς που θεωρούνται αυθαίρετοι.


Δεύτερον, οι διεκδικήσεις της “legalita” για διαφάνεια έχουν αποσυνδεθεί από το βασισμένο σε ταξικά κριτήρια κίνητρο της δημοκρατικής ολοκλήρωσης των κατώτερων, όπως και από την πολιτική του “ηθικού ζητήματος”. Σε αντίθεση με την πολιτικοποίηση της ηθικής ρητορικής από τους οπαδούς του PCI που καλούσαν για μια κοινοβουλευτική δύναμη, οι ακτιβιστές των ΜΗ.ΚΥ.Ο. εκφράζουν σήμερα τη δέσμευσή τους για μια καθαρή πολιτική έξω από πολιτικές διασυνδέσεις : η νομιμότητα γίνεται τεχνική, και όχι πολιτικοποιημένη ρητορική. Οι εκκλήσεις για “legalita” και από τις δυο πλευρές του σύγχρονου πολιτικού φάσματος, έχουν να κάνουν περισσότερο με τη δικαστική τάξη (που σε γενικές γραμμές θεωρείται πως δεν έχει μολυνθεί) παρά με την εκτελεστική ή την κοινοβουλευτική, που ρέπει στη διαφθορά λόγω των μέσων συστημικού πατροναρίσματος με τα οποία έχει φτιαχτεί. Οι ιστορικές ενσαρκώσεις της “legalita” είναι οι “άνθρωποι των θεσμών”, που επιχειρούν πέρα από την ενδεχομένως διεφθαρμένη αρπάγη της νομιμότητας μέσω της ψήφου. Ο ηρωϊσμός των δικαστικών που, συνεπικουρούμενοι από την αστυνομία, μάχονται για τη διαφάνεια και τη χειρουργική αποσύνδεση της ιταλικής δημόσιας ζωής από τη μεσιτεία της μαφίας εξυμνείται στις ανακοινώσεις της Libera και τις εφημερίδες της κεντροαριστεράς. Επικαλούμενη παραδείγματα αστυνομικών, αξιωματούχων του στρατού και ιδίως δικαστών δολοφονημένων από την Κόζα Νόστρα, η Libera αφηγείται μια ιστορία κατά της Μαφίας που φτιάχνεται “από εκείνους που έδωσαν τη ζωή τους πολεμώντας τη Μαφία και για μια καθαρή δημοκρατία”. Η 21η Μαρτίου έχει θεσμοποιηθεί ως “ημέρα μνήμης και δέσμευση” ως προς αυτές τις αρχές, με μια εκδήλωση μνήμης σε διαφορετική πόλη κάθε χρόνο.


Η Libera επομένως προωθεί μια εικονογραφία νεκρών ηρώων, που έχουν θυσιαστεί για τη νομιμότητα και μια καθαρή δημόσια ζωή. Οι δολοφονημένοι δικαστικοί Φαλκόνε και Μπορσελλίνο αποτελούν παραδείγματα μορφών “υπεράνω κομμάτων” που επιβεβαίωσαν και αναμόρφωσαν μια πολιτική κληρονομιά που έχει να κάνει με τη δικαιοσύνη, τη νομιμότητα και τη δημόσια ηθική, χωρίς να φθείρεται από τις “διεφθαρμένες δυνάμεις του δημοκρατικού παιχνιδιού”. Η σκιά του Μπερλουσκόνι στη σύγχρονη ιταλική πολιτική απηχεί αυτή την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κοινοβουλευτικές οδούς προς μια “καθαρή δημόσια ζωή” (Lane: 2005). Ψηφίστηκε ως πρώτος πρωθυπουργός της παροιμοιώδους Δεύτερης Δημοκρατίας το 1994 (στο Νότο ως μέρος του συνασπισμού “Πόλος για Καλή Κυβέρνηση”)[2] στο ιστορικό μομέντουμ όπου έπρεπε να οδηγήσει την Ιταλία σε μια μετάβαση, μέσω εντιμότητας, μετά την Tangentopoli. Η κινητοποίηση των ΜΗ.ΚΥ.Ο. για τη νομιμότητα, που επικαλείται μορφές “εκτός πολιτικής”, αντανακλά τη λαϊκή απογοήτευση γι’ αυτή την εξέλιξη. Η απόδοση τιμής στη magistratura democratica (δημοκρατικό δικαστικό σώμα) είναι η τελευταία διέξοδος των ακτιβιστών που έχουν απογοητευτεί από τους θεσμούς: ο μόνος μηχανισμός που παραμένει αξιόπιστος και συνεχίζει την ηθικολογική κληρονομιά μοιάζει να είναι οι “δεσμευμένοι” δικαστές, που αποκαλούνται στη λαϊκή γλώσσα tute rosse (κόκκινα κοστούμια).


Η κατασκευή μιας λίστας ηρώων που θυσιάστηκαν για τη δημοκρατία πολεμώντας εναντίον της Μαφίας δίνει έμφαση στην ηθική της νομιμότητας ως πολιτική κατευθυντήρια αρχή, ως πολιτικό καθήκον συνδεδεμένο με μια αμοιβαιότητα που είναι αδύνατον να επιτευχθεί. Η ιστορική μεταμόρφωση της πολιτικής της διαφάνειας από το “ηθικό ζήτημα” (έναν πολιτικοποιημένον λόγο ταυτισμένο με ένα ισχυρό κόμμα) στη διάχυτη “νομιμότητα” που αμφισβητεί την πολιτική, αποκαλύπτει νεοφιλελεύθερες αλλαγές, με την εξατομικευμένη, άμεση επιβολή του νόμου της ronde ως την πιο σκοτεινή σκιά τους. Σε σχέση με την αριστερή πολιτική των ΜΗ.ΚΥ.Ο., οι απολιτικοποιημένες επιδράσεις αυτού που ο Ferguson αναγόρευσε σε “αντι-πολιτική μηχανή” (1994) μετατρέπουν τη διαφάνεια, από μια όψη της δημοκρατικής συμμετοχής σε μια δέσμευση σε θεσμικές μορφές που βρίσκονται εξ ορισμού εκτός καθημερινής πολιτικής: τους διορισμένους για να εφαρμόζουν το νόμο, όπως οι δικαστές. Η απολιτικοποίηση της διαφάνειας ήταν ενδεχομένως η κύρια αιτία για την αναπαραγωγή του Μπερλουσκόνι στην εξουσία στη διάρκεια της Δεύτερης Δημοκρατίας.


Είναι ενδιαφέρον πως με την έκθεση του όρου legalita στην κοινωνία των πολιτών του “συνειρμισμού”, η πολιτικοποιημένη οξύνοια του όρου υφίσταται έναν διαρκή αφοπλισμό. Ο ένθερμος εναγκαλισμός του όρου από όλο το φάσμα της καθημερινής πολιτικής (το γεγονός ότι έχει γίνει κοινός τόπος) συνεπάγεται σ’ αυτή την περίπτωση έναν “ανοιχτό” όρο που έγινε φαινομενικά ηγεμονικός, καθώς χρησιμοποιείται σχεδόν απ’ όλους. Η κυκλωτική εφαρμογή αυτής της ιδέας, περιλαμβάνει τις συνεχείς εκκλήσεις του Μπερλουσκόνι στη “λαϊκή δικαιοσύνη” αναφορικά με τη δική του περίπτωση και στην “αποκατάσταση της τάξης στους δρόμους” σε σχέση με τη ronde. Ωστόσο, η ηθικοποίηση του πολιτικού λόγου άφησε απέξω ένα επίπεδο κρατικής δραστηριότητας που, όπως προαναφέραμε, προσελκύει τη λαϊκή προσοχή και χαίρει της εναπομείνουσας εμπιστοσύνης στους δημόσιους θεσμούς: το δικαστικό σώμα. Οι σφοδρές επιθέσεις του Μπερλουσκόνι στους δικαστικούς, τους οποίους σε πολλές περιπτώσεις αποκαλεί “κομμουνιστές”, δείχνουν ότι αυτοί είναι οι θεματοφύλακες της ηθικής της Δημοκρατίας. Το κόμμα “Ιταλία των Αξιών” του Ντι Πιέτρο έχει καθιερωθεί ως η κύρια κεντρώα εξουσία στη χώρα, ενώ οι ίδιοι οι δικαστικοί, ιδίως εκείνοι των δικαστικών σωμάτων κατά της Μαφίας, αποκτούν συχνά μια “δημόσια φωνή”.[3] Πολλοί απ’ αυτούς έχουν γίνει αναγνωρίσιμες μορφές με αυξημένη δημοτικότητα στις αριστερές εφημερίδες. Η ρητορική που χρησιμοποιούν αυτοί οι δικαστικοί τους κάνει να μοιάζουν περισσότερο με κοινωνιολόγους (με μια βεμπεριανή πίστη στο ιδανικό είδος κράτους και μια συμπάθεια στην τάξη) παρά με τεχνικές μορφές. Απ’ αυτή την άποψη, η σύγκλιση του δικαστικού με το πολιτικό, ειδικά την εποχή του Μπερλουσκόνι και της αυξανόμενης δραστηριότητας της Μαφίας στη χώρα, ενδέχεται να αντανακλά την ανάληψη του πολιτικού λόγου από τη legalita, έναν όρο που όπως μου είπε ένας πληροφοριοδότης, μοιάζει “γραφειοκρατικά ουδέτερος”. Αυτές οι δομές δίνουν νέα πολιτικά (ή μεταπολιτικά;) νοήματα στη διαφάνεια, καθώς ο Μπερλουσκόνι μοιάζει να βρίσκεται μπροστά στη μεγαλύτερη δικαστική πρόκληση μιας σταδιοδρομίας που συμπίπτει με την ιστορία της Δεύτερης Δημοκρατίας.


Σημειώσεις

[1] Η ιδιοποίηση του όρου “κοινότητα” από το New Labour με τον όρο Νέων Εργατικών έχει οδηγήσει σε παρόμοιες νομικίστικες πολιτικές όπως η «παρακολούθηση της γειτονιάς» (neighbourhood watch) στη Βρετανία.

[2] “Καλή διακυβέρνηση” είναι ένας όρος που συνηθίζει η Παγκόσμια Τράπεζα.

[3] Βλ., για παράδειγμα, κείμενα όπως το Lodato και Grasso 2001, έναν τόμο που περιλαμβάνει ‘engaged’ συνεντεύξεις του εθνικού πληρεξούσιου της αντι-μαφίας, Piero Grasso, από έναν εξέχοντα αριστερό δημοσιογράφο.


Αναφορές

– Ferguson, James:  The anti-politics machine : “development,” depoliticization, and bureaucratic power in Lesotho / Minneapolis : University of Minnesota Press, c1994.

Ginsborg, Paul:  Italy and its discontents : family, civil society, state, 1980-2001 / Λονδίνο: Penguin, 2003.

Haller Dieter και Shore Chris: Corruption (edited by): anthropological perspectives / Λονδίνο: Ann Arbor, MI : Pluto, 2005.

Jamieson, Alison: The antimafia: Italy’s fight against organized crime/ Νέα Υόρκη: St. Martin’s Press, 2000.

– Lane, David Stuart:  Berlusconi’s shadow : crime, justice and the pursuit of power / Λονδίνο: Penguin Books, 2005.

– Lewis, David και Mosse, David (edited by): Development brokers and translators: the ethnography of aid and agencies / Bloomfield, CT : Kumarian Press, 2006.

- Lodato, Saverio και Grasso, Piero: L’antimafia invisibile: la nuova strategia di Cosa Nostra / Μιλάνο: Mondadori 2001.

- Mack Smith, Denis:  Mussolini / Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1983.

Το 2007, η Γενική Ελεγκτής του Τρινιντάντ και Τομπάγκο κα Sharman Ottley δημοσίευσε μια έκθεση για το Community Environmental Protection and Enhancement Programme – CEPEP (κοινοτικό πρόγραμμα για την προστασία και ενίσχυση του περιβάλλοντος). Στην έκθεσή της, η ελεγκτής διαπίστωνε ότι το κυβερνητικό πρόγραμμα που χορηγούσε συμβόλαια σε ανεξάρτητους εργολάβους για τη διαχείριση καλλωπιστικών προγραμμάτων όπως το κούρεμα του γρασιδιού σε δημόσιους χώρους, παρουσίαζε σοβαρά μειονεκτήματα στους τομείς της εσωτερικής διακυβέρνησης και οικονομικής διαφάνειας. Εντολή του προγράμματος είναι η πρόσληψη άνεργων και “μη απασχολήσιμων” πολιτών του Τρινιντάντ, ως ένα είδος “εκπαίδευσης ανέργων” αντί κοινωνικής πρόνοιας. Οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες εργάζονται 4 ώρες τη μέρα. Μεταξύ των προβλημάτων που καταγράφηκαν ήταν ότι το πρόγραμμα, που βρισκόταν ήδη σε ισχύ για περίπου πέντε χρόνια, δεν διέθετε μια μορφοποιημένη ή σταθερή διαδικασία για την προκήρυξη και χορήγηση των συμβολαίων.


Περαιτέρω έρευνες αποκάλυψαν ότι πολλά συμβόλαια δίνονταν σε εταιρίες που είχαν δημιουργήσει συγγενείς των παλιών μελών του τότε κυβερνώντος Peoples’ National Movement- PNM (Λαϊκού Εθνικού Κινήματος) (Newsdays 2007) και ανήκαν σ’ αυτούς. Ακολούθησαν νέες κατηγορίες, σύμφωνα με τις οποίες τα συμβόλαια χορηγούνταν σε πρεσβύτερα μέλη συμμοριών που εμπλέκονταν στο εμπόριο ναρκωτικών ως προστάτες, σε αντάλλαγμα της αφοσίωσης στο κόμμα ή σε μια προσπάθεια καταστολής ή ελέγχου της βίας των συμμοριών σε ιδιαίτερα βίαιες περιοχές της χώρας (Gonzales 2007, Sorias 2006). Επιφανειακά, πρόκειται για μια “νίκη” των διαδικασιών διαφάνειας. Η κυβερνητική οικονομική κακοδιαχείριση αναδείχθηκε και δημοσιοποιήθηκε μέσω μιας έκθεσης απολογισμού από την ελεγκτή του κράτους.


Ωστόσο, αυτή η “θετική” διαφάνεια που έκανε την παραπάνω έκθεση δυνατή, πρέπει να γίνει κατανοητή μέσα από τον ειδικό φυλετικό φακό που επηρεάζει όλες τις πτυχές της πολιτικής στο Τρινιντάντ. Η κυβερνητική διαφάνεια δεν διαχωρίζεται από τις υπάρχουσες φυλετικές αντιλήψεις της υπηκοότητας. Η κυβερνητική κακοδιαχείριση γίνεται αντικείμενο κριτικής στο πλαίσιο μιας περίπλοκης φυλετικής γλώσσας. Τα φυλετικά στερεότυπα και οι ταξικοί ανταγωνισμοί αναπαράγονται και ενισχύονται. Με βάση την εθνογραφική μου έρευνα πάνω στην μεγαλοαστική και την ανώτερη τάξη στο Τρινιντάντ το 2007-09, θα περιγράψω πώς ο τρόπος με τον οποίον αναπτύσσεται στο Τρινιντάντ ο λόγος για την διαφάνειας δεν έχει φέρει ουσιαστικές αλλαγές στη διακυβέρνηση παρά έχει μόνο βοηθήσει στην εναλλαγή κυβερνήσεων.


Υπόβαθρο


Το Τρινιντάντ και Τομπάγκο έχει μια από τις πιο επιτυχείς οικονομίες στην αγγλόφωνη Καραϊβική. Το δίδυμο νησιωτικό έθνος, μεγάλο σε σχέση με τους γείτονές του στην Καραϊβική καθώς έχει έναν πληθυσμό που υπολογίζεται σε 1,3 εκατομμύρια, δεν βασίζεται όπως οι γείτονές του στα δολάρια του τουρισμού. Αντίθετα., η οικονομία στο Τρινιντάντ ευδοκιμεί χάρη στα μεγάλα υπεράκτια αποθέματα φυσικού αερίου και πετρελαίου. Η κυβέρνηση χρηματοδοτεί μυριάδες κοινωνικά προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων του CEPEP και του Unemployement Relief Fund –URF (ταμείο βοήθειας στους ανέργους), το οποίο σε αντιθεση με το CEPEP έχει ως πρωταρχική εντολή την εξειδίκευση έναντι μιας μικρής αμοιβής αντί μισθού. Δίπλα σ’ αυτή την οικονομική καλοτυχία, αναπτύσσεται ένα παράλληλο θέμα που επιδρά στην κατανόηση και ερμηνεία της διαφάνειας. Τα εκλογικά πρότυπα στο Τρινιντάντ έγιναν σε μεγάλο βαθμό φυλετικά λίγο μετά την ανεξαρτησία της χώρας το 1962. Το Τρινιντάντ αποτελείται από δυο μεγάλους μειονοτικούς πληθυσμούς και πολλές μικρές ομάδες μειονοτήτων. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ που κατάγονται από χειραφετημένους Αφρικανούς σκλάβους, εκπροσωπούν περίπου 37,5% του πληθυσμού. Ένα 40% του πληθυσμού είναι ινδικής καταγωγής, απόγονοι εργατών που ήρθαν με συμβάσεις στα νησιά για να δουλέψουν στις φυτείες ζαχαροκάλαμου, κακάο και ρυζιού, μετά τη χειραφέτηση των Αφρικανών σκλάβων τον 19ο αιώνα. Το υπόλοιπο 22,5 % του πληθυσμού είναι άτομα που αναγνωρίζονται ως “μιγάδες” από φυλετική άποψη, όπως και άλλες μικρές μειονοτικές ομάδες που αντανακλούν την ιστορική μετανάστευση από την Κίνα, τη Συρία, τη Βενεζουέλα και αλλού.


Παραδοσιακά, η ψήφος στο Τρινιντάντ ακολουθεί τις “φυλετικές” γραμμές. Μετά την ανεξαρτησία του 1962, οι αφρικανικής καταγωγής ψηφίζουν κυρίως υπέρ του People’s National Movement (PNM) και οι ινδικής καταγωγής τα δικά τους κόμματα, όπως το ανενεργό σήμερα United Labour Front –ULF (Ενωμένο Εργατικό Μέτωπο) και πιο πρόσφατα (πριν από τις εκλογές του 2010) το United Natonal Congress- UNC (Ενωμένο Εθνικό Κογκρέσο).


Σε ό,τι αφορά την πολιτική τους, το PNM και το UNC δεν έχουν σημαντικές ιδεολογικές διαφορές. Και τα δυο είναι υπέρ του καπιταλισμού, με μεγάλη έμφαση όμως στα κοινωνικά προγράμματα και την παιδεία, πρεσβεύοντας μια μορφή καπιταλισμού απαλλαγμένου από τις νεοφιλελεύθερες μορφές που υπάρχουν αλλού ( Geer, 2010). Οι υποστηρικτές και των δυο κυριότερων “φυλετικών” κομμάτων πιστεύουν ότι το αντίπαλο κόμμα φροντίζει, προάγει και προστατεύει μόνο τους πολίτες που ευθυγραμμίζονται φυλετικά μαζί του. Οι καμπάνιες και των δύο κομμάτων, του UNC και του PNM χρησιμοποιούν τεχνικές εκφοβισμού, προωθώντας την άποψη ότι εάν η ψηφοφόροι δεν επιλέξουν με φυλετικά κριτήρια, τότε θα κυριαρχήσει η αντίπαλη φυλετική ομάδα που στοχεύει να προχωρήσει σε εκστρατεία φυλετικής βίας και κοινωνικού αποκλεισμού.


Ενώ η γλώσσα αυτού του πολιτικού διχασμού είναι συνήθως φυλετική, στην πραγματικότητα οι πολιτικές διαιρέσεις ακολουθούν καθαρά ταξικές γραμμές. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ινδικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ αποτελούν την πλειονότητα της μεσαίας και εύπορης επιχειρηματικής τάξης, μολονότι σπάνια αποκτούν πολιτική εξουσία. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι κατέχουν σε δυσανάλογο ποσοστό οικονομικές θέσεις της κατώτερης τάξης και εργάζονται στους γραφειοκρατικούς και μη επιχειρηματικούς τομείς. Οι πρώτοι, χαρακτηρίζονται από τους άλλους ως άπληστοι, σκληροί και επιτήδειοι, αλλά και ως “αποταμιευτές”, αφοσιωμένοι στην οικογένεια, σκληρά εργαζόμενοι και προσανατολισμένοι στο μέλλον. Αντίθετα, οι δεύτεροι θεωρούνται συχνά από τους άλλους ότι δεν έχουν ισχυρές “οικογενειακές αξίες”, ότι ξοδεύουν χρήματα χωρίς να σκέφτονται το μέλλον, ότι ζουν στο παρόν και εξαρτώνται από την ελεημοσύνη του κράτους (Birth 1999). Με δυο λόγια, τα γενικά και συχνά αρνητικά στερεότυπα για τα άτομα κατώτερης τάξης χαρακτηρίζουν τους αφρικανικής καταγωγής κατοίκους του Τρινιντάντ, ενώ τα θετικά και αρνητικά στερεότυπα για τους κατοίκους του Τρινιντάντ της μεσαίας και ανώτερης τάξης χαρακτηρίζουν εκείνους που έχουν ινδική καταγωγή. Οι αφρικανικής καταγωγής απεικονίζονται συχνά ως εμβληματικοί των “αληθινών” ή αυθεντικών κατοίκων του Τρινιντάντ, σε αντίθεση με τους ινδικής καταγωγής που θεωρούνται παρείσακτοι και άσχετοι από τον πολιτισμό του Τρινιντάντ ( Munasinghe 2002, Khan 2004). Η φυλή είναι η γλώσσα που χρησιμοποιείται εδώ για τις σαφείς και καλά προσδιορισμένες αλληγορίες της ταξικής διαφοράς και του ταξικού επιτεύγματος.


Το CEPEP και η διαφάνεια


Οι περισσσότεροι κάτοικοι της μεσαίας και ανώτερης τάξης στο Τρινιντάντ από τους οποίους πήρα συνέντευξη θεωρούν ότι το πρόγραμμα CEPEP στο οποίο αναφέρθηκα πιο πάνω έχει να κάνει με πατρονάρισμα και στοχεύει πρωταρχικά στη ʺδωροδοκίαʺ φτωχών κατοίκων αφρικανικής καταγωγής, οι οποίοι δουλεύουν λίγο ή σε ορισμένες περιπτώσεις καθόλου, αλλά υποχρεώνονται να ψηφίσουν σύμφωνα με τις φυλετικές γραμμές.


Ήδη από το 2003, τα μέσα ενημέρωσης μετέδιδαν διαμαρτυρίες για το CEPEP και κατηγορίες ότι τα κονδύλια που διανέμονταν μέσω του προγράμματος χρησιμοποιούνταν για την αγορά όπλων και ότι εξαιτίας των προγραμμάτων υπήρχε έλλειψη εργαστικού δυναμικού σε όλη τη χώρα (Alexander 2006, Ottley 2006, σχετικά με τη συζήτηση για τις αναφορές των μέσων ενημέρωσης). Τις αναφορές αυτές επιβεβαίωσαν πληροφοριοδότες μου, που διαμαρτύρονταν πως δεν μπορούσαν να βρουν ανειδίκευτους ή ημι-ειδικευμένους εργάτες, ανεξάρτητα από το μισθό που πρόσφεραν. Όπως διαμαρτυρήθηκε ένας πληροφοριοδότης, ʺαυτοί οι άνθρωποι προτιμούν να δουλεύουν ή να ψιλοδουλεύουν για το CEPEPʺ. Η αντίληψη που είχαν οι πληροφοριοδότες μου ήταν ότι επειδή οι εργαζόμενοι για το CEPEP δεν είχαν πλήρες ωράριο ή δεν υποχρεούνταν να εργαστούν σκληρά έναντι της αμοιβής τους, οι περισσότεροι επέλεγαν να παραμείνουν συνδεδεμένοι μ’ αυτά τα προγράμματα, παρά να έχουν πλήρη απασχόληση. Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι , σύμφωνα με την αντίληψη που επικρατούσε, οι εργαζόμενοι στο CEPEP ήταν σχεδόν όλοι αφρικανικής καταγωγής. Ο Άλι (2009) ανακάλυψε ότι 64% των εργαζομένων του CEPEP είναι αφρικανικής καταγωγής, 13% ινδικής και 23% “ανάμικτοι”, ότι 49% των απασχολούμενων, που είχαν προσληφθεί πριν από τουλάχιστον 4 χρόνια, αποτελούσαν ακόμη μέρος του προγράμματος κι ότι 30% δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βρουν άλλη δουλειά.[1] Τέλος, για περίπου 73% των εργαζομένων, το CEPEP αποτελεί τη μοναδική εισοδηματική πηγή (Ali 2009).


Σύμφωνα με έναν πληροφοριοδότη, η απαγοήτευση σχετικά με το CEPEP δεν έχει να κάνει με τους “νεαρούς τεμπέληδες” που συμμετέχουν σ’ αυτό, αλλά με ένα σύστημα που διαιωνίζει την εξάρτηση από την ελεημοσύνη και το πατρονάρισμα. Η διάκριση αυτή απέκτησε αρκετές φορές φυλετική γεύση. Συχνά, όταν μιλούσαν για την αναποτελεσματικότητα των εργαζομένων του CEPEP και του URP ή για τις κατηγορίες για κακοδιαχείριση που πήγαζαν τόσο από φήμες όσο κι από εκθέσεις σαν αυτή που προανέφερα, οι συνομιλητές μου έπαυαν να αναφέρονται στους “τεμπέληδες του CEPEP” και άλλους εργαζόμενους και μιλούσαν για “εκείνους τους νέγρους” ή σε ακόμη πιο φυλετική γλώσσα. Ο σαφής υπαινιγμός για “εκείνους τους ανθρώπους” διαπερνούσε ορισμένες πτυχές της κριτικής που ασκείται σε αυτά τα δυο προγράμματα. Παρομοίως, όταν μέσω των διαδικασιών διαφάνειας έγιναν οι αποκαλύψεις για οικονομική κακοδιαχείριση, η κυβέρνηση του PNM που είχε αναλάβει το πρόγραμμα χαρακτηρίστηκε απερίσκεπτη και κοντόθωρη. Η κριτική που ασκούσαν οι πληροφοριοδότες είχε να κάνει με την “καταστροφική” κυβέρνηση του PNM και την “κοντόθωρη απερισκεψία” της. Σατιρίζοντας τις σκέψεις ενός αξιωματούχου του PNM, κάποιος έλεγε “Ναι, δεν πρόκειται να σκάσουμε! Θα χορέψουμε και θα γιορτάσουμε και θα μοιράσουμε απλώς τα λεφτά σε αρχηγούς συμμοριών και μαύρους πολύ ανόητους για να ξέρουν ότι ληστεύουμε το μέλλον τους!” Αυτά τα σχόλια είναι γεμάτα φυλετικά στερεότυπα τόσο για το PNM όσο και για εκείνους που εμφανίζεται ότι υποστηρίζει. Ένας πληροφοριοδότης παρέφρασε το σλόγκαν του PNM στην προεκλογική εκστρατεία του 2007, από το “Αυτή είναι η χώρα του PNM” στο “Αυτή είναι η χώρα του CEPEP”, υπονοώντας ότι το κόμμα βρισκόταν στην εξουσία μόνο χάρη στο δυσλειτουργικό πρόγραμμα πατροναρίσματος.


Αποτελέσματα


Υπάρχουν δυο αναμενόμενα κατά κάποιο τρόπο αποτελέσματα αυτού του φυλετισμού. Πρώτον, τα αρνητικά στερεότυπα για τις κατώτερες τάξεις γενικά και για εκείνη των κατοίκων του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής ειδικά, αναπαράγονται και ενισχύονται. Δεύτερον, εξαιτίας αυτού του θεμελιακού φυλετισμού των πολιτικών κομμάτων, οι λύσεις στα προβλήματα που αναδεικνύονται μέσα από τις διαδικασίες διαφάνειας περιορίζονται στην απομάκρυνση του υπαίτιου πολιτικού κόμματος, στην περίπτωση αυτή του PNM, με το σκεπτικό ότι το κόμμα δεν πρέπει να είναι στην εξουσία λόγω της ειδικής σχέσης του με τους κατοίκους του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής και όχι απλώς επειδή το κόμμα ή οι πρακτικές του είναι διεφθαρμένα.


Υπάρχει επίσης μια τρίτη, ασταθής ακόμη συνέπεια, που λειτουργεί ενάντια στη διατήρηση μιας πολιτικής βασισμένης στον φυλετισμό αλλά ταυτόχρονα την ενισχύει. Η απογοήτευση με τα δυο “φυλετικά” κόμματα οδήγησε δυο φορές, το 1986 και ξανά το 2010, στην εκλογική νίκη παν-φυλετικών συνασπισμών που ισχυρίζονται ότι θα γεφυρώσουν τις διαιρέσεις ανάμεσα στις δυο κυρίαρχες φυλετικές ομάδες. Αυτές οι εκλογικές νίκες, η πρώτη περιορισμένης διάρκειας και η νίκη το 2010 του People’s Partnership (Λαϊκή Σύμπραξη) που είναι εδώ και λίγο καιρό στην κυβέρνηση, μπορεί να θεωρηθεί ότι ενεργούν ενάντια στις φυλετικές διαιρέσεις. Ή πιο συγκεκριμένα ότι αποτελούν αντίδραση στις διαδικασίες διαφάνειας στη διακυβέρνηση, οι οποίες μπορούν, όπως στην προαναφερόμενη έκθεση, να αναδείξουν πώς εμπλέκεται αυτή η φυλετική πολιτική με μια ανταποκρινόμενη και υπεύθυνη διαχείριση των δημοσίων αναγκών και πόρων. Πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι οι συνασπισμοί αυτοί εξαρτώνται από τις ίδιες φυλετικές διαιρέσεις τις οποίες επικρίνουν και που αποτελούν την ιδεολογική βάση στην οποία στηρίζεται η διεκδίκηση της εξουσίας. Οι συνασπισμοί αυτοί που και στις δυο περιπτώσεις προέκυψαν από τον προβληματισμό για τη διαφθορά και την φυλετική ευνοιοκρατία, δεν διατυπώνουν ένα μη φυλετικό πρότυπο υπηκοότητας και διακυβέρνησης, αλλά τοποθετούνται ενάντια σε ένα φυλετικό πρότυπο. Παραμένει να φανεί, όσο πλησιάζει η πρώτη επέτειος της νέας “μη φυλετικής” κυβέρησης, εάν αυτή η αντίδραση στις αποκαλύψεις των πρακτικών διαφάνειας, που είναι σχετικά καινούργιες όχι μόνο στο Τρινιντάντ αλλά σε ολόκληρη την Καραϊβική, θα μεταφραστεί σε μια νέα γλώσσα διακυβέρνησης βασισμένη στη δέσμευση για ένα μη φυλετικό πρότυπο λογοδοσίας και υπηκοότητας. Το βάθος αυτών των φυλετικών νοημάτων για τους κατοίκους του Τρινιντάντ δείχνει ότι, προς το παρόν τουλάχιστον, η διαφάνεια έχει βγάλει ρίζες αλλά οι ρίζες παραμένουν ρηχές.


Σημείωση

[1] Οι κατηγορίες “αφρικανικής” και “ινδικής” καταγωγής είναι συχνά ασαφείς. Πολύ συχνά άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως “ανάμικτοι” αναγνωρίζονται αποκλειστικά ως πολίτες του Τρινιντάντ με Αφρικανική καταγωγή.


Αναφορές

- Birth, Kevin. 1999. Any time is Trinidad Time: Social Meanings and Temporal Consciousness. Gainesville: University Press of Florida.

- Geer, Sacha. 2010. Conjuring and Avoiding the ‘Bad Man’: Narratives of Fear and Crime in Trinidad. Διδακτορική διατριβή. τμήμα Ανθρωπολογίας, McMaster University.

- Geer, Sacha. 2007. ‘Race Politics and History in a Contemporary Survey of Ethnographic Writing on Trinidad’. Nexus 20(1): 105-133.

- Khan, Aisha. 2004. Callaloo Nation: Metaphors of Race and Religious Identity among South Asians in Trinidad. Durham: Duke University Press.

- Khan, Aisha. 1993 ‘What is a ‘‘Spanish’’?: ambiguity and ‘‘mixed’’ ethnicity in Trinidad’, στο Trinidad Ethnicity, επ. K. Yelvington, University of Tennessee Press, Knoxville, Tenn.

- Munasinghe, Viranjini. 2002. ‘Nationalism in Hybrid Spaces: The Production of Impurity out of Purity’. American Ethnologist. 29(3): 663-692.

Μολονότι η τωρινή εστίαση των μίντια στο WikiLeaks έχει φέρει την έννοια της διαφάνειας στο προσκήνιο, η σημασία της στο πεδίο της εταιρικής διακυβέρνησης διακηρυχτεί εδώ και καιρό. Αν πάρουμε γεγονότα όπως η πετρελαϊκή καταστροφή Exxon/Valdez του 1989, η έκθεση της εργασίας σε κάτεργα με τη χρήση ρούχων με δημοφιλείς μάρκες όπως η Nike και η εκτέλεση του Ken Saro Wiwa και οκτώ ανθρώπων του Ογκόνι το 1995 επειδή διαμαρτυρήθηκαν για την περβαλλοντική υποβάθμιση που προκάλεσε η Shell Oil στο Δέλτα του Νίγηρος. Ως απάντηση σε τέτοια παραδείγματα εταιρικής αμέλειας, προωθήθηκε η έννοια της corporate social responsibility (CSR), της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, που θεωρείται συχνά ως αναγνώριση από την πλευρά των εταιριών ότι οι ευθύνες τους υπερβαίνουν τα κέρδη και περιλαμβάνουν τις τοπικές κοινότητες και το περιβάλλον κι ότι υπάρχει καλύτερη εγγύηση γι’ αυτές τθς ευθύνες μέσω ενός αυξημένου επίπεδου δημόσιου έλεγχου. Μολονότι η έννοια της CSR έχει αποσπάσει ένα ουσιαστικό επίπεδο υποστήριξης από την εταιρική κοινότητα, παραμένουν σημαντικά προβλήματα που γίνονται κατανοητά μέσα από έννοιες κλειδιά όπως η διαφάνεια, η οποία δημιουργεί μια ευρεία ανακολουθία μεταξύ των εταιρικών ισχυρισμών και της τοπικής πραγματικότητας, συνήθως σε μέρη που είναι μακριά από το δημόσιο βλέμμα.


Στο κρατίδιο της Ορίσσα, στην ανατολική Ινδία, υπογράφηκε το 2005 ένα μνημόνιο κατανόησης ανάμεσα στην κορεατική εταιρία εξόρυξης μεταλλευμάτων POSCO και την κρατική κυβέρνηση για μια επιχείρηση χάλυβα 12 δις δολαρίων, τη μεγαλύτερη άμεση ξένη επένδυση στην ιστορία της Ινδίας. Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη σχολή σκέψης που κυριαρχεί στην ινδική οικονομία, μετά τις μεταρρυθμίσεις στην ελεύθερη αγορά στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι το πρόγραμμα “θα φέρει ευημερία και ευμάρεια στο λαό της”. Παρομοίως, η POSCO ισχυρίζεται ότι έχει δεσμευτεί “να εργαστεί για την ευημερία του λαού της Ορίσσα”, υπογραμμίζοντας την πίστη της στην “αμοιβαία ανάπτυξη μαζί με τις κοινότητες και την κοινωνία, μέσω συνεχών πρωτοβουλιών εταιρικής κοινωνικής ευθύνης”. Πράγματι, με ένα ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης γύρω στο 8%, μια σταθερά αυξανόμενη καταναλωτική τάξη και τις ξένες επενδύσεις σε άνοδο, αυτό το είδος εταιρικής φιλική προς την οικονομία θαυματουργής εικόνας μεταδίδεται συνεχώς στα βραδυνά δελτία ειδήσεων και τις καθημερινές εφημερίδες σε όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας. “Η Ινδία ισορροπεί…για να αναδυθεί στην κορφή της ομάδας της παγκόσμιας οικονομικής υπερδύναμης μέχρι το 2030″, ανέφεραν οι Hindustan Times, το επίπεδο “εμπιστοσύνης ανάμεσα στους δημιουργούς πλούτου της χώρας είναι πολύ υψηλό”.


Πολύ λιγότερης προσοχής τυγχάνει, ωστόσο, η άλλη όψη αυτής της αρπακτικής οικονομικής δραστηριότητας, η πραγματικότητα των αγροτικών χωριών της Ινδίας όπου λαμβάνει χώρα η εκμετάλλευση των πόρων. Διάσπαρτοι στην ινδική ύπαιθρο βρίσκονται έξι θύλακες αντίστασης και αμφισβήτησης για την παρουσία των πολυεθνικών εξορυκτικών εταιριών και τον τρόπο με τον οποίον επιχειρούν. Ένας τέτοιος θύλακας είναι το Dhinkia Village, στην επαρχία Jagatsinghpur της Ορίσσα, όπου θα ξεκινήσει το πρόγραμμα της POSCO. Εδώ η τοπική κοινότητα έχει έναν μακρύ κατάλογο παραπόνων που δεν συνάδουν με την κυβερνητική και εταιρική εκδοχή για ανάπτυξη, μοντερνισμό και ευημερία. Πρωταρχική θέση σε αυτόν τον προβληματισμό έχει ο τρόπος με τον οποίον η τοπική γεωργική οικονομία, που βασίζεται στο ινδοκάρυδο, το ανακάρδιο και το ψάρι θα καταστραφεί εντελώς με την προώθηση του προγράμματος. Πράγματι, σύμφωνα με τον Sisir Mohapatra, αρχηγό του χωριού και επικεφαλής του κινήματος διαμαρτυρίας, αυτή η τοπική οικονομία φτάνει στα 50 κρορ ετησίως και διασφαλίζει θέσεις εργασίας για όλη την κοινότητα,[1] γεγονός που μοιάζουν να αγνοούν εντελώς η POSCO και η κρατική κυβέρνηση, εμμμένοντας στην απόφασή τους να εφαρμόσουν το δικό τους πρότυπο “ανάπτυξης”.


Το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα του συντρόφου/ συντονιστή ανάπτυξης που προβάλλει η POSCO και την τοπική καταστροφή και εκμετάλλευση που περιγράφει ο Mohapatra δείχνει ότι το παράδειγμα της CSR είναι σε μεγάλο βαθμό άνευ νοήματος σε ό,τι αφορά την ευθύνη των εταιριών στα βασικά ζητήματα της δικαιοσύνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μια τέτοια κατάσταση, υποστηρίζω, πηγάζει από τον τρόπο με τον οποίο η σημερινή έννοια της CSR δρα σε αυτό που λέγεται ʺθετική αναφοράʺ, όπου ζητείται από τις εταιρίες ή επιλέγουν οι ίδιες να τεκμηριώσουν απλώς την “ανάπτυξη” ή την “πρόοδό” τους χωρίς να είναι υποχρεωμένες να αποδείξουν τους ισχυρισμούς τους ή να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές πραγματικότητες που συνδέονται με τις επιχειρήσεις τους.[2] Μεμονωμένες εταιρίες όπως η POSCO έχουν καθιερώσει ένα σταθερό πρότυπο δέσμευσης με τη θετική διαδικασία αναφοράς, συνήθως μέσω της παραγωγής ιστότοπων φιλικών στον επενδυτή, ετήσιων “αναφορών βιωσιμότητας” και συνεντεύξεων τύπου. Πράγματι, επισκεπτόμενοι τον ιστότοπο της POSCO-India οι έξυπνοι επενδυτές του ίντερνετ που ερευνούν την εταιρία βρίσκουν μια γενναιόδωρη περιγραφή του προγράμματος που έχει σχεδιαστεί για την Ορίσσα. “Η POSCO-India εργάζεται συνεχώς για την καθιέρωση διαφανών διασυνδέσεων, διαρκούς εποπτείας και στήριξης για την ήπια εφαρμογή ευκολιών αποκατάστασης και επανεγκατάστασης” και “θα κάνει κάθε δυνατή προσπάθεια για να παράσχει στους ντόπιους που επηρεάζονται άμεσα και έμμεσα από το πρόγραμμα μια καλύτερη ζωή για αύριο”.


Η εύκολη πρόσβαση που δίνουν οι εταιρίες στα μέσα επικοινωνίας είναι σημαντική, καθώς επιτρέπουν σε ισχυρές εταιρίες όπως η POSCO να κάνουν επιθετικές εκστρατείες δημοσίων σχέσεων, σε μια προσπάθεια να έχουν την πρωτοβουλία στη μάχη της κοινής γνώμης. Ωστόσο, μια τέτοια διαδικασία αποκαλύπτει ότι η POSCO νοιάζεται να φαίνεται ότι κάνει καλό, αντί να δεσμεύεται ότι κάνει καλό. Αυτό είναι εμφανές σε σχέση με τα διαδικαστικά δικαιώματα των κοινοτήτων που επηρεάζονται, όπως η δυνατότητά τους να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ενώ η POSCO ισχυρίζεται πως “καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις” ο Sisir Mohapatra τονίζει ότι το μνημονιο κατανόησης του 2005 υπογράφηκε πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε διαβούλευση με την τοπική κοινότητα.[3] Καθώς τους στέρησαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν επισήμως στη διαδικασία, χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους σε μια προσπάθεια να ακουστούν οι φωνές τους και, μεταξύ άλλων, κατάφεραν να εμποδίσουν την είσοδο οποιουδήποτε επίσημου της POSCO σε τρία από τα εννιά χωριά που μετέχουν στο πρόγραμμα.[4] Σε αντίδραση σε αυτές τις δημόσιες διαμαρτυρίες, η κυβέρνηση έστειλε τουλάχιστον τρεις φορές παραστρατιωτικές δυνάμεις ή αστυνομικούς για να εκφοβίσουν, να παρενοχλήσουν και να επιτεθούν στους διαδηλωτές και τον Μάιο του 2010 άνοιξε πυρ εναντίον μιας ειρηνικής διαδήλωσης, τραυματίζοντας περισσότερους από 200 ανθρώπους.[5] Τον Νοέμβριο του 2010, δυο χωρικοί έδειξαν τις πληγές που είχαν στην πλάτη και το μέτωπο και μίλησαν για τις απειλές, την παρενόχληση και τον εκφοβισμό που υπέστησαν τη νύχτα εξαιτίας της αντίθεσής τους στο πρόγραμμα.[6] Ερωτηθείς κατά πόσον η POSCO επιθυμεί να εργάζεται για μια κυβέρνηση που χρησιμοποιεί βία στους πολίτες της απλώς και μόνο επειδή ασκούν το δημοκρατικό δικαίωμά τους να διαμαρτύρονται, ο Γενικός Διευθυντής Ανθρώπινων Πόρων, Διοίκησης, Επανεγκατάστασης και Αποκατάστασης της POSCO δεν έδειξε να προβληματίζεται και ισχυρίστηκε ότι η “κυβέρνηση ενήργησε με τη μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης”.[7]


Παρομοίως, ο ισχυρισμός της POSCO ότι βοηθά τις συγκεκριμένες κοινότητες να αποκτήσουν μια “καλύτερη ζωή αύριο” αμφισβητήθηκε από τους τοπικούς ηγέτες και πολλές διεθνείς μη κυβερνητικές και ερευνητικές οργανώσεις. Για παράδειγμα, το Mining Zone People’s Solidarity Group (MZPSG), Ομάδα Αλληλεγγύης στους Ανθρώπους της Εξορυκτικής Ζώνης, έδωσε έμφαση στο γεγονός ότι 22.000 άνθρωποι πρόκειται να εκτοπιστούν εξαιτίας του προγράμματος.[8] Σε αντίθεση με τα γενναιόδωρα φορολογικά κίνητρα και τις επιδοτήσεις νερού που υποσχέθηκε στην POSCO, η κυβέρνηση πρότεινε σ’ εκείνους που πρόκειται να εκτοπιστούν την εφάπαξ πληρωμή περίπου του ενός τετάρτου από τα ετήσια κέρδη τους από την καλλιέργεια ινδοκάρυδου.[9] Δεν υπάρχει όμως καμιά αναφορά στα έγγραφα για αποζημιώσεις των 20.000-25.000 ανθρώπων που βασίζονται στα νερά για ψάρεμα που θα χαθούν.[10] Επιπλέον, η POSCO ισχυρίστηκε ότι το πρόγραμμα θα παράσχει 48.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας κάθε χρόνο, ωστόσο η αναφορά της MZPSG τονίζει ότι ο αριθμός αυτός είναι πολύ υπερβολικός κι ότι ακόμη κι αν ήταν ακριβής δεν θα μπορούσε να αντισταθμίσει τον αριθμό εκείνων που η διαβίωσή τους θα καταστραφεί από το πρόγραμμα.[11] Πράγματι, ακόμη και οι θέσεις εργασίας που θα είναι διαθέσιμες, θα απαιτούν δεξιότητες, εμπειρία και προσόντα που πολλές από τις κοινότητες αυτές δεν έχουν, πράγμα που σημαίνει ότι οι περισσότερες από αυτές τις θέσεις εργασίας θα δοθούν σε ξένο προσωπικό.[12]


Όπως δείχνουν αυτά τα παραδείγματα, η τρέχουσα έννοια της CSR μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική σε ό,τι αφορά τη δημιουργία μιας θετικής εταιρικής εικόνας, έχει κάνει όμως ελάχιστα πράγματα για τη βελτίωση της επιχειρηματικής ηθικής. Πράγματι, μια ανάλυση για το πώς αντιλαμβάνονται οι επιχειρηματικές κοινότητες την έννοια της CSR αποκαλύπτει πως δεν την έχουν καλωσορίσει και επευφημίσει για τις ηθικές εφαρμογές της, αλλά για την ικανότητά της να προστατεύει και ενδεχομένως να βελτιώνει τη θέση τους στην αγορά. Για παράδειγμα, το World Business Council for Sustainable Development (WBCSD), αρνείται να παράσχει έναν γενικό ορισμό της CSR, παρέχει όμως επτά κεντρικές αξίες που πιστεύει ότι αποτελούν την πρακτική της CSR, συμπεριλαμβανομένων των “ανθρώπινων δικαιωμάτων, δικαιωμάτων των εργαζομένων, περιβαλλοντικής προστασίας, κοινοτικής συμμετοχής, σχέσεις προμήθειας, εποπτείας και δικαιωμάτων των μερών”. Είναι σημαντικό ωστόσο ότι καθιστά σαφές πως συνιστάται στις επιχειρήσεις να ανταποκρίνονται σε αυτά τα ζητήματα, καθώς διαφορετικά μπορούν να οδηγηθούν σε αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα όπως “μποϋκοτάζ των καταναλωτών, πρόσθετες δαπάνες για την επανόρθωση παλιών σφαλμάτων, εμπόδια στη συγκέντρωση χρημάτων και στις ασφάλειες (και) επιθέσεις σε σταθερά περιουσιακά στοιχεία όπως γεωργικές εκτάσεις και κτίρια”.


Δίνοντας αλλού την έμφαση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ορίσει την CSR ως “έννοια σύμφωνα με την οποία οι εταιρίες εντάσσουν κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες στις επιχειρήσεις τους και στη διασύνδεσή τους με τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη σε εθελοντική βάση”. Η συμπερίληψη του εθελοντισμού σε αυτό τον ορισμό είναι καίρια, καθώς αναφέρεται στη σταθερή εταιρική αντίσταση στην εξέλιξη της νομοθεσίας που η επιχειρηματική κοινότητα βλέπει ως περικοπή στην ικανότητά της να δημιουργήσει μέγιστα κέρδη. Πράγματι, αυτή η αντίσταση έχει εδώ και καιρό ενισχύσει το πρότυπο της CSR, όπως δείχνει το επιχείρημα των προγραμμάτων εξόρυξης, ορυκτών και βιώσιμης ανάπτυξης, Mining, Minerals and Sustainable Development (MMSD), ότι οι εταιρίες μπορούν να δημιουργήσουν καλύτερους συνεταιρισμούς εκτός των κυβερνητικών κανονισμών, που προσφέρουν καλύτερα αποτελέσματα σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον.


Ένα προσωρινό στρατόπεδο που οργανώθηκε και κατασκευάστηκε από την POSCO και βρίσκεται ακριβώς έξω από το Dhinkia Village, αμφισβητεί ευθέως αυτή την υπόθεση του προγράμματος MMSD. Εδώ, μια ομάδα χωρικών που εκδιώχτηκαν από τον Sisir Mohapatra και τους υποστηρικτές του επειδή υποστήριξαν την εταιρία και το πρόγραμμά της, ζουν σε καταλύμματα που τους παρέχει η POSCO. Σε αντάλλαγμα των σπιτιών και της διαβίωσής τους, αυτά τα μέλη της κοινότητας δέχτηκαν τις αποζημιώσεις που τους πρόσφερε η POSCO, όπως μεταξύ άλλων στέγη και υπόσχεση για απασχόληση με την έναρξη του προγράμματος.[13] Η επίσκεψή μου στο στρατόπεδο αποκάλυψε ωστόσο ότι η στέγη που παρέχει η POSCO είναι μικρές καλύβες, οι περισσότερες με τρύπες και διαρροές στη στέγη. Πουθενά στις εγκαταστάσεις δεν έχει προβλεφτεί περίθαλψη ή εκπαίδευση για τα 70 παιδιά που ζουν εκεί, παρά τις υποσχέσεις πως θα υπήρχε σχολείο και δάσκαλος.[14]


Πέρα απ’ αυτό το συγκεκριμένο παράδειγμα, όμως, παραμένουν σοβαρά ερωτήματα για την ικανότητα των συνεταιρισμών και των διαπραγματεύσεων ʺεκτός κυβερνητικών κανονισμώνʺ να επιτυγχάνουν ένα δίκαιο αποτέλεσμα για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου γίνεται πραγματική διαπραγμάτευση, μια τέτοια προσέγγιση στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι εγγενώς προβληματική, καθώς θέτει σε αμφισβήτηση και περιθωριοποιεί αυτά τα δικαιώματα, λέγοντας ότι μπορούν να τροποποιηθούν εάν η τιμή είναι καλή. Ο ισχυρισμός ότι οι τοπικές κοινότητες και συνεταρισμοί μπορούν να φτάσουν σε αμοιβαία αποδεκτά συμπεράσματα μέσω επικοινωνίας και όχι μέσω κυβερνητικής απόφασης εμπεριέχει την υπόθεση ότι όλα τα μέρη θα έχουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ίσο επίπεδο εξουσίας και γνώσης. Η υπόθεση αυτή τίθεται εύκολα σε αμφιβήτηση στην περίπτωση της POSCO, όπου η πρώτη δημόσια ακρόαση για το πρόγραμμα έγινε περίπου δυο χρόνια μετά την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης.[15] Επιπλέον, η τοποθεσία που επιλέχτηκε γι’ αυτή την ακρόαση ήταν ένα χωριό 15-20 μακριά από τις κοινότητες που πρόκειται να επηρεαστούν, πράγμα που σημαίνει ότι όποιος ήθελε να πάει έπρεπε να χάσει ένα μεροκάματο σε χρόνο μεταφοράς και κόστη.[16]


Για να διορθωθούν τα ζητήματα που αναλύσαμε πιο πάνω, ο Timothy Clark πρότεινε να στρέψει η διεθνής κοινότητα το ενδιαφέρον της στην ιδέα μιας Εταιρικής Κοινωνικής Ανευθυνότητας (Corporate Social Irresponsibility- CsiR), όπου οι εταιρίες θα υποχρεώνονται να τεκμηριώνουν όχι αυτά που έχουν κάνει αλλά αυτά που δεν έχουν κάνει.[17] Αντί να διευκολύνει τον τρέχοντα και συχνά απατηλό εταιρικό κομπασμό που επιτυγχάνεται εύκολα από οποιαδήποτε λογική ομάδα μάρκετινγκ, η CsiR επικεντρώνεται στις επιζήμιες αλλά αντιμετωπίσιμες πτυχές της επιχειρηματικής συμπεριφοράς, ακολουθώντας μια προσέγγιση του τύπου ʺκάνε ζημιάʺ που απαιτεί εταιρικές εγγυήσεις ότι τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα θα γίνουν δεκτά. Είναι σημαντικό ότι μια τέτοια προσέγγιση καθιστά αυτά τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα αδιαπραγμάτευτα, ανεξάρτητα από τον αριθμό των εταιρικών διεκδικήσεων και κινήτρων.


Εφαρμοσμένη στο πρόγραμμα της POSCO, μια μεταστροφή προς την CsiR θα έστρεφε την προσοχή της διεθνούς κοινότητας από τις ʺεκθέσεις βιωσιμότηταςʺ της POSCO στα πιο βασικά ζητήματα του εκτοπισμού, της φτώχιας και της συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι ισχυρισμοί για τη δημιουργία 47.000 θέσεων εργασιών θα έχαναν τη νομιμοποίηση τους, εκτός κι αν είχε εξασφαλιστεί η βιώσιμη διαβίωση κάθε μέλους της κοινότητας του Dhinkia Village. Παρομοίως, το επιχείρημα της POSCO ότι καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις θα ετίθετο σε αμφισβήτηση, εκτός κι αν αποδείκνυε ότι έχει δρομολογήσει διαδικασίες πραγματικής διαβούλευσης κι ότι οι απόψεις της κοινότητας έχουν καταγραφεί με ακρίβεια, έχουν αποτιμηθεί και μεταφερθεί στις αρχές λήψης αποφάσεων. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η CsiR ρίχνειεπιτυχώς το μπαλάκι στις εταιρίες να αποδείξουν την ηθική πρακτική τους, αντί να πρέπει οι τοπικές κοινότητες να αποδείξουν πώς τα ανθρώπινα δικαιώματά τους παραβιάστηκαν. Θα χρειαστεί κάποιο διάστημα βέβαια μέχρι αυτή η αλλαγή να ισοφαρίσει τη διαφορά εξουσίας ανάμεσα στις εταιρίες και τις τοπικές κοινότητες σε ό,τι αφορά τα προγράμματα. Η απουσία διαδικασίας πραγματικής διαβούλευσης, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη αίσθηση ότι οι διαματυρίες αγνοούνται εντελώς και η αντίθεση της τοπικής κοινότητας, που πηγάζει από την απογοήτευση, μπορεί να εξελιχθεί σε ένοπλη διαμάχη εάν αυτά τα ζητήματα δεν αντιμετωπιστούν- όπως συμβαίνει στη διαμάχη Maoist/Naxalite που μαίνεται σε αυτό το μέρος της Ινδίας για βασικά ζητήματα αδικίας που συνδέονται συχνά με την εταιρική δραστηριότητα. Πράγματι, αυτή η αίσθηση απογοήτευσης και θυμού μπορεί να αποδοθεί κατά κάποιο τρόπο στην ευκολία με την οποία το τρέχον παράδειγμα CSR αψηφά ή θάβει γνήσιες τοπικές ανησυχίες.


Σημειώσεις

[1] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[2] Clark, Timothy, S, What CSR is not: Corporate Social Irresponsibility (George Washington University, Ιούνιος 2008).

[3] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[4] Οπ.π.

[5] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal: The POSCO India Story, σ. 2, στο http://miningzone.org/campaigns/posco/iron-and-steal

[6] Swain, Rjay & Das, Bhagaban, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[7] Mahapatra, Saroj, POSCO India, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[8] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 6.

[9] Οπ.π., σσ. i-ii.

[10] Οπ.π., σ. ii.

[11] Οπ.π., σσ. 40-47.

[12] Οπ.π., σ. 11.

[13] Mohanty, Prafula, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[14]Muduli, Prahlad, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[15] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 5.

[16] Οπ.π., σ. 5.

[17] Clark, What CSR is not.


Ο Αλέξανδρος Μελίδης είναι Πολιτικός Επιστήμονας

O Πρόδρομος Τσιαβός έχει εκτεταμένη εμπειρία ως σύμβουλος σε θέματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας, Τηλεπικοινωνιών, Πληροφοριακών Συστημάτων και Καινοτομίας τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον ιδιωτικό χώρο.

Η “κατάρα των φυσικών πόρων” είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αποτυχία των χωρών που είναι πλούσιες σε πόρους να ωφεληθούν από τον φυσικό πλούτο τους (Sachs and Warner, 1997). Eίναι κάτι πολύ ορατό στην Αφρική, όπου η Αγκόλα, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Σουδάν σπαράσσονται από εμφύλια διαμάχη (Humphreys κ.α., 2007), όπως επίσης στη Νιγηρία, που μολονότι είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στην Αφρική και κατατάσσεται στην έκτη θέση μεταξύ των χωρών παραγωγών πετρελαίου στον κόσμο (OPEC, 2011), αδυνατεί, εξαιτίας της ενδημικής διαφθοράς, να παράσχει κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη στους περισσότερους από τους πολίτες της (Gylafson, 2001). Η “κατάρα των πόρων” είναι ένα περίπλοκο φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από δυο διαστάσεις: την οικονομική και την πολιτική (Stiglitz, 2002). Η οικονομική, που αναφέρεται και ως “ολλανδική ασθένεια”, οφείλεται στην υψηλή νομισματική αξιολόγηση που επιδρά αρνητικά στις άλλες εξαγωγικές βιομηχανίες, ενώ η πολιτική είναι αποτέλεσμα της ανεπάρκειας των θεσμικών παραγόντων που οδηγεί σε υψηλά επίπεδα διαφθοράς και κερδοσκοπίας. Σύμφωνα με τις σχετικές μελέτες, η κατάρα είναι πρωταρχικά πολιτικό και όχι οικονομικό φαινόμενο (Auty, 1993, Karl, 2007, Bracking, 2009).


Ένα παράδειγμα για τις προσπάθειες που έχουν γίνει για την αντιμετώπιση της “κατάρας των πόρων” αποτελεί η EITI ( Extractive Industries Transparency Initiative) Πρωτοβουλία Διαφάνειας για τις Εξορυκτικές Βιομηχανίες) η οποία ιδρύθηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα και χώρες χορηγούς το 2002. Στόχος της EITI είναι να καταπολεμήσει την πολιτική διάσταση της “κατάρας των πόρων” μέσω της αυξημένης διαφάνειας των εσόδων στους εξορυκτικούς τομείς (EITI, 2008). Μολονότι αυτή η προσέγγιση επιδιώκει να αυξήσει τη λογοδοσία των κυβερνήσεων έναντι των πολιτών τους, όπως και να στηριχθεί στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών [Civil Society Organisations- CSOs], (EITI, 2008), διάφοροι περιορισμοί παρεμποδίζουν την παροχή των όσων υπόσχεται. Σε αυτό εστιάζει αυτό το άρθρο, με τη διερεύνηση μιας ευρύτερης προσέγγισης για την πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων. Εξετάζεται επίσης η λειτουργία της ΕΙΤΙ και ακολουθεί μια κριτική αποτίμηση της προσέγγισής της για αυξημένη διαφάνεια στον εξορυκτικό τομέα. Ως συμπέρασμα, παρατίθενται συστάσεις για το πώς η ΕΙΤΙ μπορεί να ενισχύσει το ρόλο της, προκειμένου να μπορέσουν οι πολίτες να αποσπάσουν μεγαλύτερα οφέλη από τον φυσικό τους πλούτο.


Η πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων


Οι Humphrey κ.α. (2007) εφαρμόζουν το πλαίσιο εντολέα-εντολοδόχου της θεσμικής οικονομίας για την ανάλυση των ενδιαφερόμενων μερών στον εξορυκτικό τομέα και για το πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αποδίδουν την πολιτική πτυχή της κατάρας σε τρία είδη ασυμμετριών: δομή, πληροφόρηση και διαπραγματευτική ισχύς όπως φαίνεται στην Εικόνα 1. Οι εντολείς είναι οι πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών (σύμφωνα με την σύγχρονη πολιτική θεωρία που τους καθιστά κάτοχους των φυσικών πόρων της χώρας τους),[1] όπως και οι κάτοχοι/μέτοχοι των εξορυκτικών εταιριών, ενώ οι εντολοδόχοι είναι τα κράτη και οι εταιρίες.

Πηγή: Από Olcer, 2009, σ.33


Οι Humphreys κ.α. (2007) ισχυρίζονται ότι η ασύμμετρη πληροφόρηση μεταξύ εντολέων και εντολοδόχων δημιουργεί πρόβλημα στον τομέα, καθώς οι εντολοδόχοι μπορούν να επιλέξουν να μην υπηρετήσουν πιστά τα συμφέροντα των εντολέων. Σε συνδυασμό με την ύπαρξη ασύμμετρης δομής ανάμεσα στα τέσσερα ενδιαφερόμενα μέρη, αυτό εξηγεί γιατί οι κυβερνήσεις που είναι πλούσιες σε πόρους πέφτουν στην παγίδα της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας. Ενώ οι εξορυκτικές εταιρίες ενεργούν για να ευχαριστήσουν τους κατόχους τους μέσω μεγιστοποίησης του κέρδους, οι κυβερνήσεις από την άλλη πλευρά δεν οφείλουν υποταγή παρά μόνο στον εαυτό τους. Πρώτον και κύριον, οι περισσότερες δεν μαζεύουν φόρους από το λαό (Asiedu, 2006) και αντ’ αυτού εξαρτώνται από τα έσοδα των εταιριών. Έτσι εξηγείται γιατί αυτές οι κυβερνήσεις φτάνουν στα άκρα προκειμένου να παραμείνουν στην εξουσία. Δεύτερον, εξαιτίας της χαμηλής διαπραγματευτικής ισχύος τους, είναι πιο δεκτικές στη δωροδοκία προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα ( Bracking, 2009). Το αποτέλεσμα είναι η απουσία λογοδοσίας στους πολίτες τους, πράγμα που τους επιτρέπει να δαπανούν τα έσοδα από τους πόρους με τρόπους που δεν είναι αναγκαστικά επωφελείς για την κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη. Στην Ανγκόλα, για παράδειγμα, περισσότερα από 4 δις δολάρια από τα κρατικά έσοδα από το πετρέλαιο “εξαφανίστηκαν” μεταξύ 1997 και 2002 (ΤΙ, 2008), ενώ στη Νιγηρία, παρά το γεγονός ότι το καθαρό εισόδημά της από τις εξαγωγές πετρελαίου κυμαίνεται γύρω στα 411 δολάρια κατά κεφαλή, το 70% του πληθυσμού ζει με λιγότερο από ένα δολάριο τη μέρα ( PWYP, 2006)


Οφέλη από το EITI


Αυξάνοντας τη διαφάνεια, η EITI επιδιώκει να αναδομήσει τη σχέση εντολέα εντολοδόχου στους εξορυκτικούς τομείς μειώνοντας τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (εικόνα 1), προκειμένου να ελαχιστοποιήσει τις ευκαιρίες για διαφθορά και κερδοσκοπία. Παρόλο που υπάρχουν κι άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες, η EITI έχει εξουσιοδοτηθεί να παίξει καίριο ρόλο για να κατευθύνει την προσοχή της διεθνούς κοινότητας στον εξορυκτικό τομέα (Olcer, 2009).[2] Η Εικόνα 2 δείχνει πώς λειτουργεί η ΕΙΤΙ. Με βάση την εθελοντική συμμετοχή, οι κυβερνήσεις και οι εξορυκτικές εταιρίες ενθαρρύνονται να γνωστοποιήσουν πληροφόρηση, η οποία παίρνει αργότερα τη μορφή αναφοράς από έναν ανεξάρτητο διαχειριστή, υπό την εποπτεία πολυμερούς ομάδας. Στη συνέχεια, η αναφορά δημοσιοποιείται, δίνοντας έναυσμα για διάλογο και επιτρέποντας στις εθνικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να καταστήσουν τις κυβερνήσεις τους υπεύθυνες για τυχόν ανακολουθίες (ΕΙΤΙ, 2008).

Πηγή: Olcer, 2009, σ. 14


Υπάρχουν δυο κατηγορίες χωρών που υπόκεινται στην ΕΙΤΙ: οι υποψήφιες και οι συμμορφούμενες χώρες. Μέχρι σήμερα υπάρχουν 27 υποψήφιες χώρες που πληρούν τα τέσσερα κριτήρια για το στάδιο της υπογραφής: (1) τη δέσμευση ότι θα εφαρμόσουν την ΕΙΤΙ, (ΙΙ) ότι θα συνεργαστούν με την κοινωνία των πολιτών και τον ιδιωτικό τομέα, (ΙΙΙ) ότι θα ορίσουν ένα άτομο που θα ηγηθεί της εφαρμογής της και (IV) ότι θα καταρτίσουν ένα σχέδιο εργασίας σε συμφωνία με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Αργότερα, αφού εφαρμόσουν πλήρως την ΕΙΤΙ, δημοσιεύσουν και διανείμουν τις αναφορές τους, μπορούν να προαχθούν σε συμμορφούμενες χώρες (5 ως το 2011).[3] Οι χώρες μπορούν να ωφεληθούν από την ΕΙΤΙ μέσω: της μείωσης της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας, βελτιώνοντας έτσι την πρόσβασή τους στα κεφάλαια, προσελκύοντας περισσότερες ξένες επενδύσεις και ενισχύοντας τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (Olcer, 2009). Καθώς η συμμετοχή της πρώτης από τις πέντε συμμορφούμενες χώρες επικυρώθηκε μόλις το 2009, είναι ακόμη νωρίς για να αποτιμηθεί πλήρως το αποτέλεσμα της ΕΙΤΙ σε σχέση με αυτά τα οφέλη. Μπορούμε ωστόσο να αναλύσουμε την προσέγγισή της σε σχέση με την ʺκατάρα των πόρωνʺ και να αποτιμήσουμε τους περιορισμούς που ενδέχεται να την εμποδίζουν να εκπληρώνει πλήρως τις υποσχέσεις την απέναντι στους πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών.


Περιορισμοί στην προσέγγιση της ΕΙΤΙ


Περιορισμένη και κακής ποιότητας πληροφόρηση


Η κύρια προσέγγιση της ΕΙΤΙ προκειμένου να αμβλύνει την επίδραση της “κατάρας των πόρων” εστιάζεται στην αυξημένη πληροφόρηση για τα κρατικά έσοδα από τις εξορυκτικές βιομηχανίες. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή είναι περιορισμένη, καθώς αντιμετωπίζει απλώς τις ασυμμετρίες πληροφόρησης σε μια πτυχή της αλυσίδας αξίας της εξόρυξης (Kolstad and Wiig 2008). Όπως δείχνει η Εικόνα 3, η ΕΙΤΙ επιχειρεί να ρίξει φως στη συλλογή των εσόδων, αλλά αδυνατεί να αποσπάσει πληροφορίες για τα προηγούμενα και επόμενα στάδια. Δεδομένου ότι οι δραστηριότητες διαφθοράς στην ανάθεση συμβολαίων ( Global Witness, 2008) και η απουσία λογοδοσίας για τις δημόσιες δαπάνες συνεχίζονται, αυτή η πληροφόρηση είναι ζωτική για τους πολίτες, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Νιγηρία όπου η πλειονότητα των πόρων που συρρέουν στην κυβέρνηση δαπανώνται σε “δαπανηρές” δημόσιες επενδύσεις όπως η συγκρότηση προωθημένων στρατιωτικών δυνάμεων ή η εξουδετέρωση αντιπολιτευτικών κινημάτων (Sala-i-Martin and Subramanian, 2003). Οι Robinson κ.α.(2006) δίνουν έμφαση στη λογοδοσία των κυβερνήσεων σε σχέση με τη χρήση των δημόσιων πόρων, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί κλειδί για την αποφυγή της “κατάρας των πόρων”, ένα πεδίο στο οποίο δεν εστιάζει η ΕΙΤΙ.

Πηγή: Alba, 2006, όπως αναφέρεται στους Kolstad & Wiig, 2008, σ. 528


Επιπρόσθετα, λόγω της περιπλοκότητας των διαδικασιών οικονομικής ροής που σχετίζονται με τον εξορυκτικό τομέα, εκτιμάται ότι η πληροφόρηση στις αναφορές του ΕΙΤΙ πάσχει από πλευράς ποιότητας και συνέχειας (Kolstad and Wiig 2008). Το γεγονός ότι πολλές κρατικές οντότητες όπως οι φορολογικές και ρυθμιστικές αρχές, καθώς και οι ημικυβερνητικές οργανώσεις, λαμβάνουν αμοιβές σε διάφορες μορφές (φόρους, δικαιώματα, μπόνους, μερίσματα και μισθώματα) καθιστά τη διαδικασία της τεκμηρίωσης εξαιρετικά δύσκολη (Olcer, 2009). Η ΕΙΤΙ απαιτεί απλώς οι υλικές καταβολές μεταξύ των δυο μερών (Εικόνα 1) να δημοσιοποιούνται και στο μέτρο που τα ποσά είναι σύμφωνα, δεν έχει σημασία εάν τα ποσά που αναφέρθηκαν είναι ακριβή (ibid). Στη Νιγηρία, ο διαχειριστής ανέφερε ανακολουθίες στις διεκδικούμενες καταβολές εταιριών προς την Κεντρική τράπεζα, τις οποίες η τράπεζα δεν είχε καταγράψει ότι έλαβε. Αυτό αποδόθηκε σε λογιστικές διαφορές και δεν ζητήθηκε περαιτέρω έρευνα ( Παγκόσμια Τράπεζα, 2008), πράγμα που σημαίνει συνέχιση της αδιαφάνειας στον τομέα παρά τις προσπάθειες της ΕΙΤΙ.


Ανεπαρκής λογοδοσία


Η ένταξη στην ΕΙΤΙ είναι εθελοντική κι έτσι είναι στη διακριτική ευχέρεια των κυβερνήσεων που την υποστηρίζουν και των εξορυκτικών βιομηχανιών εάν και, σε ένα βαθμό πώς, θα υιοθετήσουν τις αρχές της. Όσο οι διεφθαρμένοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι ή άλλα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν συμφέρον να μην προωθούν τη διαφάνεια, η διεύρυνση της ΕΙΤΙ με περισσότερα μέλη και η εφαρμογή της θα εξακολουθήσουν να αποτελούν πρόκληση (Collier, 2008). Σ’ αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στη διαφάνεια και τη λογοδοσία προκειμενου να διερευνήσουμε αυτό το θέμα περαιτέρω. Σύμφωνα με τον Shedler (1999), η λογοδοσία έχει τρεις διαστάσεις: την παροχή πληροφοριών σε σχέση με πράξεις και αποφάσεις, την αιτιολόγησή τους και την προσφυγή σε κυρώσεις σε περίπτωση κακοδιαχείρισης. Η ΕΙΤΙ όμως πληροί μόνο δυο από αυτές, την πρώτη μέσω της προώθησης της διαφάνειας και τη δεύτερη μέσω της εποπτείας από πολυμερείς ομάδες (Εικόνα 2). Δεν αντιμετωπίζει ούτε παρέχει μηχανισμούς εφαρμογής, πράγμα που αναμφίβολα υπονομεύει τη δυνατότητα των πολιτών να έχουν υπόλογες κυβερνήσεις.


Ως εναλλακτική μορφή λογοδοσίας, η ΕΙΤΙ προϋποθέτει την ύπαρξη ισχυρών και αποτελεσματικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες που εφαρμόζεται, οι οποίες να μπορούν να αποτιμήσουν και να εξετάσουν εξονυχιστικά τους αριθμούς που παρουσιάζονται στις αναφορές (παρόλο που η πληροφόρηση είναι περιορισμένη). Προϋποθέτει επίσης ότι αυτές κατανοούν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα και κινητοποιούνται όταν υπάρχουν ανακολουθίες (Aaronson, 2008). Η υπόθεση αυτή απέχει από την πραγματικότητα, καθώς ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών για ακτιβισμό σε θέματα διαφθοράς και διαφάνειας μοιάζει να είναι ανύπαρκτος στις περισσότερες χώρες που είναι πλούσιες σε ορυκτά (PWYP, 2006). Σε μια έρευνα για 14 από τις 38 εταιρίες που υποστηρίζουν την ΕΙΤΙ, δέκα ανέφεραν ότι επιχειρούσαν σε χώρες όπου γίνονταν συλλήψεις στην κοινωνία των πολιτών ή που αντιμετώπιζε εμπόδια σε σχέση με το επίπεδο συμμετοχής της (Aaronson, 2008). Για να επανέλθουμε για άλλη μια φορά στη Νιγηρία, αυτό έγινε εμφανές όταν ο Nuhu Ribadu, επικεφαλής της Επιτροπής Οικονομικού και Χρηματοοικονομικού Εγκλήματος ( Economic and Financial Crimes Commission- EFCC) υποχρεώθηκε σε παραίτηση, μετά το ρόλο που έπαιξε η EFCC στη σύλληψη πολλών κυβερνητών (Economist, 5 Ιανουαρίου 2008).


Ακόμη κι εκεί όπου η συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, όπως αυτή απαιτείται από τη διαδικασία επικύρωσης της ΕΙΤΙ, μοιάζει επιτυχής, ο ρόλος τους είναι ουσιαστικά περιορισμένος από τη στιγμή που οι πολυμερείες ομάδες διορίζονται από την κυβέρνηση (ΕΙΤΙ, 2006). Κατά συνέπεια, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δεν εκπροσωπούν πλέον το λαό και αντ’ αυτού επεκτείνουν τον βραχίονα των διεφθαρμένων κυβερνήσεων ( Olcer, 2009). Όλοι αυτοί οι παράγοντες αποδυναμώνουν την ικανότητα της ΕΙΤΙ να μειώσει τη διαφθορά στον εξορυκτικό τομέα, καθώς οι κυβερνήσεις συμμετέχουν εθελοντικά σ’ αυτήν και παρόλα αυτά κάνουν μικρή πρόοδο σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της “κατάρας των πόρων”, λόγω ανεπαρκών μηχανισμών εφαρμογής. Σε αυτή την περίπτωση, όπως γράφει ο Collier (2008), η ΕΙΤΙ κινδυνεύει να είναι ένα ξεδοντιασμένο εργαλείο διαφάνειας, από το οποίο απουσιάζει η πλήρης λογοδοσία.


Συμπέρασμα και συστάσεις


Δεδομένου ότι περίπου το ένα τρίτο των φτωχών του κόσμου ζουν σε εξαρτώμενες από ορυκτά χώρες (Ross, 2003), πρωτοβουλίες όπως η ΕΙΤΙ αποτελούν ένα καίριο βήμα για την αντιμετώπιση της ασσυμετρίας πληροφόρησης ανάμεσα στους πολίτες και τις κυβερνήσεις τους σε ό,τι αφορά τους εξορυκτικούς τομείς.. Ωστόσο, όπως ήδη είπαμε, η αυξημένη πληροφόρηση, ιδίως όταν περιορίζεται σε ένα πεδίο της αλυσίδας αξίας και της λείπει η ποιότητα και η συνέχεια, ενδέχεται να μην μπορέσει να εξουδετερώσει τη διαφθορά από τον τομέα. Για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να γίνει πιο αυστηρή στους ορισμούς και την πληροφόρηση που γνωστοποιούνται στις αναφορές που κάνει μια χώρα. Επιπρόσθετα, για να είναι η πληροφόρηση χρήσιμη, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να ενισχύσει το επίπεδο στο οποίο οι πολίτες μπορούν να υποχρεώνουν τις κυβερνήσεις τους σε λογοδοσία. Αυτό θα μπορούσε να γίνει είτε με την επιβολή αποτελεσματικών μηχανισμών κυρώσεων ή με τη διασύνδεση με αξιόπιστους δικαστικούς θεσμούς. Επιπλέον μπορεί να συνεχίσει να ενδυναμώνει τη θέση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών μέσω αυξημένης εκπαίδευσης, έτσι ώστε να μπορούν να κατανοήσουν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα. Ωστόσο, ακόμη κι αν η ΕΙΤΙ λειτουργεί τέλεια, δεν μπορεί να έχει το ρόλο μαγικού ραβδιού που μπορεί να αμβλύνει την “κατάρα των πόρων” απ’ τη στιγμή που αντιμετωπίζει μόνο τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (Εικόνα 1) και δεν επιλύει την ανεπαρκή διαπραγματευτική ισχύ των πλούσιων σε ορυκτά χωρών σε σχέση με τις εταιρίες εξόρυξης ή την ολλανδική ασθένεια (Collier, 2008 – Bracking, 2009). Συνεχίζοντας αυτή τη συζήτηση, προκειμένου οι πλούσιοι σε πόρους πολίτες να αποκτήσουν περισσότερα οφέλη, η ΕΙΤΙ δεν πρέπει μόνο να ενθαρρύνει περισσότερες χώρες και εταιρίες να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τις αρχές της, αλλά με δεδομένη την περιπλοκότητα της “κατάρας των πόρων” να αναζητήσει τρόπους για την ενσωμάτωση και άλλων μεταρρυθμίσεων.


Σημειώσεις

[1] Η κατοχή των φυσικών πόρων είναι χαρακτηριστικό κυριαρχίας, που σύμφωνα με τη σύγχρονη πολιτική θεωρία ανήκει στο λαό (Ferguson, 2005).

[2] Οι άλλες πρωτοβουλίες περιλαμβάνουν τον Οδηγό Διαφάνειας για τα Έσοδα από τους Πόρους του ΔΝΤ, την πρωτοβουλία για υποχρεωτική Διαφάνεια της Ε.Ε. και τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου Διεθνών Λογιστικών Προτύπων International Accounting Standard Board.

[3] Ο κατάλογος με τα κράτη που εφαρμόζουν την EITI βρίσκεται στο http://eiti.org/implementingcountries.


Αναφορές

- Aaronson, S., 2008. For The People But Not Always By The People. Ethics and International Affairs, υπό έκδοση.

- Alba, E. M., 2006. Governance issues throughout the value chain. Παρουσίαση σε εργαστήριο στο Όσλο, Οκτώβριος 2006.

- Asiedu, E., 2006. Foreign Direct Investment in Africa: the role of natural resources, market size, government policy, institutions and political instability. The World Economy τ. 29 (1): 63-77.

- Auty, R., 1993. Sustaining Development in Mineral Economies: the resource curse thesis. Λονδίνο: Routledge.

- Bracking, S., 2009. Political economies of corruption beyond liberalism: an interpretative view of Zimbabwe. Singapore Journal of Tropical Geography τ. 30 (1): 35-51.

- Collier, P., 2008. Implications of Changed International Conditions for EITI, Extractive Industries Transparency Initiative, Board Paper No. 6-8.

- Economist, 2008. The Good, the Bad and the President. 5 Ιανουαρίου.

- EITI, 2006. Extractive Industries Transparency Initiative Validation guide. Διαθέσιμο στο:< http://eitransparency.org/files/document/validationguide.pdf>. [04/02/2011].

- EITI, 2008. EITI Business Guide: How companies can support implementation. Διαθέσιμο στο: http://eiti.org/document/businessguide [04/02/2011].

- Ferguson, J., 2005. Seeing like an oil company: space, security, and global capital in neoliberal Africa. American Anthropologist, τ. 107 (3): 377-382.

- Global Witness, 2008. Testimony for Hearing “Resource Curse or Blessing: Africa’s Extractive Industries in a Time of Record Oil and Mineral Prices”, Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/library/testimony-hearing-%E2%80%9Cresource-curse-or-blessing-africa%E2%80%99s-extractive-industries-time-record-oil). [06/02/2011].

- Gylfason, T., 2001. Natural resources, Education, and Economic Development. European Economic Review. τ. 45 σ. 847-859.

- Global Witness, 2011. The Kimberley Process Certification Scheme. (Online) Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/campaigns/conflict/conflict-diamonds/kimberley-process [14/04/2011].

- Humphreys, M., Sachs, J. και Stiglitz, J., 2007. Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Karl, T., 2007. Ensuring Fairness: the case for a transparent fiscal social contract. In Humphreys, M., Sachs, J. and Stiglitz, J., (επ.) Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Kolstad, I. and Wiig, A., 2008. Is Transparency the Key to Reducing Corruption in Resource-Rich Countries? World Development τ. 37 (3): 521-539.

- Olcer, D., 2009. Extracting the Maximum from the EITI. Working Paper No. 276. OECD Development Centre. (Online) Διαθέσιμο στο: www.oecd.org/dataoecd/56/60/42342311.pdf [04/02/2011].

- OPEC, 2011. Nigeria Facts and Figures in OPEC homepage. Διαθέσιμο στο at: http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/167.htm [07/02/2011].

- PWYP, Revenue Watch Institute, 2006. Civil Society Perspectives and Recommendations on the Extractive Industries Transparency Initiative. Διαθέσιμο στο: www.revenuewatch.org/files/EyeonEITIReport.pdf [07/02/2011].

- Ross, M., 2003. Nigeria’s Oil Sector and the Poor. Paper prepared for the UK Department for International Development.

- Sachs, J. D. και Warner, A., 1997. Sources of Slow Growth in African Economies. Journal of African Economies, τ. 6 σσ. 335–376.

- Sala-i-Martin, X. και Subramanian, A., 2003. Addressing the Natural Resource Curse: an illustration from Nigeria. IMF working paper WP/03/139. Washington DC: Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

- Robinson, J. A., Torvik, R. και Verdier, T., 2006. Political Foundations of the Resource Curse. Journal of Development Economics, τ. 79 σσ. 447– 468.

- Shedler, A., 1999. Conceptualizing Accountability. στο Shedler, Diamond, A. L. και Plattner, M. (επ.) The Self-Restraining State: power and accountability in new democracies. Λονδίνο: Lynne Rienner Publishers.

- Stiglitz, J. E., 2002. On Liberty, The Right to Know and Public Discourse: the role of transparency in public life. στο Gibney, M. (επ.) Globalizing Rights. Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Διεθνής Διαφάνεια, 2008. διαθέσιμο στο: www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2008 [04/02/2011].

- Παγκόσμια Τράπεζα, 2008. Annual Progress Report to the MDTF Management Committee, Washington D.C.

Τα τελευταία χρόνια ο κόσμος βιώνει τον τρόπο με τον οποίον οι οικονομικές στρατηγικές έχουν καταλάβει την κεντρική σκηνή των θεωριών για την ανάπτυξη, καταμετρώντας μια πιο αποτελεσματική παραγωγή του πλούτου και ένα υψηλότερο ΑΕΠ σε σχέση με την ανάπτυξη τη και βιομηχανοποίηση. Η άνιση κατανομή των κερδών από την παγκοσμιοποίηση και τη φιλελευθεροποίηση είναι πιο διαδεδομένη από οποιαδήποτε εποχή στο παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων των συνεχιζόμενων δημοκρατικών ελλειμμάτων και της άνισης πρόσβασης στις ευκαιρίες (ΟΗΕ, 2001). Επιπλέον, όλες αυτές οι διαδικασίες επιδρούν στη φωνή και τη λογοδοσία της κυβέρνησης όπως και στην αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο. Στο Μπανγκλαντές, ορισμένοι από τους πρόσφατους δείκτες διακυβέρνησης έδειξαν ότι παρά τις πολλές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, η χώρα εξακολουθεί να βιώνει έντονες ανεπάρκειες σε ό,τι αφορά την καλή διακυβέρνηση, όπως και το επίπεδο και την ποιότητα της διαφάνειας. Ο προγραμματισμός της ανάπτυξης και οι δημόσιες προσπάθειες ακολουθούν την από την κορυφή προς τα κάτω γραφειοκρατική διαδικασία, πράγμα που υποσκάπτει συχνά την αληθινή ουσία της αξίας που σχετίζεται με την πρόσβαση των ανθρώπων στη διαδικασία πληροφόρησης και λήψης αποφάσεων. Η έλλειψη διαφάνειας ή ακόμη η κακή ποιότητα διαφάνειας σε τοπικό επίπεδο μπορεί να επιδράσει δυσμενώς, με πολλούς τρόπους, στις φτωχές και περιθωριοποιημένες κοινότητες, ενισχύοντας τους κοινωνικοπολιτικούς αποκλεισμούς και περιορίζοντας την πρόσβαση σε αστικούς πόρους και ευκαιρίες (ΟΗΕ- HABITAT, 2004).


Η διαφάνεια δημιουργεί ευκαιρίες συμμετοχής για διάφορες ομάδες πολιτών και βοηθά στην αύξηση των ανθρώπινων δυνατοτήτων που αποτελούν το καίριο επιχείρημα της “δυνατότητας προσέγγισης”, την οποία έχει εξαίρετα υποστηρίξει ο νομπελίστας φιλόσοφος της ανάπτυξης Αμάρτυα Σεν. Η δυνατότητα προσέγγισης ή έννοιας συμβάλλει στην πολιτική αναδιανομής, όπως η δυνατότητα σε διαφορετικά επίπεδα, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, προωθεί εγγενώς τη συμμετοχή και την αποκέντρωση και τελικά τη συμμετοχική ανάπτυξη και μια σφύζουσα κοινωνία. Το άρθρο αυτό θα σχοληθεί με αυτά τα αλληλοσυνδεόμενα ζητήματα, εστιάζοντας στη μεγαλούπολη Ντάκα.


Οι αστικές προκλήσεις στην Ντάκα


Ο κόσμος βιώνει σήμερα πρωτοφανείς ρυθμούς αστικοποίησης, ακόμη πιο γρήγορης από όσο είχε προβλέψει αρχικά η Λέσχη της Ρώμης, το 1972, στη μαλθουσιανή έκθεσή της “Περιορισμοί στην Ανάπτυξη” ( Davis, 2006). Οι χώρες της Νότιας Ασίας έχουν επίσης τα ίδια βιώματα τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστικοποίηση στο Μπανγκλαντές γνώρισε μια ιδιαίτερη ορμή την περίοδο μετά το 1971, όταν η χώρα και οι κάτοικοί της απελευθερώθηκαν επιτέλους από την κυριαρχία των ξένων δυνάμεων. Ο γεμάτος ευφορία ενθουσιασμός για την ανοικοδόμηση της χώρας και του έθνους οδήγησε, στο Μπανγκλαντές, σε μια αστικοποίηση μαζικής κλίμακας.
Η αστική ιεραρχία στο Μπανγκλαντές κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από τη μητροπολιτική Ντάκα, που δεν είναι μόνο η πρώτη και πιο βιομηχανοποιημένη πόλη της χώρας, αλλά επίσης η διοικητική, εμπορική και πολιτιστική πρωτεύουσά της. Ο πληθυσμός της Ντάκα ξεπερνά σήμερα τα 10 εκατομμύρια και προβλέπεται πως θα έχει φτάσει τα 22.5 εκατομμύρια μέχρι το 2025, κάνοντάς την την έβδομη μεγαλύτερη μεγαλούπολη στον κόσμο (ΟΗΕ, 2007). Ο τρέχων ετήσιος μέσος ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού στην Ντάκα είναι 5.6% (ΟΗΕ, 2007) και συνεισφέρει περίπου κατά 13% στο εθνικό ΑΕΠ ( PW, 2009). Παρά την τεράστια σημασία που έχει για την εθνική οικονομία, οι έντονες ανεπάρκειες στην αστική διακυβέρνηση μεγαλώνουν το χάσμα μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για πολλές αστικές υπηρεσίες.


Χάρτης 1: Dhaka City

Πηγή: Banglapedia (2010)


Πρέπει να υπάρχουν πολύ λίγες πόλεις στην ιστορία του κόσμου που έχουν βιώσει αυτή την εκπληκτική αύξηση σε τέτοιο μέγεθος. Η σημερινή δυσμενής κατάσταση της αστικής διαβίωσης και της ζωής στη Ντάκα επιδρά σε τελική ανάλυση στις επιδόσεις του εργατικού δυναμικού, στην οικονομία και την κοινωνική βιωσιμότητα. Το σημερινό πρότυπο αστικοποίησης στη Ντάκα αποτελεί επίσης την αιτία της αυξανόμενης ανισότητας και της κοινωνικοοικονομικής πόλωσης.


Παρά το γεγονός ότι η καλή διακυβέρνηση και η δημοκρατική αποκέντρωση αποτελούν μέρος της μείζονος ατζέντας για τη δημόσια πολιτική σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, πολύ λίγες είναι οι ενδείξεις ότι υπάρχει διαφάνεια ή αναδιανεμητική ανάπτυξη ειδικά στη Ντάκα. Το θέμα της φωνής και της λογοδοσίας στο Μπανγκλαντές είναι σε σχετικά κακή κατάσταση στη σύγχρονη εποχή. Σύμφωνα με τον World Governance Index-WGI (Παγκόσμιος Δείκτης Διακυβέρνησης) το σενάριο έχει ως εξής:


Εικόνα 1: Συνολικός Δείκτης: Φωνή & Λογοδοσία [1]


Διαφάνεια, δυνατότητα και αναδιανομή


Ο ορισμός της “Διαφάνειας” μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το υποκείμενο ή την επίκεντρο. Σε γενικές γραμμές, από τη σκοπιά της διακυβέρνησης είναι το φαινόμενο που ενισχύει την έγκαιρη και αξιόπιστη ροή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής πληροφόρησης και της πληροφόρησης που σχετίζεται με την παροχή κυβερνητικών υπηρεσιών, τη νομισματική και οικονομική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Μολονότι η διαφάνεια αμφισβητήθηκε σε διάφορες κοινωνίες, ο Στίγκλιτς (1999) πιστεύει ότι οι κοινωνίες θα έπρεπε να υποστηρίζουν το ανοικτό σύστημα και τη διαφάνεια. Συνηθως η καλύτερη πληροφόρηση και δυνατότητα πρόσβασης βελτιώνει την κατανομή διαθέσιμων πόρων και την αποτελεσματικότητα της οικονομίας (Vishwanath and Kaufmann, 1999). Το πολιτικό και οικονομικό κόστος της “έλλειψης διαφάνειας” είναι πάντα τεράστιο και είναι αναποτελεσματικό για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες με χαμηλό εισόδημα. Είναι πολιτικά καταστροφικό, καθώς εξασθενεί την ικανότητα του δημοκρατικού συστήματος να αποτιμά και να διορθώνει την κυβερνητική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999). Για χώρες όπως το Μπανγκλαντές, το πιο σημαντικό κόστος από την έλλειψη διαφάνειας είναι η διαφθορά, και όπως έχει ευρέως τεκμηριωθεί η διαφθορά είναι η πραγματική αιτία για τις δυσμενείς επιδράσεις στις επενδύσεις και την οικονομική ανάπτυξη (Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Συνεπώς, υπάρχουν λόγοι που η διαφάνεια έχει αξία, ιδίως εκεί όπου οι ανελευθερίες της κοινωνίας είναι διαδεδομένες.[2] Δεν δίνει μόνο στους ανθρώπους πρόσβαση σε πληροφόρηση που υποστηρίζει τα δικαιώματά τους, αλλά προετοιμάζει το έδαφος για διάφορες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές ευκαιρίες. Η διαφάνεια παρέχει στους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν ή τους εξουσιοδοτεί να συμμετέχουν. Σ’ αυτό το στάδιο, οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ευκαιρίες να αυξήσουν ή να βελτιώσουν τις δυνατότητές τους, όπως πολιτικές ελευθερίες, οικονομικές διευκολύνσεις, κοινωνικές ευκαιρίες και προστατευτική ασφάλεια, που έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τις ανελευθερίες ή τις ανθρώπινες στερήσεις ( Σεν, 1999).


Αυτή η συμμετοχική φύση της ανάπτυξης αποτελεί τη βάση για αποκεντρωμένες και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές και αντίστροφα η αναδιανομή συμβάλλει στη συμμετοχή, την ανάπτυξη των δυνατοτήτων και τη διασφάλιση της διαφάνειας. Υπάρχουν πολλά εμπειρικά στοιχεία σε διάφορα μέρη του Παγκόσμιου Νότου που επεξεργάζονται τις αλληλεξαρτήσεις ανάμεσα στη διαφάνεια, τη συμμετοχή, τη δυνατότητα και την αναδιανομή της αστικής πολιτικής.


Εάν δούμε τη μελέτη της περίπτωσης του Πόρτο Αλέγκρε (Βραζιλία) για τον συμμετοχικό προϋπολογισμό ( PB), έχουμε μια εμπειρική υποστήριξη της συνεργιστικής σχέσης ανάμεσα στη διαφάνεια, τη δυνατότητα και τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές. Στο Πόρτο Αλέγκρε η κινητοποίηση σε επίπεδο γειτονιάς έκανε την εμφάνισή της τη δεκαετία του 1970 με τα κοινοτικά αιτήματα για καλύτερη παροχή αστικών υπηρεσιών ( Novy and Leubolt, 2005). Τότε, λόγω της παρουσίας της στρατιωτικής δικτατορίας, οι κάτοικοι των αντικανονικών και φτωχότερων περιοχών δεν εξυπηρετούνταν καλά από τις αστικές υπηρεσίες, ούτε ενημερώνονταν για τις μελλοντικές αναπτυξιακές πρωτοβουλίες. Ο Oliver Dutra από το Εργατικό Κόμμα ( partido dos Trabalhadores, PT), που ήταν υποψήφιος δήμαρχος το 1988, ζήτησε εκδημοκρατισμό υπέρ των φτωχών, με δραματική αλλαγή στις προτεραιότητες του κρατικού προϋπολογισμού, σε σχέση με την κατανομή, προς όφελος των κοινωνικά περιθωριοποιημένων ανθρώπων ( Novy and Leubolt, 2005). To PT επιχείρησε να συνδέσει τα υλικά αιτήματά του με ένα πλαίσιο δικαιωμάτων του πολίτη και τα προβλήματά του αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικοπολιτικού πλαισίου. Μαζί με την κοινωνία των πολιτών, το ΡΤ έκανε να ακουστεί η φωνή του σε σχέση με το συγκεκριμένο αίτημα για εκδημοκρατισμό του προϋπολογισμού. Στο Πόρτο Αλέγκρε, το ΡΒ ήταν ένα μέσο για τη διασφάλιση της υπόσχεσης για αναδιανομή της εξουσίας σε τοπικό επίπεδο. Ταυτόχρονα, το ΡΒ ήταν επίσης η απόδειξη για φωνή και επιρροή στη λήψη αποφάσεων όπως και για διαφάνεια στη δημόσια πολιτική. Κι αυτός είναι ο πυρήνας της έννοιας της δυνατότητας του Σεν. Ωστόσο, η διαφάνεια και οι αναδιανεμητικές πολιτικές δεν έχουν πάντα γραμμικό αποτέλεσμα ή σχέση και σε αυτές τις περιπτώσεις η βελτίωση της δυνατότητας, ατομικά, συλλογιά ή θεσμικά, μπορεί να βοηθήσει την κοινωνία να πετύχει τους σκοπούς τους σε ό,τι αφορά τη διαρκή ανάπτυξη.


Μολονότι η διαφάνεια είναι συχνά επιθυμητή, το κράτος δεν προτρέπει για κοινωνικά επιθυμητά επίπεδα διαφάνειας κι αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Σύμφωνα με τους Vishwanath και Kaufmann (1999), οι αιτίες για χαμηλότερο επίπεδο διαφάνειας είναι: α) η διαδικασία γνωστοποίησης της πληροφορίας δεν είναι φτηνή. Η διασφάλιση της διαφάνειας συνεπάγεται ουσιαστικές προσπάθειες σε σχέση με το χρόνο, την ενέργεια, τα χρήματα και τις ικανότητες. Είναι λοιπόν φυσιολογικό που οι αρχές ενδιαφέρονται να αποκαλύψουν την πληροφόρηση μέχρι το σημείο όπου το περιθώριο κέρδους από τη γνωστοποίηση ισούται με το περιθώριο κόστους κι αυτό καταλήγει σε μερική διαφάνεια, όχι πλήρη γνωστοποίηση, και β) μερικές φορές, η αποκάλυψη μεγαλύτερης πληροφόρησης οδηγεί στην απώλεια του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, που με τη σειρά του μειώνει τη δυνατότητα κέρδους ή πλεονεκτήματος.


Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, όπου υπάρχει ένας τεράστιος αριθμος φτωχών, η διαφάνεια μπορεί να έχει τρομερή οικονομική αξία. Η διαφάνεια μπορεί να δημιουργήσει οικονομικές ευκαιρίες στις ανθρώπινες μάζες.
Μια έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας αναφέρει ότι το αυξανόμενο ΑΕΠ κατά κεφαλή εξαρτάται άμεσα από τη φωνή και τη λογοδοσία του κράτους, ως εξής:


ΑΕΠ κατά κεφαλή- ΡΡΡ

Πηγή: Vishwanath και Kaufmann (1999)


Τα τελευταία χρόνια, ένα επιδοτούμενο από την Asian Development Bank (ADB) πρόγραμμα, “Πιλοτικό Πρόγραμμα για τη Διοικητική Μεταρρύθμιση της πόλης Ντάκα”, επιχείρησε να αντιμετωπίσει διάφορα λειτουργικά προβλήματα που είχαν να κάνουν με τη διακυβέρνηση της Ντάκα. Το πρόγραμμα αυτό ασχολήθηκε με την αρχή διακυβέρνησης της μεγαλούπολης, Dhaka City Corporation (DCC), που υστερεί σοβαρά σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα αποκέντρωσης της εξουσίας και την αστική ευθύνη και ταυτόχρονα έδειξε πως δεν υπήρχε αρκετή διαφάνεια στον προγραμματισμό και τις δραστηριότητές της (ADB, 1999). Η έλλειψη διαφάνειας στις αστικές υποθέσεις σχετίζεται άμεσα με την απροθυμία των πολιτών να πληρώσουν φόρους και δαπάνες χρήσης. Στη διάρκεια των τελευταίων πέντε ετών, μόνο το 65% των εσόδων του προϋπολογισμού της DCC υλοποιήθηκαν (ADB, 1999). Αυτό δείχνει πολύ παθητικές μορφές των μηχανισμών αστικής διακυβέρνησης έναντι της συμμετοχικότητας ή της μαζικής συμμετοχής σ’ αυτή τη μεγαλούπολη της Νότιας Ασίας. Οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πώς θα δαπανηθούν οι φόροι τους, καθώς δεν αποτελούν μέρος του μηχανισμού λήψης αποφάσεων.


Όπως και άλλες μεγαλουπόλεις στη Νότια Ασία, η Ντάκα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την αποικιοκρατική κληρονομιά της ( Mehrotra, 2008) και την συγκεντρωτική πρακτική του προγραμματισμού. Αλλά οι ελευθερίες της ανθρωπότητας έχουν κυριαρχήσει εδώ σε πολλές μορφές. Η Ντάκα δεν αποτελεί εξαίρεση. Από τη δεκαετία του 1990, η μεγαλούπολη Ντάκα έχει βιώσει μερικές άτυπες μορφές αστικών κοινωνικών κινητοποιήσεων, με αιτήματα για καλύτερη πρόσβαση στα πολιτικά δικαιώματα και την πληροφόρηση. Ειδικότερα σε ό,τι αφορά τις αστικές περιβαλλοντικές βελτιώσεις, οι κινητοποιήσεις αυτές έχουν δημιουργήσει επιλογές για τους φτωχούς και τους μη προνομιούχους ώστε να συμμετέχουν ή να διαδηλώνουν για τα δικαιώματά τους, ως φωνή για περιβαλλοντική δικαιοσύνη. Σιγά-σιγά η δυνατότητα του λαού και των τοπικών θεσμών βελτιώνεται. Εάν θέλουμε να πορευτούμε προς μια συμμετοχική κοινωνία και να αγωνιστούμε για όλες τις αστικές δυσκολίες όπως η φτώχεια, η ανισότητα ή οι στερήσεις, δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι προς αυτή την κατεύθυνση παρά μόνο η επιδίωξη για ενισχυμένη διαφάνεια, συμμετοχή και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές στην πράξη και όχι μόνο στη θεωρία.


Προβλήματα στην εφαρμογή του μηχανισμού διαφάνειας

Γιατί οι άνθρωποι πρέπει να δίνουν αξία στη διαφάνεια όταν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών δεν καταλαβαίνουν καν το νόημα της υπηκοότητας ή ζουν στη φτώχεια; Ή γιατί οι άνθρωποι χρειάζονται τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές όταν υπάρχει ήδη δημοκρατική κυβέρνηση; Ή ποια είναι τα οφέλη της διαφάνειας και των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών; Αυτά είναι τα ερωτήματα που ανακύπτουν για τη διασφάλιση της διαφάνειας στον μηχανισμό διακυβέρνησης στη Ντάκα. Στην πραγματικότητα, οι φτωχοί μπορούν να ενταχθούν μόνο στο μέτρο που νιώθουν και κατανοούν την οικονομική αξία της διαφάνειας ή των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών. Όπως είπαμε νωρίτερα, η διαφάνεια είναι ένα από τα μείζονα πολιτικά εργαλεία που μπορούν να παράσχουν στους ανθρώπους ευκαιρίες. Η διαφάνεια μπορεί επίσης να παράσχει ευκαιρίες για δυνατότητες ανάπτυξης, που μπορούν να επιδράσουν στην παραγωγικότητα και την απασχόληση. Η πρόσβαση στην άσκηση λήψης αποφάσεων θα επιτρέψει στους ανθρώπους να επηρεάσουν και να διαμορφώσουν το μέλλον τους δίνοντάς του αξία.


Αλλά η πατρογονική πολιτική δομή στο Μπαnγκλαντές δεν επιτρέπει τη διαφάνεια τόσο εύκολα όσο γίνεται αντιληπτή ή προτείνεται στη θεωρία. Τα δυο κόμματα που κυριαρχούν σ’ αυτή τη δημοκρατία δεν εφαρμόζουν την αληθινή ουσία της δημοκρατίας ούτε στη δική τους πολιτική δομή. Οι οικογενειακές δυναστείες και οι συγγένειες αποτελούν το μοναδικό κριτήριο για τις πολιτικές αποφάσεις και την ιεραρχία της εξουσίας. Η παροχή διαφάνειας στους πολίτες σε κάθε στάδιο πολιτικής απόφασης θα επιδράσει στην εσωτερική κληρονομιά της πολιτικής πρακτικής. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι κοινωνικές κινητοποιήσεις και η βελτίωση της δυνατότητας μπορούν να είναι αποφασιστικά στοιχεία πολιτικής για τη δημιουργία πιο δημοκρατικών δρόμων για το λαό.


Συμπέρασμα


Όπως πολλοί άλλοι, ο Σεν αντιλήφθηκε την ʺανάπτυξηʺ ως μια συμμετοχική και ευχάριστη εργασιακή διαδικασία, που οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν ακόμη πιο ευχάριστη και συμμετοχική επιτρέποντας σε όλους να αναλάβουν ενεργό μέρος, να μοιραστούν τις φωνές τους και τα επιχειρήματά τους. Το κλειδί είναι να μπορούν οι άνθρωποι να λαμβάνουν αποφάσεις για τις ζωές τους έτσι ώστε να επιλέγουν το είδος της ζωής στο οποίο δίνουν αξία. Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, που ο πληθυσμός της ξεπερνά τα 10 εκατομμύρια, εάν δεν είναι δυνατόν να διασφαλιστούν αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές ή ενισχυμένη διαφάνεια για κάθε ανθρώπινο ον ξεχωριστά, για τις γειτονιές ή τις κοινότητες, πιθανώς η Ντάκα να μην διαθέτει άλλες επιλογές για να μην πέσει στη φτώχια, την τυραννία, τις ελάχιστες οικονομικές ευκαιρίες, τη συστημική κοινωνική στέρηση, τις αποτυχημένες διαφάνειες, την παραμέληση των δημόσιων παροχών όπως και τη μισαλλοδοξία ή την υπερδραστηριότητα των κατασταλτικών κρατών και όλες οι αστικές ευπάθειες και δονήσεις θα μετατραπούν σε καταστροφές που θα κοστίσουν ανθρώπινες απώλειες.


Σημειώσεις

[1] Υπολογισμός του συγγραφέα με τη χρήση των δεδομένων από τους Παγκόσμιους Δείκτες Διακυβέρνησης, που διατίθεται στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp.

[2] Οι έννοιες “ανελευθερίες” και «ελευθερίες» που χρησιμοποιούνται ευρέως από τον Amartya Sen. Οι “ανελευθερίες” είναι το αντίθετο των ελευθεριών. Οι “ανελευθερίες” δημιουργούν εμπόδια για τους ανθρώπους να αναπτύξουν ή να επιτύχουν την αξιοπρέπεια και την ευημερία. Για παράδειγμα, η φτώχεια, οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί δημιουργούν εμπόδια για την ανθρώπινη ανάπτυξη και αποτελούν, ως εκ τούτου τις “ανελευθερίες” της σύγχρονης ανθρώπινης κοινωνίας..


Αναφορές

-Asian Development Bank (1999). Asian Cities in the 21st Century: Contemporary Approaches to Municipal Management. Vol. 3 Reforming Dhaka City Management. Manila: ADB Publication. Διαθέσιμο στο
http://www.adb.org/Documents/Conference/Asian_Cities_3/vol_3no1.pdf

-Banglapedia (2010). Dhaka City. Διαθέσιμο στο http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/D_0145.HTM.

-Davis, M. (2006). Planet of Slums, London: Verso.

-Mehrotra, S. (2008). Democracy, decentralization and access to basic services: an elaboration an Sen’s capability approach, in F. Comim, M. Qizilbash and S. Alkire (ed.) The Capability Approach: Concepts, Measures and Applications, pp. 385-420, Cambridge: Cambridge University Press.

-Novy, A. and Leubolt, B. (2005). Participatory Budgeting in Porto Alegre: Social Innovation and the Dialectical Relationship of State and Civil Society. Urban Studies 42 (11): 2023-2036.

-PricewaterhouseCoopers (2009). Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?. UK Economic Outlook November 2009. Διαθέσιμο στο https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562

-Sen, A. (1999) Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.

-Stiglitz, J.E. (1999). On Liberty, the Right to Know, and Public Discourse: The Role of Transparency in Public Life. Oxford: Oxford Amnesty Lecture.

-The Worldwide Governance Indicators Project (2011). World Governance Indicators (WGI) Database. Διαθέσιμο στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp

-Tibaijuka, A.K. (2005). Forwarding. In J. Samuels (ed.) Removing Unfreedoms: Citizens as Agents of Change in Urban Development (pp. ix-x). Warwickshire: ITDG Publishing.

- United Nations Development Programme. (2001). Indonesia Human Development Report 2001: Towards a New Consensus: Democracy and Human Development. Διαθέσιμο στο http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/asiathepacific/indonesia/indonesia_2001_en.pdf

-UN-HABITAT (2004). Transparency and Good Urban Governance. Διαθέσιμο στο http://ww2.unhabitat.org/cdrom/transparency/html/transp.html

-United Nations (2007). World Urbanization Prospects: The 2007 Revision. Διαθέσιμο στο http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf

-Vishwanath, T. and Kaufmann, D. (1999). Towards Transparency in Finance and Governance. World Bank. Διαθέσιμο στο
http://siteresources.worldbank.org/INTWBIGOVANTCOR/Resources/tarawish.pdf

Διάβασα πρόσφατα στη New York Times ότι το F.B.I. επιδιώκει όλες οι εταιρίες διακίνησης περιεχομένου στο διαδίκτυο να επιτρέψουν την κατά περίπτωση παρακολούθηση (wiretaps). Για την ακρίβεια ο διευθυντής τού F.B.I. Robert S. Mueller III ταξίδευσε τον Νοέμβριο τού 2010 στην Silicon Valley για να συναντήσει πολλούς υψηλόβαθμους εμπειρογνώμονες τεχνολόγους σχετικούς με το wiretapping.[1] Είναι φανερό ότι οι συζητήσεις αυτές μεταξύ F.B.I. και senior managers οργανισμών όπως η Google και το Facebook, παρόλο πού ανακοινώθηκαν ανοικτά, αναδύουν σαφείς ενδείξεις συσκότισης των πραγματικών λόγων πού επιτελούνται. Η διαδικασία δηλαδή μπορεί επιφανειακά να έχει την διαφάνεια της δημοσιότητας αλλά δεν πείθει σχετικά με τα πραγματικά κίνητρα. Και αυτό διότι οι συζητήσεις τους δεν λαμβάνουν καθόλου υπόψη την δημόσια κουβέντα για το wiretapping ούτε πηγάζουν ή εδράζονται σε κάποιες δικαιολογημένες ανησυχίες της πλειοψηφίας των εμπλεκομένων (stakeholders). Είναι ευκόλως εννοούμενο και από τον αρθρογράφο της New York Times ότι ο κος Mueller επιθυμεί να επεκτείνει τις αρμοδιότητες του F.B.I. ειδικότερα δε να διευρύνει την νομοθεσία του 1994. Η νομοθεσία αυτή απαιτεί από τούς παρόχους τηλεφωνικών και ευρυζωνικών υπηρεσιών (όπως οι Verizon και Comcast) να διασφαλίζουν άμεσα την συμμόρφωση στις κατά περίπτωση δικαστικές αποφάσεις παρέμβασης/ παρακολούθησης (wiretapping). Διαφαίνεται ότι το F.B.I. επιδιώκει μία επέκταση πού να αφορά τα κοινωνικά δίκτυα, τις υπηρεσίες, και το περιεχόμενο πού διακινείται. Οι αρχές πού ασχολούνται με την δημόσια ασφάλεια ζητούν έναν νόμο πού να καλύπτει τις εταιρίες τού διαδικτύου. Φαίνεται ότι η σκέψη τους είναι να ενεργοποιήσουν ειδικά μέτρα ενίσχυσης της ενημέρωσης των αρχών ασφαλείας, ειδικά τώρα πού αυξάνονται εκθετικά αυτής της μορφής οι ανθρώπινες επικοινωνίες. Από την άλλη μεριά εγείρονται ζητήματα προσωπικών δεδομένων αλλά και ευρύτερων ανησυχιών, όπως αυτές πού έθεσαν από το υπουργείο εμπορίου και εσωτερικών των Η.Π.Α. σχετικά με την παρεμπόδιση της καινοτομίας και της δημιουργίας. Είναι επίσης σημαντικό να αναφερθούμε και στην δυνατότητα εκμετάλλευσης των νέων μέσων και αυτής της πρακτικής ασύλου πού ενσωματώνουν καταπιεστικά καθεστώτα (π.χ. ότι συμβαίνει τώρα στις Αραβικές χώρες Αίγυπτο, Λιβύη κλπ ) για την καταγραφή και αναγνώριση πολιτικών αντιπάλων.


Τα πράγματα ως συνήθως δεν είναι απλά, υπάρχει μία πολύ λεπτή γραμμή μεταξύ της έγκαιρης ενημέρωσης των αρχών προστασίας και των πολιτών από την μία και της έγκυρης συνεπούς και μη υποβολιμαίας διαχείρισης της διαδικασίας από την άλλη. Η προστασία τού δημοσίου συμφέροντος είναι τελικά μία καθαρά πολιτική πράξη με πολλές παραμέτρους.[2] Εκτός όμως από παραμέτρους έχει και πολλούς αγνώστους και διατηρεί έτσι την έννοια της συνάρτησης, δηλαδή για συγκεκριμένες τιμές των αγνώστων έχουμε μοναδιαία (εντελώς διαφορετική) κατάσταση πραγματικότητας. Με άλλα λόγια δεν μας επιτρέπεται να πούμε ότι το ίδιο αποτέλεσμα θα είχαμε εάν η πολιτική μας απόφαση (το μοντέλο πολιτικής πού επιλέγουμε) θα χρησιμοποιούσε δέκα κιλά περιοριστικών μέτρων αντί είκοσι. Η διαφορά των δέκα κιλών από τα είκοσι μπορεί να είναι η διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού.


Στην περίπτωση της διαφάνειας στην πολιτική πρέπει να επισημάνουμε ότι κυκλοφορούν πολλοί απλοϊκοί αφορισμοί, πολλές προκατειλημμένες απόψεις με έκδηλη την κίνητρο- ποίηση ορμέμφυτων με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ατέρμονες φιλοσοφικής μορφής και χαρακτήρα πλατφόρμες. Στην τεχνοκρατική πλευρά της Ευρώπης, για παράδειγμα, από τον Μάρτιο τού 2010 μέσα από την “Europe 2020 Strategy – A strategy for smart, sustainable and inclusive growth – COM(2010) 2020″ τίθεται ένα όραμα για την επίτευξη υψηλών επιπέδων απασχόλησης, χαμηλών εκπομπών ρύπων, υψηλής ανταγωνιστικότητας, παραγωγικότητας και …κοινωνικής συνοχής. [3] Βέβαια η Ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι καινοτόμα αφού τα προωθεί όλα μαζί ώστε να συνεπικουρούνται και να αλληλοϋποστηρίζονται, είναι όμως … εύκολο; Δεν νομίζω….αλλά ελπίζω. Αυτός ο πόλεμος μεταξύ ανάπτυξης και απασχόλησης επηρεάζει την κοινωνική συνοχή, διασαλεύει την ασφάλεια των πολιτών, των επιχειρήσεων, τού επιχειρείν αλλά και την γενικότερη δημόσια ζωή επιφέροντας κατακερματισμούς και ομαδοποιήσεις στην κοινωνία. Οι τελευταίες μπορεί να αναβιώνουν διαχωρισμούς από το παρελθών, δηλαδή ταξικούς φυλετικούς εθνικούς οικονομικούς και λοιπούς προαιώνιους (π.χ. Θρησκευτικούς). Αυτό είναι άλλωστε περισσότερο φανερό αφότου αυτός ο πόλεμος οδήγησε σε ξέφρενη πορεία τα οικονομικά μεγέθη και στην ‘αποκανονοποίηση’ της αγοράς στην Αμερική. Το τελευταίο πρακτικά ήταν η βαθύτερη αιτία της Παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και υπήρξε η αφορμή για την δική μας εγχώρια Ελληνική κρίση. Στην πλατφόρμα Europe 2020 ένα από τα επτά μεγάλα σχέδια/ πρωτοβουλίες αφορούν την Ψηφιακή Ημερήσια Διάταξη για την Ευρώπη (Digital Agenda for Europe) πού επιδιώκει να ορίσει τι χρειάζεται η Ευρώπη από την Τεχνολογία των Τηλεπικοινωνιών και της Πληροφορίας και πoιo ρόλο πρέπει να παίξει αυτός ο τομέας. Ειδικά για την διαφάνεια υπάρχει ένα σύνολο δράσεων για το άνοιγμα της πρόσβασης στο περιεχόμενο, για την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη στην τεχνολογία και το περιεχόμενο κ.λ.π. Η τεχνοκρατική προσέγγιση διασφαλίζει την ουσιαστική ενασχόληση με το επιδιωκόμενο και την αντικειμενική επιλογή βέλτιστων λύσεων και πρακτικών, επιστημονικά άρτιων και τεχνολογικά επιτεύξιμων. Διασφαλίζει όμως στην πράξη και την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την προστασία των δεδομένων και την ασφάλεια στη καθημερινή ζωή; Αυτό μένει να αποδειχθεί. Πως έννοιες τόσο απέναντι, όπως η ελεύθερη πρόσβαση στο περιεχόμενο και η ιδιωτικότητα μπορούν να συνυπάρξουν; Πρακτικά δηλαδή μπορούμε να ρωτήσουμε με τι τρόπο θα λειτουργεί το F.B.I ή τα αντίστοιχα Ευρωπαϊκά δίκτυα ώστε να είναι και αποδοτικά αλλά και δημοκρατικά;


Η πολιτική έχει στα χέρια της την δυνατότητα και την διακριτική ευχέρεια του χρονοπρογραμματισμού των δράσεων διαφάνειας και την μετάπτωση από την σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας στην ασύγχρονη. Με άλλα λόγια μπορούν να λειτουργήσουν μηχανισμοί που να διασφαλίζουν την καταγραφή των επιλογών και των πράξεων υλοποίησης πολιτικών και την διάχυση της πληροφορίας σε ‘near real time’. Οι λειτουργίες ‘hard real time’ αποδεικνύονται πολλές φορές ασύμφορες και ατελέσφορες. Η ασύγχρονη διάχυση της πληροφορίας δεν είναι απαραίτητο ότι θα εμποδίζει τις Δημοκρατικές λειτουργίες, όμως η διαστρέβλωση η απόκρυψη και η παραπλάνηση είναι αντιδημοκρατικές πρακτικές. Πόσο επικίνδυνο είναι να συζητάμε για ασύγχρονη διάχυση της διαφάνειας; Πολύ! και ακόμα περισσότερο εάν είμαστε μέσα σε ένα περιβάλλον εχθρικό (adversarial),[4] δηλαδή με παγιωμένους στόχους επιδιώξεις και μακροχρόνιες πολιτικές. Όταν όμως ανατίθεται η διαχείριση σε Δημοκρατικά εκλεγμένο επιτελείο, τότε η επικινδυνότητα εξαρτάται από το επιτελείο το οποίο προφανώς πρέπει να υποθέσουμε ότι εξ ορισμού δεν εμπεριέχει χαρακτηριστικά ‘εχθρότητας’ (adversity). Για παράδειγμα πόσο επικίνδυνο είναι να μιλάμε για συνεκμετάλλευση κοιτασμάτων φυσικών πόρων σε αμφισβητούμενες από τούς εμπλεκόμενους ζώνες και μάλιστα να λειτουργούμε με σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας ανακοινώνοντας λεπτομέρειες σε ‘hard real time’? Είναι ρητορικό το ερώτημα αφού ακόμα και γονιδιακά ερμηνεύεται πως αυτό πού στην γλώσσα της οικονομίας λέγεται «αισιοδοξία» ή «κλίμα» πηγάζει από την ανθρώπινη συμπεριφορά και τον τρόπο πού ‘εμβαπτιζώμενη’ σε συγκεκριμένο «κλίμα» αποδίδει ή δεν αποδίδει (η συμπεριφορά) αποτελέσματα.[5] Άραγε η δημιουργία «κλίματος» στην εξωτερική πολιτική δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις επιλογές διάχυσης της πληροφορίας;


Σκεφθείτε την άσκηση διοίκησης σε διαφορετικούς χώρους και τομείς, μικρές επιχειρήσεις, πολυεθνικές, δημόσιοι οργανισμοί, διεθνείς οργανισμοί αλλά ακόμα και οικιακή οικονομία. Το κυρίαρχο στοιχείο που υφέρπει παντού είναι η απρόβλεπτη συμπεριφορά του ανθρώπινου παράγοντα. Είναι γεγονός ότι ο ανθρώπινος παράγοντας διέπεται από φυσιολογικά ή τεχνητά, βιολογικά, οικονομικά, γνωστικά, ψυχολογικά και άλλα ετερογενώς περιγραφόμενα δεδομένα. Έτσι όταν ένας προϊστάμενος, διευθυντής, υπουργός, πρόεδρος ή άλλος αποφασίσει να εφαρμόσει μια πολιτική της αρμοδιότητάς του, υποθέτει ότι ισχύουν δεδομένες αρχικές συνθήκες. Όμως μετά από την διάχυση της πληροφορίας ισχύουν οι ίδιες άραγε αρχικές συνθήκες στις οποίες υπολόγιζε;


Το παράδειγμα της Ιαπωνίας με την ραδιενέργεια στην Fukushima είναι χαρακτηριστικό. Πόσο αποδοτική είναι η άμεση πληροφόρηση ότι η ανιχνευθείσα ποσότητα ραδιενέργειας στο νερό που βγαίνει από τον «πάσχοντα» αντιδραστήρα είναι δέκα εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από το συνηθισμένο (στοιχείο που μετά διαψεύσθηκε); Δεν δημιούργησε «κλίμα»; Στην Ελλάδα (και αλλού) αυτό δεν θα αρκούσε για να αδειάσουν τα SuperMarket και να δημιουργηθούν ποικίλες κρίσεις; Πόσο χρήσιμο είναι αυτό που λέγεται «εν θερμώ» σε μείζονα κλίμακα, με κίνδυνο εκμετάλλευσης από μεθοδευμένες μειοψηφίες, βλέπε οικονομικούς- πολιτικούς αντιπάλους, διεθνείς κερδοσκόπους κ.α.; Έναντι της αλήθειας, πού ανιχνεύεται πλήρως και με ψυχραιμία και εξ’ αιτίας της ενεργοποιούνται ψύχραιμες αντιδράσεις και ενεργοποιούνται αντίστοιχες πολιτικές διαδικασίες, δεν μπορεί να θεωρείται Δημοκρατικότερη ή αποδοτικότερη η σύγχρονη διάχυση (άλογη άμεση Διαφάνεια) πού μπορεί να καθιστά επιλεχθείσες πολιτικές διαδικασίες ανέφικτες (ή στην καλύτερη περίπτωση πού θα μειώνει τις εναλλακτικές επιλογές) και ατελέσφορες.


Με άλλα λόγια η πληροφορία και η στιγμή δημοσίευσης δεν είναι όλη η αλήθεια, αφού η κίνηση αυτή δημιουργεί παρενέργειες που επιδρούν στην αλήθεια. Έτσι μπορεί να υποθέσει κανείς ότι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η ασύγχρονη διαφάνεια είναι όχι απλά αποτελεσματικότερη ή ο πλέον συντεταγμένος τρόπος διάχυσης της αλήθειας, είναι στην ουσία ο μόνος τρόπος διάχυσης που προετοιμάζει και διασφαλίζει την Δημοκρατική πλήρη και αδιάβλητη πληροφόρηση σε μείζονα κλίμακα. Μπορούμε να καταθέσουμε λοιπόν ότι η ασύγχρονη Διαφάνεια δεν πάσχει από Δημοκρατικότητα όταν καιροσκοπώντας πολεμείται η κερδοσκοπία.


Όταν καταλάβουμε ότι η εχθρότητα δεν είναι παρά μια ανθρώπινη κατάσταση, τότε θα αξιολογήσουμε πόσο ασύμφορη και ατελέσφορη πρακτική μπορεί να αποβεί η «αθώα» σύγχρονη διάχυση ή άμεση Διαφάνεια. «Αθώος» στην πολιτική συχνά σημαίνει ο έχων κρυφή ατζέντα και άρα μπορούμε να συμπεράνουμε ότι εντέλει η σύγχρονη διάχυση μπορεί να υπονοεί και αντιδημοκρατικές πρακτικές!


Για να κλείσουμε με την χρήση επιστημονικών εργαλείων η έννοια της διαφάνειας είναι εκ των πραγμάτων ένα ερώτημα πού τίθεται στα μοντέλα πολιτικής πού χρησιμοποιούνται κατά την υποστήριξη αποφάσεων.[6] Βέβαια ο μέσος πολίτης δεν γνωρίζει άλλες μεθόδους για να κρίνει τις πολιτικές εκτός από σχολιασμούς τού συρμού (συντηρητική, προοδευτική, αντιδραστική κλπ). Τι σημαίνει όμως συντηρητική φωνή στο θέμα της διαφάνειας όταν διακυβεύονται αξίες διαχρονικά ζωτικές (προσωπική ασφάλεια, περιουσία, εδαφική ακεραιότητα); Τι συμβαίνει όταν οι ‘προοδευτικές’ φωνές περί διαφάνειας εκφέρονται από μία θέση και φύση συντηρητική (στατική) πού πλέον είναι συνυφασμένη με την μέση καθημερινότητα όλων μας (ιδίως εάν τη συγκρίνουμε με την καθημερινότητα προηγούμενων γενεών);


Με γνώμονα την φθηνή συνδικαλιστική εκφορά εύκολων συνταγών Δημοκρατικότητας και ‘καλής δημόσιας συμπεριφοράς’, εκφορά πού πολλοί αναδεικνύουν ως το γενεσιουργό στοιχείο της κακοδαιμονίας στην Ελληνική κοινωνία – οικονομία, μπορούμε να κατανοήσουμε την αξία και την ανάγκη επανακαθορισμού των πολιτικών ίσως και των ιδεολογιών μέσα σε μία νέα Διάφανη πραγματικότητα.


Όλα αυτά υπογραμμίζουν την δυσκολία τού εγχειρήματος ‘διαχείριση της διαφάνειας’. Δύσκολα θα βρεις νομοταγή πολίτη, πολιτικό και κρατικό λειτουργό πού θα έχει εμπεριστατωμένη άποψη εναντίον της διαφάνειας, αλλά και δύσκολα θα βρεις αντίστοιχα κάποιον πού θα επιχειρηματολογήσει χωρίς στείρα προπαγάνδα υπέρ της Διαφάνειας ως εργαλείο. Τα φληναφήματα περί χάσματος μεταξύ των στόχων και των αποτελεσμάτων των πολιτικών διαφάνειας εύκολα αποκρούονται με παραδείγματα όμως η διαφάνεια ως εργαλείο πολιτικής είναι ένα υπαρκτό γεγονός πού πρέπει η Ελληνική κοινωνία να συμφιλιωθεί μαζί του. Έτσι μόνο θα μπορεί ο πολίτης να γνωρίζει και να κρίνει τις επίσημες απαντήσεις της κεντρικής διοίκησης σε Δημοκρατικά ερωτήματα (π.χ. Γιατί καθυστερεί η υλοποίηση τού ΕΣΠΑ: λόγω επιλογής οικονομικής πολιτικής, λόγω επιβαλλόμενης οικονομικής πολιτικής, λόγω τεχνικών προβλημάτων, ή άλλο;). Απουσία απάντησης σημαίνει απουσία πολιτικής. Περιληπτικά μία πολιτική διαφάνειας μπορεί να διεκδικεί να επιτυγχάνει:



• μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στην υλοποίηση της υπηρετούμενης πολιτικής,
• καλύτερη αποτίμηση, καταγραφή και συνέπεια στα οφέλη για την κοινωνία τούς πολίτες και τις επιχειρήσεις,
• αυξημένη συμμετοχή με μεγαλύτερη αλληλεπίδραση πολιτών και κεντρικής διοίκησης,
• μεγαλύτερη διακριτότητα και αιτιολόγηση της πληροφορίας για την επίπτωση των κοινωνικής και οικονομικής φύσης αποφάσεων,
• αυξημένη ετοιμότητα και ευελιξία αντίδρασης σε κοινωνικές απαιτήσεις,
• αυξημένη εμπιστοσύνη των εμπλεκομένων και τού ευρύτερου Κοινού στους όρους διακυβέρνησης, όσον αφορά την Κεντρική Διοίκηση,
• ενδυνάμωση των ανταγωνιστικών θέσεων της Βιομηχανίας και των Μικρών και Μεσαίων Επιχειρήσεων όσον αφορά την Οικονομία.


Έτσι πρέπει να γίνει αντιληπτό το πλαίσιο και να μην συγχέουμε την αλήθεια με την άμεση είδηση. Αλλιώς η αλήθεια είναι καταδικασμένη να απολογείται με ηθικούς όρους, με αποτέλεσμα να διακινδυνεύει να ακυρωθεί από τον λαϊκισμό.


Η Ελληνική κεντρική διοίκηση πρέπει να έχει δημόσιους στόχους. Σε εμένα, ειλικρινά, δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαροι. Ίσως αυτό να συνέβαινε επειδή χρησιμοποιούταν η Διαφάνεια ως εργαλείο. Ίσως πάλι απλά να υπήρχε πολιτική μη Διαφάνειας. Το κακό σενάριο είναι το ομιχλώδες αυτό τοπίο να προέκυπτε τυχαία ή και χαοτικά. Είναι επιτακτική πλέον ανάγκη στην νέα ψηφιακά ενισχυμένη κοινωνία να περάσουμε από την έννοια της άκριτα συγχρονισμένης Διαφάνειας στην έννοια της ασύγχρονης ώστε να ανεξαρτητοποιηθεί από την διάχυση της πληροφορίας, με προκαθορισμένα όμως και μετρήσιμα επιχειρήματα πού θα είναι και αυτά με την σειρά τους Διάφανα. Μόνο έτσι η έννοια αυτή θα περάσει από τον μύθο στην πραγματικότητα και θα αποτελέσει εργαλείο πολιτικής και στην Ελλάδα.


Αναφορές

[1] Savage Charlie (2010), “F.B.I. wants Web firms to allow wiretaps”, The New York Times, December 2010.

[2] Βλ. ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Bipolar Preference Modelling and Aggregation in Decision Support'”, International Journal of Intelligent Systems, vol. 23, 970-984, 2008; Tsoukiàs A. “From Decision Theory to Decision Aiding Methodology”, European Journal of Operational Research, vol. 187, 138 – 161, 2008; ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Modeling uncertain positive and negative reasons in decision aiding”, Decision Support Systems, vol. 43, 1512-1526, 2007; Tsoukiàs A., “Aiding to decide: concepts and issues”, στο R. Bisdorff, L. Dias, V. Mousseau, M. Pirlot (eds.), Evaluation and Decision Models: real case studies, Springer-Verlag, Berlin: υπό έκδοση; και Maudet N., Ouerdane W. and Tsoukiàs A., “Argumentation Theory and Decision Aiding”, στο J. Figueira, S. Greco, και M. Ehrgott (eds.), New Trends in Multiple Criteria Decision Analysis, Springer Verlag, Berlin, 177-208, 2010.

[3] Digital Agenda for Europe, “Every European Digital” Neelie Kroes, http://ec.europa.eu/digital-agenda, Brussels 19.5.2010

[4] Βλ. Rios Insua, D., Rios, J., Banks, D. 2009. Adversarial Risk Analysis, Journal American Statistical Association, 104, 841-854 και Rios Insua, D., Ruggeri, F., Wiper, M. 2011. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes, Wiley.

[5] Βλ. Stefano Moretti, Vito Fragnelli, Fioravante Patrone, Stefano Bonassi. 2010. “Using coalitional games on biological networks to measure centrality and power of genes”, Bioinformatics, 26 (21): 2721-2730; F. Benamara, S. Kaci, and G. Pigozzi. Individual opinions-based judgement aggregation procedures. στο Proceedings of MDAI 2010 – The 7th International Conference on Modeling Decisions for Artificial Intelligence, LNAI series, 27 – 29 October 2010, Perpignan, France; και G. Boella, C. da Costa Pereira, G. Pigozzi, A. Tettamanzi, και L. van der Torre. “The role of goals in belief selection”. Logic Journal of the IGPL, υπό έκδοση.

[6] Βλ. Boella et al. “The role of goals in belief selection” και Rios et al. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes.


H κρίση του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα και σε άλλες περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης γεννά αμφιβολίες για τη βιωσιμότητα των σημερινών θεσμών και μηχανισμών της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση του 2007-2009 αντιμετωπίστηκε αρχικά μέσω της κρατικής παροχής ρευστότητας και κεφαλαίου. Η σχετική οικονομική σταθεροποίηση και μείωση της κρίσης το 2009 έπληξε περιφερειακά ευρωπαϊκά κράτη σε μια κρίσιμη στιγμή: τα δημόσια έσοδά τους κατέρρευσαν εξαιτίας της ύφεσης και οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν για τη διάσωση των χρηματοπιστωτικών θεσμών και την αύξηση της ζήτησης. Αυτό το νέο κύμα κρίσης εντοπίζεται τώρα στην καρδιά της ευρωζώνης και χαρακτηρίζεται από αυτό που μπορεί να ονομαστεί “κρίση του δημόσιου χρέους”. Με την πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να δημιουργήσει έναν μηχανισμό βοήθειας ultima ratio για τη διάσωση της Ελλάδας, ανοίγει για άλλη μια φορά η δημόσια συζήτηση για εναλλακτικές πολιτικές μεταρρύθμισης της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης. Στόχος του αφιερώματος είναι να θέσει το ζήτημα της θεσμικής αδυναμίας της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης και η παρουσίαση πιθανών εναλλακτικών πολιτικών τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε κρατικό επίπεδο.

Από τις 29 πιο εκβιομηχανισμένες οικονομίες στον κόσμο, η χώρα με τη δεύτερη θέση στις ταχύτερες και βαθύτερες περικοπές είναι το Ηνωμένο Βασίλειο των David Cameron και George Osborne. Η μοναδική χώρα όπου η μείωση του ελλείματος είναι ταχύτερη είναι η Ελλάδα. Οπότε την εβδομάδα όπου Σοσιαλιστές και Δημοκρατικοί Ευρωβουλευτές συγκεντρώνονται στην Αθήνα, ποια είναι τα πολιτικά μαθήματα από το αδελφό κόμμα του Εργατικού Κόμματος, δηλαδή το ΠΑΣΟΚ, για το πώς θα έπρεπε να αντιδράσει στην κρίση η Αριστερά στη Βρεταννία και σε όλη την Ευρώπη;


Πρώτον, βγάλτε από το μυαλό σας τον Ευρω-σκεπτικιστικό χλευασμό των Συντηρητικών για την Ευρωζώνη. Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές στην Ελλάδα ύστερα από τις αποτυχίες της προηγούμενης συντηρητικής κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας. Παρά τις σοβαρές επιπτώσεις των περικοπών και των αναταραχών στους δρόμους, διατηρούν τη δημόσια εμπιστοσύνη για το χειρισμό της κρίσης, καταγράφοντας συνεχώς τα αποτελέσματα των σφυγμομετρήσεων της κοινής γνώμης. Πάνω απ’ όλα, οι προτάσεις για οικονομική μεταρρύθμιση που ήταν τόσο αναγκαίες για την Ελλάδα ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της διακύρηξης του ΠΑΣΟΚ και δεν επιβλήθηκαν ακούσια από εξωτερικούς παράγοντες.


Όμως το ξεκάθαρο μήνυμα για εμάς από τους συναδέλφους μας του ΠΑΣΟΚ, είναι ότι οι Σοσιαλιστές στην Ευρώπη θα έπρεπε να κάνουν τη διάκριση μεταξύ μεταρρύθμισης και λιτότητας. «Πολύ μακριά, πολύ γρήγορα» δεν θα έπρεπε να είναι απλώς η επωδός για τους δυο Ed του Εργατικού Κόμματος, αλλά για τους Σοσιαλιστές σε όλη την Ευρώπη. Μέσα σε πέντε χρόνια οι περικοπές που σχεδιάζονται για την Ευρώπη σαν σύνολο θα κάνουν τις δημόσιες επενδύσεις να πέσουν στο 1.5% του ΑΕΠ αντί για το 2.5% του 2010. Η ανεργία που ήδη είναι στα 23 εκατομμύρια συνεχίζει να ανεβαίνει.


Έτσι στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της προηγούμενης εβδομάδας, ήταν ζωτικής σημασίας τα επιχείρηματα της αριστεράς και των συνδικάτων να αποτρέψουν με επιτυχία τη συμφωνία για ένα Ευρωσύμφωνο που είχε απειλήσει ότι θα είναι τελείως αντιπληθωριστικό και θα κλείδωνε μόνιμα τη μονεταριστική δημοσινομική πολιτική σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Η μειοψηφία των κεντροαριστερών κυβερνήσεων, της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης, κατάφεραν να πάρουν σημαντικές συστάσεις για τη δημιουργία θέσεων και το σεβασμό για συλλογικές διαπραγματεύσεις μέσα στη συμφωνία. Η Γερμανία απέτυχε με την επιμονή της ότι κάθε χώρα θα έπρεπε να εισάγει συνταγματικές απαιτήσεις για να σεβαστούν το Σύμφωνο. Όμως οι Συντηρητικοί κατόρθωσαν να απορριφθεί οποιαδήποτε αναφορά σε κοινωνικά δικαιώματα.


Μιλώντας στη Σοσιαλιστική Ομάδα των Ευρωβουλευτών, ο Έλληνας Πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου είπε ότι η Ελλάδα έχει μειώσει το έλλειμα κατά 6%, έχει μεταρρυθμίσει τις συντάξεις για να είναι βιώσιμες, άνοιξε πάνω από εκατό επαγγέλματα, εισήγαγε την ιδιωτικοποίηση από τους δρόμους και τα αεροδρόμια μέχρι τα τυχερά παιχνίδια, τώρα δημοσιεύει όλες τις δαπάνες της κυβέρνησης στο Διαδίκτυο κι ότι η χώρα στην ουσία βρίσκεται σε καλό δρόμο για να έχει πλεόνασμα μέχρι το 2012. «Δεν είμαστε μια φτωχή χώρα, είμαστε μια χώρα με φτωχή διακυβέρνηση», μας είπε. Ο Παπανδρέου όμως καταρρίπτει το Συντηρητικό μύθο ότι οι αγορές θα επιλύσουν τα πάντα όταν οι τράπεζες και οι οργανισμοί αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας αρνούνται να παραδεχτούν όσα έχουν κατορθώσει οι επίπονες μεταρρυθμίσεις. Επίσης επιτίθεται στους Συντηρητικούς ισχυρισμούς ότι η κρίση είναι μια κρίση υψηλής σπατάλης για την κοινωνική πρόνοια και μια κρίση ασωτίας γενικώς, όταν το πραγματικό φταίξιμο θα έπρεπε να αποδοθεί στην έλλειψη διαφάνειας στις χρηματοπιστωτικές αγορές και τις διεφθαρμένες πρακτικές στο χρηματοπιστωτικό τομέα.
Αναγνωρίζει αυτό το πρόβλημα όχι σαν πρόβλημα διαφθοράς, αλλά της ίδιας της δημοκρατίς που απειλείται από μια «υπερ-τάξη» στην οποία ο πλούτος, η εξουσία και η επιρροή έχουν υπερ-συγκεντρωθεί στα χέρια λίγων. «Η Ευρώπη χρειάζεται μια δημοκρατική επανάσταση για να δυναμώσουν οι θεσμοί μας σαν παρόμοια μ’ εκείνη όσων διαμαρτύρονται στην πλατεία Ταχρίρ», μας είπε.


Σπάνια ακούμε να μιλάει έτσι ένα κόμμα που είναι στην κυβέρνηση κι όχι στην αντιπολίτευση, και φέρει πραγματικό κύρος όταν εκφέρεται από ένα προηγούμενο οικονομικής ευθύνης. Αλλά οι ιδιωτικές συζητήσεις με συναδέλφους του ΠΑΣΟΚ υποννοούν ότι υπάρχουν τρία βασικά μαθήματα από την Ελληνική κρίση για το Εργατικό και αδελφά μας κόμματα κατά μήκος της Ευρώπης.


Πρώτον, είναι ουσιαστικό για την Αριστερά να προσφέρει ένα όραμα. Τα κόμματα της δεξιάς χειρίζονται τις περικοπές σα λογιστική άσκηση και δίνουν ελάχιστες ελπίδες σ’ αυτούς που υποφέρουν ότι μπορούν παρόλα αυτά να οδηγηθούν σ’ ένα καλύτερο μέλλον. Δεύτερον, η Ευρωπαϊκή Αριστερά πρέπει να υποστηρίξει καινούριους τρόπους για να συγκεντρωθούν χρήματα, ακόμη και υποστηρίζοντας πλήρως ένα διεθνικό φόρο οικονομικών συναλλαγών – τη σοσιαλιστική εκστρατεία για ένα φόρο τύπου «Ρομπέν των Δασών»- και για την δημιουργία ενός Ευρω-ομολόγου. Χρειαζόμαστε τα χρήματα αλλά επίσης χρειαζόμαστε να δείξουμε τον πολιτικό ρεαλισμό που επιδεικνύει η αύξηση των εσόδων. Τρίτον, αν και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν πέτυχε την υποστήριξη της, οι Σοσιαλιστές δεν μπορούν να κάθονται με σταυρωμένα χέρια καθώς η πρόνοια διαλύεται και πρέπει να μην δεχτούν τις προσπάθειες των Συντηρητικών σε όλη την ΕΕ να εξαλείψουν το κοινωνικό μοντέλο της Ευρώπης.


Δεσμεύοντας την Ελλάδα σε ένα εναλλακτικό οικονομικό μοντέλο μιας περιβαλλοντικά βιώσιμης και υψηλής προστιθέμενης αξίας παραγωγής, ο Παπανδρέου το θέτει συνοπτικά: «Η ανταγωνιστικότητα θα έπρεπε να βασίζεται στην ποιότητα κι όχι στην ανισότητα». Την ίδια ακριβώς ημέρα που συναντήσαμε το ΠΑΣΟΚ, οι αγορές ξαναμείωσαν την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας. Έδειξε πως η οικονομική αλληλεγγύη που δόθηκε στην Ελλάδα από την ΕΕ χρειάζεται να ταιριάξει με την πολιτική αλληλεγγύη μεταξύ των Σοσιαλιστών που συμβολίζεται μ’ αυτή την κοινή μας συνάντηση αυτή την εβδομάδα.
Η Ελλάδα μπορεί να αγωνίζεται να καθησυχάσει τις αγορές αλλά η εμπειρία της θα έπρεπε να εμπνεύσει όλους εκείνους που εισηγούνται πως οι ίδιες οι αγορές είναι που χρειάζονται μεταρρύθμιση.


Το ειδικό αφιέρωμα θα επιχειρήσει να υπερβεί αυτές τις συζητήσεις και να προσεγγίσει τις αραβικές εξεγέρσεις χωρίς να κάνει την οντολογική διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού. Απ’ αυτή τη σκοπιά, τα ψηφιακά δίκτυα δεν γίνονται αντιλητπά ως συμπτώματα ούτε ως αιτίες, αλλά ως εγγενές συστατικό μέρος των ίδιων των εξεγέρσεων. Πρωταρχικός στόχος είναι να τεθούν ερωτήματα για τις μορφές και τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και για τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν μέσα από το πρίσμα των ψηφιακών δικτύων, τα οποία οι εξεγέρσεις παρήγαγαν ή αμφισβήτησαν ή μεταμόρφωσαν ή χάκεψαν.


Τα άρθρα μπορούν να έχουν ως αντικείμενο τα ακόλουθα θέματα σε σχέση με τις εξεγέρσεις:

• Παραγωγή ψηφιακών δικτύων
• Ριζοσπαστικές χρήσεις συνεταιρικών κοινωνικών μίντια ( Facebook, Twitter)
• Παράκαμψη του κυβερνητικού ελέγχου από τα ψηφιακά δίκτυα
• Οριζόντιες μορφές οργάνωσης ψηφιακών δικτύων



Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις


Παρακαλούμε στείλτε τα σε ηλεκτρονική μορφή στο

email: editors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 30 Ιουνίου 2011

Το ηλεκτρονικό περιοδικό Re-public απευθύνει κάλεσμα για άρθρα για το επερχόμενο τεύχος του με τίτλο “Η δραχμή: Συλλογική ταυτότητα και συμβολική αξία”. Το νομισματικό καθεστώς συνιστά σημείο έντασης στην Ελλάδα, ειδικά αφότου η χώρα έφτασε σε οικονομικό αδιέξοδο το 2009. Το Ευρώ, που υιοθετήθηκε πριν από δέκα χρόνια εν μέσω πανηγυρισμών, αντιμετωπίζεται ταυτόχρονα σαν κατάρα, αφού είναι συνδεδεμένο με το τεράστιο χρέος και την εξάρτηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή ‘Ενωση. Παρά τις επιπτώσεις του χρέους στο βιοτικό επίπεδο, το Ευρώ παραμένει αξιόπιστο σε ένα περιβάλλον οικονομικής αβεβαιότητας ενώ φέρει και την υπόσχεση της συμμετοχής στο μακρινό πλέον όνειρο της Ευρωπαϊκής ευημερίας. Ταυτόχρονα η πιθανή επιστροφή στη Δραχμή σε συνδυασμό με χρεοκοπία του κράτους, είτε ως στρατηγική επιλογή ή είτε ως αναγκαιότητα, αποτελεί ένα σενάριο που παραμένει στη δημόσια συζήτηση.


Σε αυτό το πλαίσιο θα θέλαμε να ξεκινήσουμε μια συζήτηση για τη Δραχμή, όχι σαν πιθανή έξοδο από την τρέχουσα κρίση, αλλά περισσότερο, σαν ένα σύμβολο οικονομικής αξίας, εθνικής ταυτότητας και πολιτικής ισχύος της χώρας. Το κεντρικό ερώτημα που θέλουμε να απευθύνουμε σε αυτό το τεύχος είναι πώς η ταυτότητα, η κοινότητα και η αξία εκφράζονται κι εκπροσωπούνται στο Ελληνικό νόμισμα, και πώς αυτές οι κοινωνικές συνιστώσες εξαντλούνται στη δημιουργία ενός δικτύου οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Η εξέλιξη της Δραχμής αποτυπώνει την ιστορία της γέννησης και της ανάπτυξης του Ελληνικού κράτους, όπως αυτές εκφράζονται μέσα από τις απεικονίσεις της ελληνικότητας στο νόμισμα. Αναλύοντας τις εικονογραφίες της Δραχμής σήμερα μπορούμε να κάνουμε ένα σχόλιο για την εθνική ταυτότητα και την συλλογική μας αντίληψη σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία. Ο στόχος μας είναι να ανιχνεύσουμε τη διαδικασία της κατασκευής της εθνικής ταυτότητας στην ιστορική ανάπτυξη της Δραχμής, εξερευνώντας συγχρόνως πώς η οικονομική αξία και η πολιτική εξουσία συνδέονται και διαμεσολαβούνται στο νόμισμα. Δεν είναι στις προθέσεις μας να προτείνουμε ένα εναλλακτικό νόμισμα στο Ευρώ, αλλά στοχεύουμε σε μια θεωρητική ανάλυση της παραγωγής εθνικών και οικονομικών αυτό-απεικονίσεων στα πλαίσια της Ελληνικής πραγματικότητας της βίαιης οικονομικής αναδιάρθρωσης και του κοινωνικού ανταγωνισμού, εν αναμονή των επερχόμενων προκλήσεων και αναλογιζόμενοι τις μελλοντικές εκφάνσεις της αυτό-αντίληψης και της αυτό-απεικόνισης της κοινωνίας.



Τα κείμενα που θα υποβληθούν θα μπορούσαν να αναφερθούν στα ακόλουθα ερωτήματα:

• Η ιστορία της Δραχμής και πώς αυτή η ιστορία σχετίζεται με την παρούσα κρίση
• Η κατασκευή της Ελληνικότητας και οι απεικονίσεις της, και πως αυτές οι απεικονίσεις επικοινωνούνται μέσω του νομίσματος
• Μια σύγκριση της αυτό-αντίληψης και των αυτό-απεικονίσεων της Ελληνικότητας πριν και μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης το 2008
• Η σχέση μεταξύ της οικονομικής αξίας και των πιθανών απεικονίσεών της και πως η αξία υποστηρίζεται από τέτοιες απεικονίσεις
• Η σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής κοινότητας. Πως συνδέει ο διάλογος για την ταυτότητα το πολιτικό με το οικονομικό;


Τα άρθρα θα πρέπει να έχουν έκταση 1,500 – 1,800 λέξεων.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: languagegames@gmail.com ή στο editors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής κειμένων: 31 Σεπτεμβρίου 2011


Αυτό το τεύχος του Re-public συνδέεται με το ερευνητικό πρόγραμμα “Δραχμή, Εικονογραφία και Συμβολική Αξία”, που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο της Ακρόπολης στην Αθήνα στις 31 Οκτωβρίου του 2010. Μελλοντικές εκδηλώσεις περιλαμβάνουν, μια έκθεση και ένα συνέδριο τον Οκτώβριο του 2011, μια έκδοση και μια σειρά παραστάσεων. Το ερευνητικό πρόγραμμα είναι μια διεπιστημονική πρωτοβουλία, που περιλαμβάνει τόσο θεωρητικούς όσο και εικαστικούς, για την ανάλυση της Ελληνικής οικονομικής πραγματικότητας.

Για περισσότερες πληροφορίες, δείτε τον παρακάτω σύνδεσμο: http://www.tumblr.com/tumblelog/drachmaproject


Ο παγκόσμιος αντίκτυπος της υπόθεσης Wikileaks καθιστά αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη. Όχι μόνο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια της διαφάνειας για όλα τα εμπλεκόμενα στρατόπεδα, αλλά θέτει εκ νέου το πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με τον πολιτικό ρόλο που διαδραματίζει η διαφάνεια, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιείται και τις αναντιστοιχίες ανάμεσα στην θεωρητική συζήτηση για τη διαφάνεια και τη λειτουργία των σημερινών πολιτικών καθεστώτων, είτε φιλελεύθερων, είτε αυταρχικών.


Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο αποφασίσαμε να απευθύνουμε το παρόν κάλεσμα για άρθρα. Στόχος μας είναι να αντιμετωπίσουμε κριτικά την έννοια της διαφάνειας και τις επιπτώσεις των τρόπων με τους οποίους εργαλειοποιείται, χωρίς να την μυθοποιήσουμε ούτε να την δαιμονοποιήσουμε.


Σχετικά άρθρα μπορούν να αφορούν τα ακόλουθα θέματα:

• Την προβληματική σχετικά με την εφαρμογή και την εργαλειοποίηση της διαφάνειας, π.χ. στην πολιτική, τη δημόσια διοίκηση, την εταιρική διακυβέρνηση κτλ.

Τα διάφορα μοντέλα ή προσεγγίσεις της έννοιας της διαφάνειας (π.χ. bottom-up, top-down, ριζοσπαστική διαφάνεια [radical transparency], κτλ)

• Τις πολιτιστικές και φυλετικές παραδοχές στις οποίες βασίζεται ο λόγος για την διαφάνεια και πώς αυτές γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης και διαμάχης σε διαφορετικά πολιτικά πλαίσια.
• Τη σχέση μεταξύ διαφάνειας και βιοπολιτικής. Πώς ο λόγος για τη διαφάνεια σχετίζεται με τους μηχανισμούς βιοπολιτικού ελέγχου?
• Τη σχέση διαφάνειας, προστασίας της ιδιωτικής ζωής, προστασίας των δεδομένων και την ασφαλειοποίηση της καθημερινής ζωής.
• Τις επιπτώσεις του φαινόμενου Wikileaks στη δημόσια συζήτηση για την διαφάνεια
• Το συσχετισμό μεταξύ της συζήτησης για τη διαφάνεια και την τυποποίηση και την ποσοτικοποίηση της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ζωής.


Τα άρθρα θα πρέπει να έχουν έκταση 1,500-1,800 λέξεων και θα πρέπει να υποβληθούν μέχρι τις 31 Μαρτίου του 2011.


Παρακαλούμε να στείλετε τα άρθρα σας σε ηλεκτρονική μορφή στην παρακάτω ηλεκτρονική διεύθυνση:

e-mail: editors@republic.gr


Ομιλητές:


-Γεράσιμος Νοταράς, επικεφαλής του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας


-Δρ Ηλίας Ρουμπάνης, πολιτικός επιστήμονας


-Δρ Βιργινία Μαυρίκα, ιστορικός τέχνης, Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού


-Δρ Κωστής Σταφυλάκης, καλλιτέχνης, πολιτικός επιστήμονας


-Γιώργος Παπαδόπουλος, οικονομολόγος, συντονιστής του ερευνητικού προγράμματος


Το Συμπόσιο θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 5 Απριλίου 2011 και ώρα 18.00 στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, Μέγαρο Αλέξανδρου Διομήδη, 3ης Σεπτεμβρίου 146, Αθήνα, τηλ. 210-8807804-5, fax. 210-8807787.


Στο χώρο του Ιστορικού Αρχείου λειτουργεί η έκθεση «Ιστορία του ελληνικού χαρτονομίσματος. Μια διαδρομή, 1822-2002» και θα είναι επισκέψιμη από τις 17.00.

Παρά την μακρόχρονη και έντονη παρουσία της στην λαϊκή κουλτούρα, η πειρατεία είναι ένας όρος που σπάνια και διστακτικά έχει συνδεθεί με μορφές πολιτικού ακτιβισμού. ‘Εχοντας εξεταστεί κυρίως μέσα από το πρίσμα της ποινικοποίησης και της αστυνόμευσης (ακόμα και όταν αφορά στην παραβίαση της υπάρχουσας τάξης από τους πειρατές λαϊκούς ήρωες), η πειρατεία έχει σπάνια αναλυθεί σε σχέση με το πώς επηρρεάζει την καθημερινή ζωή των σημερινών κοινοτήτων. Η πειρατεία, στην θάλασσα, στη στεριά ή στα ψηφιακά δίκτυα, περιλαμβάνει μια σειρά από πολύμορφες πρακτικές που διαμορφώνουν, και συχνά μεταμορφώνουν, αυτούς τους χώρους και αυτά τα δίκτυα.

Πέρα από αυτή την καταστατική δύναμη, οι πειρατικές πρακτικές αμφισβητούν τον επίσημη οργάνωση χώρων και δικτύων, προβάλλοντας και καθιερώνοντας εναλλακτικές κινητικότητες, ιεραρχίες, οριοθετήσεις, και κοινωνικές σχέσεις. Το αφιέρωμα, “Η πειρατεία ως ακτιβισμός” επανεξετάζει πειρατικές πρακτικές και υποκειμενικότητες αναφορικά με την αντίστασή τους στις κυρίαρχες μορφές οργάνωσης της καθημερινής ζωής.

Σε αυτή τη συνέντευξη, ο Alexander Galloway, συγγραφέας των βιβλίων Protocol: How Control Exists After Decentralization και The Exploit: A Theory of Networks συζητά σχετικά με το πώς διασυνδέεται η πειρατεία με τα ψηφιακά δίκτυα και τις πρακτικές ελέγχου. Ο Galloway επιμένει στον διαχωρισμό μεταξύ των πειρατικών πρακτικών και του συνεργατικού διαμοιρασμού γνώσης στη βάση της διαφορετικής τους προσέγγισης απέναντι στην εμπορευματοποίηση. Υποστηρίζει ότι παρόλο που μπορεί να είναι “δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο…ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται καθόλου με αυτά.”


Alexander Galloway: Οι πειρατές είναι σε άνοδο. Με τις μαύρες αγορές τους και τα μαύρα καπέλα τους, οι πειρατές επιτάσσουν πλοία και αντιγράφουν DVDs. Σπάνε συστήματα λογισμικού και τα ξαναπουλάνε κάτω απ’ το τραπέζι. Την ίδια στιγμή, τα άυλα αγαθά πολλαπλασιάζονται σε δίκτυα ανταλλαγής αρχείων (file-sharing networks), χιλιάδες άνθρωποι συνεισφέρουν σε προγράμματα ανοιχτού κώδικα και χιλιάδες άλλοι σε ηλεκτρονικά παιχνίδια.


Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, πρέπει να κάνουμε μια βασική διάκριση ανάμεσα στην πειρατεία και το είδος του συνεργατικού μοιράσματος που συνδέουμε με τον πολιτισμό και την κοινότητα. Με τη στενή έννοια, η πειρατεία είναι μια μορφή εμπορίου, παράνομου βέβαια, αλλά πάντως εμπορίου. Οι πειρατές κλέβουν κάτι και το ξαναπουλούν μέσω της μαύρης αγοράς. Είναι πάνω από όλα επιχειρηματίες, σε αντίθεση με τη δραστηριότητα που στρέφεται κατά της αγοράς, με το μοίρασμα, τον δανεισμό ή την κλοπή. Υπάρχει μια ευρεία αλληλουχία εδώ -για παράδειγμα κάποιος μπορεί να υποστηρίζει το μοίρασμα και να απορρίπτει την κλοπή- αλλά είναι σαφές ότι οι δραστηριότητες αυτές δεν έχουν να κάνουν με την μαύρη αγορά, με την παραδοσιακή έννοια. Νομίζω μάλιστα ότι ένα πολύ μικρό ποσοστό πραγματικής πειρατείας πραγματοποιείται στα δίκτυα ανταλλαγής αρχείων. Σχετίζεται περισσότερο με το μοίρασμα, το δανεισμό ή την κλοπή.


Συμπεριλαμβάνω εδώ την κλοπή για να ικανοποιήσω την δεξιά. Εγώ προσωπικά δεν είμαι πολύ εναντίον αυτών των δραστηριοτήτων και μου είναι δύσκολο να τις ονομάσω “κλοπή”: με οποιαδήποτε έννοια του όρου. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου ο δανεισμός ή ακόμη και η κλοπή είναι αιτιολογημένα, ειδικά στη σημερινή οικονομία όπου αρκετά συχνά η ανθρώπινη ζωή γίνεται αντικείμενο κλοπής και υποβάθμισης από τα εμπορικά και κρατικά συμφέροντα. Η αντίστροφη κλοπή είναι συχνά μια αναγκαιότητα.


Σε αντίθεση με την πειρατεία, αναφέρω τους κοινοτικούς πολιτισμούς του μοιράσματος, του δανεισμού, της αντιγραφής και της ανοιχτής πρόσβασης. Ενάντια στις υστερικές διαμαρτυρίες του επιχειρηματικού κόσμου, πρέπει να δοθεί έμφαση στο γεγονός ότι το μοιίρασμα και ο δανεισμός είναι τόσο παλιά όσο ο και ανθρώπινος πολιτισμός. Από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο μέχρι τον Ρίτσαρντ Βάγκνερ και τον Τόμας Μαν, δεν υπάρχει καλλιτέχνης που να μη δανείζεται και να μην κλέβει. Δεν υπάρχει κανείς που να μην κάνει κοινή χρήση της γλώσσας, που δεν μοιράζεται τις συνηθισμένες πτυχές της ζωής και του πολιτισμού. Η ατομική ιδιοκτησία, ιδιαίτερα η πνευματική ιδιοκτησία, είναι μια πρόσφατη και μάλλον καρκινώδης εφεύρεση στην ανθρώπινη ιστορία. Οι αξίες που μας είναι προσφιλείς δεν προέρχονται από τις εμπορικές διαφημίσεις και τις ανάγκες που δημιουργούν οι αγορές, αλλά από τις κοινοτικές αξίες του μοιράσματος και της ανοιχτής πρόσβασης.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς σχετίζονται οι πειρατικές πρακτικές με τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων; Υπάρχουν περιπτώσεις που μπορούν να διαφύγουν απ’ τον έλεγχο;


Alexander Galloway: Τα δίκτυα έχουν πάντα να κάνουν με τον έλεγχο. Αυτό ισχύει για τους πειρατές όσο και για την Microsoft. Πολύ απλά, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αποτελούν τεχνολογίες ελέγχου. Είναι δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο. Αυτό όμως δεν ισχύει, παρά μόνο στον κινηματογράφο. Ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται με αυτά καθόλου. Πρέπει να σκεφτούμε λοιπόν πάνω σε “εναλλακτικές ελέγχου” ή σε “πρακτικές ελέγχου”.


Ίσως η ρίζα του προβλήματος να έχει να κάνει με την εξουσία και την κυριαρχία. Με ποιο τρόπο μπορεί ένα συγκεκριμένο δίκτυο να προσαρμοστεί και να κάνει τη δουλειά ενός συγκεκριμένου κυριαρχικού συμφέροντος; Τα ερωτήματα αυτά είναι καίρια γιατί αγγίζουν τη σχέση ανάμεσα στον έναν και τους πολλούς, το κυρίαρχο και το πλήθος- ένα ζήτημα που είναι πάντα κρίσιμο όσον αφορά την κατανόηση των δικτύων.


Π.Χ. – Θ.Π.: Διαπιστώνετε διασυνδέσεις ανάμεσα στην ψηφιακή πειρατεία και τις πρακτικές κώδικα (coding practices) όπως οι ιοί, τα σκουλήκια (worms), τα σπαμ;


Alexander Galloway: Πρόκειται για πρακτικές ελέγχου που βασίζονται κατά πολύ στους φορείς εκμετάλλευσης. Οι πειρατές, τα σκουλήκια, τα σπαμ κλπ εκμεταλλεύονται τις παροχές που υπάρχουν μέσα στα συστήματα. Πρόκειται για φαινόμενα που είναι αρκετά φυσιολογικά και εγγενή στα μαζικά διασυνδεδεμένα συστήματα. Έχουν επίσης την τάση να επεκτείνονται οριζόντια και να να επηρεάζουν τη μεταδοτική φύση των δικτύων προκειμένου να διαδίδονται μακριά και ευρέως με ευκολία.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς εκτιμάτε την αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση της ψηφιακής πειρατείας; Θεωρείτε ότι τα μέτρα αυτά αποτελούν μέρος του παραδείγματος του ελέγχου ή ότι εμπίπτουν σε πειθαρχικές μορφές εξουσίας;


Alexander Galloway: Η αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση, τα τελευταία χρόνια, είναι μια καλή ένδειξη ότι οι νεαροί κυρίαρχοι του δικτύου ανέρχονται. Μπορεί να είναι τα έθνη-κράτη. Ή να είναι εμπορικές δυνάμεις. Δεν έχει μεγάλη σημασία. Ενώ ο έλεγχος του πρωτοκόλλου αποτελούσε απειλή για την πειθαρχική εξουσία, θέτοντας σε κίνδυνο την κυριαρχία των περιχαρακωμένων κέντρων εξουσίας, σήμερα βλέπουμε ότι έχει εξοικειωθεί με θέματα όπως η οριζοντιοποίηση, η μεταδοτικότητα και το ρίζωμα. Οι παλιές δυνάμεις προσπαθούν, αν θέλετε, να φορέσουν το πρόσωπο του ελέγχου. Πρέπει όμως να έχουμε τη εξυπνάδα και να μη μιλάμε τόσο πολύ για έλεγχο “έναντι” της εξουσίας, αλλά μάλλον για τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία διασυνδέεται με τον έλεγχο ή ο έλεγχος με την εξουσία. Μπορούμε να δούμε πώς τα πρωτόκολλα χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, βασισμένα σε κάποιες συνθήκες και σε ένα φόντο κλασικών μοντέλων εξουσίας (που είναι δηλαδή η θεωρία της κυριαρχίας).


Π.Χ. – Θ.Π.: Φαίνεται σαν να υπάρχει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση ανάμεσα στους ψηφιακούς πειρατές ότι τα υπάρχοντα πρωτόκολλα στο Ίντερνετ περιορίζουν τις δραστηριότητές τους. Πώς βλέπετε τις προσπάθειές τους να οικοδομήσουν νέα εναλλακτικά πρωτόκολλα, όπως ένα διανεμημένο σύστημα DNS (Σύστημα Ονομάτων Τομέα);


Alexander Galloway: Τα δίκτυα περιλαμβάνουν πάντα αντιφατικά πολιτικά διαγράμματα. Ορισμένα διαγράμματα είναι πιο συγκεντρωτικά, ενώ άλλα βασίζονται περισσότερο στην κατανομή. Το DNS (Domain Name System) αποτελεί πρόβλημα εδώ και πολύ καιρό, εξαιτίας της ιεραρχικής φύσης του. Ταυτόχρονα όμως γίνεται όλο και πιο άσχετο με την πραγματικότητα. Ποια ήταν η τελευταία φορά που πληκτρολογήσατε σε ένα URL (Uniform Resource Locator-ενιαίος εντοπιστής πόρων); Η αναζήτηση έχει πάρει την θέση των περισσότερων από τα domain names (ονόματα περιοχής δικτύου). Εδώ και πολύ καιρό έχω πει ότι το DNS είναι αδιάφορο. Μόνο οι άνθρωποι χρειάζονται domain names. Είναι κυρίως μνημονικές διαδικασίες που καμουφλάρουν τις διευθύνσεις IP (πρωτόκολλο Ίντερνετ). Αν τις καταργήσετε το διαδίκτυο θα λειτουργεί μια χαρά. Τα τελευταία δέκα χρόνια υπήρξε μια άνοδος σε ειδικές πλατφόρμας για απόδοση χώρων ονομάτων (συχνά εμπορικών αν και όχι αναγκαστικά), όπως στις κονσόλες online παιχνιδιών, VPNs (εικονικό ιδιωτικό δίκτυο), σημασιολογικούς χώρους ονομάτων όπως μηχανές αναζήτησης, Facebook, Bittorent, κ.α. Τα domain names δεν έχουν σημασία σε αυτούς τους κόσμους.


Η συγκεντρωτική και ιεραρχική φύση αυτών των χώρων ονομάτων είναι το πρόβλημα. Για να απαντήσω λοιπόν στην ερώτησή σας, ναι, μια γερή διανεμημένη τεχνολογία θα ήταν πολύτιμη, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις, οι διευθύνσεις IP δουλεύουν καλά, ανάλογα με τη συγκεκριμένη τεχνολογία. Συνήθως δεν εκτιμούμε αρκετά το Πρωτόκολλο Ίντερνετ (IP)! Είναι μια πραγματικά ριζοσπαστική εφεύρεση.


Οι εξελίξεις αναφορικά με το πρωτόκολλο για τις οποίες έχω τη μεγαλύτερη περιέργεια είναι εκείνες που αφορούν την ad hoc δικτύωση. Αυτό το είδος δικτύωσης έχει τεράστιες δυνατότητες, ειδικά επειδή απορρίπτει το κατευθυνόμενο από την κορυφή στατικό μοντέλο που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της συνδετικότητας. Δεν χρειαζόμαστε σουπερ-αυτοκινητόδρομους. Αλλά η ad hoc δικτύωση περιμένει ακόμη τη “δολοφονική εφαρμογή” που θα την προωθήσει στη δημόσια αρένα.


Π.Χ. – Θ.Π.: Υπάρχει δυνατότητα η πειρατεία να ενσωματώσει μια πολιτική ασυμμετρίας;


Alexander Galloway: Το θέμα της ασυμμετρίας αποτελεί πρόκληση όταν μιλάμε για δίκτυα. Ο λόγος είναι ότι τα δίκτυα κατασκευάζονται μέσα από σχέσεις ασυμμετρίας. Τα δίκτυα συνδέουν οντότητες που είναι εξ ορισμού άνισες. (Εάν ήταν κατά κάποιο τρόπο ισότιμες δεν θα υποχρεώνονταν να “δικτυώνονται” αλλά θα μπορούσαν να επικοινωνούν απευθείας). Άρα, ναι, η πειρατεία και η κοινή χρήση ενσωματώνουν μια πολιτική ασυμμετρίας στο βαθμό που εκφράζουν ένα μοναδικό σχηματισμό δικτύων.


Αυτό όμως δεν σημαίνει πολλά. Το πιο σημαντικό δεν είναι η ύπαρξη μιας τέτοιας πειρατείας αλλά η ποιότητα της ύπαρξής της, το ήθος της. Η ασυμμετρία από μόνη της δεν σημαίνει πολλά. Πρέπει να ερευνήσουμε τις διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας για να ορίσουμε τη χρησιμότητά τους για τη δημοκρατία και την καλλιέργεια της κοινοτικής και ανθρώπινης ελευθερίας.


Π.Χ. – Θ.Π.: Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος σε ό, τι αφορά τις “διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας”; Οι εν δυνάμει απελευθερωτικές πτυχές της ασυμμετρίας έχουν όλες να κάνουν με τη δημιουργία συνειδητών πολιτικών παικτών ή κοινωνικών πρακτικών που υποστηρίζουν ευρύτερα πολιτικά κινήματα; Με άλλα λόγια, μπορεί η πειρατεία να καλλιεργήσει την έννοια της κοινότητας και της ελευθερίας σαν μία αθέλητη συνέπεια;


Alexander Galloway: Αναφέρομαι στις πτυχές ως είδος. Μπορούμε επομένως να σκεφτούμε για τις πολλές πτυχές της ασυμμετρίας, τα πολλά επίθετα της συνδετικότητας. Δεν πρέπει όμως να φετιχοποιούμε τη μορφή καθεαυτή. Η ασυμμετρία δεν είναι πανάκεια. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις για τη μορφή και μόνο. Αυτό είναι από τα πιο δύσκολα μαθήματα πολιτικής παιδείας. Η εστίαση στο περιεχόμενο είναι επομένως πολύ σημαντική. Με αυτή την έννοια, η κοινότητα δεν είναι ποτέ ένα επιφαινόμενο. Η κοινότητα είναι μια πρωταρχική οντολογική κατηγορία. Θα παρατηρήσουμε φυσικές συνέπειες να ξεπηδούν απ’ αυτήν, πράγματι – η ευτυχία, ο νόμος, η πραγματικότητα. Πρέπει όμως πάντα να ξεκινάμε από τον νόμο του κοινού (common), για παράδειγμα τον νόμο για τη “συμμετοχή των αποκλεισμένων”. Αυτό που προκύπτει ονομάζεται πολιτική.

————————-


Ο Alexander Galloway μίλησε μέσω e-mail στον Παύλο Χατζόπουλο και τον Θανάση Πρίφτη

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Michel de Certeau εντόπισε ένα φαινόμενο που ονομάζεται la perruque –πρόκειται για τις διαδικασίες με τις οποίες οι εργαζόμενοι εξαπατούν τους εργοδότες τους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι εργάζονται, ενώ στην πραγματικότητα κάνουν προσωπικές τους δουλειές, χρησιμοποιώντας τους πόρους του χώρου εργασίας. Δεν κλέβουν τίποτα, εκτός από χρόνο. Μια δημιουργική διαδικασία λαμβάνει χώρα, αλλά τίποτα δεν παράγεται από οικονομικής άποψης. Καθιερώνεται μια τακτική που χρησιμοποιεί τις χαραμάδες που συγκεκριμένες συγκυρίες ανοίγουν για την εποπτεία των ιδιοκτησιακών δυνάμεων. Δραστηριοποιείται σ’ αυτές. Δημιουργεί εκπλήξεις σ’ αυτές. (de Certeau, 37).


Σύμφωνα με μια περίεργη προκατάληψη που επικρατεί στη Βόρεια Ευρώπη, οι μεσογειακές χώρες χαρακτηρίζονται περισσότερο από αυτό το φαινόμενο από τους βόρειους γείτονές τους, με τη μη αναγνωρισμένη από οικονομικής άποψης εργασία στον τριτογενή τομέα και έναν νεποτισμό του τύπου “ξύσε μου την πλάτη να ξύσω τη δική σου”. Θα έλεγα όμως ότι πρόκειται για μια παραπλανητική διάκριση. Οι Σουηδοί, όπως και οι Βρετανοί, είναι επίσης ένθερμοι νεποτιστές με μηχανορραφίες φοροδιαφυγής και πολλές μη χαρτογραφημένες οικονομικές δραστηριότητες. Φυσικά, η επιθυμία της “επίσημης κοινωνίας” είναι να καταπνίξει αυτή τη σφύζουσα κόλαση των ανθρώπινων οικονομικών ανταλλαγής που ο Georges Bataille περιέγραψε τόσο εκφραστικά. Για παράδειγμα, στη Σουηδία, όπου η ψηφιακή πίστωση είναι πολύ διαδεδομένη, υπάρχει ένα ισχυρό και εντελώς νόμιμο πολιτικό κίνημα που ασκεί πίεση για την κατάργηση των μετρητών ως μέσου πληρωμής. Η αλλαγή αυτή έχει αρχίσει να γίνεται σε πολλούς τομείς. Σε ευρείες περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και οι μικρότερες μηχανές στους δρόμους δέχονται πιστωτικές κάρτες.


Κατά μεγάλη ειρωνεία, σε μια εποχή που το άτομο θεωρείται κυρίαρχο, χωνόμαστε σε τεχνικά συστήματα, όλα με προβλέψεις για την περίπτωση μη συμμόρφωσης σχετικά με τις οποίες εμείς ως “τελικοί χρήστες” δεν έχουμε σχεδόν κανένα λόγο. Γι’ αυτό θα ήθελα να δώσω έμφαση στο περίπλοκο κουβάρι των δυνατοτήτων για να δράσουμε, του οποίου εμείς ως καταναλωτές-υποκείμενα της ύστερης νεωτερικότητας αποτελούμε αναπόφευκτα μέρος. Το άρθρο αυτό αφορά το υποκείμενο ακτιβιστής, το υποκείμενο πειρατής και τη φαινομενική αδυναμία για την καθαρότητα του υποκειμένου που δρα σε μια τέτοια εποχή.


Πειρατές, παρτιζάνοι και ο Pandeya


Το ελληνικό κράτος και ο ελληνικός λαός συνήργησαν σε ένα “έγκλημα” – έδειξαν πως η ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι παρά ένας χάρτινος πύργος και πώς εκατομμύρια μικρών βημάτων μυρμηγκιού που κρύβονται κάτω από τη la perruque μπορούν να υπονομεύσουν ολόκληρες εθνικές οικονομίες.


Την ίδια στιγμή, σε μια άλλη περιφερειακή ευρωπαϊκή χώρα, ο σουηδικός λαός συνήργησε στο “έγκλημα” του εναγκαλισμού μιας υποδομής που έδειξε ότι η κατεστημένη οικονομία πολιτιστικής κατανάλωσης δεν είναι παρά ένα χάρτινος πύργος. Ενώ φαινομενικά το σουηδικό νομικό σύστημα μάχεται εναντίον της μη ρυθμισμένης κοινής χρήσης αρχείων, πολλοί άλλοι θεσμικοί παράγοντες στη Σουηδία ευνοούν ενεργά αυτή τη δραστηριότητα: Μια υποδομή ευρείας ζώνης συχνοτήτων που χρηματοδοτείται από το κράτος, η τάση προς συλλογικές, οικουμενικές λύσεις και ένας ρατιοναλισμός Gesellschaftlich όπου η κεντρική μονάδα οργάνωσης είναι σε κρατικό επίπεδο και όχι στο επίπεδο των οικογενειών ή των τοπικών κοινοτήτων. Ένα όλο και πιο εξατομικευμένο, διορατικό και οξυδερκές κοινό των μίντια, μια εθνική περηφάνεια για τα λαμπερά καλώδια της ευρείας ζώνης συχνοτήτων που διαθέτουμε, εγχειρήματα και φίρμες όπως το Pirate Bay, το Spotify κι εκείνοι οι διαβόητοι σουηδικοί διακομιστές web που φιλοξενούν τον ιστότοπο WikiLeaks.


Κατά την άποψή μου, η “ελευθερία” είναι ένα ζώο με πολλά πρόσωπα. Είναι μια ελευθερία που διατυπώνεται με ισχυρές κρατικές ρυθμίσεις, οι οποίες φαινομενικά κάνουν το Βέλγιο και τη Σουηδία μέρη όπου μπορείς να τοποθετήσεις διακομιστές web, εάν διοικείς έναν ιστότοπο σαν το WikiLeaks- κάτι που μοιάζει παράξενο στους Αμερικανούς, δεδομένου ότι ασπάζονται τόσο πολύ την ελευθερία του λόγου. Η ισχυρή παρουσία μετρήσιμων, αυστηρά τυποποιημένων υποδομών πληροφορίας συντελεί στη φαινομενική αναρχία, βασισμένη στην κοινή χρήση αρχείων μεταξύ ομοτίμων. Και παρά τις φαινομενικές διαμάχες στην επιφάνεια, είναι ίσως η παρουσία της διαδεδομένης, κοινής έννοιας για την “καλή ζωή” που επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να υπονομεύσει τη δημόσια οικονομία, οφθαλμόν αντί οφθαλμού, όπως το μυρμήγκι.


Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα αυτού του άρθρου, πού ακριβώς τοποθετούμε τον “πειρατή” σε όλα αυτά; Πρώτα απ’ όλα, από τη δική μου έρευνα προκύπτει ότι οι χρήστες που ανταλλάσουν αρχεία κάνουν βασική διάκριση ανάμεσα στην “πειρατική αντιγραφή” και την “ιδιωτική αντιγραφή”. Διακρίνουν δηλαδή ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους δράσης, με κάπως διαφορετικές προθέσεις. Ο “πειρατικός” τρόπος δράσης συνδέεται με την αξία ανταλλαγή/εμπόρευμα ενός αρχείου (παρά με την αξία χρήσης του), ενώ ο δεύτερος τρόπος έχει περισότερο να κάνει με την εξυπηρετικότητα και την αυτό-ικανοποίηση.


Επιπλέον, στον τόμο Efter The Pirate Bay (επ. Andersson & Snickars, 2010), ο Leif Dahlberg διακρίνει μεταξύ “πειρατών” και “παρτιζάνων”, καθώς οι πρώτοι δεν “παίρνουν θέση” με τον ίδιο τρόπο όπως οι δεύτεροι. Οι παρτιζάνοι δεν είναι κανονικοί στρατιώτες, αλλά κάτι ανάμεσα σε πολίτες και στρατιωτικούς, και υιοθετούν μερικές φορές μια πολιτική στάση, καθώς αλλάζουν ρόλους με γήινο τρόπο.


Αλλά με τι ακριβώς συντάσσονται; Σύμφωνα με τον Γερμανό μοντερνιστή φιλόσοφο Carl Schmidt, στόχος του παρτιζάνου δεν είναι να επεκτείνει το μέτωπο του πολέμου, αλλά να εγκαθιδρύσει μια νέα παγκόσμια τάξη. Και όταν η τάξη αυτή εγκαθιδρύεται, ο παρτιζάνος παραδίδεται και γίνεται κανονικό μέρος της. Ο παρτιζάνος εμφανίζεται σε μη τακτική και μη αναμενόμενη βάση και δρα για να υπερασπιστεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αντικείμενο. Ο προβληματισμός πολλών σημερινών ακτιβιστών είναι κατά κάποιο τρόπο συμβατικός, με την έννοια ότι η “καθαρή πολιτική” μοιάζει αρχικά να είναι ένα κίνημα ελευθερίας του δικτύου, που διατηρεί τις ανοιχτές υποδομές στις οποίες έχουμε συνηθίσει.


Με αυτή την έννοια, ο πειρατής είναι πολύ πιο τρομακτικός, καθώς αποφεύγει όλες αυτές τις διακρίσεις μεταξύ “φίλου” και “εχθρού”. Ο πειρατής είναι πολύ πιο ριζοσπαστικός απέναντι στις πιθανές συνέπειες των πράξεών του(της). Οι πραγματικοί πειρατές ορίζονται από μια ουδέτερη στάση σε σχέση με τις συνέπειες, που είναι περίπου μηδενιστική.


Όπως σημείωσα προηγουμένως (Andersson 2009), παρατηρούμε εδώ μια μετακίνηση- από την τακτική στή στρατηγική. Ο “ιδιωτικός” καταναλωτής ενεργεί μέσα στη la perruque, ενώ οι ευκαιριακές “πειρατικές” στάσεις που υιοθετούν τα υποκείμενα ανοίγουν τον δρόμο προς πιο διαρκείς, στρατηγικές παρεμβάσεις (ειδικά καθώς η τεράστια δυναμική που δίνεται στο άτομο προέρχεται από τις κοινές ψηφιακές υποδομές μας). Τελικά, με μια πλήρως “παρτιζάνικη” στάση, εγκαθιδρύεται ένας στρατηγικός τόπος.


Από τη στιγμή που ένα νεφελώδες κίνημα αποκτά αναγνωρίσιμους εκπροσώπους, επιτρέπει προσωπικά κουσούρια και εκστρατείες σπίλωσης να σπιλώνουν τη δραστηριότητά του, όπως είδαμε πρόσφατα στην υπόθεση του WikiLeaks. Αυτό εξηγεί επίσης τις περίεργες εξελίξεις στην υπόθεση Pirate Bay, όπου πολλοί online ακτιβιστές έφτασαν να αμφισβητούν την ηθική υπόσταση ανθρώπων της υπηρεσίας- Fredrik Neij, Gottfrid Svartholm Warg, Peter Sunde και Carl Lundström. Το 2003, το TPB αναπτύχθηκε από τη χαλαρή ακτιβιστική κολεκτίβα Piratbyran, που αποτελούσε μια διαλεκτική αντίδραση στη σουηδική ομάδα πίεσης υπέρ της βιομηχανίας κοπυράιτ, Antipiratbyran. Το TPB καθιέρωσε σύντομα ένα στυλ ανυπακοής και ανεξαρτησίας- ενώ ταυτόχρονα ήταν αυστηρά προσηλωμένο στην στήριξη της “ουδετερότητας του δικτύου” και σε μία τύπου Gesellschaftlich αποτελεσματικότητα. Το Pirate bay ήταν αφιερωμένο στη συλλογική κοινή χρήση πόρων- ενώ την ίδια στιγμή το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορίας του οφειλόταν στην κοινή χρήση ενός εξαιρετικά συμβατικού και καθιερωμένου εμπορικού περιεχομένου. Όταν ξεκίνησε η δίκη του Pirate Bay σε ένα περιφερειακό Σουηδικό δικαστήριο, το 2009, πολλές από αυτές τις εμφανείς αντιφάσεις εκδηλώθηκαν, καθώς οι κατηγορούμενοι δεν εκφώνησαν τις φλογερές αντιστασιακές ομιλίες που πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον περιγέλασαν την όλη διαδικασία του δικαστηρίου με την κατεργαριά του καταστασιακού χάπενινγκ της“δίκης-θεάματος” (Spectrial).


Κι αμέσως μετά τη δίκη, κυκλοφόρησε η είδηση ότι η ονομασία της φίρμας και η διεύθυνση web ήταν προς πώληση, στον άγνωστο μέχρι τότε ένθερμο καπιταλιστή επιχειρηματία Hans Pandeya. Απογοήτευση εμφανίστηκε στους πίνακες μηνυμάτων του Pirate Bay: οι επαναστάτες είχαν τελικά ξεπουληθεί;


Ωστόσο, η πώληση δεν έγινε ποτέ. Αλλά τον επόμενο χρόνο, ως μέρος της εθνικής προεκλογικής εκστρατείας στη Σουηδία, ένας άλλος θεσμικός παίκτης έκανε μια προσφορά για να πάρει ένα άλλο στοιχείο από το περίπλοκο συνονθύλευμα Pirate Bay – και πιο συγκεκριμένα τους διακομιστές. Καθώς με δικαστική εντολή είχε απαγορευτεί στους ιδρυτές που αναφέραμε πιο πάνω να διευθύνουν τον ιστότοπο με οποιονδήποτε τρόπο, το Swedish Pirate Party (Σουηδικό Πειρατικό Κόμμα) ανέλαβε να δώσει bandwidth στον ιστότοπο. Σύντομα, η πρώτη σελίδα του Pirate Bay γέμισε με υλικό της εκστρατείας του Pirate Party, κάτι τελείως ξένο με εκείνους που δημιούργησαν την υπηρεσία, καθώς δεν είχαν ποτέ συνδεθεί με το συγκεκριμένο κόμμα.


Όλα αυτά δείχνουν πως μια υπηρεσία όπως το TPB είναι κολλώδης. Η πληθώρα διασυνδέσεων και συσχετισμένων πράξεων δρα ως κόλλα και προσδένει στη δίνη της καπιταλιστικές επιχειρήσεις, πολιτικές κομμάτων, παρτιζάνους, ακόμη και την ιδέα της επιστασίας μιας συνετής πολιτιστικής οικολογίας. Καθώς το TPB δεν ήταν ένα μόνο πράγμα, ξεγέλασε κάθε ιδέα καθαρότητας και αφιλοκέρδειας ήδη από τη γένεσή του.


Όφελος για την κοινωνία;


Σύμφωνα με την πρόσφατη δικαστική απόφαση για το Pirate Bay (από το Σουηδικό Εφετείο, 26.11.2010), το δικαστήριο κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο The Pirate Bay και υπηρεσίες όπως το Google και το YouTube, που διανέμουν επίσης υλικό προσταταυμένο με κοπυράιτ:

“Εάν η φύση μιας υπηρεσίας αναζήτησης είναι τέτοια που είναι αρχικά ένα πολύτιμο εργαλείο για νόμιμες δραστηριότητες, και για το γενικό όφελος της κοινωνίας, εάν αυτή η νόμιμη χρήση επικρατεί, αλλά η διανομή ή μετάδοση παράνομου υλικού παρά τις προφυλάξεις δεν μπορεί να ρυθμιστεί, η λειτουργία μιας τέτοιας υπηρεσίας μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη”.


Αυτό εγείρει μια άποψη που θυμίζει τα γραπτά του Γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ, τα οποία εστιάζουν στις κυριότερες νοοτροπίες ορισμένων εποχών, αλλά και στα υλικά θεμέλια αυτών των νοοτροπιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο του Μπροντέλ παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε “αγορές” και “αντι-αγορές” και η εξάρτηση του από ποια σκοπιά βλέπουμε το όφελος που παρουσιάζουν διάφοροι παίκτες για την κοινωνία.


Με δυο λόγια, μπορούμε να ορίσουμε την κοινωνία με έννοιες ανταγωνιστικών αγορών- με παίκτες μικρής κλίμακας, ίσους σε μέγεθος και επιρροή- και ολιγοπωλιακές αγορές, όπου ορισμένοι παίκτες καταφέρνουν να κυριαρχήσουν και επομένως πνίγουν τον ανταγωνισμό. Μπορούμε επίσης να ορίσουμε την κοινωνία σύμφωνα με διάφορες απόψεις βασισμένες σε συντεχνιακά κριτήρια (οι Γάλλοι κοινωνιολόγοι Luc Boltanski & Laurent Thevenot χρησιμοποιούν τον όρο διαφοροποιημένοι τρόποι αιτιολόγησης), όπου το όφελος ενός συγκεκριμένου φαινόμενου εξαρτάται από το κατά πόσο θα υιοθετήσουμε την άποψη των μονοπωλιακών, καλλιτεχνών, συνδικαλιστών, εμπόρων λιανικής, καταναλωτών, πολιτών κ.α. Κατά μια έννοια, οι ακτιβιστές αποτελούν επίσης μια τέτοια μορφή “ειδικού συμφέροντος” ή μάλλον: ο ακτιβισμός πρέπει αναγκαστικά να ευθυγραμμιστεί με ένα ή πολλά τέτοια “ειδικά συμφέροντα”. Τελικά, η ιδέα για το γενικό όφελος για την κοινωνία εξαρτάται επίσης από αυτές τις μεθόδους. Θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρωταρχική σκοπιά πρέπει να είναι η άποψη των πολιτών- όχι των καταναλωτών, όχι των “στοχευμένων ομάδων” κι ακόμη λιγότερο των εταιριών και/ή των κυρίαρχων βιομηχάνων.


Επιπλέον, έχει ζωτική σημασία να καταλάβουμε ότι ο ρόλος μας ως ανθρώπινα όντα στο ψηφιακό οικοσύστημα είναι να παίρνουμε προσωρινά πολλές διαφορετικές θέσεις ή ρόλους. Είναι ένα από τα μαθήματα που μπορούμε να διδαχτούμε από μια ανάλυση των ψηφιακών υποδομών στη βάση του διπόλου δρώνες-δίκτυα (actor-network analysis): Η μεγάλη πλειονότητα όσων ανταλλάσουν αρχεία μοιάζει να αλλάζει αρκετά αυθόρμητα διάφορους ρόλους, όπως αυτόν του “seeder” ή του “leecher”. Ο “ripper”, ο “seeder”, ο “moderator” ή ο “χρήστης κοινών αρχείων” δεν είναι ένας ανθρώπινος δρων (ένας “δρων” με την παραδοσιακή έννοια) αλλά ένας λειτουργικός χειριστής, μια συστεμική ιδιοκτησία, ένας ρόλος που τα ανθρώπινα όντα ενσαρκώνουν ευκαιριακά , αποκλειστικά και μόνο χάρη στις αυξανόμενες τεχνικές υπηρεσίες. Έτσι μπορεί να εκληφθεί και η ιδέα του ακτιβισμού στο Ίντερνετ. Μολονότι η “ανάληψη” αυτού του ρόλου απαιτεί ενεργή επιλογή, δεν είναι αναγκαστικά μια συνειδητή προσπάθεια- και καθώς ένας χρήστης υπολογιστή κατέχει πολλούς διαφορετικούς ρόλους όταν χρησιμοποιεί έναν διασυνδεδεμένο υπολογιστή, είναι συζητήσιμο αν όλοι οι ρόλοι που “παίζει” είναι προαιρετικοί. Καλούμαστε να είμαστε ευκαιριακοί ακτιβιστές (οργανωμένοι σε “smart mobs” ή “adhocracies” ) αλλά θα μπορούσαμε εξίσου να ενσαρκώσουμε έναν ρόλο ακτιβιστή, ο οποίος μας ανατίθεται από την ίδια τη συμμετοχή μας στην υποδομή- όταν η ίδια η υποδομή γίνεται αντιληπτή ως “απειλή στην κοινωνία”. Όχι επαναστάτες χωρίς αιτία, αλλά μάλλον επαναστάτες κατόπιν εξουσιοδότησης. Οι ιδρυτές του Pirate Bay καταδικάστηκαν μόνο επειδή βοήθησαν σε έγκλημα, ενώ το πραγματικό έγκλημα έγινε από τους εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, μια ενέργεια που μπορούσε να συμβεί μόνο χάρη στο τυφλό, τυποποιημένο πρωτόκολλο που λέγεται BitTorrent. Το “λάθος” ποτέ δεν είναι ενός συγκεκριμένου παίκτη. Στην πραγματικότητα, ο/η παίκτης (τρια) υπάρχει μόνο μέσω του κοινού πρωτοκόλλου και ένα μεγάλο συνονθύλευμα μηχανών και διαθέσιμων ανθρώπων. Το τανγκό χρειάζεται δύο.


Στην περίπτωση του Pirate Bay, αυτό ανοίγει ένα κουτί εργαλείων με πολλές περαιτέρω ερμηνείες. Πρώτα απ’ όλα, μπορούμε να επαναλάβουμε την κριτική που ο ίδιος ο Peter Sunde ορθώς εξέφρασε το 2008, ότι ο ιστότοπος είχε, κατά μια έννοια, αναπτυχθεί υπερβολικά για τα μέτρα του. Η οικολογία της ανταλλαγής αρχείων θα μπορούσε να ωφεληθεί περισσότερο από μικρούς, πιο ισότιμους, λιγότερο κυρίαρχους κόμβους- ένα πιο αποκεντρωμένο παρά ένα μονολιθικό αρχιπέλαγος. Όπως με τον Assange και το WikiLeaks, αυτή είναι μια εξήγηση για τις επικρίσεις που δέχτηκε ο ιστότοπος: κατηγορίες για απληστία, κυριαρχία και εσφαλμένες αρχές. Θα μπορούσε ποτέ η κοινή χρήση αρχείων να μεταβληθεί σε αντι-αγορά; Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες εξελίξεις, και το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν να ξεκινήσετε το δικό σας torrent tracker, το δικό σας μπλογκ μουσικής, ταινιών, τέχνης ή παιχνιδιών, ή το δικό σας διανεμημένο αρχείο.


Επιπλέον, μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας το ακανθώδες ερώτημα σχετικά με το “όφελος για την κοινωνία” και να το κάνουμε με ανοιχτό μυαλό, καθώς κατά την άποψή μου η ανταλλαγή αρχείων έχει οδηγήσει σε κάποιες ατυχείς εξελίξεις σε σχέση με εκείνους τους συγκεκριμένους παίκτες που υποφέρουν από την αλλαγή της ατμόσφαιρας. Ναι- για τους στιχουργούς, τους παραγωγούς μουσικής και τους καλλιτέχνες είναι πολύ δύσκολο τώρα να βρουν οικονομική στήριξη για μάρκετινγκ και τη “χαμένη τέχνη” των A&R (Artists and Repertoir- Καλλιτέχνες και Ρεπερτόριο), που οι δισκογραφικές εταιρίες παρείχαν με μεγαλύτερη ευκολία στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, οι πολιτιστικοί παραγωγοί, μικροί και μεγάλοι, διαθέτουν μια γκάμα νέων δυνατοτήτων για να παράγουν και να διανέμουν το υλικό τους με ψηφιακά εργαλεία. Το μάρκετινγκ, ωστόσο, είναι ακόμη ακριβό κι αυτό είναι πρόβλημα.


Αυτό που είναι καίριο, όμως, είναι να μην αφήνουμε τις απόψεις συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων να θολώνουν το τοπίο και να συγκαλύπτουν την έννοια του τι είναι πράγματι καλό για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.


Ας ξεκαθαρίσουμε μια για πάντα ότι η βασισμένη στο torrent διανομή είναι σε συγχρονισμό με το Ίντερνετ όπως το ξέρουμε, κι ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξαφανιστεί- μολονότι τοπικοί κόμβοι, ιστότοποι και διακομιστές μπορούν να έρχονται και να φεύγουν Ας ξεκαθαρίσουμε επίσης ότι η ακουστική αγορά CD είναι πραγματικά η μόνη βιομηχανία που έχει πραγματικά “υποφέρει” λόγω της ανταλλαγής αρχείων. Η κινηματογραφική βιομηχανία και η αγορά των video games παραμένουν εξαιρετικά επικερδείς αγορές. Στην πραγματικότητα, η ανταλλαγή αρχείων είναι ένας θαυμάσιος μηχανισμός διανομής, που επιτρέπει στους πολίτες να δοκιμάζουν υλικό και να διευρύνουν τη γνώση τους για την προσφερόμενη γκάμα. Ας το ξεκαθαρίσουμε λοιπόν: Ιστότοποι όπως το Pirate Bay θα μπορούσαν να θεωρηθούν δίκαιες επιχειρήσεις, με την έννοια ότι προσφέρουν εναλλακτικές μορφές διανομής- επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν όφελος για την κοινωνία, ως συμπληρώματα σε ήδη ακμάζουσες αγορές.


Με αυτή την έννοια, ο Pandeya είχε πιάσει το νόημα. Υπάρχει εμπορική δυνατότητα σε αυτό που θεωρείται σήμερα δραστηριότητα εκτός νόμου. Ωστόσο, εάν η διανομή torrent γίνει εμπορική και ευθυγραμμιστεί με τις υπάρχουσες μιντιακές εταιρίες, ο κίνδυνος θα είναι, βέβαια, ότι αυτό που θα δούμε θα είναι μια “νερωμένη” άποψη του γνήσιου προϊόντος. Το είδαμε στη Σουηδία με την υπηρεσία μουσικής ροής Spotify, που είναι ένα είδος μονόδρομου Ίντερνετ, όπου ο ρόλος του πολίτη μεταμορφώνεται σε ρόλο καταναλωτή, καθώς ο χρήστης απλώς λαμβάνει δεδομένα χωρίς να μπορεί να στέλνει, ενώ όλα γίνονται σε έναν “περιφραγμένο κήπο”, δομικά χωρισμένο από το υπόλοιπο Ίντενερτ, με μια πολύ πιο περιορισμένη ποικιλία περιεχομένου που μπορεί κανείς να φορτώσει.


Διαφορετικοί τρόποι, τοπικά Ίντερνετ


Κουβεντιάζοντας με ένα μέλος του σουηδικού Pirate Party, αναφέρθηκε σε μια συζήτηση σε έναν πανευρωπαϊκό χώρο ηλεκτρονικής συζήτησης των πειρατιών κομμάτων, όπου διάφορα μέλη από διάφορες χώρες είχαν εκφράσει ελαφρώς διαφοροποιημένες απόψεις για το όφελος της ανταλλαγής αρχείων για την κοινωνία. Ή μάλλον η διαφορά έγκειτο στον τρόπο ερμηνείας: τις λεπτές διαφορές στην έμφαση. Στο γερμανικό και σκανδιναβικό πλαίσιο, σημείωσε, το γενικό επιχείρημα κατά της αυστηρότερης ρύθμισης του Ίντερνετ βασιζόταν σε μια συγκεκριμένη μορφή τεχνικού ντετερμινισμού- ή ίσως και προοδευτισμού- όπου η ανταλλαγή αρχείων γίνεται αντιληπτή ως η κατάληξη της υπάρχουσας τεχνικής υποδομής του Ίντερνετ. Για καλό και για κακό, η ελευθερία του να μοιράζεσαι είναι κτισμένη στο σύστημα. Αυτό ισχύει για βιομηχανικές χώρες όπως η Σουηδία και η Γερμανία, που η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι βασισμένη στον τεχνικό ρασιοναλισμό κι όπου τα επιχειρήματα που βασίζονται στον εν λόγω ρασιοναλισμό έχουν ευρεία απήχηση στον εθνικό διάλογο.


Η δημόσια συζήτηση στις αγγλοσαξωνικές χώρες, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από εκκλήσεις για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο πολιτικός λόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζει να τοποθετεί τα δικαιώματα του πολίτη για την ελευθερία της πληροφορίας και την σχετική οικονομική ανεξαρτησία στο επίκεντρο. Το Electronic Frontier Foundation (EFF), για παράδειγμα, ζει και αναπνέει μέσα από αυτό το ερέθισμα κι αυτός ο τρόπος ερμηνείας βρίσκει ασφαλώς γερά ερείσματα και στον παγκόσμιο λόγο, λόγω και της επιρροής της αγγλικής γλώσσας.


Τέλος, η δημόσια συζήτηση στη μεσογειακή/λατινική περιοχή χαρακτηρίζεται από μια κάπως διαφορετική γεύση, με έμφαση στο γενικό συλλογικό όφελος. Η ανταλλαγή αρχείων θεωρείται εδώ ότι φέρει την υπόσχεση μιας πραγματικά κοινοτικής εμπειρίας, μιας δημόσιας ωφέλειας. Προφανώς, το επιχείρημα αυτό έχει ισχυρή απήχηση και στα (πρώην) σοσιαλδημοκρατικά έθνη του Βορρά. Η σουηδική αριστερά πηγαίνει μάλιστα τόσο μακριά ώστε να προτείνει στις βιβλιοθήκες να ενστερνιστούν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της κοινής χρήσης αρχείων.


Ίσως, λοιπόν, ως συμπατριώτες Ευρωπαίοι να μην είμαστε τελικά τόσο διαφορετικοί. Το homebrewing, η φοροδιαφυγή, τα μαστορέματα DIY, όπως και η ανταλλαγή αρχείων, διαδίδονται ευρέως. Ωστόσο, όλα αυτά μπορούν να σταματήσουν στον ατομικό ατομισμό, ενώ ο “πειρατικός” τρόπος δράσης μπορεί εύκολα να γείρει προς τον μηδενισμό. Όπως ανακάλυψα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, δεν είναι περίεργο που η Gesellschaftich ανταλλαγή αρχείων μεταξύ ξένων, έχει διαδοθεί τόσο πολύ στη Σουηδία. Υπάρχει κάτι στο σκανδιναβικό κοινωνικό συμβόλαιο που ταιριάζει με τις δομές όπου ο ριζοσπαστικός ατομικισμός είναι δυνατός χάρη σε ευρείες, βουβές, όχι πολύ ορατές κολεκτίβες, σε κρατικό ή υπερτοπικό επίπεδο. Αλλά όταν ο ακτιβισμός προσδένεται σε τέτοιες διευθετήσεις, αυτές προσδένονται σε εκείνο που ο Certeau αποκαλεί “‘univocity’ (με μια φωνή) ή σταθερότητα ενός ‘κατάλληλου'” (σ. 117) . Επομένως, εκπρόσωποι, μανιφέστα και θέματα καθιερώνονται -και ίσως κάτι που θυμίζει περισσότερο ένα Gemeinschaft δύναται να δημιουργηθεί.


Ο ακτιβισμός δεν μπορεί να απαλλαγεί από όλες αυτές τις περιπλοκές. Ο στόχος και το πεδίο δράσης του ακτιβισμού στην ψηφιακή σφαίρα δεν μπορεί να είναι η καθαρότητα, αλλά μάλλον η πρόσδεση όλων μαζί των, εξατομικευμένων κατά τα άλλα, υποκειμένων. Ο ακτιβισμός στην ψηφιακή σφαίρα έχει να κάνει με τη δημιουργία και τη συντήρηση συσχετισμών. Διαφορετικά, οι διασυνδέσεις ανάμεσα σε παίκτες και φαινόμενα ξεχειλίζουν, δημιουργώντας περισσότερες συνέπειες από τις προβλεπόμενες. Αυτές τις μέρες, ο πρωταρχικός ρόλος ενός ακτιβιστή είναι αυτός του παράγοντα διευκόλυνσης για ανθρώπους και πράγματα, ένα είδος κοινωνικού παράγοντα σύνδεσης – αλλά ξαφνικά η προοπτική μεταβάλλεται και στα μάτια ενός διαφορετικού παρατηρητή η ίδια πράξη θεωρείται αίφνης ανταρσία, απειλή στο στάτους κβο, κάτι που αγγίζει την τρομοκρατία! Ύστερα, με μια περιστροφή, η εικόνα ξαφνικά τρεμοσβήνει και ο ίδιος τρόπος δράσης θεωρείται επιχειρηματικός. Η σύγχυση συνεχίζεται: το κατεστημένο την ασπάζεται και η επιχείρηση αρχίζει να παίρνει μια απόχρωση παρτιζάνικη και τα λοιπά. Η άποψη υφίσταται περίθλαση, για να δανειστούμε μια φράση της Donna Haraway. Δεν είναι περίεργο που η σύγχυση δεσπόζει.


Αναφορές

- Andersson, Jonas (2009) “For the Good of the Net: The Pirate Bay as a Strategic Sovereign”, in Culture Machine, vol. 10 “Pirate Philosophy”

- Andersson, Jonas & Snickars, Pelle (eds.) (2010) Efter The Pirate Bay. Stockholm: Mediehistoriskt arkiv

- Boltanski, Luc and Thévenot, Laurent (2006, trans. by Catherine Porter) On Justification: Economies of Worth. Princeton, NJ and Oxford: Princeton University Press

- Dahlberg, Leif (2011) “Pirates, partisans and politico-juridical space”, Law and Literature, Vol 23, No. 1

- de Certeau, Michel (1984; trans. by Steven Rendall) The Practice of Everyday Life. Berkeley, CA, Los Angeles, CA, and London: University of California Press

- Haraway, Donna J. (1997) Modest_Witness@Second_Millennium .FemaleMan©_Meets_OncoMouse™. London and New York, NY: Routledge

Ο εκδημοκρατισμός της ψηφιακής τεχνολογίας έχει εντείνει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα της πειρατείας στα μίντια στις Φιλιππίνες. Η πειρατεία των μίντια είναι μια δραστηριότητα που σχετίζεται με τη φυλή και με την τάξη: συνδέεται με εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες, καθώς τη διακινούν κυρίως Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι που προέρχονται από το νότιο νησί Μιντανάο (η αυτόνομη περιοχή τους είναι μια από εκείνες που έχουν πληγεί περισσότερο από τη φτώχεια σε αυτή τη χώρα). Συνδέεται επίσης σε την τάξη, καθώς αυτό το είδος επιχειρηματικότητας υποδηλώνει άτομα χαμηλότερης προέλευσης που υπηρετούν τις πιο εύπορες οικονομικές ομάδες της χώρας.


Από τη μια πλευρά, στην πειρατεία των μίντια βρίσκουν καταφύγιο οι κατώτατες κοινωνικές τάξεις και οι υποτάξεις των διανοουμένων για να βλέπουν δημοφιλείς και εξειδικευμένες ταινίες τέχνης, καθώς η διακίνηση εμπορικών ταινιών στις Φιλιππίνες έχει εξελιχθεί σε εμπειρία των μεσαίων τάξεων. Η προσέλευση στον κινηματογράφο ήταν μια δημοφιλής εθνική απασχόληση, αλλά το κόστος της έχει γίνει τόσο υψηλό που μόνο η μεσαία και η ανώτερη τάξη μπορούν πλέον να έχουν πρόσβαση. Η κατώτερη τάξη πρέπει να δώσει το ένα τρίτο του ελάχιστου ημερομίσθιου για ένα εισιτήριο κινηματογράφου. Ως αποτέλεσμα, η κατώτερη τάξη βασίζεται στην πειρατική αγορά DVD – που συμπληρώνεται από τον όρο “κατασκευασμένο στην Κίνα” ή τον πειρατικό “διάλεξε τη μάρκα σου”, του DVD player, για να έχει πρόσβαση στον παγκόσμιο λαϊκό πολιτισμό.


Από την άλλη πλευρά, η πειρατεία των μίντια κάνει θραύση λόγω των σημερινών λειτουργιών του νεοφιλελευθερισμού με τη μακρο- και μικρο-έννοια. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει ιδεολογικά και πρακτικά ευνοήσει την κυριαρχία των μεγάλων επιχειρήσεων και του ιδιωτικού τομέα, ακόμη και σε ό, τι αφορά τη λειτουργία της διακυβέρνησης και των δημοσίων υπηρεσιών. Η κινητήρια δύναμη για τις περιοδικές αστυνομικές εφόδους στους μιντιακούς πειρατικούς κόμβους στη χώρα συνδέεται συχνά με τις περιοδικές διαμαρτυρίες των παραγωγών ταινιών και των διανομέων για τις τεράστιες απώλειες που υφίστανται εξαιτίας της πειρατείας. Ακόμη και γνωστές φίρμες έχουν αρχίσει τις καταγγελίες στην αστυνομία για τον πειρατικό ρουχισμό και τα μαγαζιά ρούχων στα εμπορικά κέντρα. Επομένως, η μικρής διάρκειας επιχειρηματικότητα της πειρατείας των μίντια βεβαιώνει την αποτυχία του μέτρου συμμόρφωσης με τις αρχές. Υπάρχουν τόσες πολλές επιχειρήσεις μικρής διάρκειας που η κυβέρνηση και η αστυνομία, ακόμη και οι παγκόσμιες φίρμες, δεν μπορούν να τις ελέγξουν πλήρως. Υποψιάζομαι ότι η αγορά της πειρατείας των μίντια είναι μια πιο εκδημοκρατισμένη επιχείρηση, με μεγαλύτερα κοινά κέρδη ανάμεσα στις διάφορες ιεραρχίες σε σύγκριση με αυτά που προσφέρουν οι αστικές εταιρίες. Οι επιχειρήσεις πειρατείας των μίντια υπάρχουν και πολλαπλασιάζονται, πρώτα απ’ όλα εξαιτίας της ζήτησης της μεσαίας τάξης για παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και του μεγάλου αριθμού μικρών επιχειρήσεων που ενέχονται σε αυτό το εμπόριο.


Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επίσης ιδιωτικοποιημένη επιθυμία σε μικρο-επίπεδο, που διαμορφώνει τη ζήτηση του μέσου πολίτη για παγκόσμιες μάρκες, προϊόντα και υπηρεσίες. Με τον πολιτισμό της παλαίωσης του όψιμου καπιταλισμού, τα αγαθά ανακυκλώνονται, αναπαλαιώνονται και επαναφέρονται πριν εξαφανιστούν, έστω προσωρινά. Η ταινία ενσωματώνει την πλέον ουσιώδη προέκταση της ζωής ενός αγαθού- από την παγκόσμια πρεμιέρα στις περισσότερες χώρες μέχρι την αναμορφωσή του μέσω των DVDs και την προβολή του στους καλωδιακούς σταθμούς και τα λοιπά. Η πειρατεία ανακόπτει τις διάφορες επαναφορές στη ζωή ενός αγαθού, επιτρέποντας στις ταινίες να εξακολουθούν να ζουν- με νεκρόφιλο τρόπο.


Ο όψιμος καπιταλισμός έχει επίσης εξασφαλίσει τη συνέχιση ενός ακόμη σκληρότερου ανταγωνισμού τόσο στη νόμιμη όσο και στην παράνομη αγορά, εξασφαλίζοντας όχι μόνο ανταγωνιστικές τιμές στους καταναλωτές, αλλά και ανταγωνιστικά κέρδη στις επιχειρήσεις και τους ιδιοκτήτες. Ειδικότερα στις Φιλιππίνες, που διακρίνονται για την ισχνή αγορά της μεσαίας τάξης και μια ακόμη πιο περιορισμένη ταξική ελίτ, η πειρατεία των μίντια δημιουργεί μια επίφαση νεοφιλελεύθερης δημοκρατίας, που δίνει πρόσβαση στους κοινούς πολίτες- ιδιαίτερα των κατώτατων τάξεων- στις τελευταίες, πιο καινούργιες, μοντέρνες φίρμες, αγαθά και υπηρεσίες, με πειρατική ποιότητα. Η αναπαράσταση της πραγματικής εμπειρίας της μάρκας έχει κυριαρχήσει στις μεσαίες τάξεις των Φιλιππίνων: από τα εμπορικά κέντρα μέχρι τις τριήμερες διακοπές του Σαββατοκύριακου, από τους θύλακες του Πρώτου Κόσμου μέχρι την άνοδο του τουρισμού που επέτρεψε στους Φιλιππίνους να ταξιδεύουν στο εσωτερικό και το εξωτερικό, από τις γιορτές στους δρόμους της κάθε πόλης μέχρι τη στρατηγική μάρκετινγκ μια πόλη/ένα προϊόν. Το πραγματικό εξαλείφεται, δηλαδή είναι πειρατικό ή απλώς προσποιείται ότι είναι, σε μια εμπειρία που δεν είναι ανάλογη της πραγματικής. Με την αναπαράσταση, η πειρατική εμπειρία γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος για να βιώσει κανείς την παγκόσμια αναβάθμιση, ενώ αντανακλά τις κυρίαρχες ταξικές ιεραρχίες στη χώρα.


Δεν είναι περίεργο που βλέπει κανείς την ανάπτυξη των θυλάκων της πειρατείας των μίντια όχι μόνο στα γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα (από τα εμπορικά κέντρα πρώτης τάξης μέχρι τα εξαθλιωμένα τμήματα της παλιάς πόλης) αλλά επίσης σε πόλεις και δήμους δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Υπήρχε η λαϊκή πεποίθηση πως για να είναι μια πόλη “πετυχημένη” ( κοσμοπολίτικη) έπρεπε να φιλοξενεί ένα Μακντόναλντ, αλλά και ένα ανταγωνιστικό φαστ φουντ Τζόλιμπι, συνήθως το ένα απέναντι από το άλλο. Όταν η αρχιτεκτονική αυτή υλοποιήθηκε σε πολλές πόλεις, το κριτήριο ανέβηκε και περιλάμβανε επίσης ένα εμπορικό κέντρο SM (ShoeMart), που ήταν η πιο δημοφιλής φίρμα εμπορικών κέντρων. Αυτό που έκαναν τα εμπορικά κέντρα SM στις μικρές πόλεις ήταν να μεταφέρουν ροές ψυχαγωγίας από μικρότερες επιχειρήσεις και δημόσιους χώρους (πλατείες και λαϊκές αγορές) σε μεγάλα εμπορικά κέντρα.


Το SM έχει γίνει επίσης η αντιστικτική συγκυρία όπου νόμιμες και παράνομες επιχειρήσεις (λιανικής πώλησης και του τομέα των υπηρεσιών) είναι καταμετρημένες. Για παράδειγμα, τα καταστήματα με ρούχα από δεύτερο χέρι παραμένουν ενεργά στις παλιές, μικρότερες λωρίδες των εμπορικών κέντρων, των πολυκαταστημάτων και των ανακαινισμένων κτιρίων, αλλά φέρουν το στίγμα ότι είναι παράνομες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Υπάρχουν δυο μέτρα και δυο σταθμά σε σχέση με το κατά πόσο η πειρατεία και τα ανακυκλωμένα ρούχα θεωρούνται παράνομα, διότι παρόλα αυτά τους επιτρέπεται να λειτουργούν επειδή εξυπηρετούν την υπόσχεση του κράτους να μεταμορφωθούν οι πολίτες του σε μεσαία τάξη. Αυτές οι πειρατικές επιχειρήσεις μικρής κλίμακας έχουν σημαντικές πολιτισμικές διακλαδώσεις με καταναλωτές που δεν έχουν την υλική δυνατότητα να αγοράσουν τη νόμιμη φίρμα και παρόλα αυτά είναι “πολιτισμικά εκπαιδευμένοι” να αποκρυπτογραφούν τις παγκόσμιες φίρμες και τις παγκόσμιες εμπειρίες των αγορών, σαν η φτώχεια του παρόντος να προαναγγέλει ένα ιδανικό μέλλον.


Τα ανακυκλωμένα ρούχα έχουν συμβάλει στο να γίνει η τοπική μόδα πιο κοσμοπολίτικη. Το πειρατικό εμπόριο θεωρείται νόμιμο ακόμη και από τις μεγάλες εφημερίδες και τα τηλεοπτικά lifestyle σόου, καθώς επιτρέπει στο παρελθόν του Πρώτου Κόσμου να υλοποιείται στο παρόν του Τρίτου Κόσμου. Η πειρατεία των μίντια γίνεται η συνεκδοχή της διαχρονικότητας των παγκόσμιων προσδοκιών: ό,τι αποτελεί πρεμιέρα στον Πρώτο Κόσμο ή έστω σε κινηματογράφους του Τρίτου Κόσμου, γίνεται την ίδια ώρα (ή σε λίγες ώρες) αντικείμενο πειρατείας και είναι διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό των χαμηλότερων τάξεων. Τα κυκλώματα της πειρατείας- οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι είναι πρωτοπόροι σε αυτό το εμπόριο στις πόλεις και σε διάφορες αρτηρίες και γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα- έχουν μεταμορφώσει την έννοια του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού. Το εμπόριο αυτό δεν είναι ποτέ καθυστερημένο κατά μια σαιζόν (στην περίπτωση του ukay-ukay ή του wagwagan, όπως ονομάζονται τα καταστήματα ανακυκλωμένης μόδας ή ακόμη και μαγαζιά που διακινούν τα πλεονάσματα ρούχων των εργοστασίων) ούτε περιορίζεται σε μια τεχνολογία ( στην περίπτωση των μαγαζιών με ηλεκτρονικά σε πλεόνασμα). Η πειρατεία των μίντια διαιωνίζει τον κοσμοπολιτισμό.


Τον σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (την παρουσία του κοσμοπολιτισμού) μαρτυρούν τα κινητικά σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων- ανδρών, γυναικών και νέων που μεταναστεύουν σε μη μουσουλμανικές περιοχές, επαναπροσδιορίζουν τους χώρους της μητροπολιτικής Μανίλα και άλλων αστικών γκέτο, ακόμη και κόμβων του Πρώτου Πολέμου (τμήματα εμπορικών κέντρων και αποθηκών που μεταμορφώνονται σε πειρατικούς κόμβους) και στηρίζουν τις κοσμοπολίτικες επιθυμίες των πολιτών αυτών των πόλεων. Είναι ενδιαφέρον ότι η μόδα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων είναι παραδοσιακή, ακόμη και στερεότυπη, καθώς οι άνδρες φορούν hijab (κάλυμμα κεφαλιού) και διατηρούν ένα μικρό μούσι και οι γυναίκες στολίζουν με ένα λεπτό βέλος το κεφάλι τους. Επομένως, τα σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα μιας ρετρο προσαρμογής της παράδοσης στις σύγχρονες παγκόσμιες επιθυμίες, όπως όταν οι αποικιοκράτες αφέντες δέχονταν τις υπηρεσίες των υπηκόων τους, που επιβεβαίωναν τον έλεγχό τους στην παράδοση και τον μοντερνισμό.


Στο Baguio City, για παράδειγμα, που θεωρείται η θερινή πρωτεύουσα των Φιλιππίνων, το ξενικό στοιχείο του τοπίου ως θύλακα γηγενών πολιτισμών, επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από την παρουσία μιας άλλης εθνικής ομάδας που μετοίκησε σε αυτή την πόλη αναψυχής για να καλύψει τις κοσμοπολίτικες ανάγκες των αστών κατοίκων της. Οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι ανταγωνίζονται για χώρο και ρετρο-κοσμοπολιτισμό- καθώς το Baguio City είναι επίσης γνωστό για το εμπόριο ukay-ukay, που αποτελεί κυρίαρχο τουριστικό πόλο έλξης στην πόλη. Επομένως, εθνικές ομάδες ανταγωνίζονται για τις κοσμοπολίτικες οικονομίες της πόλης- οι Igorots και οι Ilokanos, που είναι αυτόχθονες, ελέγχουν το εμπόριο ukay-ukay και επεκτείνουν την κυριαρχία τους ακόμη κι έξω από την πόλη στις περιοχές της μητροπολιτικής Μανίλα, και οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι μετανάστες που εξυπηρετούν τα πειρατικά κυκλώματα των μίντια στην πόλη. Αυτές οι δυο γηγενείς ομάδες, που χαρακτηρίζονται για την ιστορική στέρηση των δικαιωμάτων τους από το εθνικό κράτος, αναπτύσσονται συλλογικά μέσα στον αστικό χώρο ικανοποιώντας τις τοπικές επιθυμίες για κοσμοπολίτικα γνωρίσματα και πλήρη υπηκοότητα.


Οι γηγενείς ομάδες στηρίζουν τις επιθυμίες που έχουν οι Φιλιππίνοι για ενσωμάτωση στη μεσαία τάξη. Αυτές οι δυο ομάδες σμιλεύουν τον αστικό χώρο, δημιουργώντας θύλακες για μια πιο εκδημοκρατισμένη πρόσβαση στα παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και επιθυμίες. Μολονότι οι ρόλοι αυτοί εκτελούνται με στερότυπο τρόπο- το γηγενές υποκείμενο εξυπηρετεί τις επιθυμίες των υποκειμένων της μεσαίας τάξης- οι γηγενείς ομάδες έχουν καταφέρει να αξιοποιήσουν το εγχείρημά τους για δικό τους όφελος. Τους έχει επιτρέψει να αποκτήσουν πρόσβαση στην (ανεπίσημη) οικονομία σε εθνικό επίπεδο και να μεταναστεύσουν εσωτερικά από τους γεωπολιτικούς χώρους προέλευσής τους, οι οποίοι πλήττονται από τη φτώχεια ή και από τον πόλεμο, στην περίπτωση των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων. Μέσα κι έξω από τους θύλακές τους, παρέχουν πρόσβαση στον παγκόσμιο πολιτισμό της μεσαίας τάξης στον σχετικά μη χειραφετημένο ευρύτερο πληθυσμό, επιτρέποντας την καθιέρωση ενός ρετρο- (στην περίπτωση της ανακυκλωμένης μόδας) και σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (πειρατεία στα μίντια) στο εθνικό τοπίο.

Καθώς η αλυσίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σφίγγει γύρω από τους λαιμούς μας, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να χαλαρώσουμε το λουρί και να προσπαθήσουμε να απομακρυνθούμε από την επίδραση που έχει στη σκέψη μας. Ακόμη και ιστορικοί του πολιτισμού, κριτικοί και συγγραφείς- που παραδοσιακά αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της προοδευτικής σκέψης- προσχωρούν στις συντηρητικές ιδέες. Ένας τέτοιος συγγραφές είναι ο Jaron Lanier, που το βιβλίο του You’re Not a Gadget: A Manifesto (Δεν Είσαι Γκάτζετ: Ένα Μανιφέστο), που εκδόθηκε το 2010 και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από συντηρητικούς κριτικούς όπως η διάσημη βιβλιοκριτικός των New York Times, Michiko Kakutani. Η κριτική της, “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism” (Μια Επαναστάτρια στον Κυβερνοχώρο, Η Μάχη κατά του Κολεκτιβισμού), όπως υποδηλώνει ο τίτλος της, μπαίνει κατευθείαν στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επιφυλακτικότητα του Lanier απέναντι στη “σοφίας του πλήθους” και την απειλή κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας που εκπροσωπεί το ελεύθερο Ίντερνετ αποτελεί την πραγματική αρετή αυτού του βιβλίου. Ο κολεκτιβισμός του κυβερνο-περιεχόμενου, στη διανομή και την παραγωγή, θεωρείται από τους συντηρητικούς συγγραφείς ως απειλή που υπονομεύει την πρωτοτυπία και τη φαντασία.


Πράγματι, ο Lanier υποστηρίζει ότι η online κοινή χρήση, η δημιουργία mash-ups από μια ποικιλία περιεχομένων και η νοοτροπία κυψέλης των online κοινοτήτων αποτελούν απειλή στην ατομικότητα. Σε αντίθεση με τον Ουμπέρτο Έκο, που υποστηρίζει ότι οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη μόρφωση και ενισχύουν τις αναγνωστικές συνήθειες, καλλιεργώντας νέα δημιουργικότητα,[1] ο Lanier υποστηρίζει ότι τα βιβλία πρόκειται σύντομα να υποβαθμιστούν. Επιπλέον, η απεριόριστη κοινή χρήση και διανομή του περιεχομένου θα ʺυπονομεύσει τις τεχνητές σπανιότητες στις οποίες βασίζεται η οικονομίαʺ και επομένως θα απειλήσει την οικονομία της αγοράς- το είδος του συστήματος που προωθεί και καλλιεργεί ατομικότητα, αυτοδιάθεση και αξιοπρέπειαʺ {102}. Ασφαλώς, ο Lanier δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στο μανιφέστο του Μαρξ. Σύμφωνα με την αδύναμη κριτική του Lanier, ο Μαρξ περιγράφεται ως αυτουργός διεφθαρμένων, θολών και βίαιων επαναστάσεων κι εκείνοι που εξακολουθούν να εμπνέονται από τις μαρξιστικές ιδέες στον κυβερνοκόσμο αποπέμπονται ως πλανεμένοι ιδεαλιστές. Ούτε μια φορά δεν αναφέρεται ή δεν συζητά τις ιδέες του Μαρξ, παρά μόνο επαναλαμβάνει μερικές κοινοτοπίες (για την ατομική ιδιοκτησία και τη μοίρα της Σοβιετικής Ρωσίας) που όσοι έχουν φοβία με τον Μαρξ αρέσκονται να χρησιμοποιούν.


Ας δούμε, λοιπόν, τις έννοιες της αξίας, της ατομικότητας και της ιδιοκτησίας που ο Lanier (μεταξύ πολλών άλλων σύγχρονων ʺεπαναστατώνʺ) χρησιμοποιεί τόσο αβίαστα, αναπτύσσοντας τις μαρξιστικές ιδέες για χάρη της προοδευτικής κατανόησης του σημερινού κυβερνο-πολιτισμού. Παραδόξως, ένας κριτικός του πολιτισμού της δεκαετίας του 1930 αποδείχτηκε πιο πρωτότυπος και κοινωνικά προοδευτικός από τους σημερινούς. Η πολιτισμική κριτική του Βάλτερ Μπένγιαμιν για τη μεταβαλλόμενη φύση του έργου τέχνης απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι ακόμη σήμερα, και ίσως περισσότερο, καίρια για την προσπάθεια αναθεώρησης του καλλιτεχνικού περιεχόμενου που διατίθεται ελεύθερα χάρη στις νέες τεχνολογίες (και παρόλα αυτά είναι περιορισμένο) και ιδίως της υπάρχουσας νομοθεσίας για την ιδιοκτησία, και ειδικότερα την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο Μπένγιαμιν κατεδαφίζει τις παραδοσιακές έννοιες του συγγραφέα, της αύρας και της παραγωγής στην γονιμοποιό μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής). Για τον Μπένγιαμιν, η πρωταρχική επαναστατική επίδραση των τεχνολογιών μηχανικής αναπαραγωγής (όπως η κάμερα) στη φύση της τέχνης έγκειται στην παρακμή της αύρας.[2] Η αυταπάτη που περιβάλλει το έργο τέχνης, βασισμένη στην αίσθηση της απόστασης και της μυστικότητας, διαλύεται όταν το κοινό έρχεται φυσικά και ψυχολογικά πιο κοντά στο ίδιο το έργο. Η μηχανική αναπαραγωγή δημιουργεί τη δυνατότητα “να τεθούν στην άκρη πολλές παρωχημένες έννοιες, όπως η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα, η αιώνια αξία και το μυστήριο” (“Work of Art” 218). Το έργο τέχνης βρίσκει επομένως λειτουργία στις υλικές διαδικασίες της κοινωνίας και όχι σε ένα τελετουργικό και υπερβατικό πεδίο. Η παρακμή της αύρας συμβαδίζει με την υπονόμευση της διάκρισης μεταξύ συγγραφέα και κοινού ή παραγωγού και καταναλωτή. Κοινοί άνθρωποι, που θεωρείται συνήθως ότι δεν έχουν καλλιτεχνικό πνεύμα, συμμετέχουν στη δημιουργική παραγωγή, είτε παίζοντας σε ένα ντοκυμαντέρ είτε ως συγγραφείς που στέλνουν επιστολές στις εφημερίδες. Για παράδειγμα, η τεχνολογία της τυπογραφίας που αύξησε τη μόρφωση και γέννησε εφημερίδες, υπονομεύει την “γνώση των ειδικών” καθώς δημιουργεί ένα μέσο όπου “η λογοτεχνική ικανότητα δεν βασίζεται πλέον στην εξειδικευμένη εκπαίδευση αλλά σε μια πολυτεχνική παιδεία και μετατρέπεται επομένως σε δημόσια ιδιοκτησία” (“Newspaper” 742).


Ωστόσο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι επίσης ο πρώτος που μας υπενθυμίζει ότι οι κατεστημένες αντιλήψεις εξακολουθούν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές αλλαγές. Η αύρα δεν παραδίδεται εύκολα ώστε να ανοίξει ο δρόμος σε μια επαναστατική αντίληψη της τέχνης. Η εξασθένηση της αύρας στο έργο τέχνης συμβαδίζει με την άνοδο των διασημοτήτων της μόδας, με θεωρητικές απόπειρες συζήτησης για τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία σύμφωνα με τις παραδοσιακές αντιλήψεις, όπως και με την αναβίωση της ʺθεολογίας της τέχνηςʺ που υπερασπίζεται l’art pour l’art (ʺWork of Artʺ 224). Για τον Μπένγιαμιν, η αναβίωση αυτών των κλασικών (και αντιδραστικών) ιδεών εξυπηρετεί στον περιορισμό της επαναστατικής δυναμικής αυτών των νέων τεχνολογιών μέσα σε μια φούσκα ψυχαγωγίας και φετιχισμού. Το 1969, ο Μισέλ Φουκώ διεξήγαγε μια ανάλογη έρευνα για τη φύση της ʺιδιότητας του συγγραφέαʺ και της κοινωνικής λειτουργίας του. Στη μελέτη του ʺΤι είναι ο Συγγραφέας;ʺ εξετάζει τις συνέπειες της νομικής και κοινωνικής δημιουργίας του συγγραφέα τον 18ο και 19ο αιώνα. Μολονότι το σύστημα της ιδιοκτησίας καθιστά τον συγγραφέα έναν λειτουργό στο καπιταλιστικό σύστημα, το χαμένο ιερό στάτους του αντισταθμίζεται από ʺτη συστηματική πρακτική της παραβίασης και μέσω αυτής της αποκατάστασης του κινδύνου για ένα γραπτό που τα ιδιοκτησιακά οφέλη του τώρα κατοχυρώνονταιʺ (Foucault 108).


Η συγγραφέας βρίσκεται διπλά στριμωγμένη, καθώς το στάτους της συγγραφικής ιδιότητας την τοποθετεί σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες αλλά και την καθιερώνει ως φωνή που βρίσκεται υπεράνω και πέραν του γραπτού κειμένου. Ο Φουκώ γράφει ότι ʺεάν έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον συγγραφέα ως ιδιοφυΐα, ως συνεχές κύμα εφεύρεσης, είναι επειδή στην πραγματικότητα τον κάνουμε να λειτουργεί με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο ʺ (119). Η λειτουργία του συγγραφέα περιορίζει τον κίνδυνο του γραψίματος ή τη διάδοση του νοήματος. Ωστόσο, η λειτουργία του συγγραφέα εξαρτάται πλήρως από τις ιστορικές διαδικασίες που τη γεννούν και επομένως μπορεί να τροποποιηθεί σημαντικά. Ο Φουκώ υποστηρίζει με αισιοδοξία:

Μολονότι, από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο συγγραφέας παίζει το ρόλο του ρυθμιστή του φανταστικού, έναν ρόλο πολύ χαρακτηριστικό της βιομηχανικής και αστικής κοινωνίας της εποχής μας, του ατομικισμού και της ατομικής ιδιοκτησίας, παρόλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές μετατροπές που συντελούνται, δεν μοιάζει απαραίτητο να παραμείνει η λειτουργία του συγγραφέα ως έχει, σε ό, τι αφορά τη μορφή, την περιπλοκότητα, ακόμη και την ύπαρξή της. Πιστεύω ότι όσο η κοινωνία μας αλλάζει, τη στιγμή ακριβώς που βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής, η λειτουργία του συγγραφέα θα εξαφανιστεί, με τέτοιο τρόπο που η φαντασία και τα πολύσημα κείμενά της θα λειτουργήσουν ξανά σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο, αλλά πάντα με ένα σύστημα περιορισμού- που δεν θα είναι πλέον ο συγγραφέας αλλά που θα πρέπει να καθοριστεί ή ίσως να δοκιμαστεί. (119)


Οι καιροί μπορεί να έχουν αλλάξει από την εποχή του Μπένγιαμιν και του Φουκώ, το σύστημα όμως παραμένει ανέπαφο. Η διάδοση του νοήματος και η εξαφάνιση της αύρας, που έλπιζαν οι συγγραφείς αυτοί, παραμένουν ως απειλές στα μονοπώλια, τις ομάδες πίεσης και τις διεθνικές εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια δικονομική δομή. Ο Μπένγιαμιν παρατήρησε ότι οι τεχνικές της μηχανικής αναπαραγωγής δεν κοινωνικοποίησαν μόνο τη διανομή και κυκλοφορία αυτού που κάποτε θεωρούνταν ιερό, αλλά αποκάλυψαν επίσης την κοινωνικότητα της παραγωγής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία απομυθοποίησαν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες δημιουργείται ο υλικός κόσμος μας.[3] Όπως επίσης υποστήριξε ο Φουκώ, με τον ίδιο τρόπο, τα υπερφυσικά γνωρίσματα που συνδέονταν με τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς έπαψαν να υπάρχουν.


Στο βαθμό που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και οι νέες μιντιακές τεχνολογίες επιτρέπουν την ατέλειωτη αναπαραγωγή, αποτελούν μια ευρύτερη απειλή για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα μέχρι σήμερα. Διαπιστώνουμε στη γλώσσα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας, που δεν συντηρείται μόνο από οργανώσεις όπως οι WTO, RIAA και MPAA, αλλά και από συγγραφείς που προσχωρούν στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, μεταξύ των οποίων ο Jaron Laner αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα, την αναβίωση ιδεών όπως ο ατομικισμός, η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα. Η πρόκληση που τίθεται στις έννοιες της παραγωγής και της ιδιοκτησίας από τις νέες τεχνολογίες παρεμποδίζεται από τον περιορισμό της αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μέσω του χαρακτηρισμού τους ως πνευματική ιδιοκτησία και εκείνων που την παραβιάζουν ως “πειρατές”. Ως τέτοιοι πειρατές, που οι πρακτικές τους ξεπερνούν το όριο της ατομικής παραγωγής και μπορούν να πετύχουν στο βαθμό που υπάρχει συλλογική συσσώρευση γνώσης για κοινή χρήση, προσφέρουν έναν εναλλακτικό τρόπο σχέσης με τα πολιτιστικά τεχνουργήματα. Οι πρακτικές τους δημιουργούν μια επείγουσα ανάγκη ελέγχου της διάδοσης των κειμένων, των τεχνουργημάτων και επομένως των ιδεών. Οι ατέλειωτες αγωγές σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την πειρατεία μαρτυρούν αυτές τις απόπειρες ελέγχου.


Το σύστημα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με την κοινωνική φύση της παραγωγής- όπως δείχνει το παράδειγμα της πειρατείας- που έχει κρυφτεί πίσω από τους μύθους για το αυτάρκες άτομο. Όχι μόνο το άτομο είναι κοινωνικό ον, αλλά και η παραγωγή του υλικού (και τώρα άυλου) κόσμου μας είναι κοινωνική.[4] Οι online συνεργασίες που θεωρούνται πειρατεία φέρνουν το γεγονός της κοινωνικότητας αυτής στο προσκήνιο. Γράφοντας την εποχή του μοντερνισμού, ο Μαρξ υποστήριξε ότι το κεφάλαιο είναι η συλλογική δύναμη- ή μια άλλη ονομασία για τον πολιτισμό- που συσσωρεύει τον πλούτο της μέσα από τη συλλογική δύναμη της εργασίας (Capital 585). Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές σφαίρες πέρα από τα σύνορα του χώρου και του χρόνου, δεν μπορεί παρά να παράγει πρόοδο της γνώσης. Και πράγματι, στη λεγόμενη ʺμεταμοντέρνα εποχήʺ μας, η αλυσίδα παραγωγής έχει αντικατασταθεί ως οργανωτικό πρότυπο από το δίκτυο, που μεταμορφώνει τις μορφές συνεργασίας και επικοινωνίας σε κάθε παραγωγικό ιστότοπο και ανάμεσα στους παραγωγικούς ιστότοπους (Hardt 295).


Ο όρος που ο Μαρξ και οι σύγχρονοι οπαδοί του χρησιμοποιούν για την κοινωνική συσσώρευση της γνώσης είναι η συλλογική νοημοσύνη.[5] Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε αισθητικές, συμβολικές και εικονικές σφαίρες αποδίδοντας αξία ανταλλαγής σε αυτά τα άυλα προϊόντα, γεννά επίσης “μαζική πνευματικότητα”.[6] Τώρα, όποιος έχει την περιέργεια μπορεί να εφεύρει, να ανακαλύψει και να διανείμει μια ποικιλία ψηφιακών τεχνολογιών. Οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει συγγραφέας (ακόμη και διάσημος) ή να συνεργάζεται σε δημιουργικά προγράμματα. Ή οι φοιτητές μπορεί απλώς να προτιμούν να κατεβάζουν μια ταινία, να βοηθούν στη μετάφραση των υποτίτλων κι ύστερα να τη βλέπουν στο σπίτι αντί να πληρώνουν 10 δολάρια για εισιτήρια κινηματογράφου.[7] Όπως υποστηρίζει ο Ουμπέρτο Έκο, οι ενδιάμεσοι ανάμεσα σε εκείνους που θέλουν να επικοινωνήσουν, χάνονται (301). Όσοι παραδοσιακά είχαν όφελος από αυτό, είναι προφανώς δυσαρεστημένοι με την άνοδο της δωρεάν μαζικής διανοητικότητας. Η οικουμενική βιβλιοθήκη για την οποία υπήρχαν κάποτε ελπίδες, περιγράφεται τώρα ως απειλή στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα και την ατομικότητα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί απειλή για τη διοίκηση του κεφαλαίου.


Επιπλέον, η απειλή της συλλογικής νοημοσύνης ή η άνοδος της μαζικής πνευματικότητας έχει δυο όψεις: Από τη μια πλευρά, διαταράσσει τη συσσώρευση κέρδους από τους καπιταλιστές και από την άλλη, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, καθιστά τους ανθρώπους εξεταστές εάν όχι πειρατές χωρίς καλά-καλά να το καταλαβαίνουν. Αντιδρώντας στην ενθουσιώδη υποδοχή του κινηματογράφου τέχνης από τους ανθρώπους, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είπε πως σε αντίθεση με άλλες μορφές έργων τέχνης (όπως η πρωτοποριακή ζωγραφική), το κινηματογραφικό κοινό γίνεται ένας “αφηρημένος εξεταστής” (Work of Art 241). Στο πλαίσιο της αναψυχής τους, οι μάζες απορροφούν τα έργα τέχνης και συμμετέχουν σε μια προοδευτική συλλογική κριτική. Ωστόσο, οι ιδεολόγοι των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας ορίζουν τον κολεκτιβισμό μόνο με την αρνητική μορφή του, έναντι της οποίας ο Μπένγιαμιν προειδοποίησε, στο ίδιο άρθρο, στις απαρχές του φασισμού. Σήμερα, υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι η συλλογική νοημοσύνη μάς κάνει αφηρημένους εξεταστές, ερασιτέχνες κριτικούς, αυτοδίδακτους εφευρέτες, μη ειδικευμένους δημοσιογράφους, μαθητευόμενους της πληροφορίας-παραγωγής, και επομένως εγκληματίες σύμφωνα με το σύγχρονο δικονομικό σύστημα.


Ο Ουμπέρτο Έκο μας υπενθυμίζει πως ποτέ στην ιστορία του πολιτισμού κάτι καινούργιο δεν σκότωσε κάτι άλλο: το άλλαξε μόνο βαθιά (304). Συζητώντας για την τεχνολογία της ραδιοφωνικής εκπομπής, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι “η συνεχής αποτυχία αυτού του θεσμού έγκειται στο γεγονός ότι διαιωνίζει τον βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στους επαγγγελματίες και το κοινό, έναν διαχωρισμό που βρίσκεται σε αντίθεση με την τεχνολογική του βάση” (On Radio 543).[8] Αντί να λειτουργεί σε συμφωνία με την έμφυτη επαναστατική δυνατότητά του, το ραδιόφωνο ανακτά τη “νοοτροπία του καταναλωτή” που εκπροσωπείται από το “κλείσιμο” (On Radio 543). Σήμερα όμως, η επαναστατική δυνατότητα του ραδιοφώνου αναβιώνει χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες που επιτρέπουν στον καθένα να έχει την εκπομπή του (της). Με άλλα λόγια, η φύση του Ίντερνετ αλλάζει τη φύση του ραδιοφώνου προς το καλύτερο. Παραμένει όμως ο κίνδυνος ότι εκτός και αν μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις κατεστημένες αντιλήψεις για το άτομο, την ιδιότητα του συγγραφέα και την ιδιοκτησία, το Ίντερνετ δεν θα λειτουργήσει σύμφωνα με την τεχνολογική βάση του και αντίθετα θα ενισχύσει τις μυθοποιημένες και αντιδραστικές έννοιες που περιορίζουν την απεριόριστη κοινωνική και ατομική δημιουργικότητα.


Σημειώσεις

[1] – Στον Επίλογο του τόμου The Future of the Book ( Το Μέλλον του Βιβλίου), ο Έκο γράφει: Μπορούμε να διανοηθούμε υπερκείμενα, που είναι απεριόριστα και απέραντα. Κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει κάτι και μπορείτε να φτιάξετε μια ιστορία χωρίς τέλος. Σε αυτό το σημείο, φυσικά, η κλασική έννοια της ιδιότητας του συγγραφέα εξαφανίζεται κι έχουμε έναν νέο τρόπο να πραγματοποιήσουμε ελεύθερη δημιουργικότητα (303)

[2] Στο “A Small History of Photography” (Μια Μικρή Ιστορία της Φωτογραφίας) , ο Μπένγιαμιν ορίζει την αύρα ως ʺπαράξενο κύμα χώρου και χρόνου: μοναδική εμφάνιση ή φαινομενικότητα απόστασης, ανεξάρτητα από το πόσο κοντά μπορεί να είναι το αντικείμενοʺ. ( Walter Benjamin, “A Small History of Photography”, One Way Street, Edmund Jephcott & Kingsley Shorter, London: NLB, 1979, 250.

[3] Αυτός είναι ο λόγος που ο Μπένγιαμιν χρησιμοποιεί τις πρωτοποριακές ταινίες του Ρώσου κινηματογραφιστή Dziga Vertov ως παραδείγματα στη μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης στην Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής) Η ταινία του Vertov, Man with the Movie Camera (Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Κάμερα) για παράδειγμα, αφηγείται μια μέρα από τη ζωή μιας μητρόπολης ενώ ταυτόχρονα αφηγείται τη διαδικασία της κινηματογράφησης και της υποδοχής από το κοινό μετά.

[4] Μια από τις θεωρητικές αρχές του Μαρξ αναφέρεται στα Χειρόγραφα του 1844: “Είναι πάνω από όλα αναγκαίο να αποφευχθεί για άλλη μια φορά η καθιέρωση της ‘κοινωνίας’ ως αφαίρεση υπεράνω και εναντίον του ατόμου. Το άτομο είναι το κοινωνικό ον”.( Karl Marx, “Economic and Philosophical Manuscripts”, Early Writings, ed. Lucio Coletti. Harmondsworth : Penguin Books, 1975, 350).

[5] Ο Μαρξ ορίζει τη συλλογική νοημοσύνη ως άμεση δύναμη παραγωγής:

Η ανάπτυξη του σταθερού κεφαλαίου δείχνει σε ποιο βαθμό η γενική κοινωνική γνώση έχει γίνει άμεση δύναμη παραγωγής και, επομένως, σε ποιό βαθμό οι συνθήκες της διαδικασίας της ίδιας της κοινωνικής ζωής έχουν περιέλθει υπό τον έλεγχο της συλλογικής νοημοσύνης. (Karl Marx. Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. New York: Penguin Books, 1993, 706).


Στην ρηξικέλευθη μελέτη του για το Grunrisse του Μαρξ, ο Αντόνιο Νέγκρι ακολουθεί αυτή τη μαρξιστική αρχή:

Ολότητα κοινωνικής εργασίας {….} η εργασία που διατηρεί την αξία του κεφαλαίου όπως και αυτή που εμπλουτίζεται με τη συνεργασία μεγάλων μαζών, η εργασία που ακολουθεί την επιστημονική δυναμική της κοινωνίας όπως και αυτή που προκύπτει από την απλή αύξηση του πληθυσμού ( Antonio Negri. Marx Beyond Marx: Lessons on Grundrisse. New York: Autonomedia, 1991, 87).

[6] Βλέπε για παράδειγμα: τη μελέτη του Paolo Virno, “General Intellect” ( Συλλογική Νοημοσύνη) και του Maurizio Lazzarato, “Immaterial Labor” (Άυλη Εργασία).

[7] Το πρώτο Hacker Manifesto με την υπογραφή The Mentor, το 1986 δηλώνει: ʺΕπιζητούμε τη γνώση…και μας αποκαλείτε εγκληματίες…Κατασκευάζετε ατομικές βόμβες, διεξάγετε πολέμους, δολοφονείτε, εξαπατείτε και μας λέτε ψέμματα και επιχειρείτε να μας κάνετε να πιστέψουμε πως είναι για το καλό μας, και παρόλα αυτά εμείς είμαστε οι εγκληματίες. Ναι, είμαι εγκληματίας. Έγκλημά μου είναι η περιέργειαʺ.

[8] Η έμφαση δική μου.


Αναφορές

Benjamin, Walter. “The Newspaper.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “Reflections on Radio.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Illuminations. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1985.

Eco, Umberto. “Afterword.” The Future of the Book. Berkeley: University of California Press, 1996.

Foucault, Michel. “What is an Author?” The Foucault Reader. ed. Paul Rabinow. New York: Vintage, 1984.

Kakutani, Michiko. “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism,” The New York Times. January 14, 2010.

Lanier, Jaron. You’re Not a Gadget: A Manifesto. New York: Alfred A. Knopf, 2010.

Μολονότι η πειρατεία στη θάλασσα είναι ένα αρχαίο φαινόμενο που υπάρχει ανέκαθεν, η πρόσφατη έκρηξη της πειρατείας των Σομαλών είναι αξιοσημείωτη για την κλίμακά της και τη χρήση περίπλοκου οπλισμού και τεχνολογίας. Οι Σομαλοί πειρατές κρατούν ομήρους 400 ναυτικούς και περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι υπέγραψαν μια διαμαρτυρία και κάλεσαν τη Διεθνή Ναυτική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών να ζητήσει από τις κυβερνήσεις να αναλάβουν ισχυρότερη δράση κατά της πειρατείας στον Κόλπο του Άντεν και τον περιβάλλοντα Ινδικό Ωκεανό.


Υπό την πίεση να βάλουν τέλος στην πειρατεία, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ένα τρομακτικό έργο. Το ΝΑΤΟ, η ΕΕ και ένας τρίτος διεθνής συνασπισμός, οι Συνδυασμένες Ναυτικές Δυνάμεις, κάνουν ναυτικές περιπολίες στον Αναγνωρισμένο Διεθνώς Διάδρομο Διέλευσης στον Κόλπο του Άντεν. Οι οργανώσεις των εφοπλιστών ακολουθούν πολιτικές καλής πρακτικής κατά της πειρατείας, επιχειρώντας να προβλέψουν τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση επίθεσης. Στις Φιλιππίνες, τη χώρα που παρέχει τον μεγαλύτερο αριθμό ναυτικών, η κυβέρνηση έχει καταστήσει υποχρεωτική την αντι-πειρατική εκπαίδευση. Στο μεταξύ, διεξάγεται μια συζήτηση για τα σχετικά πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ένοπλης ασφάλειας στα πλοία. Ενάντια στην πλειοψηφία των ενώσεων, των εφοπλιστών και των κυβερνήσεων, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών προωθεί την παρουσία ένοπλων φρουρών στα πλοία και επιθυμεί διακαώς να απαγορεύσει στους εφοπλιστές να καταβάλλουν λύτρα στους πειρατές. Τα ασφάλιστρα των εφοπλιστών έχουν αυξηθεί για να καλύπτουν τα κόστη των λύτρων, που οι ασφαλιστές πληρώνουν μόνο σε περίπτωση που ένα πλοίο κρατείται επί έξι μήνες, παρατείνοντας έτσι τη δοκιμασία των ναυτικών που κρατούνται όμηροι. Το θέμα της πειρατείας γενικά και οι συζητήσεις για την καταβολή λύτρων ειδικότερα, δείχνουν την απουσία κάποιου θεσμού ή οργάνωσης που να αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη για την ευημερία των ναυτικών: εάν απαγορευτεί στους ιδιοκτήτες να πληρώνουν λύτρα και οι κυβερνήσεις δεν διαπραγματεύονται με εκείνους που κρατούν ομήρους, τι θα απογίνουν οι ναυτικοί που κρατούνται όμηροι;


Οι ναυτικές ενώσεις, που θεωρείται ότι παίζουν μεγάλο ρόλο στην ευημερία των ναυτικών, δεν είναι αναγκαστικά ικανές να φροντίζουν τα μέλη τους που πέφτουν θύματα πειρατείας, καθώς η περίοδος που μπορούν να είναι μέλη είναι λίγο μεγαλύτερη από το διάστημα των βραχυπρόθεσμων συμβάσεών τους. Με δυο λόγια, τα μέλη των ναυτικών οργανώσεων είναι από τις πιο κατακερματισμένες και ετερογενείς εργατικές δυνάμεις. Ωστόσο, οι ενώσεις χρησιμοποίησαν την πειρατεία για να ενισχύσουν την εκστρατεία τους κατά των πλοίων με ʺσημαίες ευκαιρίαςʺ: την πρακτική καταγραφής ενός πλοίου σε άλλο κράτος από εκείνο του ιδιοκτήτη του, η οποία απορρέει από τη βούληση των ιδιοκτητών να αποφύγουν τις εργασιακές ρυθμίσεις της χώρας τους και να εκμεταλλευθούν τη φτηνή εργατική δύναμη από την Ασία και την Ανατολική Ευρώπη. Η διεθνής ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων (International Transport Workers’ Federation – ITF) γνωρίζει ότι τα πλοία που είναι πιο ευάλωτα στην πειρατεία- επειδή είναι αργά, έχουν χαμηλό κατάστρωμα και δεν είναι πολύ επανδρωμένα- είναι πιο πιθανό να έχουν καταγραφεί ως σημαίες ευκαιρίας. “Γι’ αυτό προσπαθούμε να προσχωρήσουν στην ITF ή στις συλλογικές συμβάσεις….διαφορετικά δεν θα υπάρχει κανείς να υποστηρίξει τους ναυτικούς…”[1]


Συνοψίζοντας τις παραπάνω αντιδράσεις μπορούμε να πούμε πως το παγκόσμιο θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζεται και οι επιθέσεις των πειρατών δεν καλύπτονται επαρκώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ αυτό που αποκαλείται αυξανόμενη θεσμοποίηση της πειρατείας- περιλαμβανομένων των νέων επιχειρηματικών ευκαιριών σε ό, τι αφορά τη διαπραγμάτευση για τους ομήρους και τη διαχείριση της πειρατείας- δεν αποσπά παρά ελάχιστη προσοχή. Αντίθετα, η πειρατεία ελκύει τους μελετητές ως μια αφαίρεση που τους δίνει την ευκαιρία να σκεφτούν για το κράτος, την αγορά και την νοεφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, και η μελέτη της πειρατείας τείνει να υποπέσει σε δυο διαφορετικές σχολές σκέψης. Η πρώτη περιγράφει την πειρατεία ως απόδραση από το κράτος και διατάραξη για την αγορά, που σχηματίζει πρωτόγονες ουτοπίες διαταξικής, φυλετικής και εθνικής αλληλεγγύης με εναλλακτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης (π.χ. Lamborn Wilson 1995, Linebaugh and Rediker 2000). Αντίθετα, μελετητές όπως ο Lopez Nadal (2003) αναδεικνύουν την πειρατεία μάλλον ως προσωρινή τακτική που περιέρχεται στην υπηρεσία του κεφαλαίου, παρά ως ριζική εναλλακτική ταυτότητα ή απόρριψη της αποικιοκρατικής ιδεολογίας και των συνθηκών παραγωγής. Εάν η φορολόγηση, για παράδειγμα, καθιστά το νόμιμο εμπόριο μη επικερδές, τότε ιστορικά κάποιοι έμποροι στρέφονται στην πειρατεία, όταν τα εν δυνάμει κέρδη είναι μεγαλύτερα από τους κινδύνους. Από αυτή την άποψη, η πειρατεία αντισταθμίζει ένα υπερ-ρυθμιστικό κράτος ή τα ελλείμματα της επίσημης αγοράς: “εάν οι πειρατές ενσαρκώνουν ή διαδίδουν κάποια ιδεολογία, αυτή βρίσκεται πιο κοντά σε έναν avant la lettre νεοφιλελευθερισμό παρά σε έναν πρωτόγονο κομμουνισμό, πρόδρομο εξέγερσης, ή ένα ουτοπικό μέλλον” ( Beasley-Murray 2006).[2] Και οι δυο αυτές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στη θέση των πειρατών ως εσωτερική ή εξωτερική σε σχέση με τις συνδυασμένες λογικές του κράτους και της αγοράς. Αυτή η έμφαση που δίνεται στη δομή παραβλέπει την εναλλακτική προσέγγιση που τονίζει τις ιστορικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της πειρατείας και τον ρόλο της στην καθημερινή ζωή, που είναι κι ο στόχος αυτού του αφιερώματος. Από την ώρα που οι Φιλιππίνοι κινδυνεύουν περισσότερο από την πειρατεία των Σομαλών (καθώς οι Φιλιππίνες κυριαρχούν σε εργατική δύναμη στη ναυτιλία), αξίζει να εξετάσουμε πώς επηρεάζει η πειρατεία τη διαμόρφωση και αντίληψη του έθνους των Φιλιππίνων και την υποκειμενική ζωή των πολιτών του.


Η πειρατική υπηκοότητα


Μολονότι η ακμή της τοποθετείται στο τέλος του δέκατου όγδοου με αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η πειρατεία στη θάλασσα έχει μακρά ιστορία στο αρχιπέλαγος της Νοτιοανατολικής Ασίας που χρονολογείται τουλάχιστον από τον πέμπτο αιώνα.[3] Σε περιοχές όπως το αρχιπέλαγος Σούλου και το Στενό της Μαλάκα, η κυριαρχία σε σημαντικούς πλωτούς διαύλους προώθησε τον πολιτικό έλεγχο και η χρήση της πειρατικής βίας υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση του κράτους ( Eklof 2006:13). Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ανεξαρτησίας από την Ισπανία που διεξήγαγαν οι Φιλιππίνες στη δεκαετία του 1980, η πειρατική εικονογραφία του κρανίου και των διασταυρωμένων οστών αποτέλεσε μέρος μιας από τις σημαίες του επαναστατικού κινήματος. Επίσης, από την ισπανική λέξη για τον πειρατή, κλέφτη ή λαθρέμπορο -filibustero προέρχεται ο όρος El Filibusterismo που αποτέλεσε τον τίτλο του δεύτερου από τα δυο διάσημα αντι-αποικιοκρατικά κείμενα του Φιλιππίνου επαναστάτη και εθνικού ήρωα, José Rizal , που παραμένουν υποχρεωτική ανάγνωση για τους μαθητές γυμνασίου σε όλη τη χώρα ( βλ. Rafael 2006: 40-43). Η πειρατική εικονογραφία συναντάται και σε άλλες απεικονίσεις των Φιλιππίνων. Οι μύθοι ότι ένας θησαυρός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι θαμμένος παντού στο αρχιπέλαγος έχουν πυροδοτήσει μια σφύζουσα βιομηχανία για το κυνήγι του θησαυρού, στην οποία περιλαμβάνονται αρκετοί απατεώνες και τουρίστες ανιχνευτές μετάλλων. Αλλά και η οικολογία των Φιλιππίνων, που περιλαμβάνουν περισσότερα από 7.000 τροπικά νησιά, προσφέρεται για μια τουριστική βιομηχανία, που αντλεί από την πειρατική ιστορία Το Νησί των Θησαυρών του Robert Louis Stevenson τις ονομασίες πολλών τουριστικών θερέτρων.

Η σημαία του Llanera (1896), από το όνομα του στρατηγού Mariano Llanera of Cabiao, Nueva Ecija, που είχε τη φήμη γενναίου και ριψοκίνδυνου αγωνιστή στο επαναστατικό κίνημα Katipunan.


Με δυο λόγια, η πειρατεία έπαιξε ρόλο στη διαμόρφωση του κράτους των Φιλιππίνων, αλλά και στην επαναστατική και μετα-αποικιοκρατική ταυτότητά του και τον τρόπο που προβάλλεται ως τουριστικός προορισμός στον κόσμο. Πράγματι, μετά την αμερικανική κατοχή του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, οι Φιλιππίνες θεωρήθηκαν ως έθνος- κράτος βασισμένο στη γη, που η παραδοσιακή πειρατεία και ναυτιλία δεν αποτελούσαν μέρος της λογικής του. Με περιπόλους κατά της πειρατείας και τις αιματηρές εκστρατείες “ειρήνευσης”, μεταξύ 1903-13, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατάφεραν να ελέγξουν τις νότιες Φιλιππίνες και να εγκαθιδρύσουν το νόμο και την τάξη στις νότιες θάλασσες ( (Εklof, 2006:12). Μόνο όταν οι αποικιοκρατικές δυνάμεις ελευθέρωσαν τη θάλασσα από την πειρατεία καθιστώντας την έναν φιλελευθεροποιημένο χώρο εμπορίου, έγινε το αρχιπέλαγος των Φιλιππίνων ένα εδαφοποιημένο έθνος -κράτος με την ευρωπαϊκή έννοια. Ενώ η πολιτική εξουσία τόσο στο προμοντέρνο αρχιπέλαγος όσο και στο έθνος- κράτος ευρωπαϊκού τύπου βασιζόταν σε τελική ανάλυση στον εξαναγκασμό, με τις εξελίξεις αυτές ευθυγραμμίστηκε περισσότερο με μια συγκεκριμένη επικράτεια στη γη παρά με προσωπικες σχέσεις που εκτείνονται τόσο στη γη όσο και στη θάλασσα (Eklof, 2006: 13). Ωστόσο, σε αντίθεση με τη γειτονική Ινδονησία, όπου το κράτος χρησιμοποίησε την οικολογία του αρχιπελάγους της χώρας για να ενισχύσει την εθνική ταυτότητα (Boellstorff 2005: 189-95), οι Φιλιππίνοι παραμένουν διχασμένοι από ισχυρές τοπικές πίστεις και ταυτότητες. Ειδικότερα, το μουσουλμανικό αποσχιστικό κίνημα στο νότο δείχνει την ενεργή αποτυχία του κράτους να ενσωματώσει τον ναυτικό λαό της προμοντέρνας εποχής στο σύγχρονο κράτος. Οι πειρατές των μίντια που παρέχουν τα υλικά αγαθά που χρησιμοποιούνται από κάθε Φιλιππίνο που επιδιώκει να ανέλθει, προέρχονται από τις άλλοτε ναυτικές μουσουλμανικές κοινότητες. “Ποιος στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής;” αναρωτιέται ο Tolentino (2009 : 2) στη μελέτη του για την πειρατεία στη θάλασσα και στα μίντια στις Φιλιππίνες, στην οποία υποστηρίζει ότι στην προσπάθειά του να ρυθμίσει την πειρατεία στα μίντια, το κράτος των Φιλιππίνων επιχειρεί επίσης να περιθωριοποιήσει τους Φιλιππίνους μουσουλμάνους και να ρυθμίσει τις ταυτότητές τους (οπ.π.: 4). Τα πειρατικά λειτουργικά συστήματα, DVDs, VCDs, βιβλία και άρθρα εφημερίδων είναι εύκολα διαθέσιμα και χρησιμοποιούνται τόσο ευρέως που:

….δεν θεωρούνται πλέον ως παραβιάσεις στη διάδοσή τους στην καθημερινότητα. Συνδέονται με τη φύση και τον ορισμό της μεσαίας τάξης στις Φιλιππίνες: τεχνολογία και φίρμες, ακόμη και όταν υπάρχει περιορισμένο οικονομικό προφίλ, υποστηρίζουν την εμπειρία της μεσαίας τάξης. Ποιος λοπόν στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής; Θέλοντας να γίνει μεσαία τάξη με όλες τις πολυτέλειες της ζωής της μεσαίας τάξης (συμπεριλαμβανομένης της εναλλακτικής μουσικής, των ταινιών τέχνης, των ταινιών καλτ, των ντοκυμαντέρ, των κλασσικών ταινιών, των παιχνιδιών), η μεσαία τάξη της χώρας δεν θα είχε τη δυνατότητα να αποκτήσει αυτά τα χαρακτηριστικά εάν δεν υπήρχε η πειρατεία στα μίντια (μεταξύ άλλων) (οπ.π.)


Το άρθρο του Tolentino δείχνει πώς η μορφή του πειρατή, μολονότι περιθωριακή και αποσταθεροποιητική για το κράτος, αναδιαμορφώνεται ταυτόχρονα ενεργά στην υπηρεσία της μεταβαλλόμενης ατζέντας του κράτους. Με την ιστορική συνεισφορά της στη διαμόρφωση του κράτους και τη μετα-αποικιακή ταυτότητα, η μορφή του πειρατή που περιγράφει ο Tolentino καραδοκεί στην καθημερινή ζωή των Φιλιππίνων, στο κοινό όραμά τους για τη μεσαία τάξη και, μαζί, στην οικονομική ανάπτυξη του κράτους.


Πρέπει να κάνουμε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στον Φιλιππίνο μουσουλμάνο πειρατή των μίντια και τις ναυτικές ενώσεις. Στο πλαίσιο ενός αδύναμου κράτους, οι ναυτικές ενώσεις που ιδρύθηκαν σε μεγάλο βαθμό χάρη στις σημαντικές συνεισφορές των εφοπλιστών προκειμένου να υπογραφούν συλλογικές συμβάσεις, παρέχουν εκτεταμένες υπηρεσίες πρόνοιας στις οικογένειες των ναυτικών. Ένας εφοπλιστής που έχει υπογράψει συλλογική σύμβαση έχει λιγότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσει απρόσφορες και δαπανηρές καθυστερήσεις, εξαιτίας ελέγχων από τις ενώσεις στα λιμάνια. Το έγγραφο της σύμβασης μπορεί να συγκριθεί με το πορτογαλικό cartaze του δέκατου έκτου αιώνα- ένα πιστοποιητικό ασφαλούς διέλευσης που οι τοπικοί έμποροι υποχρεώνονταν να αγοράσουν για να μην λεηλατηθούν από τα πορτογαλικά πλοία στον Ινδικό Ωκεανό (Eklof 2006: 7). Δεν είναι λοιπόν περίεργο που κάποιοι εφοπλιστές σε μια στιγμή κυνισμού έχουν περιγράψει την διεθνή ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων που διεξάγει τη συλλογική διαπραγμάτευση, ως πειρατές. Συνδέουν έτσι τις ναυτικές ενώσεις με γηγενείς αρχηγούς στη Νοτιοανατολική Ασία που ο έλεγχος των πλωτών διαύλων τούς επέτρεψε να μαζέψουν φόρους υποτέλειας που προώθησαν την πολιτική δύναμή τους και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του κράτους. Οι ενώσεις που παρέχουν στις Φιλιππίνες υπηρεσίες πρόνοιας χρηματοδοτημένες από τους ιδιοκτήτες, αντισταθμίζουν κάπως την περιορισμένη πρόνοια που παρέχει το ίδιο το κράτος των Φιλιππίνων.

αφίσα του ITF που δείχνει τα χρησιμοποιεί την πειρατική εικόνα του κρανίου με τα δύο χιαστί οστά


Συμπέρασμα


Τα διάφορα παραδείγματα για τη θέση της πειρατείας στην ιστορία των Φιλιππίνων, σε σχέση με τη δομή και την απεικόνισή της, δεν έχουν στόχο να αναιρέσουν τον τρόμο και την απειλή της πειρατείας ή να υπονοήσουν ότι η πειρατεία είναι εποικοδομητική. Η μορφή του Φιλιππίνου μουσουλμάνου πειρατή θεωρήθηκε πάντα από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και από το κράτος των Φιλιππίνων, μετά την ανεξαρτησία, ως παραβατική και αποσταθεροποιτική. Θέλω απλώς να τονίσω ότι η πειρατεία κατέχει πολλαπλές και μεταβαλλόμενες θέσεις απέναντι στο κράτος και την αγορά, που έχουν να κάνουν με το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο. Η προσπάθειά μου είναι να τοποθετήσω τις “πειρατικές μελέτες” πέρα από τη διχοτομία του μέσα/έξω κράτος-και-αγορά, την οποία ο Beasley-Murray, μεταξύ άλλων, περιέγραψε τόσο καλά. Αυτή η πιο τοπικιστική προσέγγιση έχει να κάνει λιγότερο με ορισμούς και αφαιρέσεις της πειρατείας και περισσότερο με την επίδραση των διαφόρων μορφών της στις καθημερινές ζωές, όπως και με το τι αποκαλύπτει για τις παγκόσμιες ανισότητες. Η σημερινή αποτυχία των κυβερνήσεων και της βιομηχανίας να εξασφαλίσει την ευημερία των ναυτικών στην γραμμή του πυρός της σομαλικής πειρατείας, δείχνει πόσο ευάλωτο είναι αυτό το ευέλικτο, διεθνικό εργατικό δυναμικό. Αποτελεί σκληρή ειρωνεία που οι Φιλιππίνοι, ένα έθνος πειρατών, βρίσκονται στη γραμμή του πυρός αυτής της πιο πρόσφατης μορφής πειρατείας, η οποία θεωρείται η πιο βίαιη.



Σημειώσεις

[1] Kirsch 2010: 15, ο οποίος παραθέτει τον John Bainbridge από το ITF.

[2] Βλ. Beasley-Murray (2006) για μία πληρέστερη ανάλυση των 2 σχολών σκέψης των ‘σπουδών για την πειρατεία.

[3] Ο χρόνος της πρώτης ιστορικής καταγραφής της πειρατείας στη Νοτιοανατολική Ασία από τον Κινέζο βουδιστή καλόγερο Faxian ή Fa-hsien (1956).


Αναφορές

- Beasley-Murray, J. (2006) ‘Piracy and imperial bureaucracy’, unpublished conference paper, The Canadian Sociology and Anthropology Association Annual Meeting, York University, Toronto, Μάιος.

- T. Boellstorff (2005), The Gay Archipelago: Sexuality and Nation in Indonesia, Princeton University Press, Princeton.

- Lamborn Wilson, P. (1995) Pirate Utopias: Moorish Corsairs and European Renegadoes, Brooklyn, New York: Autonomedia.

- Eklof, S. (2006) Pirates in Paradise: A Modern History of Southeast Asia’s Maritime Marauders, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies.

- Fa-hsien (1956) The Travels of Fa-hsien (399-414 A.D.), or Record of the Buddhist Kingdoms, Re-translated by H. A. Giles London: Routledge and Kegan Paul.

- Kirsch, B. (2010) ‘Seafarers pay the price: who is looking after the seafarers affected by piract’, ITF Seafarers’ Bulletin, January, London: ITF.

- Linebaugh, P. and Rediker, M. (2000) The Many-Headed Hydra: The Hidden History of the Revolutionary Atlantic, London: Verso.

- López Nadal, G. (2001) ‘Corsairing as a commercial system: the edges of legitimate trade’, Bandits at Sea: a Pirates Reader, C. Pennell (ed), New York: New York University Press.

- Rafael, V. (2006) The Promise of the Foreign: Nationalism and the Technics of Translation in the Spanish Philippines, Pasig City, Metro Manila: Anvil.

- Tolentino, R. (2009) ‘Piracy regulation and the Filipino’s historical response to globalisation’, Social Science Diliman, Vol 5, Nos. 1-2, pp 1-25.

Όσοι χρησιμοποιούν τον όρο “πειρατεία” αντί για τον κατάλληλο νομικό όρο “παραβίαση” για να περιγράψουν την αντιγραφή, χωρίς άδεια, υλικού προστατευμένου με κοπυράιτ ή ευρεσιτεχνία κατέχουν πολύ καλά την τέχνη της προπαγάνδας. Γνωρίζουν τη δύναμη της γλώσσας και της υποβολής. Με την πάροδο του χρόνου, έχουν καταφέρει να συνδέσουν την αντιγραφή με ανήθικες, εγκληματικές ή ακόμη και βάρβαρες πράξεις. Και το έχουν καταφέρει τόσο καλά που τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το κοινό αποδέχονται σε γενικές γραμμές την υπόθεση ότι η αντιγραφή προστατευμένου υλικού αποτελεί κλεψιά, κι ακόμη χειρότερα, πειρατεία. Δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι στο μέλλον θα προχωρήσουν περισσότερο, συνδέοντας την παραβίαση με την τρομοκρατία.


Στην πραγματικότητα, μια εντελώς διαφορετική ηθική προοπτική μπορεί να αιτιολογηθεί, έστω κι αν είναι για να δείξει το άλλο άκρο ενός ολόκληρου φάσματος στάσεων που μπορούν να υιοθετηθούν σε σχέση με το μοίρασμα, προστατευμένου ή μη, υλικού με άλλους.


Για μια τέτοια προοπτική, μπορούμε να υιοθετήσουμε ως σημείο εκκίνησης το ακόλουθο βιβλικό απόσπασμα:



Εκείνες τις μέρες που υπήρχε πάλι ένα μεγάλο πλήθος που δεν είχε τίποτα να φάει, κάλεσε τους μαθητές του και είπε: “Η καρδιά μου πονάει για το πλήθος, γιατί εδώ και τρεις μέρες είναι μαζί μου και δεν έχουν τίποτα να φάνε. Εάν τους στείλω πεινασμένους στα σπίτια τους, θα καταρρεύσουν στη διαδρομή και ορισμένοι απ’ αυτούς έχουν έρθει από μακριά”. Οι μαθητές του απάντησαν: “Πού μπορεί κανείς να βρει αρκετό ψωμί για να τους ικανοποιήσει, εδώ, σ’ αυτή την ερημιά;” Τους ρώτησε τότε: “Πόσα καρβέλια έχετε;” “Επτά”, απάντησαν. Διέταξε το πλήθος να κάτσει κάτω. Ύστερα, παίρνοντας τα επτά καρβέλια, τα ευλόγησε, τα έκοψε και τα έδωσε στους μαθητές του να τα μοιράσουν, και τα μοίρασαν στο πλήθος. Είχαν επίσης λίγα ψάρια. Τα ευλόγησε και διέταξε να τα μοιράσουν κι αυτά. Έφαγαν και ικανοποιήθηκαν. Μάζεψαν τα κομμάτια που περίσσεψαν- επτά καλάθια. Ήταν περίπου τέσσερις χιλιάδες άτομα.[1]


Η παραβολή αυτή περιγράφει τη γενναιόδωρη μοιρασιά τροφής που ως εκ θαύματος πολλαπλασιάζεται. Τι είναι η γνώση και η ενημέρωση αν όχι τροφή για το νου; Είναι τροφή που πράγματι πολλαπλασιάζεται καθώς μοιράζεται.


Όποτε μοιραζόμαστε αρχεία με βιβλία, βίντεο, μουσική, λογισμικό και γενικά ό, τι αποτελεί το ψωμοτύρι της μεταμοντέρνας κοινωνίας, κάνουμε εμείς οι ίδιοι το θαύμα με τα καρβέλια.


Στον απόηχο της βιβλικής παραβολής, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών και ήρωας Τόμας Τζέφερσον (1743-1826) υποστήριξε ότι η γνώση, οι ιδέες και οι εφευρέσεις είναι από τη φύση τους φτιαγμένες για να μοιράζονται και δεν μπορούν να είναι “υποκείμενα ιδιοκτησίας”.[2]



“Εάν η φύση έχει κάνει κάτι που υπόκειται λιγότερο από όλα τα άλλα σε αποκλειστική ιδιοκτησία, είναι η δράση της διανοητικής δύναμης που ονομάζεται ιδέα, την οποία ένα άτομο μπορεί να κατέχει αποκλειστικά όσο την κρατάει για τον εαυτό του. Από τη στιγμή που αποκαλύπτεται, εισέρχεται στην κατοχή του καθένα και ο λήπτης δεν μπορεί να την αποβάλει. Ένα παράξενο χαρακτηριστικό της, επίσης, είναι ότι κανείς δεν κατέχει κάτι λιγότερο, επειδή όλοι την κατέχουν στο σύνολό της. Όποιος λαμβάνει μια ιδέα από μένα, λαμβάνει μια διδαχή χωρίς να μειώσει τη δική μου, όπως εκείνος που ανάβει το κερί του με το δικό μου, λαμβάνει φως χωρίς να με αφήνει στο σκοτάδι. Το γεγονός ότι οι ιδέες πρέπει να διαδίδονται από τον έναν στον άλλο ανά τον πλανήτη, για την ηθική και αμοιβαία διδαχή του ανθρώπου και τη βελτίωση της κατάστασής του, μοιάζει να έχει καλοπροαίρετα σχεδιαστεί από τη φύση που έκανε τις ιδέες, όπως τη φωτιά, να επεκτείνονται σε όλο το χώρο χωρίς να χάνουν σε πυκνότητα σε κανένα σημείο, και όπως τον αέρα όπου αναπνέουμε, κινούμαστε και έχουμε τη φυσική μας ύπαρξη, και δεν μπορεί να περιοριστεί ή να γίνει αντικείμενο αποκλειστικής ιδιοποίησης. Από τη φύση τους, λοιπόν, οι εφευρέσεις δεν μπορούν να είναι υποκείμενο ιδιοκτησίας.”


Το επιχείρημα ότι η γνώση ήταν καλοπροαίρετα σχεδιασμένη από τη φύση” για να μοιράζεται, ενισχύεται από την άποψη ότι η κοινή χρήση και η ανταλλαγή της γνώσης- ή πιο αφηρημένα της επικοινωνίας- αποτελεί εγγενή ανάγκη κάθε ανθρώπινου όντος. Γεννιόμαστε με μια βιολογική προδιάθεση για τη γλώσσα. Οι πολιτισμοί μας προδιαθέτουν κάθε γενιά να μεταφέρει τα αποθέματα της γνώσης της στην επόμενη.


Μέσα από τα γονίδια και τους πολιτισμούς μας, είμαστε φτιαγμένοι για να μοιραζόμαστε.


Κάποιος μπορεί να αντιτάξει ότι οι άνθρωποι μοιράζονται μόνο όταν μπορούν να το κάνουν. Μπορεί να πει πως η αυτοσυντήρηση είναι μια αξία που προέχει της κοινής χρήσης. Το ένστικτο αυτό είναι ακόμη πιο βασικό, καθώς δεν συναντάται μόνο στα ζώα αλλά σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς. Πράγματι, η αυτοσυντήρηση μοιάζει να αιτιολογεί τον εγωϊσμό και τη συσσώρευση.


Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να αιτιολογήσει την ποινικοποίηση της παραβίασης, γιατί ισχύει μόνο για τα υλικά αγαθά που είναι από τη φύση τους ανταγωνιστικά. Όταν μοιράζεσαι ψωμί με έναν άλλον, σημαίνει ότι χάνεις μια μερίδα απ’ αυτό το ψωμί. Όταν μοιράζεσαι ένα ποτήρι νερό, σημαίνει ότι έχεις λιγότερο νερό για σένα. Είναι πράγματι πιο δύσκολο να μοιράζεσαι τόσο απτά πράγματα. Όταν ελάχιστη τροφή ή νερό είναι διαθέσιμα, τότε προέχει η αυτοσυντήρηση.


Δεν γεννάται όμως ανάλογο πρόβλημα με άυλα πράγματα όπως η πληροφορία και η γνώση. Όταν μοιραζόμαστε ένα αρχείο, δεν χάνουμε το αντίγραφό μας. Στην πραγματικότητα, όταν μοιραζόμαστε πληροφορίες και γνώσεις, καταλήγουμε να έχουμε περισσότερες πληροφορίες και γνώση απ’ ό, τι στην αρχή. Το θαύμα με το ψωμί και τα ψάρια στην έρημο αποτελεί ένα φυσικό γεγονός όταν πρόκειται για δυαδικά ψηφία και αρχεία στο Ίντερνετ.


Το ηθικό επιχείρημα μπορεί επίσης να στραφεί εναντίον χωρών και εταιρειών που ποινικοποιούν την ʺπειρατεία της πνευματικής ιδιοκτησίαςʺ, καθώς οι ίδιες είναι συχνά ένοχες για ʺπειρατεία διανοουμένωνʺ από τις φτωχές χώρες τις οποίες κατηγορούν για ʺπειρατείαʺ. Αποτελεί ρουτίνα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και άλλες πολύ ανεπτυγμένες οικονομίες, όπως και πολυεθνικές εταιρίες, η πειρατεία των καλύτερων γιατρών, νοσοκόμων, μηχανικών, επιστημόνων και άλλων επαγγελματιών από τις αναπτυσσόμενες χώρες. Από ηθική άποψη, είναι ένα χειρότερο είδος πειρατείας, επειδή εκείνοι που κάνουν πειρατεία διανοουμένων παίρνουν τα πρωτότυπα χωρίς να αφήνουν αντίγραφο, ενώ εκείνοι που κάνουν πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας κάνουν απλώς αντίγραφα για τους ίδιους και αφήνουν τα πρωτότυπα.[3]


Το καλύτερο επιχείρημα ότι η “πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας” δεν αποτελεί θέμα ηθικής ή ηθικών κανόνων είναι η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ακόμη μια αναπτυσσόμενη οικονομία και ενέχονταν σε μεγάλο βαθμό σ’ αυτή την πράξη. Οι ξένοι συγγραφείς δεν είχαν δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, που αποτελούσαν τότε κέντρο πειρατείας βρετανικών βιβλίων και εκδόσεων. “Ως νέο έθνος, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήθελαν να έχουν την ελευθερία να δανείζονται λογοτεχνία και τεχνολογία από οποιοδήποτε μέρος του πλανήτη”.[4] Ας δούμε τα επιχειρήματα της αμερικανικής Γερουσίας για την απόρριψη ενός νόμου για το κοπυράιτ το 1837:[5] “Μια συμφωνία για το κοπυράιτ θα φέρει υψηλότερες τιμές στα βιβλία και μικρότερες εκδόσεις”, οι τοπικοί εκδότες θα χάσουν μεγάλο μέρος της δουλειάς τους, “πολλοί περισσότεροι Άγγλοι {παρά Αμερικανοί} θα κερδίσουν”, το κοπυράιτ ποτέ δεν θεωρήθηκε από τα έθνη ως “ιδιοκτησία που βασίζεται σε προϊόντα ή εμπόρευμα.”


Στα παραπάνω επιχειρήματα, ανατυπωτές των Ηνωμένων Πολιτειών (σήμερα θα ονομάζονταν “πειρατές”), όπως οι Harpers και Careys, πρόσθεσαν:[6] οι ανατυπωτές παρέχουν στον αμερικανικό λαό χιλιάδες θέσεις εργασίας και φτηνά βιβλία που διαφορετικά θα ήταν πολύ ακριβά αν οι Βρετανοί συγγραφείς και εκδότες είχαν δικαίωμα ʺνα επιβάλουν τις δικές τους τιμές για τα βιβλία τουςʺ, τα διεθνή κοπυράιτ “ενθαρρύνουν το μονοπώλιο που δεν είναι ποτέ για το κοινό συμφέρον” και το κοπυράιτ δεν αποτελεί ʺαπόλυτη και φυσική ιδιοκτησίαʺ αλλά υπάγεται στο δημόσιο συμφέρον που “υπηρετείται καλύτερα μέσω του ελεύθερου ανταγωνισμού και των φτηνών ανατυπώσεων”.


Το γεγονός ότι τα υπέρ και τα κατά της πειρατείας είναι θέμα εθνικού συμφέροντος και όχι ηθικής, δείχνουν μερικά ακόμη παραδείγματα:


Οι κατασκοπευτικοί δορυφόροι των Ηνωμένων Πολιτειών θα μπορούσαν να κατηγορηθούν για πειρατεία στρατηγικών πληροφοριών από χώρες που δεν έχουν δυνατότητα δορυφόρων, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επέμεναν τότε ότι είναι δικαίωμά τους να στέλνουν δορυφόρους σε μεγάλα υψόμετρα και να φωτογραφίζουν οποιαδήποτε χώρα. Όμως, εάν μια χώρα που η τεχνολογία της τής επιτρέπει να στέλνει μόνο σκάφη χαμηλότερου υψόμετρου, έστελνε μερικά πάνω από τις Ηνωμένες Πολιτείες για να τραβήξει ανάλογες φωτογραφίες, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι Ηνωμενες Πολιτείες θα τα κατέρριπταν.


Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έστειλαν εμπορικούς δορυφόρους στο διάστημα για να εκπέμπουν προγράμματα βίντεο σε άλλες χώρες, ορισμένες χώρες με πιο συντηρητικούς πολιτισμούς διαμαρτυρήθηκαν για το ανάρμοστο περιεχόμενο των βίντεο. Επικαλούμενες την αρχή της “ελεύθερης ροής της πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες επέμειναν ότι είχαν δικαίωμα να εκπέμπουν αυτά τα προγράμματα. Σε πολλούς ανθρώπους άρχισαν τελικά να αρέσουν τα αμερικανικά βίντεο, χάρη σε αυτή την “ελεύθερη ροή πληροφορίας”. Όταν όμως οι άνθρωποι άρχισαν να πιάνουν αυτές τις δορυφορικές εκπομπές και να τις διανέμουν τοπικά μέσω μαγνητοταινιών, δίσκων και τοπικής καλωδιακής τηλεόρασης έτσι ώστε η υπόλοιπη χώρα να απολαμβάνει την ίδια “ελεύθερη ροή πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να κατηγορούν τους ανθρώπους ότι λάμβαναν, αποκωδικοποιούσαν και αντέγραφαν εμπορικές εκπομπές χωρίς να πληρώνουν γι’ αυτές. Η “ελεύθερη ροή πληροφορίας” άνοιξε νέες αγορές για τα πολιτιστικά υλικά των Ηνωμένων Πολιτειών και η επακόλουθη “προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας” επέτρεψε στις αμερικανικές εταιρίες να αντλήσουν αξία από αυτά τα υλικά.


Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν σωστό να στέλνουν τους εθνοβοτανολόγους τους σε τροπικές χώρες για να μαθαίνουν από τους τοπικούς θεραπευτές. Οι πρώτοι αποκτούν την προαιώνια γνώση των δεύτερων που βασίζεται σε εκχυλίσματα φυτών και ζώων, και την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκαλούν “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”. Όταν με τη σειρά τους οι χώρες αυτές αντιγράφουν αμερικανικά κείμενα για να αποκτήσουν αμερικανική γνώση, κατηγορούνται για πειρατεία. Οι βιολογικοί ερευνητές των Ηνωμένων Πολιτειών παίρνουν από τις αναπτυσσόμενες χώρες όλων των ειδών τους μικροοργανισμούς, φυτά και άλλες πηγές μονοπωλιακών ουσιών. Ωστόσο, όταν αυτές οι χώρες κατασκευάζουν ανεξάρτητα τα ίδια φάρμακα και άλλες εμπορικές φόρμουλες που έχουν αναπτυχθεί από αυτές τις ουσίες αλλά προστατεύονται τώρα από ευρεσιτεχνία, κατηγορούνται και πάλι για πειρατεία. Η εγχώρια γνώση και η βιοποικιλότητα είναι “κοινή κληρονομιά” επειδή αποτελούν ακατέργαστα υλικά για την φαρμακευτική και γονιδιωματική βιομηχανία των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά τα βιβλία, η μουσική, το λογισμικό, οι αλγόριθμοι, οι φαρμακευτικές φόρμουλες και τα ίδια τα γονίδια αποτελούν “πνευματική ιδιοκτησία”, επειδή οι αμερικανικές εταιρίες πρόλαβαν να κατοχυρώσουν δικαιώματα ιδιοκτησίας σε αυτά τα υλικά.


Με δυο λόγια, η απόκτηση πληροφορίας έχει πολύ προσεκτικά οριστεί και ρυθμιστεί: όταν είναι κακή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων ανεπτυγμένων χωρών, αποκαλείται “πειρατεία”, μολονότι μπορεί να είναι καλή για άλλες χώρες. Όταν είναι καλή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, αποκαλείται “ελεύθερη ροή πληροφορίας” και “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”, μολονότι μπορεί να είναι κακή για άλλες χώρες.


Είναι καθαρά θέμα εθνικού συμφέροντος- η ηθική και οι ηθικοί κανόνες δεν έχουν καμιά σχέση μ’ αυτό. Οι πρόσφατες διαρροές του WikiLeaks δείχνουν ότι το εθνικό συμφέρον εξακολουθεί να κατευθύνει την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών για υλικά προστατευμένα με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνία,[7] ακόμη κι αν αναγκάζονται να χρησιμοποιούν ανήθικα μέσα για να το κάνουν.


Ποιο είναι λοιπόν το εθνικό συμφέρον μιας αναπτυσσόμενης χώρας; Να προστατεύει με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνίες- όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη κάνουν σήμερα μέσω του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, των διμερών διαπραγματεύσεων και της ACTA (εμπορικής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παραποίησης) – ή να διασφαλίζει και να προστατεύει την πρόσβαση των πολιτών της στη γνώση και τις τεχνολογίες;

Είναι κάτι που κάθε αναπτυσσόμενη χώρα πρέπει προσεκτικά να ορίσει η ίδια.[8]


Σημειώσεις

[1] New American Bible.Mark 8:1-9. Ελεύθερη μετάφραση. Βλ. http://usccb.org/nab/bible/mark/mark8.htm. (τελευταία πρόσβαση 23 Δεκ. 2010).

[2] Βλ. http://www.movingtofreedom.org/2006/10/06/thomas-jefferson-on-patents-and-freedom-of-ideas/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011).

[3] Για την πλήρη επιχειρηματολογία, βλ. Verzola, Roberto. 2004. Towards a Political Economy of Information. Constantino Foundation, Quezon City. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο http://rverzola.files.wordpress.com/2008/01/infoeconomy-verzola.pdf (ελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011)

[4] Για την πλήρη υπόθεση, βλ. Barnes, James J. 1974. Authors, Publishers and Politicians: The Quest for an Anglo-American Copyright Agreement, 1815-1854. The Ohio State University Press, Ohio. Αυτό το βιβλίο πρέπει οπωσδήποτε να το διαβάσουν όσοι υποστηρίζουν τη φιλελευθεροποίηση της τοπικής πρόσβασης σε ξένες εκδόσεις και τεχνολογίες. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/6194/1/AUTHORS_PUBLISHERS_AND_POLITICIANS.pdf (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν.2011).

[5] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 69-70.

[6] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 235-236.

[7] Βλ., για παράδειγμα, Kinsella, Stephan “Intellectual Property Appears to Figure Prominently in WikiLeaks Cablegate”, 29 Νοεμβρίου 2010. http://c4sif.org/2010/11/intellectual-property-appears-to-figure-prominently-in-wikileaks-cablegate/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

[8] Η Επιτροπή Παραγωγικότητας της αυστραλιανής κυβέρνησης φαίνεται ότι έκανε μια τέτοια προσεκτική μελέτη και κατέληξε ότι η συμπερίληψη της προστασίας πνευματικής ιδιοκτησίας σε εμπορικές συμφωνίες “συνεπάγεται ενδεχομένως ορισμένα κόστη και ρίσκα”. Βλ. http://www.pc.gov.au/projects/study/trade-agreements/report/media-release (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

Ο Ernesto, ιδρυτής του TorrenFreak.com, μίας από τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για θέμα που αφορούν την ψηφιακή ανταλλαγή αρχείων μιλά για την πολιτική σημασία των Πειρατικών Κομμάτων, τις παραγωγικές επιπτώσεις της πειρατείας, την αυξανόμενη ποινικοποίηση της πειρατείας από τις δυνάμεις στήριξης του κόπυραιτ, και τις μελλοντικές προοπτικές της ψηφιακής ανταλλαγής αρχείων. Ο Ernesto υποστηρίζει ότι οι χρήστες “θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας” και συμπληρώνει τονίζοντας, ότι ο”μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.”


Π.Χ.: Πολλά πολιτικά κόμματα, κοινότητες διαμοιρασμού αρχείων και καλλιτέχνες έχουν εκούσια υιοθετήσει την ταυτότητα του “πειρατή” ή της “πειρατείας”. Πιστεύετε ότι αυτή η κίνηση έχει βοηθήσει στην πολιτικοποίηση του κινήματος ενάντια στο κοπυράιτ;


Ernesto: Πιστεύω ότι τα Πειρατικά Κόμματα έχουν πολύ αποτελεσματικά βάλει τα θέματα του κοπυράιτ και της ιδιωτικότητας στην πολιτική ατζέντα σε πολλές χώρες. Στην αρχή, ο όρος “πειρατής” βοήθησε ασφαλώς ως προς το ότι προσέλκυσε την προσοχή, αλλά σε μερικές περιπτώσεις η ετικέτα αυτή αποτελεί εμπόδιο για να σε πάρουν στα σοβαρά. Τα Πειρατικά Κόμματα γίνονται συχνά αντιληπτά ως μονοθεματικά κόμματα που στηρίζονται κυρίως σε νεολαίους, αλλά στην πραγματικότητα οι ιδέες τους προχωρούν πέρα από το θέμα της “κοινής χρήσης αρχείων” και υποστηρίζονται από ανθρώπους όλων των ηλικιών.


Τελικά, πιστεύω ότι ο όρος πειρατής ήταν μια σωστή επιλογή, χωρίς αυτή το κίνημα δεν θα είχε τόση δημοσιότητα. Πέραν τούτου, τα Πειρατικά Κόμματα δεν είναι σε γενικές γραμμές κατά του κοπυράιτ, αλλά κατά της κατάχρησης του κοπυράιτ από μεγάλες εταιρίες και κακοπροαίρετους ανθρώπους.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι η πειρατεία είναι παραγωγική και με την έννοια ότι φέρνει καινοτομία στην κατασκευή ψηφιακών δικτύων, στην παροχή νέων εργαλείων, που μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για διάφορους σκοπούς;


Ernesto: Ναι, απολύτως. Πιστεύω κατηγορηματικά ότι το iPod και άλλα MP3-players δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τόσο γρήγορα εάν δεν υπήρχε η πειρατεία. Αυτά τα εναλλακτικά κανάλια διανομής δίνουν συχνά το σήμα για το τι θέλει ο πελάτης πολύ πριν δημιουργηθούν νόμιμες υπηρεσίες που μπορούν να το προσφέρουν. Κατά κάποιο τρόπο, πρόκειται για ένα ευρύ τμήμα έρευνας και ανάπτυξης όπου οι πελάτες δείχνουν στη βιομηχανία τι είδους υπηρεσίες επιθυμούν. Η βιομηχανία πρέπει τότε να βρει νόμιμους τρόπους για να παράσχει τις ίδιες υπηρεσίες, προκειμένου να ανταγωνιστεί με την πειρατεία.


Π.Χ.: Πώς βλέπετε τις σημερινές προσπάθειες για την ποινικοποίηση της ανταλλαγής αρχείων; Πού πιστεύετε ότι αποσκοπούν;


Ernesto: Οι περισσότερες προσπάθειες αποσκοπούν στη δημιουργία ενός αποτρεπτικού αποτελέσματος και στη μεταστροφή της κοινής γνώμης προς την καταδίκη της κοινής χρήσης του υλικού που προστατεύεται από κοπυράιτ, φοβάμαι όμως πως είναι πολύ αργά γι’ αυτό. Οι άνθρωποι θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας. Ο μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι οι πολλαπλές πράξεις ενάντια σε αυτή την ποινικοποίηση είναι αποτελεσματικές; Για παράδειγμα, η δίκη-θέαμα (spectrial) που έστησε η ομάδα του Piratebay the spectrial ή οι διανεμημένες επιθέσεις άρνησης υπηρεσιών (DDoS) που εγκαινίασαν οι Operation Payback?


Ernesto: Όλες αυτές οι πρακτικές προσελκύουν την προσοχή στα θέματα που διακυβεύονται, και μ’ αυτόν τον τρόπο μπορεί να είναι αποτελεσματικές. Ωστόσο, το κίνημα κατά της πειρατείας χρησιμοποιεί τις ίδιες πράξεις εξουδετέρωσης για να δείξει στο κοινό πόσο κακοί είναι αυτοί οι άνθρωποι. Είναι δύσκολο να πεις ποιο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Μετά την αυξανόμενη δαιμονοποίηση του πρωτοκόλλου Bit Torrent, βλέπετε μια μεταστροφή της κοινής χρήσης αρχείων προς άλλα είδη τεχνολογίας;

Ernesto: Ναι και όχι. Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το BiTorrent. Στην πραγματικότητα, η χρήση του BitTorrent αυξάνεται. Ωστόσο, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο υπηρεσίες για να κρύβουν την ταυτότητά τους και την κίνηση του BitTorrent online για να αποφεύγουν πιθανές αρνητικές συνέπειες. Σε ό,τι αφορά την κοινή χρήση αρχείων, το τοπίο αλλάζει επίσης, οι υπηρεσίες με ένα κλικ γίνονται πιο δημοφιλείς επειδή οι χρήστες αυτών των υπηρεσιών γίνονται σπάνια στόχος.


Π.Χ.: Βλέπετε την κοινή χρήση αρχείων και την ψηφιακή πειρατεία ως ένα είδος μόνιμης κατάστασης στην ψηφιακή εποχή; Μπορούμε να φανταστούμε ότι σε ένα διάστημα 10 ετών, οι ίδιες, και ίσως πιο παρακμιακές, βιομηχανίες ψυχαγωγίας θα συνεχίσουν να κυνηγούν όσους κάνουν κοινή χρήση αρχείων;


Ernesto:: Νομίζω ότι η κοινή χρήση αρχείων θα παραμείνει πάντα, εάν όμως η βιομηχανία ψυχαγωγίας είναι αρκετά έξυπνη, θα βρει υπηρεσίες που θα κάνουν την ʺπαράνομηʺ μεταφορά άχρηστη για τους περισσότερους ανθρώπους. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν να περιμένουν χρόνια μέχρι να δουν τα αγαπημένα τους τηλεοπτικά σόου στην τηλεόραση, γι’ αυτό χρησιμοποιούν BiTorrent. Αυτό έχει να κάνει περισσότερο με τη διαθεσιμότητα παρά με το γεγονός ότι αυτά τα σόου είναι δωρεάν. Το ίδιο ισχύει με τις ταινίες και τη μουσική, το κοινό ζητά καλύτερες υπηρεσίες και μεγαλύτερη διαθεσιμότητα σε καλή τιμή. Προσωπικά, βλέπω την κοινή χρήση αρχείων περισσότερο ως δείγμα απουσίας καλών νόμιμων υπηρεσιών.

————————-

Ο Ernesto συζήτησε μέσω e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο

Τα Χριστούγεννα του 2009 το YouTube δέχτηκε επίθεση χάκερς» και πολλές φωτογραφίες των προφίλ των χρηστών του άλλαξαν σε άλλες εικόνες, πρόσωπα και νέες μικρογραφίες. Ένας χάκερ πολλαπλών άβαταρ με τον τίτλο MeiAIDS χρεώθηκε την υποκλοπή που, κυρίως, αφορούσε τα άβαταρ μιας κοινότητας που δημιουργούσε τα “YouTube Poops”. Εν συντομία, αυτή είναι μια μέθοδος επεξεργασίας βίντεο, που έγινε πολύ δημοφιλής μέσα από την συνεχώς αυξανόμενη φήμη του YouTube. Τα “YouTube Poops” είναι εκκεντρικές, οιονεί καλλιτεχνικές δημιουργίες, ένα εσωτερικό αστείο μεταξύ μιας ομάδας φίλων ή κλιπ κινουμένων σχεδίων και άλλων ανάμικτων σκουπιδιών που έχουν συντεθεί για να σχηματίσουν κινούμενες εικόνες χωρίς νόημα στο YouTube. Ένα τέτοιο περίπλοκο σύστημα επικοινωνίας, δεσμών, όπου διασυνδέονται η γλώσσα, η ψυχαγωγία χρειάζεται επανεξέταση.


Η ιστορία του “You Tube Poops” μας προσφέρει μια ευκαιρία να διανοηθούμε την πειρατεία σαν ένα χώρο μεταξύ του συμβολικού και του πραγματικού που έχει υλικά αποτελέσματα και, που ταυτόχρονα, φιλοξενεί ήδη υπάρχουσες δυνατότητες μας, με έναν τρόπο που μοιάζει καινούριος. Σ’ αυτός το χώρο μεσολαβούν από διάφορες διεπαφές δίνοντάς μας πρόσβαση σε ψηφιακά γεγονότα που μας προσκαλούν να επαναπροσδιορίσουμε τις φαντασιακές μας δυνατότητες ή εξελισσόμενες υποκειμενικότητες. Αυτή η τεχνολογία διεπαφών που συνδυάζει ψηφιακούς αλγόριθμους, υλικό σε συχνά εναλλασσόμενες λειτουργίες, που επηρεάζει περισσότερο από οποιαδήποτε παλιότερη τεχνολογία. Στην πραγματικότητα, ενσωματώνει, μια άλλη σπουδαία διεπαφή: τη γλώσσα. Τα όρια των αλληλεπιδράσεων μεταξύ ανθρώπων, μηχανών κι αντικειμένων είναι όλο και πιο θολά, όχι γιατί δεν συνέβαιναν πριν, αλλά λόγω της αναδυόμενης αλληλεξάρτησης τους.


Που μπορεί να μας οδηγήσει η γλώσσα;


Ας αρχίσουμε με ένα πείραμα που προέρχεται από την επαναστατική γλωσσολογία. Ένα γλωσσικό παιχνίδι ατόμων που εφευρίσκουν νέα σύμβολα αποδεικνύοντας πώς η ίδια η γλώσσα συνδέεται με το σώμα μας και το χώρο όπου κινούμαστε. Κι ακόμη περισσότερο, πώς όλα αυτά σχετίζονται σε βάθος με τις εμπειρίες μας, τη μνήμη μας και ό,τι θεωρούμε σημαντικό στη χρήση της γλώσσας. Ο Bruno Galantucci έβαλε ζευγάρια συμμετεχόντων να παίξουν ένα παιχνίδι συνεργασίας σε ένα εικονικό περιβάλλον με σκοπό να βρουν ο ένας τον άλλο σ’ έναν λαβύρινθο τεσσάρων δωματίων. Είχαν τοποθετηθεί σε ξεχωριστά δωμάτια και μπορούσαν να επικοινωνούν μόνο μέσω ενός ψηφιακού μπλοκ. Η διαμόρφωση του μπλοκ επέτρεπε τη χρήση όλων των συμβατικών σημείων όπως γράμματα ή αριθμούς, αναγκάζοντας τους συμμετέχοντες να διαπραγματευτούν μια καινούρια γλώσσα από την αρχή που θα τους επέτρεπε να μοιράζονται πληροφορίες μεταξύ τους για το που βρίσκονταν. Τα περισσότερα ζεύγη κατάφεραν να αναπτύξουν από κοινού σταθερά συστήματα συμβόλων, δείχνοντας σπουδαία αποδοτικότητα συντονισμού μέσω συμβολισμών σε από κοινού δράση σε καινούριο περιβάλλον. Αλλιώς, κατάφεραν να δημιουργήσουν νέους χώρους σε μια κατάσταση που δημιουργούσε κανόνες και λίγες ή καθόλου επιλογές για να αντιμετωπίσουν.


Είμαστε λοιπόν όλοι πειρατές;


Οι πειρατικές μας ικανότητες δεν προέρχονται μόνο από την ικανότητά μας να παράγουμε νέους χώρους ή κώδικες αλλά, κι εδώ αντλούμε από την ανάλυση του Λακάν, από την ίδια μας την υποκειμενικότητα. Μια υποκειμενικότητα δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί ή να σταθεροποιηθεί, παρά την συνεχή χρήση απαιτήσεων και επιθυμιών να το κατορθώσουμε. Στην πραγματικότητα, υποκείμεθα πάντοτε σε διάφορους κοινωνικούς κανόνες που δεν μπορούμε να πάψουμε να παραβιάζουμε. Πάντα επιλέγουμε να τους αγνοούμε ή να τους ερμηνεύουμε διαφορετικά, όχι όλους, αλλά κάποιους απ΄αυτούς. Κατά κάποιο τρόπο, η ίδια η ύπαρξή μας, μας κάνει κατά λάθος, ή μη, πειρατές. Λίγα παράξενα παραδείγματα θα μπορούσαν να διαφωτίσουν τους κατά λάθος πειρατές που είμαστε, μέσω της ύπαρξής μας που έχει ανατραπεί: ατομικά όταν περνάμε ένα κόκκινο φανάρι ή συλλογικά σε πρακτικές καρναβαλιού. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητές μας ζουν σε μια μόνιμη αντίφαση, σχηματισμένες από ένα μόνιμα ανεκπλήρωτο ασυνείδητο που η κατασκευή του έχει πολλές ομοιότητες με αυτή της γλώσσας. Μόνο που, η γλώσσα εξυπηρετεί σαν λιμάνι, όπου τα σύμβολα και τα νοήματα μπορούν να αναπτυχθούν και να εκφραστούν, οπότε εκεί αναζητούμε και κατορθώνουμε μια περιοδική, αν και μόνο εμφανή, σταθερότητα. Τα σύμβολα και τα νοήματα είναι εκφράσεις επιθυμιών και απαιτήσεων που αναζητούν, μάταια, το σχηματισμό ενός πλήρους συνειδητού, μια εκπληρωμένη ύπαρξη.


Οπότε, η άποψη της πειρατείας που περιγράφεται εδώ δεν έχει να κάνει με τη σταθερότητα και σίγουρα όχι με τη διάρκεια. Αντίθετα, με την πειρατεία, σαν δράση, δεν υπάρχει μόνιμη ακρότητα, μόνο στιγμές εκπλήρωσης γύρω από αντικρουόμενα συμφέροντα. Αυτό που περιγράφει αυτή, την πάντα δοκιμαστική, κατάσταση, είναι η ίδια η γλώσσα. Ο Ferdinand de Saussure στο πρώιμο έργο του στη δομική γλωσσολογία έχει καταδείξει ότι η γλώσσα ήταν πάντα ψηφιακή. Αυτή η δήλωση έρχεται από τη σύλληψη πως όλες οι γλωσσικές πράξεις δημιουργήθηκαν από ένα γλωσσικό σύστημα που με τη σειρά του έγινε από κανόνες και κώδικες. Η γλώσσα, στο επίπεδο των σημαινόντων μπορεί να είναι μια σειρά θετικών και αρνητικών διαφορικών. Ως εκ τούτου, μπορούμε να δούμε τη γλώσσα (και όλα τα συστήματα συμβόλων) σαν ένα πάντοτε αυθαίρετο σύστημα όπου τα σύμβολα συνδέονται με έννοιες και σημεία. Το οποίο μας κάνει όχι μόνο κατά λάθος πειρατές αλλά πιθανούς πειρατές μιας ψηφιακής εποχής: η ύπαρξή μας είναι πολύ κοντινή σε ένα μονίμως ρευστό περιβάλλον που, συχνά, χρειαζόμαστε να κάνουμε πειρατείες σε στιγμές αβέβαιης σταθερότητας.


Στο ψηφιακό κι ακόμη παραπέρα…


Η ψηφιακή εποχή έχει φτάσει εδώ και κάμποσο καιρό και αντίθετα με κάποιους πρώιμους φόβους που προκαθόριζαν τον απανθρωπισμό μας, έχουμε κατορθώσει κατά πολύ να εξανθρωπίσουμε τα ψηφιακά δίκτυα: που σημαίνει ότι, τουλάχιστον σ’ αυτά τα πρώτα στάδια, οι ήδη επικρατούντες κοινωνικοί κανόνες της ιεραρχίας, του ελέγχου, της συμπεριφοράς, συνεχίζουν να κυβερνούν τις περισσότερες από τις διαδικτυακές μας πράξεις. Η εφαρμογή αυτών των κοινωνικών κανόνων δεν υπονοεί πως το δίκτυο είναι οριστικά οργανωμένο ή καθορισμένο. Αυτό γεννάει καινούριες χαοτικές κι απρόσμενες καταστάσεις, όπως θα έκανε ένας «εξωτερικός» θόρυβος σε μια αναμενόμενη αρμονία. Αυτό πάλι είναι μια υπερβολική δήλωση που θα μπορούσε να εξυπηρετήσει σαν μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε ένα πολυσυζητημένο θέμα: στην ψηφιακή εποχή, μπορούν τα πρωτόκολλα του Διαδικτύου να είναι ή να παραμένουν αρκετά κοινωνικά, ανοιχτά ή δημοκρατικά; Η αυθόρμητη απάντησή μας εδώ θα μπορούσε να είναι ότι δεν αποτελεί καν ζήτημα. Κυρίως γιατί ένας τυχαίος πειρατής και/ή ένας πιθανός πειρατής δεν μπορεί τελικά να ξεφύγει από την επερχόμενη κανονικότητα.


Πρωτόκολλο είναι ένα σύνολο κανόνων που μεσολαβούν ανάμεσα στην πολιτική, τις τεχνικές συμβάσεις, τους ανθρώπινους ή μη παράγοντες. Ο Alexander Galloway και άλλοι έχουν παράξει μια αξιομνημόνευτη πλατφόρμα πάνω στην κριτική των πρωτοκόλλων και πρότεινε ότι αυτό που χρειαζόμαστε είναι ένας νέος τρόπος να «κατανοήσουμε την υλικότητα όχι με βάση κάποια ουσία ή μια φόρμα, αλλά σαν μια χρονική μεταβολή συναισθηματικών συναθροίσεων» όπως προτείνει ο Jussi Parikka. Με αρκετή αφαίρεση, θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τις αρχικές εφαρμογές των TCP/IP σαν πειρατικές πράξεις στα κυρίαρχα συστήματα επικοινωνιών, προορισμένα να καθιερωθούν και να ακολουθήσουν όλους τους κοινωνικούς και οικονομικούς κανόνες, από τη στιγμή που ο ρυθμός ανάπτυξής τους θα γινόταν προβλεπόμενος. Η ανθρωπότητα πάντα υπερβαίνει τον εαυτό της σε σχέση με τις φυσικές θέσεις στον κόσμο, αναζητώντας τον πόθο για ένα εκστατικό πραγματικό. Αυτή ήταν μια ιδανική κατάσταση με τις ψηφιακές τεχνολογίες. Με μια ελάχιστη διαφορά: ενώ με τις συμβολικές, ακόμη κι αν είναι ψηφιακές, γλώσσες, οι υποκειμενικότητές μας παλεύουν να φαντασιωθούν κάτι τελείως έξω απ’ αυτές, με την πολλαπλότητα των διεπαφών που ζούμε σήμερα, γινόμαστε επίσης, οι ίδιοι, μέσω των υποκειμενικοτήτων μας, πολλαπλά άβαταρ.


Αυτά τα άβαταρ σχηματίζονται σε έναν καινούριο χώρο μεταξύ υποκειμένου και του κόσμου. Οι φαντασιώσεις μας συνεχίζουν να αναζητούν το πραγματικό, ενώ τα άβαταρ σχηματίζουν τις «δικές» τους φαντασιώσεις. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητες υπάρχουν σαν μια κυκλοφορία κατά μήκος του ευρέως φάσματος των πολυπλοκοτήτων του διαλόγου, με το διάλογο να είναι παράλληλα διαβαθμισμένος σε άπειρες πιθανότητες. Πάντα ήταν έτσι, μόνο που τώρα η ψηφιακή διεπαφή μας προσκαλεί, μαζικά, να αντιμετωπίσουμε αυτές τις πιθανότητες. Εδώ η φράση «πολλοί προς πολλούς» που τόσο συχνά χρησιμοποιείται για να περιγράψει σημεία επικοινωνίας δικτύων, μπορεί να αναγνωσθεί και σαν «όλοι προς όλους»: άπειρες συνδέσεις, που δεν καταφέρνουν να σχηματίσουν ολοκληρωμένα υποκείμενα αλλά όπου πολλαπλές υποκειμενικότητες πληθύνουν. Τα σημεία επαφής, τα όρια μεταξύ πραγματικού και μή, οι στιγμές που συναντάμε τον ριζοσπαστικό άλλο, είναι ο χώρος των άβαταρ, όπου θα μπορούσαμε να φανταστούμε τις δικές τους και τις δικές μας φαντασιώσεις. Αυτές οι φαντασιώσεις που ακόμη δεν έχουμε συναντήσει, εντός κι εκτός γλώσσας, είναι οι μόνες πειρατικές πράξεις.


Φαντασιακή πειρατεία


Η φαντασιακή πειρατεία, η ήδη υπάρχουσα φαντασίωση, δε θα έπρεπε να θεωρηθεί απόδραση, ένας εύκολος τρόπος να ξεφύγουμε, από τη μελέτη ή την εκτέλεση πειρατικών πράξεων, όπως γίνεται αντιληπτή γύρω μας. Την ίδια στιγμή, όταν σκεφτόμαστε την πειρατεία, σαν ακτιβισμό ή αντίσταση, θα έπρεπε να έχουμε στο νου μας την περιορισμένη διάρκεια αυτόύ του ανατρεπτικού αποτελέσματος. Οι περισσότερες πειρατικές πράξεις, αν όχι όλες, καταλήγουν ως κομμάτι ενός ρυθμισμένου συστήματος είτε με την υιοθεσία της ριζοσπαστικότητας της, ή με την αντιστροφή της αρχικά ανατρεπτικής πράξης σε ένα διαφορετικό τέλος.


Ωστόσο, οι σύνδεσμοι των πειρατειών, με τους οργανισμούς, τα αντικείμενα, τις μηχανές που προϋποτίθενται, είναι εκεί έξω. Σχηματίζουν καταστάσεις που ήδη έχουν συμβεί. Κατά ένα τρόπο χρειάζεται να επαναδιατυπώσουμε το προαναφερθέν επιχείρημα των φαντασιώσεων που δεν βρέθηκαν ώστε να προσεγγίσουμε το χώρο τέτοιων συναντήσεων. Πως σας φαίνεται να είναι η πειρατεία η πράξη «της αντιμετώπισης των υποκειμενικοτήτων σε χώρους όπου μπορούμε να ξανασκεφτούμε τις φαντασιώσεις μας»; Ένας τέτοιος χώρος θα έπρεπε να είναι μη προσβάσιμος στις τρέχουσες επιθυμίες κι απαιτήσεις μας, δηλαδή δεν θα έπρεπε να απαιτεί κυριότητα της ύπαρξης της. Ένας χώρος που θα κάνει προφανή την ανεξαρτησία των φαντασιώσεων και σχέσεων της ανθρώπινης φύσης που εκφράζονται γλωσσικά. Μια κατάσταση όπου όλα τα αντικείμενα ανακτούν πάλι εξίσου σημαντικές σχέσεις με άλλα πράγματα.


Ο Antonio Gramsci στo βιβλίο του Prison Notebooks (Τετράδια της Φυλακή) περιγράφει στιγμές κρίσης με ποιητικό τρόπο «Ο παλιός κόσμος ξεθωριάζει, κι ο νέος κόσμος παλεύει να έρθει εμπρός: τώρα είναι ο καιρός των τεράτων.» Αυτή η φράση συχνά επαναχρησιμοποιείται στις μέρες μας με σκοπό να μας παρουσιάσει νοσηρά, στενάχωρα γεγονότα που συμβαίνουν και θα συμβούν. Αλλά αυτή είναι μια εποχή πολλών υποκειμενικοτήτων που δεν είναι ούτε ανθρώπινες ούτε καν υλικές: δεν είναι απλά ο καιρός των τεράτων. Σ’ ένα χώρο όπου αυτές οι μη υποκειμενικότητες, πράγματα που δεν επαναλαμβάνουν καμία ανθρώπινη δραστηριότητα, υπάρχουν χωρίς να ζητούν να γίνουν αποδεκτά. Επανεξετάζοντας τα όρια της γλώσσας, προκαλώντας καθιερωμένα πρωτόκολλα και κανόνες, περιγράφοντας καινούριες πιθανότητες, δεν παίζει ρόλο πόσο παλιά είναι η προέλευσή τους, είναι ιστορίες που συμβαίνουν συνεχώς. Η αντίληψή μας γι’ αυτές εδώ και πολύ καιρό έχει αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιών, ηθικών, ιδεολογιών. Χρειαζόμαστε να βρούμε τα γεγονότα που αποσταθεροποιούν τα πιστεύω μας και εξερευνούν περαιτέρω τα σύνορα της ίδιας της ύπαρξής μας. Ο ήχος του επόμενου χτυπήματός σας στο πληκτρολόγιο θα μπορούσε να είναι η φαντασίωση που δεν έχετε βρει, η επόμενη πειρατεία σας. Ίσως το πραγματικά σκληρό σ’ όλα αυτά είναι να δεχτούμε ότι δεν θα ξέραμε τι να κάνουμε μ’ αυτήν.

————————-


Δείτε περισσότερα για

- τον Bruno Galantucci, στο http://www.yu.edu/faculty/Galantucci/page.aspx?id=14326&ekmensel=614_submenu_0_link_1 and also, his article: An Experimental Study of the Emergence of Human Communication Systems. Cognitive Science, 29 (5): 737-767.

- την σκέχη του Ferdinard de Saussure και το “Third Course of Lectures in General Linguistics (1910–1911)” στο http://en.wikipedia.org/wiki/Course_in_General_Linguistics

-τον Jussi Parrika στο http://machinology.blogspot.com/ και το βιβλίο του Digital Contagions: A media archaeology of computer viruses.

- το YouTube Poop στο http://youchewpoop.com

Φαίνεται πως η πόλη, ο χώρος της, το μέλλον της, η παραγωγή της, ήταν σχεδόν αποκλειστικά το αποτέλεσμα διαδικασιών και τάσεων που πραγματοποιούνται σε απρόσιτη απόσταση, σε άγνωστες τοποθεσίες, κυρίως καθορισμένες από τα συμφέροντα και τις βουλές μη-εντοπισμένων δυνάμεων, δρώντων και τάσεων. Λες και η πόλη δεν μπορούσε πια να παράγεται και να σχηματίζεται με βάση τις επιθυμίες των κατοίκων της, διατυπώνοντας κάποια μορφή συλλογικής βούλησης. Λες και η πόλη δεν ήταν πλέον η ψυχή και ο λόγος της αστικής πολιτικής αλλά ένα απλό αντικείμενο ενός είδους πνευματώδους και υγιενής διαχείρισης που αντιλαμβάνεται το δημόσιο χώρο σαν αγορά και προϊόν, θέτοντας την οικονομία στο ίδιο το κέντρο της κοινωνίας.


Η ημερήσια διάταξη των πόλεων δεν περιέχει πλέον αναδιανεμητικές και κοινωνικές ευαισθησίες αλλά εστιάζει τώρα στην οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα. Η δημιουργική ευελιξία, η αποδοτικότητα και η στρατηγική σύμπραξη αποκλείουν τη διαφωνία, την αντιπαράθεση και τη ριζοσπαστική κριτική έτσι που σχεδόν σβήνουν την πολιτική από το πρόσωπο της πόλης. Ο χώρος της πόλης αναισθητοποιείται.


Ο δημόσιος χώρος σήμερα είναι προγραμματισμένος, σχεδιασμένος, ορισμένος, διαχωρισμένος, αστυνομευόμενος, και στημένος κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ελέγχεται εύκολα, να είναι «ασφαλής» και «εμπορικοποιημένος», με τρόπους που οδηγούν σε ομοιογενείς, αδιάφορες, ομαλές και καθαρές επιφάνειες που διαφέρουν σημαντικά από τα εγγενή χαρακτηριστικά της ίδιας της έννοιας του δημόσιου.


Επιπλέον, ηγεμονικές χωρικές πρακτικές έχουν λειτουργήσει και συνεχίζουν να λειτουργούν από τη βάση μιας πολύ περιορισμένης κατανόησης του δημόσιου χώρου που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη φυσική του διάσταση. Λες και η δημόσια σφαίρα είναι μόνο ο καθεαυτός χώρος της πλατείας, του δρόμου ή της αγοράς, αντί για το περίπλοκο σύνολο των διαδράσεων, αντιπαραθέσεων, της κοινωνικής και ανθρώπινης ανταλλαγής κι επικοινωνίας, αγάπης και διαμάχης που συνιστούν της ουσία της. Σαν να μην ήταν πλέον δυνατόν να φανταστούμε ποικίλες συλλογικές δράσεις κι ενέργειες που δίνουν σχήμα σε μια πολύ πλουσιότερη και κοινωνικά παραγωγική δημόσια σφαίρα. Σαν να μην ήταν πλέον το πολιτικό στοιχείο παρόν ως το βασικό συστατικό των διάφορων και πολύπλοκων συνάξεων ροών και δρώντων που αρθρώνουν την κοινωνία.


Για να αντισταθούμε στην απαισιοδοξία, το κυνισμό και την καιροσκοπία της μετα-ουτοπικής, μετα-πολιτικής και μετα-δημοκρατικής κατάστασης που κατήγγειλε ο Rànciere και άλλοι, οφείλει κανείς να αναζητήσει και να παράξει ενεργά εναλλακτικούς τρόπους προς μια πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αστικοποίησης και χωρικών πρακτικών γενικά. Η επανενεργοποίηση του αστικού χώρου είναι ακόμη δυνατή.


Την συνεχιζόμενη αποπολιτικοποίηση της πόλης στην πραγματικότητα αμφισβητούν και αντιστέκονται σ’ αυτήν πολυάριθμες δράσεις που αυθόρμητα εξορμούν και διατυπώνουν ατομικές ή συλλογικές εμπειρίες, όνειρα κι επιθυμίες, και τότε εξελίσσονται σε κάτι άλλο, ένα υβρίδιο, ένα δίκτυο, μια ενέργεια εν κινήσει. Αυτές οι ενέργειες, συχνότερα από αυτό που τείνουμε να αναγνωρίζουμε, επηρεάζουν και μεταμορφώνουν τις κατεστημένες δομές των δυνάμεων με τρόπους που είναι δύσκολο να χαρτογραφήσουμε ή να αξιολογήσουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι ικανές να επηρεάσουν ουσιαστικά την κατασκευή της πόλης.


Πολλές από αυτές τις δράσεις ξεχύνονται μέσα ή γύρω από συγκεκριμένα αστικά περιβάλλοντα, κομμάτια ή χώρους, σε σχέση με ειδικά, συχνά ακαθόριστα χαρακτηριστικά και δυναμικές αυτών των τοποθεσιών. Λανθάνοντες χώρους, ενδιάμεσους χώρους. Διαφορετικούς χώρους. Άλλους χώρους.


Κάποιο συγκεκριμένο είδος ριζοσπαστικά κριτικών πρακτικών ευαίσθητων στη δυναμική τέτοιων δημόσιων χώρων καταφέρνουν να πυροδοτήσουν περίπλοκες διαδικασίες επαναδραστηριοποίησης και χειραφέτησης της κοινότητας ενώ δοκιμάζουν εναλλακτικά αστικά μοντέλα και προσεγγίσεις κατασκευής πόλεων. Αρκετά συχνά, μέσα από τη διατύπωση δημιουργικών διαδικασιών συνεργασίας με ομάδες και κοινότητες, αυτές οι πρακτικές υιοθετούν τακτικές και τεχνικές κοντινές σ’ αυτές του πειρατή, αναμειγνύοντας την τέχνη με το χώρο με φαινομενικά ακίνδυνους τρόπους που αργότερα οδηγούν σε σοβαρή πολιτική διαμάχη, ανάμειξη και ενεργοποίηση.


Είναι πιθανό να φανταστούμε, ακολουθώντας τον De Certeau, μια πόλη που αποτελεί σκηνικό μιας ατέλειωτης, συνεχούς και σιωπηλής μάχης μεταξύ των μηχανισμών που παράγουν χώρο πειθαρχίας, π.χ. τις κοινωνικές πρακτικές, υπεύθυνες για μια μυστική δόμηση των συνθηκών της κοινωνικής ζωής, και των ποκίλων ατομικών τρόπων επανα-οικειοποίησης, πολλαπλών και «ποικιλόμορφων, αντιστασιακών, δόλιων και πεισματάρικων διαδικασιών που ξεγλυστρούν από την πειθαρχία χωρίς να βρίσκονται εκτός του πεδίου στο οποίο εξασκείται». (De Certeau, 1984: 96)


Αυτές οι τακτικές και πρακτικές επανα-οικειοποίησης ανοίγουν το δρόμο για μια άλλη πόλη, έναν άλλο χώρο, έναν χώρο μακριά από το ξεκάθαρο κείμενο της προγραμματισμένης, ευανάγνωστης ή εμφανούς πόλης. Ένα χώρο όπου κείται μια άλλη, αόρατη πόλη. Μια τέτοια «αόρατη» πόλη ανήκει στη σφαίρα του βιωμένου χώρου∙ για την ακρίβεια, η ζωή, οι πραγματικές πρακτικές και σχέσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο, τα άτομα που κατοικούν στο χώρο, μερικές φορές μπορούν να φανταστούν, να προξενήσουν και να παράξουν ακόμη ένα άλλο είδος χώρου, ή ακόμη καλύτερα, μια πολλαπλότητα «άλλων χώρων» που παρέχουν το σημείο για «άλλες» επιθυμίες, ανάγκες, ιδέες, μεταβάσεις, μεταμορφώσεις, αλλαγές, ενέργειες και διαδικασίες που δε θα είχαν βρει τη θέση τους αλλιώς: ένας κάπως «αόρατος» αλλά πλήρως βιωμένος χώρος.


Αυτή μπορεί να είναι η περίπτωση των παρεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις δημόσιες στέρνες για το πλύσιμο των ρούχων στο Caldes de Montbui[1] – ένα χωριό της Ρωμαϊκής εποχής με ιαματικά νερά στα περίχωρα τα Βαρκελώνης – που υιοθέτησαν μια ομάδα φίλων, επιμελητών του τοπικού καλλιτεχνικού φεστιβάλ. Έχοντας ευαισθητοποιηθεί με την εύθραυστη κατάσταση ενός εκ των ορίων του ιστορικού πυρήνα που ήταν σε επαφή με ένα ρυάκι και μερικά χωράφια, αποφάσισαν να προτείνουν να γίνει αντικείμενο μελέτης και χώρος εργασίας για την ομάδα των επιλεγμένων καλλιτεχνών για τις εκδηλώσεις τέχνης του 2008 και του 2009.


Η πρόσφατη ανάπτυξη του χωριού έχει γεννήσει καινούριες περιοχές «αστικότητας», ποικιλομορφίας και συνθετότητας που δημιουργούν μια συγκέντρωση αστικής ζωής μακριά από τον ιστορικό πυρήνα και το φράγμα που εκπροσωπείται από τη φυσική άκρη της πόλης κατά μήκος της διαλείπουσας ροής του νερού, στο δυτικό σύνορο. Αυτός ο διαχωρισμός έχει δημιουργήσει μια αποκλεισμένη παρυφή, που, απορροφώντας όλο τον ιστορικό πυρήνα, διαμορφώνει ένα είδος πίσω πλευράς της πόλης, μια πίσω πλευρά που βλέπει προς τους κήπους και τα χωράφια, μια πίσω πλευρά που παρέχει μαρτυρίες της ίδιας της παραμέλησής της, της έλλειψής της σε υποδομές, της απουσίας ενότητάς της.


Ωστόσο, ο νέος αστικός σχεδιασμός του χωριού δείχνει πολύ ξεκάθαρα τα κλειδιά της αστικής πολιτικής που συντηρεί η τοπική κυβέρνηση. Μια αρχική ανάλυση των σχεδίων που περιγράφουν τις χρήσεις της μη-αστικής γης (π.χ. όλων των ειδών οι φυσικές, γεωργικές, υπαίθριες και προστατευμένες περιοχές) αποκαλύπτει ένα σοκαριστικά μεγάλο κομμάτι μη-αστικής γης να έχει μετατραπεί σε μια καινούρια μονάδα που επηρεάζει τα γόνιμα χωράφια, τους κήπους και τις κατοικίες, με το σκοπό να τα μετατρέψει σε μια τεράστια αποκαλούμενη «ιαματική πόλη». Ένα είδος συγκροτήματος θερμών πηγών «σαν θεματικό πάρκο» του μεγέθους του ιστορικού πυρήνα, καταπατώντας την πράσινη έκταση έξω από την άκρη της πόλης.


Στα μάτια της τοπικής κυβέρνησης, η νέα μονάδα θα αποκάλυπτε την κατάσταση της πίσω πλευράς του συνόρου, που θα έχει μετατραπεί σε πρόσοψη για τους τουρίστες και τους επισκέπτες του ιαματικού θεματικού πάρκου. Μια πρόσοψη που, σύμφωνα με το εγκεκριμένο σχέδιο, θα έπρεπε τότε να την μεταχειριστούν «κατάλληλα» με επιφανειακό «καλλωπισμό»: μια αποκλειστικά οπτική μεταμόρφωση, άμοιρη των εγγενών μικρών κι εύθραυστων διαδράσεων και μικρο-οικοσυστημάτων του μέρους, σε πείσμα της μνήμης και αδιάφορα προς τις ποικίλες ιδιαιτερότητες των μικρο-χώρων που σχηματίζονταν κατά μήκος του συνόρου.


Αρκετοί δημόσιοι χώροι στο χωριό έχουν ήδη μεταμορφωθεί, ιδιωτικοποιηθεί και απογυμνωθεί από την πρωτότυπη και εγγενή δημόσια φύση τους, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός τέτοιου προγράμματος. Αντίθετα, μια σειρά από «άλλους χώρους», αποκλεισμένα τμήματα δημοσίων, ημι-δημοσίων, ή κάποτε δημοσίων χώρων, μπορούν να αναγνωριστούν κατά μήκος της άκρης της πόλης, μερικά από τα οποία είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένα στο τείχος που διαχωρίζει την παρυφή από τα χωράφια που βρίσκονται από κάτω. Ανάμεσά τους, πολλά είναι φορτισμένα με μια ακαθόριστη, ειδική δυναμική, σχετική με τη μορφή τους, την κατάστασή τους, την τοποθεσία τους, τη χρήσή τους, τις αναμνήσεις που διατηρούν ή ένα συνδυασμό όλων αυτών. Θα μπορούσε κανείς να τα αποκαλέσει «λανθάνοντες χώρους». «Άλλοι χώροι», κάπως αποκλεισμένοι, αλλά φορείς ειδικών δυναμικών και λανθανουσών αναμνήσεων.

«Η χωρική πρακτική δεν καθορίζεται ούτε από ένα υπάρχον σύστημα, είτε είναι αστικό ή οικολογικό, ούτε είναι προσαρμοσμένη σ’ ένα σύστημα, είτε είναι αυτό οικονομικό ή πολιτικό. Αντίθετα, χάρη στις δυνητικές ενέργειες μιας ποικιλίας ομάδων, ικανών να εκτρέπουν τον ομοιογενοποιημένο χώρο για τους δικούς τους σκοπούς, ένας θεατροποιημένος ή δραματοποιημένος χώρος είναι ευεπίφορος να προκύψει». (Lefebvre, 1991:391)


Αυτό το απόσπασμα από το The Production of Space (Η Παραγωγή του Χώρου) του Lefebvre διατυπώνει την παρουσία και την ύπαρξη ομάδων και ατόμων, μερικές φορές ικανών να ταυτοποιήσουν λανθάνουσες δυναμικές, μερικές φορές ικανών να τις πυροδοτήσουν, μερικές φορές να θέσουν τις προδιαγραφές για να προκύψουν «άλλοι» βιωμένοι χώροι. Η ομάδα πίσω από το «Ανεξάρτητο Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ της Πόλης» στο Caldes de Montbui μπορεί να είναι μια από αυτές.[2] Η ίδια η «συσκευή» περιέχει μικρούς χώρους που κάνουν τις αντιδράσεις ενάντια τις ίδιες της τις δράσεις πιθανές: στην περίπτωση αυτού του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ της Πόλης, το θέαμα υπάρχει χάρη σ’ ένα πρόγραμμα επιχορήγησης της τοπικής κυβέρνησης που ακριβώς στοχεύει στην επανενεργοποίηση του αστικού πυρήνα υπό πολιτιστικούς όρους. Κάποιος μπορεί εδώ να προβλέψει σημαντικές διαφορές μεταξύ της έννοιας «πολιτιστικό» για το Δήμο και του νοήματος που έχει για τους «πειρατές» φίλους μας.


Σαν αποτέλεσμα των αναπτυσσόμενων αντιπαραθέσεων ως προς το χώρο, που ανιχνεύτηκαν στο χωριό το Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ προσπάθηε να υιοθετήσει κρίσιμες παρεμβάσεις κι ενθάρρυνε την αλληλεπίδραση με το μέρος όπως και τη μεταμόρφωσή του ανακοινώνοντας ένα κάλεσμα για έργα που ενδιαφέρονταν να προκαλέσουν τη θεσμική οπτική και τα σχέδια για έναν επιφανειακό καλλωπισμό της άκρης της πόλης. Η πρόταση του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ ήταν να αντιστρέψει την κατάσταση μέσω μιας άλλης ματιάς, αφοσιωμένης σε μια πολύ περισσότερο προσεκτική, ίσως εθνογραφική προσέγγιση, προσανατολισμένη στο τοπίο και στους κήπους (‘huertas’), που βρίσκονταν στην άκρη της πόλης.


Δυο από τους καλλιτέχνες αποφάσισαν να παρέμβουν σε δυο κομμάτια του δημόσιου χώρου ανάμεσα σ’ εκείνους που προηγουμένως είχαν ταυτοποιηθεί ως «λανθάνοντες χώροι». Ήταν και οι δυο δημόσιοι «χώροι για πλύσιμο» ή «πλυσταριά» αλλά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη στέρνα φιλοξένησε την πρόταση της Γιαπωνέζας καλλιτέχνιδας Atsuko Arai, με τίτλο ‘Vine a Fer Safareig’.[3] Μέσα από αυτή τη δράση, μια λεκάνη ήταν ανοιχτή για το κοινό μόνο λίγες ώρες την ημέρα σαν κομμάτι των ξεναγήσεων της τοπικής περιήγησης της πόλης, είχε μετατραπεί σε μια εορταστική συνάντηση για να πλύνουν ρούχα και να πάρουν μαζί πρωϊνό, ενώ μιλούσαν και κουβέντιαζαν, ενώ μοιράζονταν τη στιγμή και την εμπειρία του χώρου.


Η καλλιτέχνης αναγνώρισε το δυναμικό των κοινωνικών και σχεσιακών χώρων που προέκυπτε από τους συμμετέχοντες και τη συνύπαρξή τους, και το έθεσε σε κίνηση για να περιθάλψει τη μεταμόρφωση του κατοίκου-θεατή, για τον οποίο ο «θεματικός» χώρος σχεδιάζεται από τους θεσμούς, σε έναν κάτοικο-χρήστη, ή ακόμη κι έναν κάτοικο-δημιουργό αυτού του χώρου.


Η Atsuko πρότεινε ένα ευχάριστο πρόγευμα για να ανακτηθεί η δημόσια κατάσταση του χώρου: όλοι μπορούσαν να μπουν δωρεάν, σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, κι όχι μόνο για να το επισκεφθούν, αλλά και να το βιώσουν πλένοντας ρούχα. Βρήκε τις ηλικιωμένες γυναίκες να χρησιμοποιούν ακόμη το χώρο και τις ενθάρρυνε να μοιραστούν τη γνώση τους με τις υπόλοιπες σε μια συνάντηση διαφορετικών γενεών γύρω από το γεγονός του πλυσίματος των ρούχων σαν κοινωνική εκδήλωση. Η δράση της Atsuko κατάφερε να υιοθετήσει την ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας ενέργειας, σπρώχνοντας το χώρο πίσω σε μια «αμφιλεγόμενη» κατάσταση που τον έφερε πιο κοντά στην καθημερινή ζωή και μακρύτερα από το θέαμα.


Η δεύτερη δράση πραγματοποιήθηκε στη μικρότερη λεκάνη για πλύσιμο της ‘Santa Esperança’, έναν παραμελημένο και ξεχασμένο χώρο, παρατημένο στην άκρη της πόλης. Ένα κομμάτι δημόσιου χώρου σπουδαίας αξίας και τεράστιου δυναμικού που έχει διαγραφεί, «ακυρωθεί» και τεθεί υπό έλεγχο για να αντικατασταθεί και να καταληφθεί από ένα νέο έργο: ένα χώρο στάθμευσης για την εκκλησία.


Αυτή η λεκάνη, ένας σκουπιδότοπος πλέον για όλων των ειδών τα σκουπίδια και απόβλητα, εγκαταλελειμένος και βρώμικος, αποδείχτηκε η τέλεια ευκαιρία για μια άλλη καλλιτέχνιδα. Η ‘Somanyprojects’ αφοσιώθηκε σε μια στέρεη αναζήτηση για την ανόρθωση και επανενεργοποίηση του χώρου και των δυναμικών του, ανακοινώνοντας τα επίσημα εγκαίνια του καινούριου «Κλαμπ Κολύμβησης του Πλυσταριού» για την ημέρα – κλειδί του Φεστιβάλ. Ύστερα ξεκίνησε μια μακρά και σιωπηλή διαδικασία επιλεκτικού καθαρισμού, ταξινόμησης κάθε σκουπιδιού και αποβλήτου όπως τα έβγαζε από τη στέρνα, επιδιορθώνοντας σωλήνες και ανοίγοντας ξανά τη ροή του ιαματικού νερού που είχε φραχτεί.


Με το που έρρευσε ξανά το ιαματικό νερό κι άρχισε να γεμίζει τις στέρνες, οι άνθρωποι ήρθαν στη συνάντηση κατά ομάδες. Έπεσαν μέσα στο νερό κι άρχισαν να μοιράζονται κάποιες πολύ έντονες στιγμές κατά τις οποίες όλοι εξεπλάγησαν που ανακάλυψαν ξανά αυτό το μέρος.


Πηγαίνοντας πίσω στην ιδέα του λανθάνοντα χώρου, σαν χώρος που είναι κάπως αποκλεισμένος αλλά διατηρεί ενδιαφέροντα και/ή ακαθόριστα δυναμικά, οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται εδώ απεικονίζουν μια μεταμόρφωση τέτοιων λανθανόντων χώρων σε κάτι άλλο, μέσω της ενσωμάτωσης μιας ενέργειας που προέρχεται από την αλληλεπίδραση των επιμελητών και του φεστιβάλ, του καλλιτέχνη, και των αντίστοιχων βλεμμάτων τους, καθώς και με τα εγγενή χαρακτηριστικά και δυναμικά του ίδιου του χώρου.


Όλες αυτές οι ενέργειες σε συνδυασμό εκτελούν μια μετάβαση από τον πρωτότυπο λανθάνοντα χώρο σε κάτι άλλο: ένα διαφορετικό κι ακόμη πιο ελκυστικό ενδιάμεσο χώρο που ξανακερδίζει τη «δημόσια χροιά» του σα χώρος για συζήτηση, σα χώρος που συζητείται, σα χώρος που ούτε αποκλείεται, ούτε περιλαμβάνεται. Σαν χώρος που η κοινότητα έχει τη διάθεση να ξανακατοικήσει, ένας χώρος όπου μπορεί να ξανασυμβεί η αλληλεπίδραση.


Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και να ονομάσει αυτή τη διαδικασία υβριδική πρακτική συνεργατικής τέχνης. Ένα καθεστώς εμπλουτισμένης συνάντησης, αλληλεπίδρασης κι ανταλλαγής που πηγαίνει πιο πέρα από τη συλλογική εμπειρία της καλλιτεχνικής εκδήλωσης. Μια συνάντηση της γειτονιάς, ένα συλλογικό μπάνιο ή κολύμπι, το άνοιγμα ξανά ενός παραμελημένου κάποτε δημόσιο χώρου, μια καλλιτεχνική παράσταση, μια συζήτηση και μια κουβέντα συμβαίνουν ταυτόχρονα.


Τα αποτελέσματα ενός τόσο εντατικοποιημένου καθεστώτος διάδρασης και σχέσεων αχρηστεύουν τα όρια αυτού που μοιάζει με δίκτυο που πολλαπλασιάζει το χώρο σε όλες τις σφαίρες της δημόσιας περιοχής. Και κάποιες από αυτές τις επιδράσεις, τις συνέπειες και τα παρακλάδια τους οδηγούν σε μια επαναδιανομή του λογικού με πολλούς τρόπους, πηγάζοντας από την εντατικοποίηση της διάδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και περιλαμβάνοντας: τη δική τους εκ νέου ανακάλυψη του χώρου και την συνεπαγόμενη διαδικασία της επανα-οικειοποίησης μέσω της συνεργατικής κατασκευής ενός εναλλακτικού και συλλογικού «φανταστικού», μιας επιθυμίας να πουν σε «άλλους» γι’ αυτό το «φανταστικό» κι αυτό το «καινούριο» μέρος, μια αυξανόμενη επίγνωση της ικανότητάς τους να πράττουν για τον εαυτό τους και να επεμβαίνουν στον καθορισμό του περιβάλλοντος και της ζωής τους, και τελικά, μια διαδικασία καθόλου σκόπιμης συνειδητοποίησης της διαφωνίας τους με την πραγματικότητα που οδηγεί σε μια αυθεντική αντιγνωμία.


Αυτά τα «συν» είναι ακόμη ζωντανά ύστερα από ένα διάστημα, και αυτή τη στιγμή εξελίσσονται και παίρνουν σχήμα με πολλούς τρόπους: μια νέα πρόταση για ένα συμμετοχικό και προερχόμενο από την κοινότητα σχέδιο ανάπτυξης και διαχείρισης για τα περιβόλια και τον κήπο, που προέκυψαν ύστερα από μια επίσκεψη στο μέρος και βοήθησε να έρθει η κοινότητα κοντά στα περιβόλια της ώστε να ξανανακαλύψουν το χώρο, προσπαθώντας να ανοίξει ένας διάλογος με τους νεοφερμένους κι αυτούς που ήδη φροντίζουν αυτή τη γη∙ η επικείμενη επαναλειτουργία της δεύτερης στέρνας για περιοδικά προγραμματισμένα ομαδικά λουτρά∙ ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα για τις αναμνήσεις που σχετίζονται με τις κινήσεις και τα σώματα των γυναικών που χρησιμοποιούν τις στέρνες∙ άλλο ένα πολύ πετυχημένο νυχτερινό μπάνιο που έγινε στο λουτρό, που είχε σαν αποτέλεσμα οργανωμένες φωνές να ζητήσουν περιοδικές επανεκδόσεις μιας τέτοιας «δημόσιας συνάντησης»∙ ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας πάνω στα ζητήματα του χώρου και του φύλου σε σχέση με τη μεγαλύτερη στέρνα, και η επιστροφή της συζήτησης της προτεινόμενης μετατροπής της άκρης του ιστορικού πυρήνα∙ η «ελπίδα» που εμφανίστηκε σαν graffiti σ’ έναν απ’ τους τοίχους∙ οι συνεντεύξεις που πήραμε από διαφορετικά άτομα σχετικά μ’ αυτά τα μέρη (καλλιτέχνες, κάτοικοι, πολεοδόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί…)∙ η οργάνωση μιας στρογγυλής τράπεζας που επέτρεψε σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες να συναντηθούν και να συζητήσουν, δημιουργώντας νέες πιθανότητες καθώς έρχονταν αντιμέτωποι μεταξύ τους∙ και η πιθανότητα μιας πιο σταθερής ομάδας ή «πλατφόρμας» που θα μπορούσε να ηγηθεί της πρότασης για καινούριες χρήσεις αυτών των ιστορικών χώρων.


Οι καλλιτεχνικές πρακτικές συνεργασίας είναι δημιουργικές διαδικασίες που θα έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη για σκοπούς σχεδιασμού. Στις περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, αλλά όπως και σε τόσες άλλες καταστάσεις, αυτές οι πρακτικές λειτουργούν μέσω τριών πολύ ενδιαφερόντων ιδεών: από τη μια πλευρά, είναι η «ελαστικότητα», η ικανότητα μιας κοινότητας να προσαρμοστεί αργά στις αλλαγές∙ από την άλλη, η «μετάβαση», ένας νέος δρόμος σε καινούριες πιθανότητες κι αλλαγές∙ και τελικά, η «συμπερίληψη», π.χ. ο καθένας – ομάδα ή άτομο – χρειάζεται στη διάρκεια της διαδικασίας.


Αυτή η παρέμβαση μπορεί να γίνει ένα καλό παράδειγμα μιας υβριδικής συνεργατικής πρακτικής που πηγαίνει μακρύτερα από άλλα παραδείγματα μεγαλύτερης εμπορικής επιτυχίας και προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σπουδαιότερη ικανότητά του να μεταμορφώσει την κοινωνική σφαίρα, αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας και συλλογικής δουλειάς γύρω από την ιδέα της ανάκτησης «αναμνήσεων» που έχουν κατατεθεί μέσα σε αστικούς χώρους, σε κομμάτια του δημόσιου χώρου, σ’ αυτά τα μικρά «αστικά τεχνουργήματα» που περισσότερο από μια ετικέτα θεσμοθετημένης κληρονομιάς έχουν μια πιο επείγουσα ανάγκη μιας προσαρμοσμένης χρήσης, δηλαδή, αυτήν της καθημερινής ζωής.


Αντί για την πιθανότητα να υποθάλπτουν κλειστή και «στατική» αντίσταση, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των «άλλων» ενδιαμέσων χώρων είναι το δυναμικό που έχουν να χρησιμοποιηθούν και να επανακτηθούν και, μακριά από τον έλεγχο, να διατυπωθούν μέσω των αυθόρμητων (ή προσεκτικά σκηνοθετημένων) ενεργειών διαφορετικών ομάδων και ατόμων, με ποικίλους στόχους που ξεφεύγουν από αυτούς της ηγεμονικής τάξης. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συχνά έχουν απρόσμενα κι έτσι δύσκολα να ελεγχθούν αποτελέσματα και επιδράσεις. Τέτοιοι χώροι μπορούν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας, χώρους όπου άτομα και ομάδες συνταντιούνται και ίσως ανακαλύπτουν κρυμμένες δυναμικές κι αξίες όχι μόνο του χώρου, αλλά επίσης των δικών τους κείμενων γνώσεων και διαφορών. Μέσω της ξαφνικής συνειδητοποίησης αυτών των δυναμικών και τη συνάντηση των κατόχων τους με ένα εξίσου δυναμικό χώρο, ξεδιπλώνεται ένα απίστευτα πλούσιο τοπίο πιθανοτήτων.


Η αποστολή τότε είναι να ξανακωδικοποιηθούν όλες αυτές οι πιθανότητες και δυναμικές, να πυροδοτήσουν κυριολεκτικά ποικίλες διαδικασίες συνεργασίας, βρίσκοντας και αναγνωρίζοντας τον «διαφορικό χώρο», ανακαλύπτοντας τη δυναμική του, υιοθετώντας αυτές τις συναντήσεις, το μοίρασμα και τους συνδέσμους, και διατυπώνοντας τους προς την κατεύθυνση ενός ή πολλών συλλογικών έργων, που τελικά, θα έπρεπε να στοχεύουν σε κάποια μορφή δράσης προς τα μπρος ενάντια στις αλλοτριωτικές, πλήρως διαβρωτικές, μεταλλαγμένες και φαινομενικά αδιαφιλονίκητες μορφές εξουσίας κι ελέγχου: μιας δράση προς τη ζωή.


Μερικές φορές όμως, η δημιουργία κωδικών για τις δυναμικές και οι διαδικασίες ανάφλεξης στο χώρο απαιτούν προσεκτικά, σιωπηλά βήματα, και οι προθέσεις ή οι τελικοί σκοποί να είναι καμουφλαρισμένοι, κρυμμένοι ή μεταμφιεσμένοι σε κάτι άλλο, υιοθετώντας τεχνικές από αποφεύγουν «κατ’ αρχήν» τοποθετήσεις ή θέσεις που είναι υπερβολικά ξεκάθαρες. Τακτικές που καθιστούν αυτούς τους στόχους και δράσεις εμφανώς «αβλαβείς», τραβώντας όλο και πιο πολλά άτομα στη συνεργασία και την πλοκή ενός όλο και πιο σύνθετου δικτύου σχέσεων και συνδέσεων που αρχίζουν από γεγονότα και ζητήματα της καθημερινής ζωής και κορυφώνονται στα πιο ουσιαστικά κι αυθεντικά «θέματα που προκαλούν ανησυχία»,[4] για να καταλήξουν απρόσμενα να προκαλούν τις πιο άκαμπτες δομές και θεσμούς της εξουσίας.


Μερικές φορές, είναι ίσως απαραίτητο να ζήσουμε με την αυτοσχέδια μάσκα ενός πειρατή, να γίνουμε κάτοχοι των δεξιοτήτων του, των κόλπων του, των διαδικασιών και ικανοτήτων του, και να τις οικειοποιηθούμε για άλλους σκοπούς. Η υβριδική πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καμουφλάρει τον πολιτικό ακτιβισμό, να κινητοποιήσει την κοινότητα για ένα αρχικά «άκακο» γεγονός που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίσει, επαναξιολογήσει και επανακτήσει τις δικές της αναμνήσεις και χώρους. Η υβριδική πρακτική μπορεί να παράξει ριζωματικές κι εξίσου υβριδικές διαδικασίες ενέργειας οδηγώντας στη μεταμόρφωση του υπάρχοντος χώρου και/ή την παραγωγή «άλλων» χώρων.


Όπως έχει περιγραφεί από τον Rànciere, η πολιτική διαδικασία της αντιγνωμίας μέσω της οποίας η κατεστημένη τάξη της αντίληψης ή «διανομής του λογικού» έρχεται αντιμέτωπη με το μη επιτρεπτό, εδώ καμουφλάρεται, και καθίσταται πιο αποτελεσματική, εν τω μέσω ενός αρχικά «ποιητικού» και «ελκυστικού» γεγονότος που ωστόσο δημιουργεί μια ρωγμή στη λογική τάξη κι ανοίγει χώρους αμφισβήτησης, αφανείς μέχρι τώρα.


Η ρωγμή γίνεται δυνατή με το που ο καλλιτέχνης αναγνωρίζει την κρυμμένη δυναμική ενός προηγούμενα αγνοημένου ή παραμελημένου χώρου, μεταμορφώνοντας τα οικονομικά μη παραγωγικά «ενδιάμεσα» του Μαρξ σε ένα κοινωνικά και πολιτικά παραγωγικό χωρικό χάσμα, με το να αποδομεί, επανακτά και ξαναπαρουσιάζει το δημόσιο χώρο μέσω μιας υβριδικής δράσης, που είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνική και συνεργατική.


Η ποιητική στιγμή ευφυώς αναπτύσει ένα τέτοιο δυναμικό επιτρέποντας στην κοινότητα να αναγνωρίσει και ταυτοποιήσει τις κρυμμένες αξίες και το δυναμικό του δικού «τους» πεδίου, οδηγώντας τα άτομα σε μια εμπειρία του καλλιτεχνικού γεγονότος που συναντά την καθημερινή ζωή.


Αυτή η αναγνώριση δραστηριοποιεί και τους ανθρώπους και το χώρο, υιοθετώντας μια πολλαπλότητα από ακόλουθες συνδέσεις, δράσεις κι αντιδράσεις που γίνονται ένας καινούριος κοινωνικός δρων: μια τεράστια μεταμορφωτική ενέργεια που εξαπλώνεται σαν ιός, και προοδευτικά επηρεάζει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας μέσω μιας πάρα πολύ περίπλοκης πολιτικής διαδικασίας.


Ο ριζοσπαστικός πολιτικός ακτιβισμός μπορεί λοιπόν να καμουφλαριστεί μέσα σε μια από αυτές τις υβριδικές πρακτικές και ύστερα να αναπτυχθεί προοδευτικά όχι μόνο μέσα σ’ έναν ενδιάμεσο τριτοχώρο (thirdspace) – που μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τον «τόπο» για συνωμοσία και εκκόλαψη – αλλά επίσης στην ίδια την ουσία της αστικής ζωής, γινόμενος ένας εναλλακτικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος να παραχθεί ο χώρος παραγωγικά, δίνοντας τελικά σχήμα στην πόλη.



Σημειώσεις

[1] Tο Caldes de Montbui είναι ένα μικρό Ρωμαϊκό χωριό που είχε αναπτυχθεί αργά στηριζόμενο στους φυσικούς πόρους του, συγκεκριμένα την καλλιέργεια της γης και τα ιαματικά νερά, μέχρι που πρόσφατα κύματα από τους εσωτερικούς δακτύλιους ανέβασαν τον πληθυσμό του σε 15.000 κατοίκους.

[2] Το φεστιβάλ ‘Mostra Independent d’Art Urbà de Caldes de Montbui’ (MIAU) επιμελούνται οι Vicenc Ferreres, Helena Pielias και Marta Serra. Το φεστιβάλ χρηματοδοτείται μέσω ενός προγράμματος δωρεών που έχει δημιουργήσει ο Δήμος ώστυε να προάγει την πολιτιστική επανενεργοποίηση του ιστορικού πυρήνα.

[3] ‘Vine a fer safareig’. Στο “Doing the Laundry and Having Breakfast at the Washing-Place Party” (Πάρτυ με θέμα: Κάνοντας μπουγάδα και Παίρνοντας πρωϊνό στο Πλυσταριό) η Atsuko Arai ενσωμάτωσε ευφυώς όλες τις πιθανές μεταφράσεις του πρωτότυπου Καταλανικού ‘fer safareig’: η παραδοσιακή Καταλανική έκφραση για την πράξη της συζήτησης και του μοιράσματος (κουβέντα, κουτσομπολιό), και η κυριολεκτική μετάφραση που θα μπορούσε να κάνει ένας επισκέπτης διαβάζοντας ένα «φτιάξιμο» ή «συσσώρευση» του ίδιου του μέρους.

[4] Βλ. τα έργα του Bruno Latour, ειδικά το We Have Never Been Modern (Ποτέ δεν Υπήρξαμε Σύγχρονοι) όπου αντιμετωπίζει το θέμα σε βάθος.



Αναφορές

- Amin, A. και N. J Thrift (2002), Cities : reimagining the urban, (Cambridge: Polity).

- De Cereau, M. (1984) The Practice of Everyday Life. (Berkeley, University of California Press).

- Easterling, K. (2005), Enduring innocence : global architecture and its political masquerades, (Cambridge, Mass: MIT Press).

- Latour, B. (1993), We have never been modern, (Cambridge, Mass: Harvard University Press).

- ______ (2004), ‘Why Has Critique Run out of Steam? From Matters of Fact to Matters of Concern’, Critical Inquiry, 30 (2), 225-48.

- ______ (2005), Making things public: atmospheres of democracy, (Cambridge, Mass [Karlsruhe, Germany]: MIT Press ZKM/Center for Art and Media in Karlsruhe).

- ______ (2005), Reassembling the social: an introduction to actor-network-theory, (Oxford ; New York: Oxford University Press).

- Lefebvre, H. (1980), La présence et l’absence : contribution à la théorie des représentations, ([Paris]: Casterman).

- ______ (1981), La production de l’espace, (2ème éd edn., Paris: Éditions Anthropos).

-______ (1991), Critique of everyday life, (London ; New York: Verso).

- ______ (1991), The production of space, (Oxford, OX, UK ; Cambridge, Mass., USA: Blackwell).

- ______ (2003), The urban revolution, (Minneapolis: University of Minnesota Press).

- Rancière, J. (1995), On the shores of politics, (New York: Verso).

- ______ (2006), The politics of aesthetics : the distribution of the sensible, (Pbk. ed edn., London ; New York: Continuum).

- ______ (2006), Hatred of democracy, (London ; New York: Verso).

Αν γίνει σωστά κατανοητή, η λέξη «πειρατεία» (όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με την παράνομη διανομή εμπορικών προεγγεγραμμένων μέσων) σήμερα χρησιμοποιείται με ιδιαίτερα αλληγορική σημασία. Οι μεταφορές που περιβάλλουν αυτή τη χρήση έχουν τις ρίζες τους σε αρχές του εθιμικού δικαίου όπως «ο καρπός του μόχθου κάποιου», φέροντας μια διακριτή – και υπολογισμένη – προκατάληψη ενάντια σ’ αυτούς που ασχολούνται ή υπερασπίζονται τέτοιες δραστηριότητες.


1. Μια αντικρουόμενη αλληγορία


Η πειρατεία στην ανοιχτή θάλασσα κανονικά περιλαμβάνει τη στέρηση ενός τρίτου από κάτι πολύτιμο, και την φύλαξη αυτού του πράγματος μακριά από άλλους. Σήμερα βλέπουμε συχνά τους πειρατές να απαιτούν λύτρα σε αντάλλαγμα της απελευθέρωσης αυτού που έχουν παράνομα στην κατοχή τους, συχνά με τη βία ή με την απειλή της βίας.


Η συναισθηματική προκατάληψη που περιέχεται στη μεταφορική χρήση της λέξης «πειρατεία» κατά πολύ πηγάζει από μια φυσική αίσθηση εμπάθειας. Έχει σχηματιστεί βάσει των όρων του Χρυσού Κανόνα: Κανείς δε θέλει να είναι θύμα πειρατών, κι έτσι τα άτομα αποθαρρύνονται από το να θυματοποιούν άλλους με πειρατικές ενέργειες. Το νόημα είναι ότι η απόκτηση κι επαναδιανομή προεγγεγραμμένων εμπορικών μέσων είναι κατακριτέα γιατί στερεί αυτούς που έκαναν την εγγραφή από τα οφειλόμενα κέρδη τους.


Όσοι αποτελούν στόχο δίωξης εκ μέρους της βιομηχανίας είναι συνήθως άτομα που διανέμουν παράνομες εγγραφές: ίσως λαθρέμποροι – αλλά όχι πειρατές. Ό,τι αντιγράφουν αυτά τα άτομα – ή πιο συγκεκριμένα, ό,τι διανέμουν (αντί να συσσωρεύουν) – ξεκίνησε σαν μια νόμιμα αποκτηθείσα ανθρώπινη εγγραφή (παρά σαν ένα απτό πράγμα που αποσπάστηκε με τη βία από κάποιον άλλο).


Το σημείο κατά το οποίο ένα συγκεκριμένο αντίγραφο μιας συγκεκριμένης εγγραφής παύει να είναι νόμιμο συμβαίνει όταν ένα άτομο αποφασίζει να μοιραστεί μ’ ένα άλλο κάτι που θεώρησε απολαυστικό. Το να μοιραζόμαστε εκτιμάται θετικά ανάμεσα στους φίλους και στις σχέσεις, και το έχουμε διδαχτεί σαν αρετή από πολύ μικρή ηλικία. Οι εμπειρίες που μοιραζόμαστε επίσης συνιστούν τη βάση του πολιτισμού (και θα έπρεπε να κατέχουμε κάποια γενετική προσταγή να κατανοούμε τις υποκειμενικές εμπειρίες μας ως προς τις κοινές πολιτισμικές τεχνολογίες, όπως είναι οι γλώσσες της τέχνης και της μουσικής, της ποίησης, της αλληγορίας και του νόμου). Υπάρχει κάτι έντονα προσωπικό και βαθιά ανθρώπινο σ’ αυτό το είδος του μοιράσματος. Επίσης δημιουργεί σε πολλούς ανθρώπους χαρά το να μοιράζονται κάτι απολαυστικό με άλλους.


Η σχέση μεταξύ κάποιου που κάνει μια εμπορική εγγραφή για μαζική διανομή, αυτού που πληρώνει γι’ αυτή, αυτού που ρισκάρει, κι αυτού που κερδίζει, είναι «λεπτή» και με πολλούς τρόπους αντι-διαισθητική. Χάρη στους όρους υπό τους οποίους τα μουσικά γκρουπ συνήθως κάνουν συμβόλαια με τα στούντιο, σχετικά λίγα βγάζουν αρκετά κέρδη από τις πωλήσεις των άλμπουμ, εκτός ίσως στο βαθμό που ένα άλμπουμ χρησιμεύει για να διαφημίσει μια ζωντανή συναυλία ή να προωθήσει κάποιο άλλο επώνυμο προϊόν. Οι «πειρατές» λοιπόν, δεν κλέβουν απ’ αυτούς που θα κέρδιζαν από τον «καρπό του μόχθου τους». Αντίθετα, στα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα το κέρδος που θα βγει είναι συνήθως γι’ αυτούς που συντηρούν ένα συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής και διανομής που, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, έχει εξελιχθεί σαν ένα κομμάτι του πολιτισμού με ολοένα αυξανόμενη επιρροή. Μέρος αυτής της επιρροής έχει να κάνει με την επιτυχία με την οποία ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις να θεσπίσουν ευνοϊκές νομοθεσίες και πολιτικές.


Όπου υπάρχει κλοπή στη σύγχρονη «πειρατεία» είναι όταν βιομηχανικές εταιρείες χρησιμοποιούν την προσχεδιασμένη απαρχαίωση σαν μορφή εξαναγκασμού για να διαμορφώσουν αγορές και να επιβεβαιώσουν τη συνέχιση των κερδών. Οι δίσκοι βινυλίου ήταν πολύ δημοφιλείς για αρκετό καιρό. Στις τελευταίες δεκαετίες, μια γρήγορη διαδοχή από κασσέτες, οπτικά μέσα και διάφορες μορφές αρχείων έχουν χρησιμοποιηθεί για να κατοχυρώσουν τις συνεχόμενες πωλήσεις των παλιότερων δίσκων. Ο κύκλος των αναβαθμίσεων εξυπηρετεί παρόμοιο σκοπό στη βιομηχανία των λογισμικών. Το marketing δημιουργεί την λανθασμένη αντίληψη ότι αυτές οι αναγκαστικές πιέσεις είναι στην πραγματικότητα πρόοδος, ότι αυτή η πρόοδος θα συνεχίζεται επ’ αόριστον, και ότι επαναλαμβανόμενες επενδύσεις στις βιομηχανίες που διανέμουν αυτή την αέναη πρόοδο θα συνεχίσουν να αποφέρουν μερίσματα χωρίς φθίνουσες αποδόσεις. Η «Πειρατεία» ως εκ τούτου παρέχει ένα απλό μέσο για τα άτομα ώστε να εξαιρεθούν από δυσλειτουργικές και εκμεταλλευτικές συνθήκες της αγοράς.


Αν κάπου υπάρχουν λύτρα, αυτά είναι οι ζωές των καταναλωτών: το cloud computing και τα μοντέλα του λογισμικού – ως- υπηρεσία που αυτή τη στιγμή προβάλλουν στον ορίζοντα θα αξιώσουν από τους καταναλωτές να αγοράζουν πρόσβαση στο διαδίκτυο επ’ αόριστον για να «έχουν» τα προσωπικά τους δεδομένα ή τις εφαρμογές που αγοράζουν. Οι καταναλωτές θα μετατραπούν σε ψηφιακά αντίστοιχα των ενοικιαστών γεωργών. Ψηφιακά πρότυπα της τηλεόρασης όπως η διεπαφή HDMI προωθούνται ως πιο προχωρημένα από τους αναλογικούς προκατόχους τους, αλλά κυρίως ο στόχος τους είναι να αποκλείσουν τελείως τον αναλογικό εξοπλισμό από την αγορά. Ο στρατηγικός σκοπός πίσω από αυτή την ώθηση είναι να αποτρέψουν δήθεν την «πειρατεία» περιεχομένων με πνευματικά δικαιώματα, αλλά στην πράξη, είναι εξίσου πιθανό να αναχαιτίσουν τη νόμιμα προστατευμένη «δίκαιη χρήση». Το αποτέλεσμα είναι ότι νόμιμες μορφές πολιτισμικού διαλόγου λογοκρίνονται αδικαιολόγητα.


2. Μια σύντομη ιστορία σχετικά με τον αλφαβητισμό των μέσων


Το 2007, βοηθούσα μια ομάδα μαθητών του δημοτικού να συλλάβουν, να παράξουν, και να εκθέσουν σύντομα video projects. Ήταν πολύ έμπειροι στη χρήση της βιντεοκάμερας και στο να βρουν πώς θα χρησιμοποιήσουν το λογισμικό επεξεργασίας, αλλά να τους διδάξω πώς να δουν το τέχνασμα πίσω από την τέχνη των κινούμενων εικόνων αποδείχτηκε αληθινή πρόκληση. Τεχνικές σαν το κινηματογραφικό μοντάζ, για παράδειγμα, είναι ταυτόχρονα τόσο φανερές και όμως τόσο ανεπαίσθητες που είναι εύκολο για κάποιον που έχει μεγαλώσει περικυκλωμένος από κινηματογραφικές ταινίες να προσπεράσει τη σκοπιμότητα τέτοιων συμβάσεων.


Για να βοηθήσω τους μαθητές μου να κατανοήσουν το τέχνασμα των συμβατικών κινηματογραφικών ταινιών, οργάνωσα μια εργασία που εκτεινόταν σε πολλαπλές συναντήσεις στην τάξη. Οι μαθητές θα αντέγραφαν τις αγαπημένες τους τηλεοπτικές διαφημίσεις στο σπίτι και έπειτα θα έφερναν τις εγγραφές στο σχολείο για συζήτηση. Αφού συζητούσαμε τις διαφημίσεις ως προς τη δομή, το περιεχόμενο και το ύφος, οι μαθητές θα ξαναέγραφαν τις διαφημίσεις με το δικό τους γλωσσικό ιδίωμα, με κάποιο τρόπο που θα μπορούσε να βιντεοσκοπηθεί στο σχολείο. Οι μαθητές ύστερα θα έκαναν την παραγωγή των επανεκδόσεών τους.


Και τότε μου ήρθε στο μυαλό ότι αυτή η εργασία ήταν εξ ολοκλήρου αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Και ξαφνικά κατάλαβα ότι αυτό που την έκανε αδύνατη ήταν ένας τεχνολογικός περιορισμός που δεν υπήρχε στην τεχνολογία της προηγούμενης δεκαετίας. Το 2007, πολύ λίγες οικογένειες είχαν VCR στα νοικοκυριά τους. Πάρα πολλά νοικοκυριά όμως είχαν DVD players – που δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν νέες εγγραφές. Το DVD – παρουσιασμένο από το βιομηχανικό marketing σαν ανώτερο της αναλογικής βιντεοκασέτας – μετέτρεψε το σπιτικό βίντεο σε μια αυστηρά καταναλωτική τεχνολογία, αντίθετα με τον πιο ευέλικτο προκάτοχό του, το VCR, που διεύκολυνε την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των ατόμων.


Οι συμβατικοί υπαινιγμοί της «προόδου» υπονοούν ότι τα καινούρια προϊόντα είναι πιο εξελιγμένα και θα έπρεπε να παρέχουν μεγαλύτερη λειτουργικότητα ή να είναι κάπως πιο ευπροσάρμοστα από τους προκατόχους τους. Κι όμως να μια συνηθισμένη περίπτωση όπου η εμφανώς χρήσιμη δυνατότητα να κάνει κάποιος νέες εγγραφές απαλείφθηκε στην πιο «προχωρημένη» επανάληψη ενός κοινού οικιακού προϊόντος.


Η ιδέα πίσω απ΄αυτή την εργασία ήταν απλή: πάρε αυτό που έχεις μέσα στο σπίτι σου – μια διαφήμιση της τηλεόρασης- κάτι που κυριολεκτικά στέλνεται μέσα στο σώμα σου κάθε λεπτό της κάθε ημέρας στη διαδρομή προς την απόκτηση κέρδους μιας εταιρείας, αυτό το πράγμα έχει κατασκευαστεί ρητά για να αναπαράγεται και να συζητείται –το οποίο μάλιστα διανέμεται και δωρεάν- και φέρε ένα αντίγραφο στην τάξη να το συζητήσουμε. Στη βάση των εμπειριών μου από την τεχνολογία στην διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, αυτό θα όφειλε να ήταν απλό. Στη βάση της υποτιθέμενης τεχνολογικής προόδου που συντελέστηκε από τότε, αυτό δε έπρεπε να απαιτούσε να στέλνουμε μικρά παιδιά στο σπίτι με ακριβό εξοπλισμό του σχολείου.


3. Η τεχνητή έλλειψη είναι μια συνέπεια της μαζικής εμπορικής διανομής


Η μαζική διάδοση προεγγεγραμμένων μέσων αντιπροσωπεύει μια αλλαγή στον πολιτισμό ίσως της ίδιας τάξης με την εισαγωγή της γραφής ή της γλώσσας. Το περίπλοκο, αλληλοσυνδεόμενο κοινωνικό μωσαϊκό που εκπροσωπούν οι προεγγεγραμμένες τέχνες γίνεται ολοένα και περισσότερο το αντικείμενο ενός επιθετικού πολιτισμικού ιμπεριαλισμού: οι βιομηχανικές επιχειρήσεις στις δημοκρατικές κοινωνίες εξυπηρετούν μια παρόμοια λειτουργία όπως τα γραφεία σχεδιασμού στις συγκεντρωτικές οικονομίες. Συγκεκριμένα, όπου πρόκειται για τις προεγγεγραμμένες τέχνες αυτή η λειτουργία σχεδιασμού έχει να κάνει με τα βασικότερα στοιχεία του ίδιου του πολιτισμού. Επιπλέον, αυτός ο σχεδιασμός διεξάγεται από ισχυρές ιδιωτικές οντότητες, κι όχι από αυθόρμητη πρωτοβουλία ή δημοκρατική διακυβέρνηση.


Η προέλευση αυτής της συγκυρίας μπορεί να εντοπιστεί τουλάχιστον στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν το σύστημα των στούντιο εξελίχθηκε παράλληλα με τις τέχνες των προεγγεγραμμένων τεχνών σαν ένας τρόπος να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με την παραγωγή. Η κάθετη ενσωμάτωση έδωσε στα στούντιο τον έλεγχο των καλλιτεχνών, της παραγωγής, της διανομής και της έκθεσης. Αυτή η ποσότητα ελέγχου έκανε την αγορά πολύ περισσότερο προβλέψιμη: όχι τελείως προβλέψιμη, αλλά στα περιθώρια, αρκετά προβλέψιμη ώστε να κερδίσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ορισμένες επιχειρήσεις αποστροφής κινδύνου (συχνά με επιπλέον μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις, καθώς και με την εφεύρεση των «σταρ»). Μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα, η εποχή της κάθετης ενσωμάτωσης ήταν κατά πολύ πλήρης, με καθιερωμένες δυνάμεις μονοπωλίου να ελέγχουν τις μεγαλύτερες βιομηχανίες (και διατηρώντας αυτό το μονοπώλιο με τη συνεργασία των κυβερνήσεων).


Ίσως η μετά την κάθετη ενσωμάτωση περίοδος να περιγράφεται καλύτερα ως ολιγοπώλιο: μια στρατηγική συμβίωση δυνάμεων που είναι κοκκώδεις και μεταστατικές που δεν έχουν το περιθώριο να ανταγωνίζονται στην πραγματικότητα η μία την άλλη, αλλά που ασκούνται στο τέχνασμα του ανταγωνισμού για να προσδώσουν στον εαυτό τους την αύρα της νομιμότητας, και επιπλέον να δρέψουν καινούριες ιδέες όπου η τεχνητή έλλειψη εκτρέφει την καινοτομία (το οποίο πάει να πει: μεταξύ δυνάμεων που προσομοιάζουν στις μονοπωλιακές, η αποδοτικότητα είναι άσχετη γιατί οι πόροι είναι κυριολεκτικά απεριόριστοι).


Η σπανιότητα του χρυσού είναι η προέλευση της αξίας του: η ζήτηση έχει τεράστια σχέση με τη διαθεσιμότητα της προμήθειας. Για προϊόντα όπως τα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα, που είναι ρητά κατασκευασμένα για μαζική παραγωγή, δεν έχει νόημα να μιλάμε για την αξία σαν μια λειτουργία της έλλειψης. Αυτό συμβαίνει με τόσα πολλά βιομηχανικά προϊόντα, όπου, χάρη στον όγκο των πρώτων υλών που αγοράζονται και της εκτεταμένης χρήσης του αυτοματισμού, το κόστος παραγωγής ανά μονάδα μπορεί να είναι αρκετά χαμηλό σε σχέση με την τιμή πώλησης.


Πολλές βιομηχανίες δημιουργούν τεχνητούς πόρους σχετικής έλλειψης (μέσω υψηλών τιμών, για παράδειγμα, ή με σειρές κατασκευής περιορισμένων εκδόσεων, ή συμφωνίες περιοριστικών αδειών) για να καθορίσουν το κόστος των προϊόντων τους στην αγορά (από το να στηρίζονται στα αυτορυθμιζόμενα χαρακτηριστικά του συστήματος τιμολόγησης, που μπορεί να είναι αρκετά απρόβλεπτα κάπόιες φορές). Η Disney, για παράδειγμα, δεν έχει όλο τον κατάλογό της σε κυκλοφορία, αλλά περιοδικά επαναδιαθέτει κλασσικούς τίτλους. Επειδή οι κλασσικοί τίτλοι της Disney είναι σημαντικά πολιτισμικά αγαθά, και η Disney μπορεί να χρησιμοποιήσει συμφωνίες αδειών κι εμπορευσιμότητας για να διαχειριστεί, από κάποιες απόψεις, τη μακροπρόθεσμη κοινωνική αντίληψη για τα προϊόντα της, υπάρχει ένα σχετικά προβλέψιμο κέρδος όταν επανακυκλοφορεί η «Σταχτοπούτα» σε βίντεο ή στο σινεμά.


4. Συλλογή, remix, ανακύκλωση και τα μπλουζ


Η αλληγορία της «πειρατείας» έχει σαν σκοπό να επηρεάσει τη στάση των ατόμων όπως το να περιορίσει ή αλλιώς να δεσμεύσει κάποιες κοινωνικές πρακτικές, αντιμετωπίζοντας τον πολιτισμό σαν αδαμαντωρυχείο και σαν μεταδοτική ασθένεια την ίδια στιγμή. Πράγματι, κάποιες απ’ αυτές τις κοινωνικές πρακτικές είναι παράνομες, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση ο πιο ισχυρός κατήγορος έγραψε τους κανόνες του παιχνιδιού: οι νόμοι δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες των ατόμων, αλλά μάλλον των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Τα κίνητρα των εταιρικών κερδών στρέφουν τις κυβερνήσεις ενάντια στους πολίτες. Όπως δείχνει ξεκάθαρα η συνεχιζόμενη κρίση, η ηθική και η νομιμότητα δεν ταυτίζονται πάντα (αν και συχνά υπάρχει ουσιαστική αλληλεπικάλυψη). Μερικές φορές οι νόμοι είναι ανήθικοι (όπως αυτοί που δίεπαν τη δουλεία στις πρώιμες ΗΠΑ).


Πολλές από τις συμπεριφορές που ενέχονται στην «πειρατεία» – ιδωμένες από ένα ελαφρώς διαφορετικό πλαίσιο – θεωρούνται ενάρετες. Η ανάπτυξη των παραδόσεων της Αμερικάνικης gospel μουσικής και των blues (κι επομένως της jazz και της rock) μπορούν, κατά μια σημαντική έννοια, να γίνουν κατανοητές από την άποψη μιας ακουστικής παράδοσης «ανακύκλωσης» και «σοφίας». Οι πρώτοι μουσικοί της jazz και των blues συχνά ανακύκλωναν ρυθμούς, μελωδίες και στίχους σαν κομμάτι μιας παρεκβατικής παράδοσης, ενσωματώνοντας γόνιμα αυτά τα δάνεια σε καινούριες συνθέσεις.


Καθώς εν μέρει οφείλεται στη βία του φυλετικού μίσους, η ακριβής προέλευση των blues είναι αδιευκρίνιστη. Η ίδια συστηματική διαγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς που ενέπνευσε τον Malcolm X κι άλλους Αφροαμερικανούς να αποποιηθούν τα επώνυμά τους επίσης τρέχει κάτω από την επιφάνεια των πιο επιτυχημένων προϊόντων της σύγχρονης μουσικής βιομηχανίας.


Οι ίδιες παραδόσεις της συλλογής (compilation), remix, και ανακύκλωσης που γέννησαν τα blues επίσης δημιούργησαν τη Βίβλο: Η Παλαιά Διαθήκη είναι εμφανώς ένα κείμενο που προέρχεται από συλλογή άλλων κειμένων, και τα τέσσερα Ευαγγέλια της κανονικής Καινής Διαθήκης βασίζονται σε προηγούμενες πηγές (όπως το Κοπτικό Ευαγγέλιο του Θωμά και η υποθετική πηγή Q).


Με απίστευτο (ή ειρωνικό) τρόπο, οι ίδιες παραδόσεις που δημιούργησαν μερικές από τις πιο σεβαστές μορφές έκφρασης του πολιτισμού μας είναι ουσιαστικά εκτός νόμου σήμερα- εκτός από τιε περιπτώσεις όπου επιχειρήσεις με τεράστιους πόρους μπορούν να ασκούν νομοθετική επιρροή για να διεκδικούν μεγαλύτερα μερίδια της δημόσιας σφαίρας.


Ό,τι διαισθάνεται ο καλλιτέχνης του remix – και μεταφέρει στο ακροατήριό του/της – είναι ότι η συλλογή, η σύνθεση, ο επανασυνδυασμός και η επαναδιανομή πολιτισμικών τεχνουργημάτων είναι αρχαίες και αξιοσέβαστες πρακτικές, που εμφανίζονται στα ίδια τα θεμέλια πολλών πολιτισμών. Οι πολιτισμοί εξαρτώνται από τις μοιρασμένες εμπειρίες, και είναι βαθιά προβληματικό για τον πολιτισμό το γεγονός ότι γίνεται ολοένα και περισσότερο ιδιόκτητος.

Η Βραζιλία συνήθως εντάσσεται στην κατηγορία των «αναπτυσσόμενων χωρών», το οποίο έχει να κάνει με μια πολύ σύνθετη ομάδα προβλημάτων που είναι τόσο διαβρωτικά όσο κι αλληλοσυνδεόμενα: μεγάλος πληθυσμός αποκλεισμένων ατόμων, υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού ή λειτουργικού αναλφαβητισμού, χαμηλοί κατώτατοι μισθοί, υψηλές τιμές ανεργίας και ανεπίσημης εργασίας, αστική βία, ταραχές στην επαρχία, οργανωμένο έγκλημα, πείνα, έλλειψη στέγης, ολιγοπώλιο καλλιεργούμενης γης, πολιτική διαφθορά, κλπ. Σ’ αυτό το σύντομο δοκίμιο, θα ήταν μάταιο να προσπαθήσω να αναλύσω σε βάθος αυτές τις ανησυχίες σε σχέση με την συνεχόμενη αύξηση των πειρατικών δραστηριοτήτων. Επιλέγω να θέσω μόνο μερικές απ’ αυτές τις πτυχές της Βραζιλιάνικης κοινωνίας παρά το γεγονός ότι όταν ασχολούμαστε με το ένα προϋποθέτει να ασχοληθούμε και με το άλλο.


Το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει την πειρατεία ως «την μη εξουσιοδοτημένη χρήση ή αναπαραγωγή του έργου κάποιου άλλου». Το Ηλεκτρονικό Λεξιλόγιο του Καίμπριτζ περιλαμβάνει την παρανομία στον ορισμό του: «η πρακτική της παράνομης αντιγραφής ενός προγράμματος υπολογιστή, μουσικής, ταινίας, κλπ., και η πώλησή τους» (με ανάλογη έμφαση).


Όταν κάποιος παρακολουθεί μια ταινία σε DVD ή Blu-ray, ειδικά αν έχει γίνει στη Βόρεια Αμερική ή με βάση τα πρότυπα του Hollywood, πρώτα εμφανίζεται η προειδοποίηση κατά της πειρατείας και της μη εξουσιοδοτημένης κατανάλωσης (η ενοικίαση σε άλλους, η αντιγραφή, η χρήση μέρους του θέματος χωρίς την συγκατάθεση του δημιουργού) πριν αρχίσει στην πραγματικότητα η ταινία ή κάποια άλλα τρέιλερ ή προεπιδείξεις της ταινίας. Μερικές ταινίες σε DVD παρουσιάζουν κιόλας ένα σύντομο φιλμ ενάντια στην παράνομη χρήση και αναπαραγωγή των μέσων. Κάποια παραδείγματα είναι τα εξής:


1) Μια οικογένεια που έχει μαζευτεί στο σαλόνι και παρακολουθεί τηλεόραση όταν έρχεται ο πατέρας με ένα πειρατικό μέσο δίνοντας το κακό παράδειγμα στα παιδιά του∙

2) Τα πειρατικά μέσα να καταστρέφουν μια ηλεκτρονική συσκευή και την υγεία των ματιών∙

3) Την αναλογία μεταξύ πειρατικής αναπαραγωγής μιας ταινίας και την κλοπή σε κατάστημα (στη Βραζιλία η σύγκριση του εγκλήματος είναι η ληστεία!).

4) Τη στενή σύνδεση που έχει η πειρατεία με το οργανωμένο έγκλημα: τα χρήματα που συλλέγονται από το πρώτο χρησιμοποιούνται για να χρηματοδοτήσουν τις δραστηριότητες του δεύτερου.


Αυτές οι «εκστρατείες ευαισθητοποίησης» εναρμονίζονται με τα δεδομένα που παρέχουν κάποιοι κυβερνητικοί οργανισμοί, εμπορικές ενώσεις και βιομηχανικές ομοσπονδίες για τις αρνητικές επιπτώσεις της πειρατείας στη Βραζιλία: η πειρατεία καταργεί δυο εκατομμύρια επίσημες θέσεις εργασίας, για κάθε επίσημο μουσικό CD, πωλούνται πέντε στη μαύρη αγορά, 61% πειρατικού λογισμικού έχει κάποιο είδος ιού, η Βραζιλιάνικη κυβέρνηση χάνει γύρω στα 40 εκατομμύρια ρεάλ (περίπου 23 δισεκατομμύρια δολλάρια) το χρόνο σε φόρους (Firjan, 2009b), ο αριθμός των καλλιτεχνικών συμβολαίων έχει πέσει στο 50% από το 1997 ως το 2005 ενώ 80 χιλιάδες θέσεις εργασίας δεν δημιουργήθηκαν στους τομείς της μουσικής και του κινηματογράφου εξαιτίας της πειρατείας (APCM, 2006).


Αντικρύζοντας όλες αυτές τις πληροφορίες και εκστρατείες ενάντια στην πειρατεία, το ερώτημα παραμένει: γιατί οι πειρατικές δραστηριότητες και η κατανάλωση δε φαίνονται να μειώνονται; Αν τα πειρατικά μέσα καταστρέφουν τις ηλεκτρονικές συσκευές, προξενούν την απώλεια θέσεων εργασίας κι αυξάνουν τις τιμές της ανεργίας, κοστίζουν μεγάλα ποσά στην «κοινωνία» και συνδέονται στενά με παράνομες δραστηριότητες (π.χ. διακίνηση ναρκωτικών, οργανωμένο έγκλημα, δωροδοκίες, φοροδιαφυγή), είναι ακριβές να θεωρήσουμε την επιμονή της πειρατείας έλλειψη της κριτικής ικανότητας του καταναλωτή; Είναι σωστό να θεωρήσουμε την κατανάλωση πειρατικών προϊόντων απλά μια συνέπεια της περιορισμένης γνώσης των ολέθριων συνεπειών της πειρατείας; Είναι τελείως παράλογο να σκεφτόμαστε την πειρατεία ως ακτιβισμό και κοινωνικο-οικονομικό προβληματισμό;


Η ανάλυση κάποιων δεδομένων μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσουμε κάποιες από αυτές τις ερωτήσεις. Η Fecomércio-RJ (Εμπορική Ομοσπονδία του Ρίο ντε Τζανέιρο) εξέδωσε μια μελέτη πάνω στην κατανάλωση πειρατικών αγαθών. Σύμφωνα μ’ αυτή τη μελέτη, τα CD και τα DVD είναι τα πειρατικά αγαθά που αγοράζονται συχνότερα και η κατανάλωσή τους έχει επεκταθεί ειδικά στον αναλφάβητο πληθυσμό. Ωστόσο, η ίδια μελέτη έδειξε ότι το «επίπεδο συνείδησης» των ταπεινωτικών κοινωνικών αποτελεσμάτων των πειρατικών δραστηριοτήτων, τείνει να μειώνεται σε κάθε μορφωτικό επίπεδο, ανάμεσα σε ανθρώπους με δευτροβάθμια εκπαίδευση καθώς και ανάμεσα σ’ εκείνους που δεν έχουν επίσημη εκπαίδευση (Fecomercio, 2010: 18).


Επιπλέον, η έρευνα της Fecomércio ανέλυε την κατανάλωση πειρατικών αγαθών με γνώμονα την κοινωνική τάξη. Απεικόνισαν πέντε στρώματα: τα A, B, C, D και E. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η πειρατική κατανάλωση αυξήθηκε στις κοινωνικές τάξεις C, D και E ενώ μειώθηκε στα πλούσια κοινωνικά στρώματα, A και B (Idem: 20), παρά το γεγονός πως παραμένει κοινή στο σύνολο των κοινωνικών τάξεων (Idem: 24).


Οπότε οφείλει κανείς να πει ότι η πειρατεία, πέρα από κυβερνητικές εκστρατείες, πολιτικούς οργανισμούς και εμπορικούς συνδέσμους και τις αρνητικές προοπτικές τους, σταδιακά έχει αρχίσει να θεωρείται όχι επιζήμια αλλά μια αποδεκτή οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, μπορεί κάποιος όντως να αποκαλεί την πειρατεία ακτιβισμό;


Σε μια χώρα όπου οι υψηλότεροι μισθοί συγκεντρώνονται στη δημόσια διοίκηση, την άμυνα και τις κοινωνικές υπηρεσίες (IPEA, 2010: 9) και η Câmara dos Deputados (Βουλή των Κοινοτήτων) μόλις ενέκρινε μια αύξηση στο μηνιαίο μισθό του βουλευτή σε σχεδόν 27 χιλιάδες ρεάλ (16,000.00 δολλάρια) όταν ο κατώτατος μισθός είναι 510 ρεάλ (299 δολλάρια) και σχεδόν 40 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (Ipeadata, 2010), είναι φανερό ότι μεγάλος αριθμός ανθρώπων περιθωριοποιείται από την πολιτιστική κατανάλωση.


Στο Σάο Πάολο, τη μεγαλύτερη πόλη της Βραζιλίας που κατοικείται από σχεδόν 12 εκατομμύρια ανθρώπους, το κόστος ενός εισιτηρίου για τον κινηματογράφο είναι συνήθως 16 ρεάλ (10 δολλάρια). Αυτό σημαίνει ότι αν μια οικογένεια που αποτελείται από 2 ενήλικες κι έναν έφηβο αποφάσιζε να πάει στον κινηματογράφο, θα πλήρωνε σχεδόν το 10% του κατώτατου μισθού! Η μέση τιμή ενοικίασης μιας ταινίας είναι περίπου 7 ρεάλ, αν δεν πρόκειται για πρόσφατη κυκλοφορία. Οι τιμές των ταινιών DVD στα “camelôs”, τα υπαίθρια περίπτερα που προσφέρουν πειρατικά προϊόντα, κατά μέσο όρο είναι 3,50 ρεάλ, προφανώς υπόκεινται σε διαπραγματεύσεις και συνήθως κατεβαίνουν αν αγοράσει κανείς περισσότερα.


Είχε προαναφερθεί ότι το ποσοστό κατανάλωσης των πειρατικών αγαθών είναι υψηλότερο στις μη προνομιούχες τάξεις. Όπως έδειξε η έρευνα της Fecomercio, η συμφέρουσα τιμή ήταν ο πιο διαδεδομένος λόγος για την αγορά πειρατικών προϊόντων (94% των αιτιολογήσεων), ακολουθούμενος από την εύκολη πρόσβαση στα αγαθά αυτά (12%) (Fecomercio, 2010: 31).


Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι ανάμεσα σ’ αυτούς που δεν εμπλέκονται στην πειρατική κατανάλωση, η κύρια αιτιολογία για την οποία δεν αγοράζουν/καταναλώνουν πειρατικά προϊόντα δεν είναι γιατί αυτές οι δραστηριότητες είναι παράνομες ή επειδή έχουν αρνητική επίδραση στο επίσημο εμπόριο (αντίστοιχα, μόνο το 4 και 9% όλων των λόγων). Αντίθετα, η κακή ποιότητα του προϊόντος είναι το πιο συνηθισμένο κίνητρο για την μη αγορά ενός πειρατικού προϊόντος, το 48% όλων των λόγων αποχής (Idem: 30).


Ο φάκελος του Fecomercio αποδεικνύει πώς η γενική «αντίληψη του πληθυσμού για τα δεινά της πειρατείας» έπεσε, κατά τα πρόσφατα χρόνια, δημιουργώντας μια «μεγαλύτερη αποδοχή της πειρατείας από την κοινωνία» (Idem: 25). Αυτή η «αποδοχή» έχει θεωρηθεί εμπόδιο στον αγώνα ενάντια στην πειρατεία. Πολλοί άλλοι θεσμικοί ιστότοποι κρίνουν αυτή την ανοχή ως επιφαινόμενο της έλλειψης κοινωνικής γνώσης και κριτικής ικανότητας.


Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: είναι όντως κριτική ανικανότητα κι ένας ριζοσπαστικοποιημένος εγωκεντρισμός που ευνοούν ατομικά συμφέροντα σε κόστος του κοινού καλού και της υγιούς κοινωνίας, που βρίσκεται στον πυρήνα της πειρατικής κατανάλωσης;


Πρέπει κανείς να έχει στο νου του ότι αν το πειρατικό εμπόριο συμπεριλαμβάνει παπούτσια του τέννις, καπέλα, μακώ, πουκάμισα πόλο, παιχνίδια, γυαλιά, τσιγάρα, ηλεκτρονικές συσκευές, προϊόντα καθαρισμού, έπιπλα, χημικά κι ακόμη και φάρμακα, τα πιο εμπορικά διαδεδομένα είναι τα πολιτιστικά αγαθά: μουσικά CD και ταινίες DVD. Αυτό το δοκίμιο δεν είναι μια έγγραφη υπεράσπιση των πλαστών φαρμάκων και των βλαβερών για την υγεία πειρατικών προϊόντων. Τουναντίον! Αυτά τα προϊόντα θα έπρεπε να ποινικοποιηθούν όχι κάτω από ένα «άρθρο ποινικοποίησης της πειρατείας» αλλά γιατί είναι επικίνδυνα για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα.


Τα πειρατικά αγαθά, τουλάχιστον στη Βραζιλία, είναι σχεδόν συνώνυμα με τα «πολιτιστικά αγαθά»: τα πιο διαδεδομένα μη εξουσιοδοτημένα προϊόντα που έχουν αναπαραχθεί είναι η μουσική και οι ταινίες, όχι τα εικονικά φάρμακα (placebo) και τα χημικά προϊόντα. Ο πανικός των κυβερνητικών θεσμών και των εμπορικών συνδέσμων δεν δικαιολογείται λοιπόν. Η κριτική τους στην πειρατεία βασίζεται στη φιλελεύθερη ιδέα του «δημιουργού», ενός ατόμου που φέρει μια ατομική δημιουργικότητα, και της «αμεροληψίας του εμπορίου» όπου το επίσημο εμπόριο δεν θα έπρεπε να βλάπτεται από την ανεπίσημη αγορά.


Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι όταν νομικοί και κυβερνητικοί θεσμοί αναφέρονται στην πειρατεία, βασίζουν τα επιχειρήματά τους πάνω στην υπεράσπιση των πνευματικών δικαιωμάτων και στην πτυχή της κοινωνικής ζημίας, με τη μορφή του συσχετισμού της πειρατείας με το οργανωμένο έγκλημα και τη διακίνηση ναρκωτικών. Δεν γίνεται όμως κανενός είδους αναφορά στο πρόβλημα του πολιτιστικού αποκλεισμού. Επίσης, η όλη συζήτηση για καλλιτέχνες που γίνονται θύματα εκμετάλλευσης από εκδότες και τη μουσική βιομηχανία δεν αντιμετωπίζεται, πόσο μάλλον το ζήτημα της εκμετάλλευσης της εργασίας, των ανεπίσημων δραστηριοτήτων σαν απεγνωσμένη επιλογή ενάντια στην αυξανόμενη ανεργία και την εξεζητημένη τιμή των μέσων του κινηματογράφου/θεαμάτων και των μουσικών συναυλιών. Δεν συνειδητοποιούν ότι η αγορά ενός πειρατικού DVD κάποιες φορές είναι κάτι περισσότερο από την αποφυγή πληρωμής των φόρων και την καταστρατήγηση πνευματικών δικαιωμάτων: είναι ένας τρόπος να αποκτήσει κανείς πρόσβαση σε κάτι που στερείται καθημερινά: την ένταξη.


Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί αν η κοινωνική και πολιτισμική ένταξη είναι μια δικαιολογία για την πειρατική δραστηριότητα, πέρα από το γεγονός ότι φανερά αποτελεί επικερδές εμπόριο. Χρίζει περαιτέρω έρευνας μιας και δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση. Η έρευνα για την πειρατεία συνήθως εστιάζει στα άδικα αποτελέσματα της πειρατείας και στην κατανάλωση (γενικά βασισμένη στην κοινωνική τάξη ανάλυση). Το να φτάσουν στους πειρατές είναι ένα δύσκολο έργο, καθώς η πειρατεία δεν αντιμετωπίζεται σα θέμα δημοκρατικής διαμάχης, αλλά της αστυνομίας και της εγκληματικότητας. Οπότε, είναι αναγκαίο να παρατηρήσουμε τι έχουν να πουν οι διακινητές (“camelôs”) για τη δραστηριότητά τους, να αφήσουμε να ακουστεί αυτός ο αυξανόμενα σημαντικός κοινωνικός δρων.


Παρά την έλλειψη πληροφοριών σχετικά με τις καθημερινές δικαιολογίες των πειρατών και μικροπωλητών αυτων των προϊόντων που έχουν καταγραφεί στη Βραζιλία, είναι δυνατό να αναλύσουμε την πειρατεία όχι μόνο σαν μια (αποκλίνουσα;) οικονομική δράση, αλλά σαν ένα κοινωνικό κίνημα, όπως είναι η περίπτωση του διεθνούς κινήματος του Πειρατικού Κόμματος. Υπάρχουν πολλά Πειρατικά Κόμματα σ’ όλο τον κόσμο. Αρκετά από αυτά είναι επίσημα καταγεγραμμένα και μερικά έχουν κιόλας μέλη εκλεγμένα στη δημόσια σφαίρα (όπως η περίπτωση του Πειρατικού Κόμματος της Σουηδίας, που υπήρξε το πρώτο στο είδος του).


Το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας ιδρύθηκε το 2007, ωστόσο δεν είναι καταγεγραμμένο και δεν μπορεί να κατέλθει με υποψηφίους στις εκλογές. Το όνομα «Κόμμα» δεν πρέπει να συγχέεται με έναν συγκεντρωτικό, ιεραρχικό πολιτικό θεσμό: το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας αποφεύγει τη θεσμοθέτηση και δεν ζητά επίσημη κυβερνητική υποστήριξη. Είναι ένας προμαχώνας που αμφισβητεί την τρέχουσα αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Στην ουσία, στον Καταστατικό Χάρτη των Αρχών του 2010, το Πειρατικό Κόμμα πρότεινε να αναθεωρηθούν νέες μορφές πολιτικής δέσμευσης και δικαιωμάτων των πολιτών εισάγοντας καινοτόμα ζητήματα όπως:

• Μείωση της περιόδου πνευματικών δικαιωμάτων από 70 χρόνια σε μόνο 5
• Οργάνωση καινούριων μορφών επιχειρηματικότητας, χωρίς τους πολιτιστικούς μεσάζοντες
• Εκδημοκρατισμό της πρόσβασης σε πολιτιστικά αγαθά και τεχνολογίες
• Εξάπλωση της κριτικής συζήτησης πάνω στη διαφάνεια, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και τον ορισμό της ιδιωτικής πολιτικής
• Αύξηση της πραγματικής συμμετοχής του κοινού πολίτη
• Επαναξιολόγηση των μικροπωλητών ως φορέων πολιτιστικής διάχυσης
• Προώθηση της πρόσβασης στον πολιτισμό και τη γνώση των μη προνομιούχων οικονομικά.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η πειρατεία, εδώ, δεν έχει την πρόθεση να ζημιώσει τη δημιουργική διαδικασία. Δεν αρνείται οποιαδήποτε μορφή προστασίας του δημιουργού, αλλά την αναδιαμορφώνει. Δεν προωθεί την κλοπή ιδεών, αλλά προβάλει τη συνεργατική κατανάλωση και έναν «δωρεάν πολιτισμό». Η πειρατεία είναι η λυδία λίθος μιας καινούριας δημοκρατίας, ενός κόσμου λιγότερο κερδοσκοπικού, μιας ισότητας στην πολιτιστική πρόσβαση και της καταγγελίας μιας καπιταλιστικής εγκληματικότητας που κυρίως επηρεάζει όσους ζουν στη φτώχεια και στο περιθώριο.


Αναφορές

- ABCM (2006). Combate à pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.abpd.org.br/pirataria_dados.asp

- Fecomercio (2010). Pirataria no Brasil: radiografia do consumo. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.fecomercio-rj.org.br/publique/media/estudo.pdf

- Firjan (2009a). Números da pirataria no Brasil. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54DE.htm

- Firjan (2009b). Prejuízos causados pela pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54E2.htm

- FNCP (2008) Aumenta em oito milhões o volume de brasileiros que compram produtos piratas. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.forumcontrapirataria.org/v1/abf.asp?idP=492

- Ipea (2010). “Análise Regionalizada da Massa Salarial com Uso da PME-IBGE” in Comunicados do Ipea, νο. 72. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipea.gov.br/portal/images/stories/PDFs/comunicado/101214_comunicadoipea72.pdf

- IPEAdata (2010). Pobreza – número de pessoas pobres. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=40894674&Tick=1292437389130&VAR_FUNCAO=RedirecionaFrameConteudo%28%22iframe_dados_s.htm%22%29&Mod=S

Ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απεικονίζει συχνά τη μετανάστευση σαν μία δύναμη αβεβαιότητας για την περιφερειακή και παγκόσμια τάξη και σαν μία απειλή για την ασφάλεια του έθνους-κράτους. Αυτές οι αρνητικές αναπαραστάσεις έχουν επισκιάσει την πιθανές προκλήσεις που οι διεθνείς μεταναστεύσεις παρουσιάζουν για την δημιουργία νέων μορφών δημοκρατικής θεωρίας και πράξης. Ποικίλα φαινόμενα, όπως η εμφάνιση υβριδικών ταυτοτήτων, η δημιουργία υπερεθνικών δικτύων, η (ανα)γέννηση διασπορικών διασυνδέσεων ανοίγουν δημιουργικούς οδούς διαφυγής από το αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικές κοινωνίες. Η «Μετανάστευση χωρίς προκαταλήψεις» αναλύει τις μεταναστεύσεις σαν μετακινήσεις που ανοίγουν τα όρια της σύγχρονης δημοκρατίας στις δυνάμεις της υπερεθνικότητας και της παγκοσμιοποίησης, καλώντας για εναλλακτικές αναπαραστάσεις που αμφισβητούν τα εθνικά σύνορα και τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ πολιτών/αλλοδαπών.


Τα περισσότερα από τα κείμενα που παρουσιάζονται, δημοσιεύθηκαν παλιότερα στο πλαίσιο τριών αφιερώματων που έχουμε κάνει για την μετανάστευση.

Πριν από λίγο καιρό και καθώς η κρίση αυξάνεται χωρίς να φαίνεται κανένα οράτο τέλος σ’αυτή, η κυβέρνηση δείχνει να θέλει να πετύχει νομοθετικά κέρδη σε κάποιο άλλο τομέα. Η μεταναστευτική μεταρρύθμιση παρουσιάζεται σαν καλός τομέας για τέτοιου είδους προσπάθειες. Τα δύο μεγάλα κόμματα στην Ελλάδα, που εκφράζουν την πλειοψηφία του εκλογικού δυναμικού, πέρα από την μέχρι τώρα κοινή, μάλλον, φιλελεύθερη πολιτισμική τους ατζέντα, τώρα δείχνουν πάλι να συμφωνούν σε νέες εντεινόμενες πολιτικές πολώσεις ως προς τους μετανάστες στην χώρα μας. Ενόψει της νέας εποχής που χαρακτηρίζεται από επείγουσα ανάγκη για κάθε είδους μέτρα λιτότητας (περικοπή επιδομάτων, μισθών, δημόσιων υπηρεσιών και εκτεταμένης περιστασιακής εργασίας) οι μετανάστες περισσότερο από ποτέ είναι και πάλι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι.


Συγκεκριμένα, η κυβέρνηση δέχθηκε εκτιμήσεις για το πόσοι είναι οι μη καταγεγραμμένοι μετανάστες που εισέρχονται ανά μήνα στην ελληνική επικράτεια και αποφάσισε, σε συνεργασία με την αντιπολίτευση, για το νέο σχέδιο νόμου όσον αφορά το μεταναστευτικό ζήτημα και τα “μη προστατευόμενα” σύνορά μας. Οι παράτυποι μετανάστες αντιμετωπίζονται με την λογική οτι πρώτον εισβάλλουν στην χώρα παρά την επιθυμία της, δεύτερον οτι αφαιρούν τις δουλειές από το εντόπιο δυναμικό και κατεβάζουν τα ημερομίσθιά τους, και τρίτον ότι εισάγουν γλωσσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που θέτουν σε κίνδυνο τον πολιτισμό μας. Άρα, ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπίσουμε την παράτυπη μετανάστευση είναι, καθώς φαίνεται από τα μέτρα που πρόκειται να παρθούν, να στρατικοποιήσουμε τα σύνορα και εν προκειμένω να ανυψώσουμε ένα φράχτη. Κάθε πτυχή της παραπάνω λογικής είναι ξεκάθαρα λανθασμένη – δεν χρειάζεται εδώ να εξηγήσουμε το γιατί αφού έχει γραφτεί πολλές φορές στις μελετές ειδικών ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.


Για το τελευταίο σημείο όμως και συγκεκριμένα τον φράκτη πρέπει να πούμε κάτι. Ότι δηλαδή, τα τελευταία είκοσι χρόνια ελληνικής μεταναστευτικής πολιτικής, όπου ειδικά η παράτυπη μετανάστευση έχει αντιμετωπιστεί ως κατεξοχήν ζήτημα της αστυνομίας, υπάρχουν πολύ λίγα θετικά αποτελέσματα να επιδείξουμε. Άλλωστε, όσον αφορά την ανύψωση του φράχτη, μπορούμε να πάρουμε μαθήματα από αντίστοιχες εμπειρίες άλλων κρατών – όπως η περίπτωση των νοτίων συνόρων των ΗΠΑ- όπου δημοσιευμένες μελέτες κοινωνιολόγων αποδεικνύουν πως αν σε κάτι χρησίμευσε η στρατικοποίηση των συνόρων ήταν στο να καταστήσει το ανθρώπινο λαθρεμπόριο πολύ πιο επαγγελματική και εξελιγμένη επιχείρηση. Δεδόμενου, πως η ανάγκη για μετανάστευση, και από τις δύο πλευρές – τόσο των μεταναστών όσο και της εγχώριας οικονομίας-, παραμένει και εντείνεται, εξυπακούεται πως η πραγματικότητα αυτή θα υπερισχύσει πάνω από κάθε προσπάθεια καταστολής της. Αν χτιστεί φράχτης, θα χτιστεί σήραγγα κάτω απ’ αυτόν ή θα βρεθούν νέες διαδρομές προσπέλασης.


Οι πρακτικές στρατικοποίησης των συνόρων δεν αποτελούν τη λύση του προβλήματος. Αντίθετα τέτοιες πρακτικές επιτείνουν το πρόβλημα στην Ελλάδα, το ότι δηλαδή οι μετάναστες παραμένουν περισφιγμένοι, ιδίως μέσα στις πόλεις, χωρίς νόμιμο καθεστώς με ένα έντονο αίσθημα δυσφορίας που κάνει την θέση τους ακόμα πιο ευάλωτη και εκμεταλλεύσιμη. Από την άλλη, το αίσθημα δυσφορίας παρατηρείται και στον ντόπιο πληθυσμό ο οποίος αναζητεί και αυτός διεξόδους που εκδηλώνονται άσχημα με συμπεριφορές αδιαφορίας στην καλύτερη περίπτωση και έντονης εχθρότητας στην χειρότερη. Αυτή η καταστροφική κατάσταση θα μπορούσε να αποφευχθεί εάν η πολιτική αναζητούσε τρόπους για να ρυθμίσει και να νομιμοποιήσει τόσο την εισροή των μεταναστών όσο και την παραμονή τους αντί να προσπαθεί να την εξαλείψει. Στον καθημερινό λόγο, έτσι όπως αυτός αποτυπώνεται στα ΜΜΕ, αντικατοπτρίζεται επίσης η αναποφασιστικότητα και η αμηχανία της μεταναστευτικής πολιτικής. Ο κόσμος φαίνεται να αναγνωρίζει πως ένας φράχτης ενέχει μια κάποια βαρβαρότητα, από την άλλη το κλίμα της εχθρότητας είναι αποφασιστικό. Το μόνο στοιχείο ανθρωπιάς που μας έχει απομείνει είναι να βάλουμε στο φράχτη κισσό!

Πώς γίνεται αντιληπτή η δημοκρατία στην Λατινική Αμερική; Ενώ οι πολιτικές εξελίξεις στην περιοχή δεν μπορούν ενδεχομένως να γίνουν κατανοητές υπό ένα ενιαίο πρίσμα, οι χώρες της μοιράζονται μια πολιτική κληρονομιά όπου εναλλάσσονται ο αυταρχισμός και ο λαϊκισμός, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν μια σημαντική παράδοση στα κοινωνικά κινήματα. Μπορεί τα τελευταία χρόνια οι δικτατορίες να έχουν δώσει τη θέση τους σε λιγότερο ή περισότερο δημοκρατικές κυβερνήσεις, ωστόσο τα ερωτήματα που αφορούν τη φύση και τις μορφές της δημοκρατικής εκπροσώπησης παραμένουν επίκαιρα, και μαζί με αυτά ο ρόλος της Αριστεράς και των προοδευτικών κοινωνικών κινημάτων στην αναδιαμόρφωση του πολιτικού τοπίου.


Τα άρθρα σε αυτό το τεύχος μας προσφέρουν μια οπτική των σύγχρονων πολιτικών τάσεων στην περιοχή, οι οποίες κάποιες φορές ευθυγραμμίζονται με τις με τις διεθνείς εξελίξεις, ενώ άλλοτε προσαρμόζονται στις τοπικές πολιτικές ιδιαιτερότητες. Με τα ερωτήματα που θέτουν για μια σειρά θεμάτων, από τη συμμετοχική δημοκρατία και την τοπική αυτοδιοίκηση έως τον λαϊκισμό, αναδεικνύουν την εμφάνιση νέων μορφών της πολιτικής ως θεωρίας και πρακτικής στις χώρες της περιοχής. Βεβαίως, δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η ριζοσπαστική πολιτική αλλαγή είναι προ των πυλών. Πράγματι, όπως φαίνεται σε κάποια από τα άρθρα, όπως για παράδειγμα αυτό της Liliana De Riz για τους Κίρχνερ στην Αργεντινή, ή η συνέντευξη του Leopoldo Lopez για τις εκλογές στην Βενεζουέλα, σε πολλές περιπτώσεις η νέα εποχή είναι το προϊόν της ανακύκλωσης παλιών λαϊκιστικών συνταγών. Εκείνο που έχει σημασία εδώ ωστόσο, είναι ότι η επανάληψη των παλαιών μοντέλων, δεν περνά αναπάντητη καθώς τα κοινωνικά κινήματα που παρέμεναν μέχρι πρόσφατα αποκλεισμένα από την πολιτική επικαιρότητα, αντιδρούν αναπτύσσοντας ένα νέο πολιτικό λεξιλόγιο που δίνει έμφαση δικαιώματα και την τοπική διακυβέρνηση, ενώ η δημοκρατική Αριστερά κάνει την επιστροφή της ξεφεύγοντας από το δίπολο λαϊκισμού-απολυταρχισμού. Η τάση αυτή παρουσιάζεται εδώ κυρίως στις περιπτώσεις της Αργεντινής και της Βενεζουέλας, ανοίγει ωστόσο τη συζήτηση για τις ευρύτερες εξελίξεις στην περιοχή.

Ο Leopoldo López, πρώην δήμαρχος της πολής Τσακάο στην περιοχή του Καράκας, θεωρείται ο ηγέτης της αντιπολίτευσης στη Βενεζουέλα. Πρόεδρος του κινήματος Voluntad Popular (Λαϊκή Βούληση), έχει βρεθεί συχνά στο στόχαστρο των αρχών στη Βενεζουέλα για την πολιτική του δράση. Στην συνέντευξη που ακολουθεί αποτιμά τα αποτελέσματα των πρόσφατων κοινοβουλευτικών εκλογών και αναλύει τις προοπτικές των κινημάτων βάσης στην χώρα.


Ερώτηση: Ποια είναι η εκτίμησή σας για τις πρόσφατες εκλογές στη Βενεζουέλα;


Leopoldo López: Οι εκλογές αποτέλεσαν ένα πρώτο βήμα για την αλλαγή, αλλά ο δρόμος που έχουμε μπροστά μας είναι μια πρόκληση. Μια ισχυρή πλειοψηφία ψηφοφόρων της Βενεζουέλας ψήφισαν εναλλακτικούς υποψήφιους- και κατά της πολιτικής και των υποψηφίων του κυβερνώντος κόμματος, σε μια εκλογική αναμέτρηση με πολύ υψηλή συμμετοχή. Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα πλεονεκτήματα που είχε το επίσημο κόμμα PSUV – από τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και τη χρήση δημοσίου χρήματος μέχρι τον φόβο ότι οι ψήφοι κατά του κυρίαρχου καθεστώτος θα καταγραφούν και θα τιμωρηθούν- το αποτέλεσμα αυτό είναι πολύ σημαντικό. Το καθαρό συμπέρασμα είναι ότι οι κάτοικοι της Βενεζουέλας διψούν για νέες ιδέες και ένα καλύτερο μέλλον και αυτό θα έπρεπε να δώσει κουράγιο στους νέους ηγέτες που θέλουν να προωθήσουν ένα εναλλακτικό όραμα.


Τι πρόκειται λοιπόν να συμβεί; Βραχυπρόθεσμα, τα σημαντικά εμπόδια θα παραμείνουν. Το γεγονός ότι το PSUV ελέγχει ακόμη το 60% των εδρών, μολονότι κέρδισε μόνο το 48% των ψήφων, δείχνει πόσο φαλκιδευμένη είναι η δημοκρατία στη Βενεζουέλα. Ο πρόεδρος Τσάβες έχει υποσχεθεί ότι θα εξακολουθήσει να πιέζει με το πρόγραμμα του αυταρχικού ελέγχου- και θα πρέπει να περιμένουμε ότι θα επιχειρήσει να υποβαθμίσει το αποτέλεσμα και να περιθωριοποιήσει την ψήφο του λαού.


E: Ποιες κατά τη γνώμη σας είναι οι κύριες προτεραιότητες στο κοντινό μέλλον για όλους εκείνους που επιθυμούν να εργαστούν για ένα νέο πρότυπο κοινωνίας;


Leopoldo López: Με αυτές τις εκλογές, η Βενεζουέλα βρίσκεται τώρα σε κρίσιμο σημείο, παραπαίοντας μεταξύ δυο επιλογών: έναν αυταρχισμό κουβανέζικου είδους αναμεμιγμένου με οικονομική και κοινωνική εξαχρείωση ή ένα νέο δρόμο δημοκρατικής και οικονομικής ζωτικότητας. Εμείς που βρισκόμαστε στην πολιτική αντιπολίτευση πρέπει να δώσουμε νέους ηγέτες και νέες ιδέες για να κάνουμε το δεύτερο ενδεχόμενο πραγματικότητα. Μολονότι πολλοί Βενεζουελιανοί αποστρέφονται το παρόν, δεν έχουν συμφέρον να επιστρέψουν στο παρελθόν. Η ανισότητα, η φτώχεια και η διαφθορά είναι προβλήματα δεκαετιών και η εκλογή του Τσάβες το 1998 δεν ήταν παρά ένα σύμπτωμά τους. Για να κερδίσουν τις καρδιές και το νου των ψηφοφόρων, οι νέοι ηγέτες θα δείξουν πώς σχεδιάζουν να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις που έδωσε νωρίτερα ο Τσάβες, αλλά με τρόπο συμμετοχικό, δημοκρατικό και-πάνω από όλα-αποτελεσματικό. Η προσέγγισή μας για τις εκλογές του 2012 είναι ένας εξαίρετος τόπος για να ξεκινήσουμε τη διαδικασία του αυτοπροσδιορισμού μας σύμφωνα με το μέλλον και όχι με το παρελθόν. Τίποτα δεν φωνάζει τόσο ότι είναι ʺ παλιό και ελιτίστικοʺ όσο η παρασκηνιακή λήψη αποφάσεων. Και τίποτα δεν σηματοδοτεί τη ρήξη μας με το παρελθόν όσο μια ανοιχτή και διαφανής εκλογή για να επιλέξουμε τους εναλλακτικούς υποψήφιους που ανταγωνίζονται για κάθε σημαντικό πόστο, συμπεριλαμβανομένων των 24 κυβερνητών, των 335 δημάρχων και του νέου προέδρου της Βενεζουέλας.


E: Ποιος είναι ο ρόλος των κινημάτων της εκλογικής βάσης και των νέων στη διαμόρφωση ενός νέου οράματος για τη Βενεζουέλα;


Leopoldo López: Στις κοινότητες ανά τη χώρα υπάρχει κενό ηγεσίας την οποία έχουμε την ευκαιρία να καλύψουμε μέσω των οργανώσεων της βάσης. Ως ηγέτης του κινήματος Voluntad Popular, επισκέφθηκα εκατοντάδες κοινότητες σε όλη τη χώρα. Ποτέ δεν έχω ξαναδεί τόσο χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. Δεν πρόκειται για ιδεολογικό θέμα, αλλά για έμπρακτο συναίσθημα. Η υποδομή, οι θεσμοί και ο κοινωνικός ιστός της Βενεζουέλας επιδεινώνονται και οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι η κυβέρνηση Τσάβες είναι το πρόβλημα και όχι η λύση. Όταν μια παγκόσμια πετρελαϊκή δύναμη που δαπανά δεκάδες δισεκατομμύρια στο εξωτερικό δεν μπορεί να κρατήσει τα φώτα αναμένα στο εσωτερικό, οι άνθρωποι βγάζουν τα συμπεράσματά τους. Γι’ αυτό το μεγαλύτερο μέρος της προσπάθειας μας πρέπει να επικεντρωθεί στο να δώσουμε τη δυνατότητα σ’ αυτές τις κοινότητες να φέρουν την αλλαγή μόνες τους, μέσω οργάνωσης, εργαλείων διαχείρισης και ανάπτυξης της ηγεσίας.


E: Ποια θα μπορούσε να είναι η συμβολή της διεθνούς αλληλεγγύης στην προσπάθειά σας;


Leopoldo López: Η δέσμευση της διεθνούς κοινότητας είναι καίρια. Τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν δέχονται πρόθυμα την αλλαγή και η Βενεζουέλα δεν αποτελεί εξαίρεση. Η τράπουλα θα παραμείνει σημαδεμένη εναντίον μας κατά πολλούς τρόπους- από τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης, τον έλεγχο του δικαστικού σώματος, τη χειραγώγηση των εκλογικών κανόνων και τον εκφοβισμό των διαφωνούντων. Οι διεθνείς οργανισμοί πρέπει να έχουν τη βούληση να αναδείξουν και να καταδικάσουν τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Ένα παράδειγμα είναι το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο οποίο θα έρθει σύντομα μια υπόθεση που αφορά μια από τις πλέον κατάφωρες περιπτώσεις κατάχρησης εξουσίας από τον κ. Τσάβες: ο παράνομος αποκλεισμός εκατοντάδων ηγετών της αντιπολίτευσης από καίριες πολιτικές εκλογές που επρόκειτο να κερδίσουν. Η απόφαση του Διαμερικανικού Δικαστηρίου γι’ αυτή την πρακτική μπορεί να αποτελέσει μείζον και σημαντικό προηγούμενο όχι μόνο για τη Βενεζουέλα αλλά γενικότερα για την Αμερική. Θα βοηθήσει για να διασφαλιστεί ότι το 2012 οι ψηφοφόροι θα έχουν τις επιλογές ηγεσίας που τους αξίζουν. Αυτό είναι μόνο ένα παράδειγμα για το πώς οι πολυμερείς διεθνείς οργανισμοί μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της κυριαρχίας του νόμου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Πριν από εικοσιπέντε χρόνια, με την επιστροφή της χώρας στη δημοκρατία, η “τοπική ατζέντα” είχε έξι βασικά χαρακτηριστικά: α) ήταν περιθωριακή στην πολιτική ατζέντα, β) ήταν “φτωχική”, περιορισμένη σε θέματα παροχής υπηρεσιών, συγκέντρωσης χρημάτων και υποδομών, γ) αποτελούσε μονοπώλιο ʺειδικώνʺ, εντός των πολιτικών κομμάτων, κυρίως από τον κόσμο της διοίκησης, δ) αναφερόταν σε εκτιμήσεις που δεν βασίζονταν σε πραγματικά γεγονότα, ε) ήταν μάλλον ομοιογενής, ακόμη και σε πολύ διαφορετικούς δήμους, όπου η τοπική διαχείριση δεν συγκρινόταν με το διεθνές επίπεδο και, ευκαιριακά, με το εθνικό επίπεδο. Παράλληλα, οι εθνικές και περιφερειακές υποψηφιότητες προκαλούσαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον στους ψηφοφόρους από τις προτάσεις για τοπικούς υποψήφιους.


Σήμερα, η τοπική ατζέντα παρουσιάζεται σε διαφορετικό σχήμα: α) είναι όλο και πιο σημαντική στο γενικό πολιτικό πλαίσιο, β) έχει να κάνει με μια ʺευρεία ατζένταʺ που συνδυάζει θέματα οικονομίας, κοινωνίας, περιβάλλοντος, εκπαίδευσης, υγείας, ασφάλειας, πολεοδομίας, ακόμη και μάρκετινγκ, γ) έχει τραβήξει πολύ περισσότερο την ακαδημαϊκή προσοχή, με αποτέλεσμα τη δημοσίευση πληθώρας σχετικών κειμένων, τα οποία ανοίγουν μια πραγματική ευκαιρία, δ) μια από τις λίγες συμπτώσεις που αντέχουν στο χρόνο είναι ότι γνωρίζουμε πολύ λίγα για τις τοπικές κυβερνήσεις σε σύγκριση με αυτά που θα έπρεπε να γνωρίζουμε, ε) η τοπική ατζέντα ξεδιπλώνεται σε 4 πολύ διαφορετικά επίπεδα: μια μητροπολιτική ατζέντα για περίπου 13 μεγάλα αστικά κέντρα, μια για πόλεις μεσαίου μεγέθους μεταξύ 50.000 και 250.000 κατοίκων, μια τρίτη για μικρότερες πόλεις ( από 5.000 έως 50.000) και μια τέταρτη ατζέντα για δημογραφικά ευάλωτες τοποθεσίες (λιγότερο των 5.000) , στ) υπό το φως σημαντικών τοπικών εμπειριών σε παγκόσμιο (Βαρκελώνη, Βερολίνο κλπ), περιφερειακό (Μεντεγίν, Κουριτίμπα κλπ) και εθνικό επίπεδο (υπάρχουν ήδη μερικές περιπτώσεις για ανάλυση). Κατά την άποψη των ακαδημαϊκών, οι συγκρίσεις ανάμεσα στους τοπικούς χώρους αυξάνονται, μολονότι δεν πραγματοποιούνται πάντα με τις αντίστοιχες προφυλάξεις.


Κατά τον ίδιο τρόπο, σε πολιτικό και εκλογικό επίπεδο, οι τοπικές υποψηφιότητες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία, πετυχαίνοντας σε πολλές περιπτώσεις μια ψήφο που διαφοροποιείται από τις εθνικές και/ή περφερειακές εκλογικές προτιμήσεις. Σε πολλές περιπτώσεις, η κατεύθυνση δεν δίνεται πλέον από την κορυφή, όπως γινόταν παραδοσιακά.


Αντιμέτωποι με μια ʺσυμβολικήʺ διάταξη, που έχει μεταβληθεί σημαντικά, προσεκτικοί απέναντι στις προσπάθειες επανεκτίμησης του πολιτικού χώρου εγγύτητας, σε εγρήγορση σε σχέση με το είδος της δημοφιλίας που προσελκύει πολιτικούς επιστήμονες, οικονομολόγους και πολεοδόμους, οι οποίοι εκφράζουν τις σκέψεις τους και εισάγουν στο παιχνίδι νέες αντιλήψεις και κατηγορίες και, τέλος, στο πλαίσιο της εμφάνισης νέων συζητήσεων και της ανακύκλωσης παλιών, που έχουν σχεδόν ξεχαστεί (όπως εκείνη για την αυτονομία)- μπορούμε πραγματικά να αναρωτηθούμε τι έχει αντικειμενικά αλλάξει στην αντίληψή μας για την τοπική κυβέρνηση.


Κατ’ αρχήν, μπορούμε να σημειώσουμε μια λίστα 5 μεγάλων μετασχηματισμών από τους οποίους μπορούμε να αντλήσουμε μερικά συμπεράσματα : α) την συνταγματική διάταξη (1984) για δημοτική αυτονομία- πιθανώς την πιο αξιόλογη, καθυστερημένη, δημοτική παράδοση στην Αργεντινή- και την ανακάλυψη 16 χρόνια αργότερα ότι 4 περιφέρειες δεν έχουν κάνει ακόμη τις αναγκαίες τροποποιήσεις στα συντάγματά τους, ότι καμιά από τις 23 περιφέρειες δεν ενεργοποίησε το νόμο που θα έκανε λειτουργική την αυτονομία και ότι σε πολλές περιφέρειες ούτε ο αυτόματος φόρος τον οποίον μοιράζονται η εθνική και η τοπική κυβέρνηση είναι εγγυημένος, β) η δεύτερη μεγάλη μεταμόρφωση σε αυτά τα 25 χρόνια, είναι ότι μέχρι την προώθηση της ʺαποκέντρωσης με όλα τα μέσα ʺ της δεκαετίας του 1990, οι τοπικές αργεντίνικες κυβερνήσεις είχαν περιοριστεί σε μια απλή διοικητική μονάδα και συνυπήρχαν με επαρχιακές κυβερνήσεις με ιδίου τύπου διαχείριση. Σήμερα, αντίθετα, η περιφερειακή επαρχιακή κυβέρνηση έχει (τουλάχιστον) διπλασιάσει την εξουσία παρέμβασής της εδαφικά, γ) η τρίτη μεταμόρφωση αυτής της περιόδου είναι ότι οι τοπικές αργεντίνικες κυβερνήσεις έχουν επεκτείνει τις πολιτικές ατζέντες τους, όχι κατόπιν συστάσεων των πολιτικών αναλυτών, ούτε επειδή υπήρχε ένα συγκεκριμένο πολιτικό σχέδιο, ούτε λόγω κάποιας πολιτικής ρύθμισης, αλλά ως αποτέλεσμα της αποτυχημένης ατζέντας της ʺαποσυναρμολογημένης δημόσιας υπηρεσίαςʺ. Η διαδικασία των αυξανόμενων τοπικών εξουσιών τη δεκαετίας του 1990- και σ’ αυτόν τον αιώνα- δεν είναι κανονικοποιημένη και ενέχει τεράστια νομικά προβλήματα. Οι δήμαρχοι αποκτούν πολιτικά καθήκοντα που, σε γενικές γραμμές, δεν είναι προετοιμασμένοι να χειριστούν και η –κατά κάποιο τρόπο αφελής- προοπτική της ʺ διακυβέρνησης στη γειτονιά σαςʺ μπορεί να μεταβληθεί σε πραγματικό μπούμερανγκ εάν δεν γίνουν σοβαρές σκέψεις για την ενδυνάμωση της τοπικής διαχείρισης, δ) η τέταρτη διαφορά είναι η πολιτική εξέλιξη του τοπικού λόγου και η αυξανόμενη ρήξη ανάμεσα στις τοπικές πολιτικές χαρτογραφήσεις- που δεν αποτελούν πλέον μόνο μια σκέψη για τις εθνικές ή τοπικές πολιτικές διαδικασίες, ε) και πέμπτον, μια συνέχεια που ενσωματώνει τη διαφορά σε σχέση με άλλα επίπεδα κυβέρνησης και που πολύ συχνά παραβλέπει το γεγονός πως πρέπει να εδραιώσει τη νομιμότητα των τοπικών κυβερνήσεων: την υποχρεωτική δημοσιονομική ευρωστία που αποτελεί το κύριο εμπόδιο για την πρόσβαση των τοπικών κυβερνήσεων στην πίστωση και έχει οδηγήσει σε μαζικές αθετήσεις πληρωμών.


Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι ενώ οι τοπικοί αξιωματούχοι έχουν αναπτύξει ικανότητες για να βρίσκουν απαντήσεις στα πολλαπλά αιτήματα των πολιτών, πάντα με σπάνιους πόρους και κάτω από διάφορα διαχειριστικά πρότυπα (μερικά πιο ʺκρατικιστικάʺ, άλλα περισσότερο υπέρ του ιδιωτικού τομέα και άλλα που επικεντρώνονται στον ρόλο των ηγεσιών), σήμερα η ικανότητά τους να χειρίζονται τα πράγματα έχει κορεστεί.


Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την κατάσταση αξίζει να ερευνήσουμε τους κινδύνους που ενέχει η ενθάρρυνση της αύξησης των τοπικών εξουσιών που είναι πολύ πιο περίπλοκες (όπως η προώθηση της ανάπτυξης), σε μια εποχή όπου οι τοπικοί παίκτες υπερφορολογούνται, όταν τους λείπουν οι κατάλληλες δομές χρηματοδότησης και όταν οι επαγγελματικές ικανότητές τους διαχείρισης είναι περιορισμένες στο πλαίσιο μιας πολύ πιο περίπλοκης πραγματικότητας.


Μια μέση τοπική κυβέρνηση μιας φτωχής περιοχής ( ας πάρουμε το παράδειγμα της Ciudad de Goya –Corrientes) διαχειρίζεται έναν προϋπολογισμό 60 εκατομμυρίων πέσος (5 εκατομμύρια το μήνα) για έναν πληθυσμό 90.000 κατοίκων, που αντιστοιχεί σε 55 δολάρια ανά κάτοικο το μήνα. Συνολικά, ένα ποσό που ισοδυναμεί με ένα εισιτήριο για έναν ʺδημοφιλήʺ ποδοσφαιρικό αγώνα. Ο Δήμαρχος πρέπει να τα βγάλει πέρα 30 μέρες κάθε μήνα σε σχέση με: φωτισμό, σκούπισμα, καθάρισμα, υγεία, διατήρηση νεκροταφείων, έργα υποδομής, έκδοση αδειών κλπ. Θα μπορούσαμε να ζητήσουμε από αυτόν τον κύριο (σε έναν πληθυσμό όπου πάνω από 20% του πληθυσμού είναι άστεγοι και 50% είναι φτωχοί) να αφαιρέσει φορολογικούς πόρους από άλλους τομείς για την ʺπροώθηση της ανάπτυξηςʺ. Η κατάσταση δεν είναι πολύ διαφορετική στις πιο πλούσιες περιοχές της χώρας. Στην Humid Pampa η ʺαναλογίαʺ αυτή αλλάζει και ο τοπικός προϋπολογισμός φτάνει τα 120 δολάρια κατά κεφαλή/μήνα με τα κόστη διαχείρισης να είναι περίπου 30% πάνω από το μέσο όρο.


Δεν λαμβάνουμε υπόψη τις πραγματικά εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως τους ʺπλούσιουςʺ δήμους που εισπράττουν δικαιώματα. Επιπλέον, εκτός από τις υγρές περιοχές της πάμπας, οι τοπικές κυβερνήσεις μπορούν να συγκεντρώνουν από τα ίδια τους τα μέσα λιγότερο από ένα τρίτο του προϋπολογισμού τους (ο αριθμός αυτός ανέρχεται σε 40-50% στις υγρές περιοχές της πάμπας) και υπόκεινται επομένως σε εξωτερικό έλεγχο των οικονομικών τους.


Η έμφαση στη “νέα πολιτική κεντρικότητα” των τοπικών κυβερνήσεων, χωρίς την ανάπτυξη των εργαλείων που μπορούν να διευκολύνουν αυτή την υλοποίηση, γεννά νέα παράγωγα.Υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερα που αναδύονται ήδη: α) η αυξανόμενη οικοδόμηση ενός νέου τοπικού φορολογικού πλαισίου αμφίβολης νομιμότητας, β) η αυξανόμενη πίεση από τα πιο δυναμικά μέρη της κοινωνίας των πολιτών για ʺ μεγαλύτερη εξουσία στις τοπικές κυβερνήσειςʺ (των οποίων τις αποφάσεις θα μπορούν να επηρεάσουν), γ) η εμφάνιση ασαφών δικτύων διαχείρισης, που διοικούνται από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και βασίζονται στις τοπικές υπηρεσίες (γραφεία απασχόλησης, υπηρεσίες ανάπτυξης), ως παράδειγμα μιας ανολοκλήρωτης διαδικασίας διακυβέρνησης, δ) οι ενδείξεις σχετικά με την έλλειψη ομοσπονδιακού πλαισίου για μια πολιτική τοπικής κυβέρνησης ( με εμβληματική περίπτωση το θέμα της χρηματοδότησης).


Είναι βασικό ωστόσο να προσεγγίσουμε τον τοπικό χώρο ως σφαίρα αναδόμησης της πολιτικής νομιμότητας. Στον τοπικό τομέα παίζεται ένα καθημερινό παιχνίδι έντασης μεταξύ, από τη μια πλευρά, της οικοδόμησης μιας κοινωνίας αλληλεγύης με μια ανταγωνιστική οικονομία και, από την άλλη πλευρά, μιας απείθαρχης κοινωνίας που ελέγχεται από τους ανθρώπους της αγοράς. Είναι σημαντικό, από αυτή την άποψη, να αναδομήσουμε την προοπτική όπου η προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης και μιας καλύτερης ποιότητας ζωής θεωρούνται ως αποτέλεσμα της πολιτικής βούλησης των πολιτών.


Το πραγματικό έργο που έχει να αντιμετωπίσει μια κοινωνικά προοδευτική κυβέρνηση είναι να ανοίξει την τοπική ατζέντα με σοβαρά κριτήρια και να ενθαρρύνει την ενίσχυση του τομέα τοπικής αυτοδιοίκησης, όχι ως φετίχ, αλλά ως τρόπο διασφάλισης μιας χωροταξικής κατανομής εξουσίας, μιας καλύτερης ποιότητας ζωής και γεωγραφικής ισοτιμίας.



[Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στα Ισπανικά στον ιστότοπο: Escenarios alternativos]

Στο παρακάτω κείμενο, που γράφτηκε λίγο καιρό πριν το θάνατο του Νέστορ Κίρχνερ, η Liliana de Riz αναλύει την πολιτική του ζεύγους που τα τελευταία χρόνια εναλασσόταν στην εξουσία. Με εργαλεία τον κρατικισμό, τον αυταρχισμό και τον εθνικισμό κατά το πρότυπο του Περόν αλλά και του Μένεμ, οι Κίρχνερ επιδιώκουν να διαιωνίσουν την παραμονή τους στην εξουσία, προτάσσοντας ένα μοντέλο που, πιστό στο δίπολο “λαού-αντιλαού” υπονομεύει τη δημοκρατική αντιπαράθεση.


H αργή αναδιάρθρωση του ριζοσπαστισμού και η δυσκολία δημιουργίας κυβερνητικών συνασπισμών, βασισμένων σε κατευθύνσεις δημόσιας πολιτικής που προσφέρουν στο εκλογικό σώμα σαφείς και αντικρουόμενες επιλογές, στιγματίζουν το πολιτικό μας σύστημα. Οι εκλογικοί συνασπισμοί εμφανίστηκαν ανίσχυροι την εποχή της πραγματικής διακυβέρνησης και οι πειραματισμοί στις διασταυρώσεις αποτέλεσαν επιταγές και όχι συμμαχίες.


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι αυτές οι ατέλειες συμβάλλουν στην αναβίωση του λαϊκισμού στον κλασικό συνδυασμό του, αυτόν του κρατικισμού, του εθνικισμού και του αυταρχισμού, που διέκρινε τον περονισμό στη χρυσή εποχή του.


Ο κιρχνερισμός επιδιώκει να κατακερματίσει πάλι τον πολιτικό χάρτη της χώρας δημιουργώντας δυο ανταγωνιστικούς πόλους, τον “λαό” και τον “αντι-λαό”, προκειμένου να κτίσει την εικόνα του αντικιρχνερισμού με τον ίδιο τρόπο που ο περονισμός έκτισε τον αντιπερονισμό, όπως δείχνει ο Luis Alberto Romero στο κείμενό του “Η απελευθέρωση έφερε ένα νέο Περονισμό”. Εκείνοι που διαφωνούν με την πολιτική τους δυσκολεύονται να μην γίνουν αντι-κιρχνεριστές, παρά το γεγονός ότι ένα μέρος αυτής της πολιτικής θα μπορούσε να αποτιμηθεί θετικά.


Το προεδρικό ζεύγος αποκαλύπτει ότι οι Κίρχνερ είναι καλοί οπαδοί του Περόν.


Εκείνοι που δεν δέχονται μια ιδεολογία που βιώνει τη διαμάχη ως πόλεμο, που αντιπαρατίθεται στο ʺλαόʺ με ʺεπιχειρήσειςʺ που γίνονται μονοπώλια, ολιγαρχίες ή αντιπολιτευόμενος τύπος, χαρακτηρίζονται ως ʺχρεοκοπημένοιʺ. Στο παρελθόν τους αποκαλούσαν αποβράσματα. Αλλά η αναφορά στον Περόν δεν αρκεί πια για τη νομιμοποίηση του τρόπου άσκησης εξουσίας.


Το προεδρικό ζεύγος κτίζει μια ειδική σχέση ανάμεσα στο ακαδημαϊκό και το πολιτικό πεδίο και με αυτό το σκοπό τείνει χείρα βοηθείας στην ερμηνεία που ο Ernesto Laclau δίνει στον λαϊκισμό προκειμένου να αιτιολογήσει στο πεδίο του ιδεολογικού λόγου μια εταιρία κατασκευής προσωπικής εξουσίας. Ο “λαϊκίστικος αγώνας” είναι η βάση μιας πολιτικής όπου ο ηγέτης δίνει νόημα στην κενή έννοια του λαού και ηγείται της οικοδόμησης της λαϊκής ταυτότητας. Ένας παλιός τρόπος διαμόρφωσης πολιτικής επανεμφανίζεται, υπό το κάλυμμα πνευματικών διαπιστευτηρίων που την επικυρώνουν για να ασκήσει μια δημοκρατία όπου το πιο σημαντικό πράγμα είναι η εκλογή των ηγετών και η αρχή της πλειοψηφίας.


Από τη στιγμή που εκλέγεται, ο ηγέτης ʺεξουσιοδοτείταιʺ να οδηγήσει το λαό του στη γη της επαγγελίας.


Η πύρινη ρητορική του προέδρου και της συζύγου του, επικεντρωμένη στο ιδεολογικό περιεχόμενο ενός σχεδίου για τη χώρα, δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένες προτάσεις για αλλαγή. Δεν αποτελεί έκπληξη λοιπόν ότι δεν υπάρχουν δημόσιες συζητήσεις για το ʺμοντέλοʺ που προωθεί η προεδρία.


Ζούμε σε ένα κλίμα μισαλλοδοξίας όπου μια εποικοδομητική αντιπολίτευση δεν έχει θέση, τα συναισθήματα προέχουν και τα επιχειρήματα σπανίζουν.


Η κατακερματισμένη αντιπολίτευση είναι πρωτίστως αντιδραστική εναντίον των πρωτοβουλιών μιας κυβέρνησης που ασκεί ακούραστα τη φόρμουλα της ʺαπόφασης, του μυστικού και της έκπληξηςʺ που πρώτος ο Μένεμ εισήγαγε, και η οποία την καθιστά πιο κατάλληλη για να ηγηθεί ενός στρατού παρά να κυβερνήσει μια κοινωνία. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης κατέχουν καίρια θέση, προκειμένου να δώσουν φωνή σε εκείνους που δεν εκπροσωπούνται από τις πράξεις αυτής της κυβέρνησης που αυτοπροσδιορίζεται ως εθνική και λαϊκή.


Υπό τη μορφή διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, οι Κίρχνερ επιδιώκουν να τα ελέγξουν, με την πεποίθηση ότι η μοναδική πραγματικότητα είναι εκείνη που κτίζει η κυβέρνηση με γεγονότα που τα χειρίζεται το Εθνικό Ινστιτούτο Στατιστικών και Απογραφών της Αργεντινής (INDEC),[1], χωρίς επανόρθωση, καθώς η καλύτερη στρατηγική για τη χρήση τους δεν είναι η καταστροφή των μέσων ενημέρωσης αλλά η πειθώ και η ηθική εξουσία.


Δεν είναι η ανάγκη προώθησης της ισοτιμίας, της συμμετοχής και της προστασίας σε ό, τι αφορά τις φτωχότερες κοινωνίες που διακρίνει την κυβέρνηση Κίρχνερ από τις κυβερνήσεις με σοσιαλδημοκρατικό προσανατολισμό.


Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η αυταρχική οδός μέσω της οποίας αυτή η κυβέρνηση θέλει να θεμελιώσει την κοινωνική πρόοδο.


Μια οδός που δεν είναι ούτε δημοκρατική ούτε προοδευτική, που επιδιώκει τη διαιώνιση της εξουσίας εκείνων που την ενσαρκώνουν, που μεταχειρίζεται διάφορους ανθρώπους σαν να είναι τίποτα και που επανορθώνει χωρίς να αναμορφώνει, υποθηκεύοντας έτσι το μέλλον.


Η Αργεντινή αυτού του αιώνα είναι πολύ διαφορετική από εκείνη του μέσου του περασμένου αιώνα. Η κρίση επιλύθηκε χωρίς την παρέμβαση βίας, δεν υπήρξαν στρατιωτικά πραξικοπήματα ή παρενοχλήσεις ή φυλακή για τους αντιπάλους ή περιορισμοί στην ελευθερία έκφρασης.


Στις κυβερνήσεις Κίρχνερ, ωστόσο, η τάση για “σφίξιμο” εξελίσσεται όλο και περισσότερο σε μια μεθοδολογία για φίμωση των διαφωνούντων.


Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ως αιώνια επιστροφή στο σημείο εκκίνησης, αλλά ως φαύλος κύκλος στον οποίον τίποτα δεν είναι το ίδιο με εκείνο που έμεινε πίσω.


Ο λαϊκίστικος λόγος δεν κατέχει πλέον την συγκολλητική δύναμη που είχε στο παρελθόν. Οι αξίες του πλουραλισμού και η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν αποκτήσει βαθιές ρίζες σε αυτά τα χρόνια της δημοκρατίας.


Οι ηγεμονίες είναι πιο ευάλωτες, οι πολίτες εξαρτώνται λιγότερο από τους κυβερνήτες.


Η ασταθής δημοκρατία, μεταξύ μανίας και λογικής, κατά τον τίτλο ενός θαρραλέου βιβλίου του Natalio Botana, επιβιώνει ως μέρος μιας παράδοσης που ο κιρχνερισμός αναβιώνει με το κόστος της αμφισβήτησής του. Η αργεντίνικη κοινωνία είναι ήδη αρκετά ώριμη ώστε να βλέπει την πολιτική ως σύγκρουση σε επίπεδο αξιών και συμφερόντων και να μην υποχωρεί σε μια προσφορά που, σε αντάλλαγμα, τη μεταμορφώνει σε σύγκρουση συμφερόντων και ρουσφετολογικών σχέσεων.



[Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στα Ισπανικά στον ιστότοπο: Escenarios alternativos]


Σημείωση

[1] Τα στοιχεία που το INDEC δημοσιεύει αποτελούν συχνά αντικείμενο κριτικής, ακόμα και από τους υπαλλήλους του, οι οποίοι διαμαρτύρονται για την καταστρατήγηση της αυτονομίας του από το καθεστώς των Κίρχνερ.


Αναφορά

- Natalio Botana, Analia Roffo. 2002. La Republica Vacilante: Entre La Furia y La Razon: Conversaciones Con Analia Roffo. [Η Διστακτική Δημοκρατία: Ανάμεσα στην Μανία και την Λογική. Συζητήσεις με την Analia Roffo]. Taurus.

Στο τέλος του 19ου αιώνα, το κράτος της Αργεντινής είχε να αντιμετωπίσει ένα εξαιρετικά περίπλοκο έργο: να δημιουργήσει τους πολίτες της Αργεντινής. Βασικό εργαλείο του ήταν το σχολείο και η επιτυχία του αποτέλεσε ένα από τα πιο συγκλονιστικά επιτεύγματα που είχε να επιδείξει η Αργεντινή τον πρώτο αιώνα της. Εκατό χρόνια αργότερα, το σχολείο έχει να αντιμετωπίσει μια παρόμοια πρόκληση: να δημιουργήσει τους πολίτες της Αργεντινής. Σήμερα, όμως, σε αντίθεση με την κατάσταση που επικρατούσε εκατό χρόνια πριν, θα πρέπει να εκτελέσει αυτό το έργο στο πλαίσιο μιας εξαθλιωμένης και κατακερματισμένης κοινωνίας, με την αδύναμη υποστήριξη του σύγχρονου κράτους που είναι φτωχό σε ιδέες και εσωτερικά σκουληκοφαγωμένο.


Από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, η εκπαίδευση ήταν μια από τις προτεραιότητες του κράτους. Επρόκειτο για ένα κράτος υπό κατασκευή, που ηγείτο μιας κοινωνίας η οποία είχε διαμορφωθεί από την αναβίωση μαζικών μεταναστευτικών ροών. Οι πολιτικοί ηγέτες του έπρεπε να προχωρήσουν σε μια διαδικασία “κοινωνικής μηχανικής”, να προωθήσουν χωρίς μεγάλες αντιθέσεις ένα σχέδιο δημιουργίας εθνικής συνείδησης, στο οποίο η εκπαίδευση έπαιζε βασικό ρόλο.

(…)


Ποια όμως ήταν τα καθήκοντα που το κράτος ανέθεσε στην παιδεία; Τα βασικά είναι γνωστά: η εκπαίδευση ήταν υποχρεωτική, δωρεάν, κοινή και κοσμική. Το κράτος προσπαθούσε να προσφέρει σε όλα τα παιδιά τις ίδιες ευκαιρίες. (…) Το εκπαιδευτικό σύστημα, όμως, είχε ακόμη μια λειτουργία: τη δημιουργία των Αργεντίνων. Οι Αργεντίνοι δεν θα είχαν γεννηθεί το 1810 ούτε θα είχαν γίνει Αργεντινοί αυθόρμητα εάν δεν υπήρχε το έργο του κρατικού παιδαγωγού. Μέχρι το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η διαδικασία της δημιουργίας εθνικής συνείδησης είχε περιοριστεί στην ενσωμάτωση στη νοερή εικόνα της τοπικιστικής κοινότητας των portenos (ανθρώπων από το Μπουένος Άϊρες), saltenos (ανθρώπων από τη Salta) ή cuyanos (ανθρώπων από το Cuyo). Από τότε, όμως, η διαδικασία έγινε πιο περίπλοκη και διευρυμένη, με την άφιξη μεταναστευτικών μαζών από όλο τον κόσμο. (…)


Το σχέδιο του εθνικού σχολείου αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης, πιο περίπλοκης και αυθόρμητης διαδικασίας για την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας, που στη διαμόρφωσή της συνετέλεσε το εκπαιδευτικό σύστημα. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας ήταν μια κοινωνία που χαρακτηριζόταν από την ικανότητά της να ενσωματώνει και να εντάσσει ξένους μετανάστες. Σε μια πρώτη φάση, η Αργεντινή το πέτυχε, εξασφαλίζοντάς τους δουλειά και ευκαιρίες, επιτρέποντας την οικοδόμηση μιας δυναμικής, ευμετάβλητης και ανοιχτής κοινωνίας. Έχει συχνά επισημανθεί ότι η Αργεντινή ήταν μια χώρα των μεσαίων τάξεων, μια ιδιαιτερότητα στο ισπανο-αμερικανικό πλαίσιο. Η έννοια αυτή είναι ακριβής, όχι με στατικούς όρους αλλά ως αντίληψη μιας συμμετοχικής κοινωνίας όπου τα παιδιά ζούσαν συνήθως καλύτερα από τους γονείς τους. Η εκπαίδευση ήταν ένα από τα κύρια οχήματα κοινωνικής προόδου και το κράτος πρόσφερε σε όλους ένα εξαιρετικό εκπαιδευτικό σύστημα. Συγκρίνοντας τις συνθήκες του παρελθόντος με τη σύγχρονη Αργεντινή, διακρίνουμε αμέσως δυο αξιοσημείωτες διαφορές. Από την κοινωνική ένταξη και την ανοιχτή κοινωνία περάσαμε στην πόλωση και τη διαίρεση. Το κράτος απώλεσε την έννοια της καθοδήγησης και την εξουσία του, και δεν μπορεί ούτε ξέρει πώς να αλλάξει την παρούσα κατάσταση. Ακόμη κι αν αυτή η αλλαγή κυοφορήθηκε στον 20 αιώνα, η μεγάλη ρήξη συντελέστηκε στο μέσο της δεκαετίας του 1970.


(…)


Από το 1975 μέχρι σήμερα- με εξαίρεση την κυβέρνηση Αλφονσίν, που ήταν ουδέτερη σε σχέση με αυτό το θέμα- διαφορετικές πολιτικές, με διαφορετικές προθέσεις, κατέληξαν σε ένα κοινό αποτέλεσμα: να αφοπλίσουν το κράτος από τις υπηρεσίες του, τις πολιτικές του, την ηθική του, την νεωτεριστική του ικανοτητα. (…)


Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της δεκαετίας του 1990 επιδείνωσε την κρίση του δημόσιου σχολείου. Εμπεριείχε μια ριζική προσπάθεια για την αναδόμηση όλης της διδακτέας ύλης και των υπαρχουσών παιδαγωγικών μεθόδων που η αναγκαιότητά τους δεν ήταν προφανής και τα κόστη τους εξαιρετικά υψηλά. Αυτά τα μέτρα υποστηρίχθηκαν από μια θεσμική ανακατάταξη που κρίθηκε απαραίτητη για να αλλάξουν οι καθηγητές τις συνήθειές τους. Ίσως αυτή η πολιτική, σε άλλα πλαίσια, να είχε λειτουργήσει. Στην Αργεντινή της δεκαετίας του 1990, ωστόσο, οτιδήποτε λειτουργικό υπήρχε στο εκπαιδευτικό σύστημα καταστράφηκε, χωρίς να υπάρχουν τα μέσα να οικοδομηθεί κάτι καινούργιο. Αυτή ήταν η πιο ʺσημαντικήʺ συνεισφορά του κράτους στην κρίση του δημόσιου σχολείου τα τελευταία χρόνια… και από τότε το δημόσιο σχολείο θεωρήθηκε σχολείο των φτωχών. (…) Η αργεντίνικη κοινωνία χαρακτηρίζεται, την ίδια στιγμή, από τη διαμόρφωση ενός κόσμου φτώχειας, όπου η ιδέα της τακτικής απασχόλησης εξαφανίζεται, με ό, τι αυτό σημαίνει για την κοινωνική οργάνωση. Από την άλλη πλευρά, είναι ένας κόσμος όπου το ηθικό κράτος έχει αμυδρή παρουσία, μολονότι οι παράνομες δραστηριότητες ορισμένων εκ των παραγόντων του πολλαπλασιάζονται. Όπως λέει ο Javier Auyero, στη γκρίζα ζώνη που αναδύεται, η διαφοροποίηση ανάμεσα στους όρους νόμιμο και παράνομο έχει μικρή σημασία.


Παραδόξως σε ό, τι αφορά το σχολείο το κράτος αντιστάθηκε περισσότερο σε αυτή τη λαίλαπα. Μέχρι ενός βαθμού, διατήρησε τα ιδρύματά του, τους κανόνες του, το προσωπικό του, με ένα σχετικά υψηλό επίπεδο προσόντων και γραφειοκρατικής ηθικής. Στην πραγματικότητα, είναι ένα κράτος που βρίσκεται σε υποχώρηση και βασίζεται σήμερα στα σχολεία του για την ενσωμάτωση των φτωχών και στους δασκάλους του για να εφαρμόσουν πολιτικές ένταξης. Το κράτος έχει αναθέσει στο σχολείο άπειρα καθήκοντα: να φροντίζει για τη διατροφή και την υγεία των σπουδαστών και του προσωπικού, να επιλαμβάνεται των δύσκολων οικογενειακών καταστάσεων και, τέλος, να εκπαιδεύει.


[Αυτή είναι μία συντομευμένη έκδοση του άρθρου που δημοσιεύτηκε αρχικά στα Ισπανικά στον ιστοχώρο: Escenarios alternativos]


Αναφορές

– Auyero, Javier. 2007. Routine Politics and Violence in Argentina. The Gray Zone of State Power. (Συνήθης Πολιτική και Βία στην Αργεντινή. Η Γκρίζα Ζώνη της Κρατικής Εξουσίας.) Cambridge: Cambridge University Press.

Η εξέλιξη της υπόθεσης Wikileaks τραβά όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον παγκοσμίως. Το Wikileaks καθίσταται το πρωταρχικό σημαίνον μέσω του οποίου παλιές συζητήσεις αρθρώνονται εκ νέου και παλιοί αγώνες αναζωπυρώνονται: οι συζητήσεις για τις ελευθερίες στο Διαδίκτυο, για τα ψηφιακά δικαιώματα, τις πολιτικές χρήσεις των συνεργατικών εργαλείων, για τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων. Αυτή η ειδική έκδοση με τίτλο “Η πολιτική των Wiki” δημοσιεύθηκε αρχικά πριν από περίπου 2 χρόνια, αλλά η υπόθεση του Wikileaks της προσέδωσε νέα σημασία. Αποφασίσαμε να επανεξετάσουμε το θέμα αυτό με την προσθήκη νέων κειμένων που αποσκοπούν σε μια κριτική ανάλυση του φαινομένου Wikileaks. Το κύριο ερώτημα που θέτει το αφιέρωμα θα μπορούσε τώρα να είναι: “Υπάρχει κάτι το ‘wiki’, στo Wikileaks;”


Η υπόσχεση του Ίντερνετ για περισσότερη δημοκρατία έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό απραγματοποίητη. Είναι ακόμα αμφίβολο κατά πόσο η χρήση νέων συνεργατικών μέσων (wikis, ιστολόγια, φόρουμ, mailing lists, podcasting, βίντεο) μπορεί να μεταμορφώσει τους υπάρχοντες τρόπους άσκησης πολιτικής και αν οι αυξανόμενες προοπτικές για μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή μπορούν να οδηγήσουν στην δημιουργία ενεργών πολιτών. Είναι ίσως απαραίτητο να ξεκινήσουμε από το συγκεκριμένο: τα wiki politics (πολιτικές μέσα από πλατφόρμες συνεργασίας) είναι ένας όρος που περιλαμβάνει υπάρχουσες πρακτικές οι οποίες γεννούν άμεσα νέες δημοκρατικές μορφές. Παράγουν μία συγκεκριμένου τύπου πολιτική συμμετοχή –οριζόντια και ισότιμη– που βασίζεται στις αρχές της αποκέντρωσης και της ανοιχτής πρόσβασης. Το αφιέρωμα θα ερευνήσει τα ανοίγματα που υπόσχεται η έννοια των wiki politics για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη.

Καθώς καλούμαστε να σκεφθούμε κριτικά γύρω από το φαινόμενο wikileaks έχει ενδιαφέρον να επιχειρήσει κανείς την εναλλαγή και το συνδυασμό δυο διαφορετικών ερμηνευτικών πλαισίων προσέγγισής του. Μέσα από αυτά θα καταλήξουμε από διαφορετικές αφετηρίες και διαδρομές στο ερώτημα του τίτλου. Αν δηλαδή νοούνται διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.


Σε ένα πρώτο ερμηνευτικό πλαίσιο εντάσσουμε την κατανόηση του wikileaks στα συμφραζόμενα της τρέχουσας χρονικής περιόδου. Αυτή την εποχή, την τελευταία δεκαετία περισσότερο, η διαφάνεια στις κρατικές υποθέσεις απολαμβάνει ευρεία αποδοχή σαν στόχος και μέσο ικανό να θεραπεύει σωρεία παθογενειών του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου. Οι πολιτικές για τη διαφάνεια κρατών όπως οι ΗΠΑ του Obama, που σήμερα βέβαια αντιμετωπίζουν κάπως παράδοξα τις σκοτεινές πλευρές μιας άλλης διαφάνειας, δίνουν τον τόνο των καλών πρακτικών εφαρμογών σε παγκόσμιο επίπεδο. Σχεδόν παντού οι πολιτικές δυνάμεις, ανεξάρτητα από το αν κυβερνούν ή όχι, σε θέματα αρχών και εφαρμογών διαφάνειας γενικώς συμπολιτεύονται. Σε αυτό συμβάλουν και οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, που αποδίδουν ολοένα και μεγαλύτερη βαρύτητα στην ευρύτερη ατζέντα της διαφάνειας στις περιοδικές εκθέσεις αξιολόγησης και προόδου των κρατών μελών τους. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, με χαρακτηριστικότερη το sunlight foundation, πιέζουν για περισσότερη και ποιοτικά στοχευμένη διαφάνεια και εγκαινιάζουν το ένα project μετά το άλλο. Και φυσικά, οι εταιρίες του κλάδου της πληροφορικής και νέων τεχνολογιών επικοινωνίας ορκίζονται ότι αν οι κυβερνήσεις χρησιμοποιήσουν το τελευταίας καινοτομίας λογισμικό τους θα εντοπίζουν γεωχωρικά και θα αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά κάθε πιθανή εστία διαφθοράς και κακοδιαχείρισης.


Σε αυτό το πλαίσιο οι αποκαλύψεις του wikileaks εγγράφονται ως ενδιαφέρουσες νέες όψεις της διαφάνειας για την οποία μέχρι σήμερα μιλούσαν και καταλάβαιναν όλοι. Μιας άλλης διαφάνειας βίαιης, μη συναινετικής και απρόβλεπτης. Μιας διαφάνειας εκτός νομιμότητας και ταυτόχρονα βαθιά αντιφατικής καθόσον απολαμβάνει αξιοσημείωτη νομιμοποίηση στην εποχή που το δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει τι πράττουν οι εκπρόσωποί του έχει δυσθεώρητα εξυψωθεί. Μιας διαφάνειας που η συμβολική μορφή της διαδικτυακής της παρουσίασης είναι ακατέργαστη και σχεδόν ωμή με βάση τις προ wikileaks παραστάσεις.


Ίσως τελικά η πιο ενδιαφέρουσα όψη του φαινομένου wikileaks να είναι η πλέον αντιφατική και ανεξερεύνητη. Η κλίμακα και το ουσιαστικά ανεξέλεγκτο των αποκαλύψεων υπό άλλες συνθήκες ενδεχομένως να φανερώνουν τον δυνητικό δυισμό των κρατικών αντιδράσεων σε ανάλογα φαινόμενα. Από τη μια έχουμε την πραγματική αντίδραση της αμερικανικής κυβέρνησης που γνωρίσαμε. Μια αντίδραση σφοδρής επίθεσης στο wikileaks και στον ιδρυτή του που όμως έγινε από καθαρή θέση άμυνας, με άλλα λόγια παρακολουθούμε μια αμυντικογενή επίθεση. Από την άλλη όμως θα μπορούσαμε, θεωρητικά τουλάχιστον, να έχουμε μια εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση. Μια αντιμετώπιση επιθετικογενούς άμυνας θα λέγαμε. Σε αυτού του είδους την αντιμετώπιση, την διαρροή των τηλεγραφημάτων απλώς θα ακολουθούσε η ίδια κυβερνητική καθημερινότητα με ειλικρινείς απαντήσεις, διαψεύσεις, εξηγήσεις όπου χρειαζόταν, αλλά χωρίς την παραμικρή, μάταια όπως αποδείχθηκε, προσπάθεια παρεμπόδισης της κυκλοφορίας του υλικού. Αυτή η αντιμετώπιση προϋποθέτει τουλάχιστον δυο πράγματα. Πρώτον, τη σκληρή και επίπονη οριστική παραδοχή από μέρους των κυβερνήσεων ότι στη σημερινή εποχή τέτοιες “διαρροές” είναι απλά αναπότρεπτες. Η επόμενη φορά που θα συμβούν είναι απλά θέμα χρόνου και συγκυρίας. Δεύτερον, την με κάθε τρόπο προώθηση της ουσιαστικής συζήτησης για τη διαφάνεια και την ανοικτή διακυβέρνηση. Γιατί το αίτημα για ανοικτότητα και διαφάνεια δεν εντοπίζεται αποκλειστικά εκεί που συνήθως απαντάται όπως για παράδειγμα στη δημοσιοποίηση αποφάσεων, προϋπολογισμών, δαπανών και στην ελεύθερη διάθεση παντός είδους δημόσιων δεδομένων. Η ανοικτότητα είναι εξ’ ορισμού διάχυτο αίτημα. Αφορά σε βάθος τη φύση των σχέσεων εξουσίας, τη γνωσιακή και μαθησιακή διαδικασία, τους καθημερινούς τρόπους ζωής μας. Ασφαλώς οι συζητήσεις και οι δράσεις για τέτοιες μεταβολές υπερβαίνουν πολιτικά προγράμματα και κυβερνητικές θητείες. Έχει όμως θεμελιώδη σημασία να μην ξεχνιούνται.


Ένα δεύτερο ερμηνευτικό πλαίσιο θα λειτουργούσε κάπως αφαιρετικά προσπαθώντας να τοποθετήσει την κατανόηση του wikileaks λίγα χρόνια πριν, περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 90’ . Όταν ναι μεν κάπου υπήρχε το θέμα διαφάνεια, αλλά δεν έχει ακόμα συντεθεί ως καθολικό αίτημα στην ατζέντα. Όταν, ας τολμήσουμε να πούμε, δεν είχε γίνει ακόμα μόδα ο περί διαφάνειας λόγος και του συρμού οι αντίστοιχες δημόσιες και ιδιωτικές δικτυακές εφαρμογές που υποτίθεται θα ενσαρκώσουν αυτόματα τις υποσχέσεις της. Πως θα κατανοούσαμε τότε το wikileaks;


Είναι μάλλον περιττό να κάνουμε τα απαιτούμενα νοητικά άλματα για να επιχειρήσουμε να απαντήσουμε. Σίγουρα θα μιλούσαμε περισσότερο για νίκη της διεθνούς δημοσιογραφίας απέναντι στα κλειστά συστήματα εξουσίας και τις μυστικιστικές κυβερνήσεις. Σήμερα όμως, με τόσο λόγο για την ανοικτότητα κάτι τέτοιο είναι δύσκολο να γίνει. Όπως είναι φανερό, η εξουσία πλέον τάσσεται με το δικό της ρυθμό, πλην όμως έμπρακτα, υπέρ της διαφάνειας. Επομένως, υπό αυτό το πρίσμα, το ξέσπασμα των αποκαλύψεων του wikileaks ήρθε ως μάννα εξ ουρανού για τα διεθνή ειδησεογραφικά συγκροτήματα που αμελλητί έσπευσαν να συνεργαστούν με τον Assange, να επεξεργαστούν το υλικό, να συνθέσουν θέματα, ακόμα και να φιλοξενήσουν αυτόματα ενημερωμένα αυτούσια αντίγραφα του wikileaks.


Αυτό το απρόβλεπτο ξέσπασμα διαφάνειας ήταν απρόσμενο δώρο για τη διεθνή δημοσιογραφία που μαστίζεται από κρίση, βλέπει το διαμεσολαβητικό της ρόλο να απειλείται από πρωτοβουλίες ανοικτής διακυβέρνησης και δεν είχε δώσει επί της ουσίας δείγματα στρατηγικής για το ρόλο της στη νέα εποχή. Παρόλαυτα, η στάση της τέταρτης εξουσίας είναι βαθιά υποκριτική. Εφόσον τα ΜΜΕ ισχυρίζονται ότι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τι λένε κατ’ ιδίαν οι κυβερνώντες, γιατί τότε δεν αποκαλύπτουν το περιεχόμενο των ιδιωτικών συνομιλιών, των εγγράφων και των emails που ανταλλάσσουν οι δημοσιογράφοι με κυβερνητικά στελέχη. Υπάρχει πολύ τέτοιο υλικό που θα είχε το ίδιο αν όχι μεγαλύτερο ενδιαφέρον να γνωρίζουμε έστω και με κάποια χρονική απόσταση και τις ελάχιστες αναγκαίες διορθώσεις. Αν αυτό είναι για λόγους που όλοι φαντάζονται αδιανόητο τότε ας σκεφτούμε άλλα ερωτήματα. Πως η διαφάνεια και η ανοικτή διακυβέρνηση αφορούν στην οργάνωση και λειτουργία της τέταρτης εξουσίας; Ποια τα εμπόδια και τι είδους συμβιβασμοί χρειάζονται για να είναι δυνατή μια μετάβαση σε ένα ανοικτό σύστημα πολιτικής επικοινωνίας;


Επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα, υπάρχουν διαρροές στην εποχή της διαφάνειας και πως αυτές νοούνται; Καθόλου βέβαιο δεν είναι πως θα φθάσουμε σε εποχή πλήρους ριζοσπαστικής διαφάνειας. Οποιαδήποτε διαρροή εκλύει ενέργεια που είναι αφύσικο να επιστρέψει στην πηγή της. Αν είναι να φθάσουμε σε μια εποχή κάποιας πλήρους διαφάνειας αυτό που σήμερα εκλαμβάνουμε ως διαρροή ή θα εξαφανιστεί ή στο βαθμό που θα υπάρχει θα έχει εντελώς διαφορετικό νόημα και περιεχόμενο. Είναι πολύ πιθανόν το ίδιο να συμβεί και με την ίδια την έννοια της διαφάνειας καθώς επίσης και με τη συνακόλουθη έννοια της λογοδοσίας. Ωστόσο σήμερα, αυτή η ενέργεια που φέρει στο εσωτερικό της η πράξη και το αποτέλεσμα της διαρροής ή αν προτιμάτε της προνομιακής γνώσης ή ακόμα και της παντελούς άγνοιας πληροφοριών έχει ακόμα πολύ ισχυρούς λόγους να κυκλοφορεί στο πολιτικό σύστημα.

1. Ένα δώρο εξ ουρανού – Ο Χρόνος


Οι κυβερνήσεις ευδοκιμούν πάνω σε ιστορίες για το παρελθόν. Κυβερνούν το παρόν ακριβώς επειδή μπορούν, τώρα, να εκπροσωπήσουν τη μαζική εμπειρία του παρελθόντος: για τις σχέσεις εξουσίας, τους νόμους, τις κοινωνικές συμβάσεις. Είναι το πλησιέστερο πράγμα στον ολοκληρωτικό Εαυτό, στη φαντασίωση ενός πλήρους υποκειμένου. Μ’ αυτή την έννοια, το Wiki-leaks είναι δώρο εξ ουρανού για την προσωρινότητα των κυβερνήσεων. Το μέλλον πάντα εξαρτάται από το παρελθόν, οι μαζικές κυβερνητικές διαρροές μας υπενθυμίζουν το ότι βρισκόμαστε εκτός από τις επίσημες συμφωνίες και τις κρίσιμες αποφάσεις. Μέσω της δημοσιοποίησης των διαρροών μας δίνεται η ευκαιρία να δούμε ανοιχτά όλες τις σκευωρίες και τις μεθόδους που τις προκάλεσαν, καλούμαστε να τις δούμε με δέος, και μας κολακεύουν αν και όταν καταφέρουμε να τις αναπαράξουμε.



2. Αυτό είναι ένα κομμάτι μόνο – του Κώδικα


Συχνά καταφέρνουμε να δούμε ένα μέρος του κυβερνητικού κώδικα, αποθανόντα ή μη. Αν προσπαθήσετε να επισκεφτείτε το γραφείο κοινωνικής μέριμνας της περιοχής σας, το συμπέρασμα είναι το ίδιο. Η διαφάνεια δεν έχει να κάνει με τον ίδιο τον κώδικα, αλλά με μια πολύ συγκεκριμένη πτυχή του, ιδωμένο από μια ουδέτερη, αποστασιοποιημένη, ματιά: θα πρέπει να επιτρέπεται σε “όλους” να παίζουν με τα δεδομένα, να δημιουργούν την δική τους εκδοχή, να συνεισφέρουν στην ολοκληρωμένη διακυβέρνηση, στο κοινό σχέδιο. “Όλοι” είναι ελεύθεροι να δώσουν ζωή στο νεκρό κώδικα, να του προσθέσουν νέες λειτουργίες. Αλλά είναι τελικά ασήμαντο αν το μικρό κομμάτι του κώδικα που καταφέρνουμε να δούμε είναι νεκρό ή όχι καθώς μας δίνεται η ευκαιρία να ζούμε στο σύνολό του. Η κυβέρνηση, όπως και το wiki-leaks, έχει να κάνει με την οικονομία, τους νόμους, τις σχέσεις, την αισθητική, την τέχνη, είναι ένας ζωντανός κώδικας που μπορείς να παγώσεις για λίγο ένα κομμάτι του αλλά ζεις, ο ίδιος, τις επιπτώσεις της λειτουργίας του ως συνόλο.


3. Το Wiki-leaks ως σκηνικό – Χώρος


Αυτό που συμβαίνει είναι ένα παιχνίδι που για μια στιγμή μοιάζει καινούριο, μέχρι να ανακαλύψουμε ότι χρησιμοποιεί ακριβώς τις ίδιες παλιές μεθόδους: κατασκόπους, διαρροές, αποκαλύψεις, και ο κατάλογος δεν έχει τέλος. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, εκτός από το γεγονός ότι αυτές οι μέθοδοι αντιμετωπίζουν τα υποκείμενα τους με την ίδια πάντα απόσταση. Αναγνωρίζουμε τους βασικούς πρωταγωνιστές των διαρροών, μπορούμε να νιώσουμε πως μας αφορούν οι κινήσεις τους, να φανταστούμε τις ζωές τους, να κατανοήσουμε τα κίνητρά τους αλλά γνωρίζουμε ότι ποτέ δεν θα αποτελέσουν κομμάτι της δικής μας καθημερινότητας. Μπορεί να μας προκαλούν συγκινήσεις όλα αυτά τα υποκείμενα που εμφανίζονται ως πρωταγωνιστές στις διαρροές, αλλά μέσα απο μια κανονικότητα ποπ σταρ φυσιογνωμιών. Αυτή είναι μια αντανάκλαση του πως θα “έπρεπε” να βλέπουμε την ίδια την Εξουσία: τόσο κοντά, τόσο μακριά σε μια αναμενόμενη, ομαλή, μελωδική επανάληψη.


3+1. Το Wiki – leaks δεν έχει τίποτα το wiki


Το επιχείρημα μοιάζει προφανές, ή μήπως όχι; Ο όρος wiki έχει από μόνος του μια φορτισμένη, σχεδόν χειραγωγήσιμη, έννοια. Το Wiki έχει να κάνει με τη δημοκρατία, τη συμμετοχή, την καινοτομία… Η οικειοποίηση λέξεων όπως το wiki, από την δράση του Wiki – leaks, είναι κομμάτι όλων των προηγούμενων παρατηρήσεων του κειμένου. Εδώ το παιχνίδι της προσωρινότητας, του κώδικα και του χώρου εισχωρεί στο πεδίο της γλώσσας. Το Wiki-leaks μας ζητά να καταγράψουμε τις αποφάσεις του, να αναπαράξουμε τις ιστορίες του, να χρηματοδοτήσουμε τους στόχους του. Μπορεί αυτό και να είναι η διαδικασία του wiki τελικά. Θα το κάναμε ευχαρίστως.


Το “συμπέρασμα” παραμένει: Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή και ενσωμάτωσή μας στα δίκτυα της διακυβέρνησης και στα πληροφορικά της κανάλια.

1. Το Wikileaks αποτελεί την σκοτεινή πλευρά της φιλελεύθερης αντίληψης για την διαφάνεια


Το Wikileaks ενσαρκώνει την σκοτεινή πλευρά των εκστρατειών της επικυρωμένης από το κράτος διαφάνειας από το ίδρυμα Sunlight, τον Lawrence Lessig και τόσους άλλους. Οι σκοτεινές και οι επικυρωμένες σταυροφορίες διαφάνειας, εντούτοις, δεν είναι και τόσο ριζοσπαστικά διαφορετικές. Κατά κάποιο τρόπο, αμφότερες, έχουν σαν τελικό στόχο “να κάνουν την κυβέρνηση πιο διαφανή”, αν και οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι αναλαμβάνουν αυτό το έργο με την κρατικές ευλογίες και χρηματοδοτήσεις, ενώ το Wikileaks εναντιώνεται στο κράτος. Το Wikileaks εργάζεται ενάντια στη βούληση των κυβερνητικών στελεχών (όχι όλων φυσικά, μιας κι εξαρτάται από τη συνεργασία κάποιων που δρουν σαν βασικοί συνεργοί στις διαρροές), ενώ οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι λειτουργούν σε μια σχέση διαχειρίσημης έντασης με κυβερνητικά στελέχη, παραπονούμενοι συνεχώς ότι η κυβέρνηση τηρεί, κάποιες φορές, υποκριτική στάση στην υποστήριξή της διαφάνειας ή ότι δεν είναι προετοιμασμένη να φτάσει την υπόθεση ως το τέλος. Τα εγχειρήματα τύπου Sunlight που χαρτογραφούν που ξοδεύεται το κρατικό χρήμα ή που προσπαθούν να συσχετίσουν τo πώς ψηφίζουν τα μέλη του Αμερικανικού Κονγκρέσου με τις δωρεές που λαμβάνουν και το ποιους εκπροσώπους λόμπυ συναντούν παρασκηνιακά, μπορούν να θεωρηθούν ως συμπληρώματα του Wikileaks. Κατά κάποιον τρόπο, το Wikileaks απλά ενισχύει την επιτάχυνση της μηχανής της διαφάνειας.


2. Το Wikileaks ενσαρκώνει την αποθέωση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος


Οι διαμάχες γύρω από το Wikileaks σηματοδοτούν την εκτόξευση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος στη μαζική κατανάλωση. Το δράμα του Wikileaks φέρνει σε κοινή θέα όλες τις κρυμμένες πλευρές της, κατά τα άλλα, ομαλής λειτουργίας των ψηφιακών δικτύων. Με το Wikileaks, οι εξαιρέσεις αποκτούν αισθητική λειτουργία και γίνονται ο πυρήνας της ψηφιακής κινητικότητας. Οι επιθέσεις κατανεµηµένης άρνησης παροχής υπηρεσιών (DDoS) υπέρ (από τη λεγεώνα των Ανωνύμων) και κατά του Wikileaks (από δεξιούς χάκερς, υποστηριζόμενους ή δρώντας ανεξάρτητα από το Πεντάγωνο). Η άρνηση φιλοξενίας DNS στο Wikileaks. Η διάσπαρτη εξάπλωση εκατοντάδων καθρεπτών (mirrors) της ιστοσελίδας του Wikileaks σ’ όλο τον κόσμο. Οι πρόσφατες δημιουργίες μεταλλάξεων του Wikileaks που έχουν βαπτιστεί ως Brussels- , Balkans-, και βεβαίως πολλά άλλα μελλοντικά -leaks. Οι διαμάχες γύρω από κρυπτογραφήσεις, αποκρυπτογραφήσεις και τo δικαίωμα στην ανωνυμία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα αποκτά σάρκα και οστά μέσω της αισθητικοποίησης της κινητικότητας των δικτύων, με το Wikileaks να αποτελεί το βασικό αισθητικό σημαίνον σ’ αυτή τη διαδικασία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα που παράγεται από το Wikileaks μοιάζει, επίσης, να περιστρέφεται γύρω από ζητήματα συνδεσιμότητας και τις πιθανότητες αυτή να απαγορευτεί προσωρινά.


Το τηλεοπτικό θέαμα των διαρροών υποτίθεται ότι στοχεύει να αποκαλύψει την ενοχή: να δείξει με το δάχτυλο τα κυβερνητικά στελέχη που έσφαλαν (που καταχράστηκαν την εξουσία, που παρανόμησαν) και να σπρώξει προς την κατεύθυνση της απομάκρυνσής τους από τα δίκτυα της κυβέρνησης. Ως προς αυτό σκεφτείτε το Watergate σαν την παραδειγματική υπόθεση. Το Wikileaks αποκαλύπτει, αντίθετα, με κάπως αυτοαναφορικό τρόπο απλά ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να ελέγξει την πληροφορία, ούτε τα πληροφορικά κανάλια των πληροφοριών της. Στο Cablegate, δεν υπάρχει υπαιτιότητα, ούτε κατηγορούνται στελέχη για κατάχρηση εξουσίας ή παραβίαση του νόμου. Οι διαρροές αποκαλύπτουν ακριβώς αυτό: Ότι οι διαρροές δεν μπορούν να περιοριστούν, το ξεκάθαρο γεγονός ότι το κράτος δεν μπορεί πλέον να ελέγξει τις μεταλλάξεις του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος.


3. Το Wikileaks ανοίγει τον νεκρό πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης


Από την προοπτική της ηθικής του χακτιβισμού, το Wikileaks είναι ζωτικής σημασίας μιας και ανοίγει τον “πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης”. Ακόμη κι αν δεν είμαστε ενάντιοι σ’ αυτό, τι ακριβώς αποκαλύπτει αυτός ο πηγαίος κώδικας; Και τώρα που τον έχουμε, τι μπορούμε να βάλουμε αυτόν τον κώδικα να κάνει; Σχεδόν τίποτα: ο κώδικας είναι νεκρός. Ένας κώδικας που οργανώνει καθημερινές κυβερνητικές δραστηριότητες: συναντήσεις κυβερνητικών στελεχών με άλλα στελέχη, ή με πληροφοριοδότες–κλειδιά, ή με άλλους έμπιστους συνομιλητές, τις αξιολογήσεις όλων αυτών για όποια παγκόσμια κατάσταση αυτοί θεωρούν κρίσιμη, τις προτάσεις τους για δράσεις που είναι κυρίως εκτός θέματος και απραγματοποίητες. Το κράτος βασίζεται σε πορώδη κανάλια επικοινωνίας που είναι εκτός συγχρονισμού με την πραγαμτικότητα, σε άσχετους πληροφοριοδότες-κλειδιά, σε μεγαλομανή στελέχη που απολαμβάνουν γεωπολιτικές φιλοδοξίες σαν να βρίσκονταν ακόμα στον 19ο αιώνα.


Το Cablegate, όπως και τα ημερολόγια του Αφγανιστάν πριν από αυτό, γίνεται απλά μια αυτοαναφορική διαδικασία αποκάλυψης πληροφοριών που είτε έχουμε ήδη υποπτευθεί πως υπάρχουν ή που είναι έτσι κι αλλιώς αντιπαραγωγική ως προς τη πιθανή μελλοντική χρήση τους. Με όρους ψηφιακής πληροφορικής, το cablegate αποκαλύπτει ότι το κράτος έχει χάσει το βασικό ρόλο του στην καινοτομία της ψηφιακής πληροφορικής.


3+1. Έχει μείνει κάτι για να αποκαλυφθεί;


Η διαρροή δεν είναι το ίδιο με την αποκάλυψη. Η διαρροή που πραγματοποιήθηκε από το Wikileaks δεν υπονοεί την αποκάλυψη του δικτύου εξουσίας που θέτει η κυβέρνηση σε κίνηση. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο ότι τα τηλεγραφήματα των πρεσβειών ή τα ημερολόγια του πολέμου δεν έχουν ήδη πλήρως αναλυθεί από τα παραδοσιακά δημοσιογραφικά μέσα με τα οποία συνεργάζεται το Wikileaks ή από άλλους αναλυτές. Αντίθετα, η διαρροή μοιάζει να αιχμαλωτίζει κυβερνητικές πληροφορίες των οποίων η αποκάλυψη δεν σημαίνει κάποια ριζοσπαστική αλλαγή στις σύγχρονες λειτουργίες της εξουσίας. Η αναγωγή σε μύθο αυτών των πληροφοριών έγκειται κυρίως στη λαϊκή σύλληψη πως αυτές υποτίθεται ότι θα έπρεπε να παραμείνουν οπωσδήποτε απόρρητες, αν και αποτελούσαν ήδη στόχο της διακρατικής κατασκοπείας και είχαν ήδη συζητηθεί σε διπλωματικούς κύκλους. Η αδιαφάνεια δεν είναι, με άλλα λόγια, ένα βασικό εμπόδιο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Η εξουσία (συμπεριλαμβανομένης της κυβερνητικής) μοιάζει να λειτουργεί στο σύγχρονο κόσμο, περισσότερο με το να κάνει την πρόσβαση δυνατή, με το να προπογανδίζει την ανοικτότητα, με το να κάνει τα πράγματα γνωστά, παρά περικλείοντας, αποκρύβοντας, ή εμποδίζοντας την πρόσβαση. Η σύγχρονη διακυβέρνηση λειτουργεί πρωτίστως μέσω διαδικασιών συμπερίληψης παρά αποκλεισμού.


Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή μας στα δίκτυα της κυβέρνησης και τα πληροφοριακά της κανάλια.

Το Wikileaks είναι μια από τις καθοριστικές ιστορίες του Ίντερνετ, που σημαίνει ότι είναι αυτή τη στιγμή μια από τις καθοριστικές ιστορίες του σήμερα, τελεία. Τουλάχιστον τέσσερις τάσεις ευρείας κλίμακας που διαπερνούν τις κοινωνίες μας ως σύνολο συγχωνεύονται εδώ σε ένα εκρηκτικό μίγμα που οι επιπτώσεις του δεν είναι σαφείς.

Πρώτον, μια αλλαγή στην υλικότητα της επικοινωνίας. Η επικοινωνία γίνεται πιο εκτεταμένη, πιο αρχειοθετημένη και τα αρχεία αποκτούν μεγαλύτερη κινητικότητα. Δεύτερον, μια κρίση των θεσμών, ιδίως στις δυτικές δημοκρατίες, όπου η ηθικοπλαστική ρητορική και η ασχήμια της καθημερινής πρακτικής αποκλίνουν ακόμη περισσότερο την ίδια στιγμή που το θεσμικό προσωπικό ενθαρρύνεται να σκέφτεται περισσότερο για τον εαυτό του. Τρίτον, η άνοδος νέων παικτών, ατόμων υπερ-εξουσιοδοτημένων, ικανών να παρεμβαίνουν στις ιστορικές εξελίξεις σε συστημικό επίπεδο. Τέταρτον, τέλος, μια δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας (μέσω της εδραίωσης των μέσων ενημέρωσης στον ένα πόλο και της έκρηξης μη θεσμικών εκδοτών στον άλλον), η οποία αντιπαλεύεται εκείνη που περιέγραψε ο Χάμπερμας σχετικά με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην στροφή του 20ού αιώνα.


Δοχεία με διαρροή


Φανταστείτε να έπρεπε να πετάξετε περίπου 400.000 χάρτινα έγγραφα σε μια ταχυδρομική θυρίδα που είναι διακριτικά τοποθετημένη σε μια δύσκολη πλευρά ενός δρόμου. Αδύνατον. Φανταστείτε τώρα να κάνατε το ίδιο πράγμα με ψηφιακά αρχεία σε ένα USB στικ ή ανεβάζοντάς τα σε οποιονδήποτε διαδικτυωμένο υπολογιστή. Κανένα πρόβλημα. Ωστόσο, οι υλικές διαφορές ανάμεσα στα χάρτινα και τα ψηφιακά αρχεία ξεπερνούν κατά πολύ το θέμα του όγκου. Τα ψηφιακά αρχεία είναι τα ερεθίσματα που ταξιδεύουν μέσω του νευρικού συστήματος δυναμικών, διανεμημένων οργανώσεων όλων των μεγεθών. Είναι προορισμένα, από την αρχή, να κυκλοφορούν με άνεση. Διαφορετικά αυτές οι οργανώσεις θα διαλύονταν και δεν θα είχαν πλέον δυναμισμό. Όσο πιο ευέλικτες και διανενημένες είναι οι οργανώσεις, τόσο περισσότερα αρχεία παράγουν και τόσο πιο γρήγορα κυκλοφορούν. Λόγω της διανεμημένης μορφής τους και της πίεσης για διοργανωτική συνεργασία, είναι όλο και πιο δύσκολο να κρατούν αρχεία μέσα σε συγκεκριμένες οργανώσεις που τα όρια τους είναι έτσι κι αλλιώς θολά. Ερευνητές που εποπτεύουν αυτή τη διαδικασία, όπως ο David Lyon, έχουν γράψει πολλά για την ικανότητα διαρροής των “δοχείων”, εννοώντας την τάση που έχουν τα ευαίσθητα ψηφιακά αρχεία να υπερβαίνουν τα όρια των θεσμών που τα παράγουν. Αυτή η ικανότητα διαρροής οφείλεται συχνά σε εμπορικούς λόγους (ιδιωτικά δεδομένα που πωλούνται) ή σε ακαταλληλότητα( συστήματα που δεν είναι αρκετά ασφαλή) ή επειδή κάποιοι παραβιάζουν συνειδητά τις οργανωτικές πολιτικές για τους δικούς τους σκοπούς. Είτε προβαίνουν σε αποκαλύψεις καθοδηγούμενοι από τη συνείδηση, όπως είναι η περίπτωση του WikiLeaks, είτε πρόκειται για άτομα που πουλούν πληροφορίες για ιδιωτικό όφελος, όπως είναι η περίπτωση πολλών υπαλλήλων ελβετικών τραπεζών που αντέγραψαν πρόσφατα τα στοιχεία ιδιωτικών λογαριασμών και τα πούλησαν σε φορολογικές αρχές ανά την Ευρώπη. Σε ορισμένες οργανώσεις όπως οι τράπεζες και ο στρατός, όλα ταξινομούνται και ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα στοιχεία, ακόμη και το μεσαίο προσωπικό που χειρίζεται τη ροή ανεπεξέργαστων στοιχείων όπως τα αρχεία ιδιωτών που παράγονται ως μέρος της καθημερινής διαδικασίας.


Η βασική επεξεργασία δεδομένων πρέπει να είναι αποτελεσματική, σε ό, τι αφορά την πρόσβαση στα στοιχεία και τη διαβίβαση. Δεν μπορεί να περιορίζεται από υπερβολικές γραφειοκρατικές διατυπώσεις και αυστηρές προϋποθέσεις πρόσβασης σε απόρρητες πληροφορίες ή υπερβολικά αυστηρό διαχωρισμό των στοιχείων σε ενότητες ασύνδετες μεταξύ τους. Σε τελική ανάλυση, η αδυναμία σύνδεσης δεδομένων σε διάφορους γραφειοκρατικούς τομείς ήταν από τις κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στις έρευνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένα εγγενές παράδοξο. Πολλά ταξινομημένα αρχεία πρέπει να ρέουν ελεύθερα για να στηρίζουν περίπλοκες, διανεμημένες και ευαίσθητες στο χρόνο επιχειρήσεις. Ωστόσο, από τη στιγμή που η πληροφορία ταξινομείται, πρέπει να ρέει εντός συγκεκριμένων ορίων που δεν μπορούν να καθοριστούν σαφώς σε γενικό επίπεδο (τελικά, ποτέ δεν ξέρεις εκ των προτέρων τι πρέπει να συνδεθεί με τι) και πρέπει να ρέει μέσω πολλών, πολλών χεριών. Αυτό δημιουργεί τις τεχνο-οργανωτικές προϋποθέσεις για μαζικές ποσότητες πληροφοριών προς διαρροή.


Το WikiLeaks, από την άλλη πλευρά, δημιούργησε μια ειδική υποδομή που δέχεται αυτούς τους χείμαρρους αρχείων. Περισσότερο από μια δεκαετία μετά τις ξέφρενες συζητήσεις των κυβερνοπάνκς που ονειρεύονταν πλήρη ανωνυμία μέσω πλήρους κωδικοποίησης, το WikiLeaks κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει μια αποτελεσματική υποδομή για ανώνυμη επικοινωνία. Αντί να βασιστεί αποκλειστικά στην τεχνολογία, έφτιαξε μια κοινωνική υπηρεσία πληροφοριών (φιλτράρισμα, επιμέλεια) μέσα στο σύστημα για να ενθαρρύνει ένα μόνο είδος ανώνυμου λόγου – που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες- ενώ προστατεύεται από τις συνήθεις κριτικές για την ανώνυμη επικοινωνία ( διακίνηση παιδικής πορνογραφίας και τα παρόμοια). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση της υλικότητας των αρχείων και οι νέες υποδομές δημιουργούν απλώς δυνατότητες και αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένα δοχεία έχουν μεγάλη τάση διαρροής και άλλα όχι.


Θεσμοί σε ακυβερνησία


Είναι άραγε σύμπτωση που η μεγάλη πλειοψηφία του υλικού του WikiLeaks προήλθε, μέχρι στιγμής, μέσα από τους θεσμούς των δημοκρατικών συστημάτων; Νομίζω πως όχι. Η δυτική πολιτική γίνεται όλο και πιο ηθικοπλαστική. Ο Τόνι Μπλερ ήταν αδιαμφισβήτητος μάστορας του είδους. Μπορούσε να μιλάει με πάθος για “ανθρωπιστικούς πολέμους” που υποτίθεται ότι προωθούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Αφγανιστάν επρόκειτο να αποκτήσει ευημερία υπό τη θέρμη της φροντίδας των συμμαχικών δυνάμεων, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και εμφύλιου πόλεμου. Αυτή τη φορά, με την εισβολή, η χώρα επρόκειτο να αναπτυχθεί, οι υποδομές να ανοικοδομηθούν, οι γυναίκες να απελευθερωθούν, τα παιδιά να αποκτήσουν ελπίδα και τι άλλο ακόμα. Ο πόλεμος του Ιράκ- από την ώρα που αποδείχτηκε ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής ήταν προϊόν της φαντασίας- επρόκειτο να ελευθερώσει τον ιρακινό λαό από τον δεσποτισμό, να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή και να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας εποχής ειρήνης, κυριαρχίας του νόμου και εμπορικών ευκαιριών. Σε ένα βαθμό, υπάρχει πάντα ένα χάσμα μεταξύ πολιτικής ρητορικής και πρακτικής, ιδίως σε εποχές πολέμου. Τώρα όμως υπάρχει μια ποιοτική διαφορά. Τα δυτικά πολιτικά συστήματα μοιάζουν να έχουν χάσει την ικανότητά τους να κτίζουν ιστορικές αφηγήσεις που να μπορούν να αιτιολογήσουν και να δώσουν νόημα σην ασχήμια που αποτελεί μέρος κάθε πολέμου. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δεν ακολουθεί κάποιο ιστορικό σχέδιο, δημιουργώντας έτσι ένα κενό τυλιγμένο σε μια κενή ηθικολογία.


Εάν όμως το μόνο που έχει απομείνει είναι μια επιφανειακή ηθική, τότε η συνάντηση με τις βίαιες καθημερινές επιχειρήσεις του πεδίου μάχης είναι ανεπιτυχής και διαβρωτική. Το σκεπτικό της ηθικής του πολέμου διαλύεται γρήγορα κάτω από την πραγματική εμπειρία του πολέμου και αυτό που μένει είναι ένας κυνικός μηχανισμός που οδηγεί σε παροξυσμό. Δεν μπορεί πλέον να γεννήσει μια μόνιμη και θετική ταύτιση από την πλευρά των πρωταγωνιστών του. Κατά κάποιο τρόπο, βλέπουμε μια παρόμοια έλλειψη ταύτισης μέσα στις εταιρίες, όπως έδειξαν οι διαρροές από τις ελβετικές τράπεζες. Με κυρίαρχη τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λένε συνέχεια στους υπαλλήλους ότι δεν πρέπει να περιμένουν τίποτα από την εταιρία, ότι οι θέσεις εργασίας τους βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο και ότι αν δεν ανταποκριθούν στους στόχους θα αντικατασταθούν στη στιγμή. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αφήγηση από την γενικευμένη ανασφάλεια.


Αυτό το άδειασμα των θεσμών λαμβάνει χώρα σε ένα πλαίσιο γενικής μεταμόρφωσης της εργασίας, πέρα από τις αυστηρές ιεραρχίες και την τυφλή υπακοή στην εκτέλεση των διαταγών, προς ένα πιο περίπλοκο στυλ γνωστικής εργασίας. Λένε λοιπόν στους ανθρώπους να συμμετέχουν περισσότερο στην εργασία τους, να γίνουν πιο δημιουργικοί, πιο αυτόνομοι, να αναπτύσσουν περισσότερες πρωτοβουλίες. Δεν αρκεί πλέον να ακολουθείς απλώς τις εντολές, χωρίς να επενδύεις τη δημιουργικότητα και την προσωπικότητά σου. Υπάρχει λοιπόν μια δεύτερη εσωτερική αντίφαση. Ζητούν από τους ανθρώπους να ταυτιστούν προσωπικά με οργανώσεις, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να φέρουν σε πέρας ιστορικά σχέδια που αξίζουν μεγάλες θυσίες ή που αντιμετωπίζουν σαφώς τους υπαλλήλους τους ως αναλώσιμους βραχυπρόθεσμους πόρους. Αυτό, νομίζω, δημιουργεί μια γνωστική δυσαρμονία που αιτιολογεί, ίσως και απαιτεί από αυτόν που κάνει τη διαρροή να παραβιάσει τη διαδικασία και να βλάψει ενεργά την οργάνωση της οποίας εκείνος ή εκείνη ήταν, σε ένα βαθμό, ένα πολιτιστικά αλλοτροιωμένο μέλος (αυτή είναι η διαφορά με τον κατάσκοπο). Αυτή η δυσαρμονία δημιουργεί την κινητήρια δύναμη για να υπάρξει μετακίνηση από το εν δυνάμει στο υπαρκτό.


Υπερ-εξουσιοδοτημένοι


Υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα υποδομής- μεταφορές, επικοινωνία, χρηματοδότηση, παραγωγή- που είναι διαθέσιμη και στην οποία, μέχρι πρόσφατα, είχαν πρόσβαση μόνο οι πολύ μεγάλες οργανώσεις. Τώρα δεν θέλει πολύ- λίγους αφοσιωμένους ανθρώπους με βαθιά γνώση- για να συνδέσουν αυτά τα κομμάτια σε μια ισχυρή πλατφόρμα από την οποία να δράσουν. Οι ειδικοί στη στρατιωτική στρατηγική μιλούν για “υπερ-εξουσιοδοτημένα άτομα”, εννοώντας κάποιον



που μπορεί αυτόνομα να δημιουργήσει ένα γεγονός καταιγιστικό, {……} μια “διατάραξη του συστήματος”. Μια διακοπή στη λειτουργία του συστήματος και μια ανατροπή των υπαρχόντων κανόνων, τουλάχιστον σε εθνικό αλλά πιθανώς και σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικές προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος “υπερ-εξουσιοδοτημένος” είναι να κατανοεί την ικανότητα σύνδεσης και τη λειτουργία ενός περίπλοκου συστήματος, να έχει πρόσβαση σε καίριους δικτυακούς κόμβους, να κατέχει μια δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά της δομής του συστήματος και να έχει τη βούληση να τη χρησιμοποιήσει.[1]


Υπάρχουν πολλές πραγματικές αδυναμίες σ’ αυτή την αντίληψη, όπως ότι μέχρι στιγμής έχει εφαρμοστεί αποκλειστικά για την τρομοκρατία και ότι περιορίζει τη δομική δυναμική σε ατομικές πράξεις. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς αναδεικνύει ότι περίπλοκα, διαδικτυωμένα συστήματα που μπορούν να είναι αρκετά σταθερά, κατέχουν καίριους κόμβους (“systempunkt” κατά την παράξενη διάλεκτο των ειδικών στην στρατιωτική στρατηγική) που σε περίπτωση αποτυχίας μπορούν να έχουν καταιγιστικές συνέπειες σε ολόκληρο το σύστημα.[2] Αναδεικνύει επίσης πώς άτομα ή συνήθως μικρές ομάδες μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα αυτά τα συστήματα αν καταφέρουν να παρέμβουν σε αυτούς τους καίριους κόμβους. Επομένως, άτομα, με την υποστήριξη μικρών, διαδικτυωμένων οργανώσεων, μπορούν τώρα να παρέμβουν στην κοινωνική δυναμική σε συστημικό επίπεδο, για το καλύτερο ή το χειρότερο.


Η εικόνα αυτή ταιριάζει πολύ καλά στο WikiLeaks, που είναι οργανωμένo γύρω από ένα χαρισματικό άτομο. Αυτό άλλωστε αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία τoυ. Τη δύναμη, επειδή μπόρεσε να πυροδοτήσει γεγονότα ευρείας κλίμακας γρήγορα και φθηνά. Εάν το WikiLeaks απαιτούσε επένδυση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων, δεν θα μπορούσε να απογειωθεί. Αυτή είναι όμως και η κύρια αδυναμία τoυ, καθώς παραμένει τόσο πολύ επικεντρωμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο. Πολλά από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις μικρές ομάδες, οι οποίες είναι οργανωμένες γύρω από έναν χαρισματικό ηγέτη, επιδρούν και στο WikiLeaks, όπως ο αυταρχισμός, η έλλειψη εσωτερικής διαδικασίας, ο κίνδυνος εξάντλησης και οι εσωτερικές και εξωτερικές επιθέσεις σε σχέση με την αξιοπιστία αυτού του μοναδικού προσώπου (αν όχι κάτι χειρότερο). Μια τέτοια χαρισματική ηγεσία είναι συχνά ασταθής και κανείς μπορεί να υποψιαστεί ότι όλα τα προβλήματα- θετικά λόγω της υπερ-εξουσιοδότησης, αλλά και αρνητικά λόγω των πιέσεων που ασκούνται- πολλαπλασιάζονται σε μια κλίμακα χωρίς προηγούμενο στην περίπτωση του WikiLeaks και του ηγέτη του Τζούλιαν Ασσάνζ. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς κάτι τέτοιο μπορεί να είναι βιώσιμο.


Μια νέα δημόσια σφαίρα


Η δημόσια σφαίρα ως πεδίο πολιτικού λόγου και αντισταθμίσματος στο κράτος βρίσκεται σε παρακμή εδώ και πολύ καιρό. Μολονότι δεν είναι σαφές πότε άρχισε αυτή η παρακμή- είναι εμφανές ότι επιταχύνθηκε στη δεκαετία του 1980, ακολουθώντας τα κύματα απορρύθμισης και εδραίωσης της επιχείρησης των μίντια. Οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις οδήγησαν στην αύξηση της ποσότητας των “εύπεπτων ειδήσεων”, των ανθρώπινων ιστοριών και των σχολίων και στην πτώση του ρεπορτάζ και της έρευνας. Αυτή είναι γνωστή ιστορία. Την ίδια στιγμή οι κυβερνήσεις έμαθαν να παίζουν το παιχνίδι της πρόσβασης και των διαρροών. Οι δημοσιογράφοι ταΐζονται επιδέξια με πληροφόρηση εκ των έσω και γίνονται όλο και πιο εξαρτώμενοι από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας. Οι εγκάθετοι δημοσιογράφοι στην αρχή του Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου αποτέλεσαν το πιο χτυπητό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Για τα μίντια, αυτό είναι πολύ πιο γρήγορο και φτηνό από το να κάνουν τη δική τους έρευνα, ενώ η κυβέρνηση μπορεί να ελέγχει την ιστορία, όχι μόνο παρέχοντας την πληροφόρηση ( ακόμη και “ειδικούς” για συνεντεύξεις στην τηλεόραση), αλλά και απειλώντας με απαγόρευση πρόσβασης τους δημοσιογράφους και τα μίντια που δεν ακολουθούν τη γραμμή. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η νομική προστασία της δημοσιογραφίας είναι πιο ανίσχυρη, εν μέρει επειδή οι προκλήσεις γίνονται πιο επιθετικά και εν μέρει επειδή τα εμπορικά μίντια βλέπουν το κριτικό ρεπορτάζ μέσα απ’ τα μάτια των νομικών υπηρεσιών και των λογιστηρίων τους που αποστρέφονται το ρίσκο.


Μπροστά στην προφανή κρίση των ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης, υπάρχει ελπίδα ότι το Ίντερνετ- η μπλογκόσφαιρα και η δημοσιογραφία των πολιτών- μπορεί να αντικαταστήσει τις παλιές, απαρχαιωμένες δομές. Σε γενικές γραμμές αυτό δεν έχει συμβεί, πράγμα που δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς τα νέα μίντια ποτέ δεν αντικαθιστούν απλώς τα παλιά. Αυτό που βλέπουμε, όμως, είναι μια αργή, δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπου τα παλιά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης συμπληρώνονται από νέους παίκτες, που εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας παράλληλα την ικανότητά τους να αφηγούνται ιστορίες σε πλήθη κόσμου. Με δυο λόγια, η διαδικασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας αναδιοργανώνεται και, όπως μπορούμε να ελπίζουμε, αναζωογονείται.


Στην οικολογία των ειδήσεων, τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης παραμένουν ο πιο σημαντικός δίαυλος παροχής ειδήσεων. Ξέρουν καλύτερα πώς να πακετάρουν και να δίνουν αποτελεσματικά τις ειδήσεις. Ο νομικός κίνδυνος που συνδέεται με τη δημοσιοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών είναι ωστόσο υπαρκτός στο WikiLeaks, σε ακραίες περιπτώσεις, ή σε μπλογκς και άλλους χειριστές χωρίς ενεργητικά, σε κανονικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται νέες πηγές χρηματοδότησης της ερευνητικής δημοσιογραφίας έξω από τα κυρίαρχα μίντια. Στις ΗΠΑ, η Pro-Publica ιδρύθηκε το 2007 με φιλανθρωπικά κονδύλια από το Knights Foundation ως “ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό γραφείο σύνταξης ειδήσεων που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία για το δημόσιο συμφέρον”, επειδή “πολλές νέες οργανώσεις το αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο ως πολυτέλεια”.[3] Το Bureau of Investigative Journalism, που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2010 στο Λονδίνο από την Potter Foundation με τον ίδιο σκοπό, είναι επίσης μη κερδοσκοπικό. Και οι δυο μονάδες συνεργάζονται με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και τηλεοπτικά, τα οποία μεταδίδουν τις ιστορίες που εκείνοι ερευνούν. Επιπλέον, νέες συνεργατικές υποδομές, όπως το DocumentCloud, “αρχείο ντοκουμέντων από πρωτογενείς πηγές και εργαλείο για το σχολιασμό, την οργάνωση και τη δημοσιοποίησή τους”, παρέχει την υποδομή για τον αποτελεσματικό χειρισμό υλικού σε μεγάλες ποσότητες, πέρα από τα συνήθη ειδησεογραφικά και οργανωτικά όρια. Τα διάφορα στοιχεία που συνθέτουν τη διαδικασία του ερευνητικού ρεπορτάζ (προστασία της πηγής, χρονοβόρα διαδικασία συλλογής και κατανόησης των πληροφοριών, παροχή εργαλείων για χειρισμό του υλικού και μετάδοση της ιστορίας στο ευρύτερο κοινό) δεν εκτελούνται πλέον από μια οργάνωση αλλά από μια σειρά διαδικτυωμένων οργανώσεων, που η κάθε μια εκτελεί μόνο μια από αυτές τις διαδικασίες, βασίζονται σε διαφορετικά οικονομικά μοντέλα, αλλά εργάζονται μαζί για να φέρουν την ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή τη νέα οικολογία, το WikiLeaks είναι ο παίκτης που αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, πράγμα που αφήνει τους άλλους σχετικά ελεύθερους να δράσουν σε ένα κατά τα άλλα πολύ εξαναγκαστικό περιβάλλον.


Αυτό αλλάζει, κατά κάποιο τρόπο, το χαρακτήρα του τελικού προϊόντος, των ειδήσεων. Συνδυάζει το παραδοσιακό ρεπορτάζ- όπου η πηγή του υλικού συνήθως δεν δημοσιοποιείται-και το μπλόγκινγκ, όπου συνήθως υπάρχει σύνδεση με την πηγή, δημοσιεύεται μαζί. Από τη στιγμή που το WikiLeaks δημοσιεύει έτσι κι αλλιώς το υλικό, πολλές από τις εφημερίδες που μετατρέπουν τα αρχεία του σε ιστορίες, κάνουν κι αυτές το ίδιο (αντί να αναφέρουν απλώς μια ή δυο προτάσεις). Συνολικά, αυτό κάνει τις ιστορίες πιο διαφανείς και, ειλικρινά, πιο ενδιαφέρουσες στην ανάγνωση. Απ’ όσο μπορούμε προς το παρόν να πούμε, οι ιστορίες που είναι γραμμένες με το DocumentCloud τείνουν να είναι παρόμοιες. Κατά πόσο αυτό είναι “επιστημονική δημοσιογραφία”, όπως ελπίζει ο Τζούλιαν Ασσάνζ, δημοσιογραφία που δημοσιεύει την πηγή της πληροφορίας όπως οι επιστήμονες δημοσιεύουν ανεπεξέργαστα δεδομένα και μεθόδους έρευνας, μένει να αποδειχτεί. Αλλά ο συνδυασμός της πρόσβασης σε μια καλά επιμελημένη ιστορία όπως και σε εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, μπορεί να είναι πολύ ισχυρός.


Συνέπειες


Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς ποιες θα είναι οι συνέπειες του WikiLeaks, καθώς αυτό εξαρτάται από τόσες πολλές παραμέτρους. Είναι αρκετά ασφαλές να πούμε ότι η διαρροή θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια σημαντική μέθοδο στην πολιτική της ενημέρωσης, ανεξάρτητα από την τύχη του WikiLeaks. Αυτό που άλλαξε με το WikiLeaks είναι η κλίμακα των διαρροών- από άποψη όγκου όπως και ευαισθησίας. Αντί να κάνει πολιτική με τον συνήθη τρόπο, το WikiLeaks μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτήν και να θέτει τη δική του ατζέντα. Τι μπορεί όμως να πετύχει; Ο πιο ταπεινός στόχος που ανέφερε ο Ασσάνζ είναι να αυξήσει τον “φόρο απορρήτου”. Όπως έγραψε πριν από μερικά χρόνια σε μια μελέτη για τις “Μη Γραμμικές Επιδράσεις των Διαρροών σε Άδικα Συστήματα Διακυβέρνησης“,

Όσο πιο μυστική ή άδικη είναι μια οργάνωση, τόσο περισσότερο οι διαρροές προκαλούν φόβο και παράνοια στην ηγεσία της και την παρέα της. Αυτό καταλήγει κανονικά στην ελαχιστοποίηση των μηχανισμών αποτελεσματικής εσωτερικής επικοινωνίας ( αύξηση στον γνωστικό “φόρο απορρήτου”) και στην επακόλουθη γνωστική παρακμή ολόκληρου του συστήματος.


Όσο περισσότερο μια οργάνωση πρέπει να προστατευθεί απέναντι στις διαρροές, τόσο η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση να μοιραστεί την πληροφορία (για να λειτουργήσει αποτελεσματικά) και να την ελέγξει (για να την κρατήσει μυστική) θα γίνει πρωταρχική και θα επιδράσει αρνητικά στην ικανότητα της να φέρει σε πέρας την αποστολή της. Οι στόχοι του Ασσάνζ μπορεί να πραγματοποιηθούν απ’ αυτή τη στενή άποψη, αλλά είναι ασαφές αν ο “φόρος” θα είναι αρκετά υψηλός για να περιορίσει την εξουσία οργανώσεων όπως ο στρατός των ΗΠΑ ή αν θα χρειαστεί απλώς να επενδύσει περισσότερους πόρους για να κάνει το ίδιο που έκανε πριν.


Πέραν τούτου, πολλά θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα λειτουργήσει το WikiLeaks. Οι πιέσεις που του ασκούνται είναι τεράστιες και η θεσμική βάση του μοιάζει συγκριτικά αδύναμη, παρά ή μάλλον εξαιτίας της υπερ-εξουσιοδότησης. Ούτε είναι σαφές πόσο θα το στηρίξουν οι μιντιακές συνεργασίες του με τη νέα οικολογία της δημοσιογραφίας. Οι New York Times, για παράδειγμα, παίζουν διπλό παιχνίδι. Συνεργάζονται επιλεκτικά με το WikiLeaks, κατεβάζοντας όμως τους τόνους.[4] Η αποφυγή αναφοράς, από πλευράς τους, του όρου ʺβασανιστήριαʺ είναι τόσο επίπονη, που ακόμη και το μη πολιτικό μπλογκ BoingBoing τους ειρωνεύτηκε γράφοντας: “Οι New York Times Γεννήτορες Ευφημισμού για τα Βασανιστήρια”. Την ίδια στιγμή, οι NYT συμμετέχουν ενεργά στην παγκόσμια εκστρατεία σπίλωσης του Ασσάνζ.[5] Τα άλλα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ είναι πιο φανερά εχθρικά και συνεχίζουν την περιδίνησή τους. Η Fox News ισχυρίστηκε ότι το Iraq War Log περιείχε πληροφορίες για όπλα μαζικής καταστροφής κι ένας από τους σχολιαστές της ζήτησε να κηρυχθούν οι ακτιβιστές του WikiLeaks “στρατιώτες του εχθρού” και κάλεσε για “εξωδικαστική δράση”, εννοώντας στοχευμένες δολοφονίες εναντίον τους.[6] Όσο τα αμερικανικά μίντια θα παραμένουν τόσο εξαρτημένα από την πρόσβαση στην εξουσία (για να λαμβάνουν την πληροφόρηση που διαρρέεται επισήμως), η βούλησή τους να εμπλακούν πλήρως με το υλικό που δημοσιεύει το WikiLeaks θα είναι περιορισμένη. Η εμπλοκή τους, ωστόσο, θα είναι κρίσιμη καθώς η ερμηνεία και οι πολιτικές συνέπειες των διαρροών δεν θα εξαρτηθούν μόνο από τα γεγονότα.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο περιοδικό Mute με τίτλο “Contain This! Leaks, Whistle-Blowers and the Networked News Ecology“.


Σημειώσεις

[1] “The Super Empowered Individual“, Zenpundit, 28 October 2006.

[2] John Robb, ‘The Systempunkt‘, Global Guerillas, 19 December 2004.

[3] Βλ. http://www.propublica.org/about/

[4] Βλ. Glenn Greenwald, “NYT v. the World: WikiLeaks coverage“, Salon, 25 October 2010.

[5] John F. Burns and Ravi Somaiya, ‘WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety‘, New York times 23 October 2010.

[6] Stephen C. Webster, “Fox News editorial: WikiLeaks employees should be declared ‘enemy combatants‘”, 25 October 2010.

Κατά γενική αντίληψη, το κράτος πρόνοιας βρίσκεται σε κρίση εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία. Οι προτεινόμενες θεραπείες ποικίλλουν: η αναζήτηση πιο αποτελεσματικών ή δίκαιων φορολογικών συστημάτων που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τα κόστη της κοινωνικής πρόνοιας, η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων στους θεσμούς πρόνοιας για την περικοπή των αυξανόμενων δαπανών τους, η ιδιωτικοποίηση ορισμένων τομέων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, η διασύνδεση της κοινωνικής πρόνοιας με την αγορά εργασίας και τη δια βίου εργασιακή εκπαίδευση. Κεντρική προϋπόθεση αυτής της δημόσιας συζήτησης είναι η αναγνώριση του καίριου ρόλου του κράτους (ή της αγοράς, σε περιπτώσεις που το κράτος αποτυγχάνει ή είναι απρόθυμο) ως χορηγού κοινωνικής πρόνοιας και της έννοιας των αναξιοπαθούντων πολιτών ως δικαιούχων.


Αυτό που δεν φωτίζεται αρκετά σ’ αυτή τη συζήτηση είναι η πλούσια ιστορία των άτυπων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας που διατρέχουν τους οικονομικούς, οικογενειακούς, ταξικούς, φυλετικούς και έμφυλους φραγμούς, όπως επίσης οι νέες δυνατότητες για την οργάνωση της πρόνοιας μέσω της ανόδου των νέων κοινωνικών κινημάτων και ενός νέου πολιτικού ακτιβισμού. Στόχος του αφιερώματος είναι η επανεξέταση των κοινωνικών πρακτικών πέρα από τους υπάρχοντες θεσμούς του κράτους και της αγοράς και η απόπειρα διασύνδεσης του κράτους πρόνοιας με νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης.

Η έκταση της απόλυτης φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, το Νότο, υπενθυμίζει πόσο μακριά βρίσκεται η ανθρωπότητα από το να έχει εξασφαλίσει ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης για όλους. Ένας στους πέντε ανθρώπους στον κόσμο σήμερα δεν έχει άλλη επιλογή παρά να επιζεί με λιγότερα από 2 δολάρια τη μέρα και 1,5 δις άνθρωποι δίνουν μάχη για να ζουν με λιγότερα από 1 δολάριο. Η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που πλήττονται είναι παιδιά, και το καθένα τους είναι μια ατομική ιστορία ανεκπλήρωτης ελπίδας και δυνατοτήτων.

Ένας χάρτης του κόσμου διαβαθμισμένος ανάλογα με την έκταση της έσχατης φτώχειας δείχνει την περιφερειακή κατανομή της (Εικόνα 1). Δείχνει επίσης ότι εάν εστιαστούμε στη φτώχεια, θα μπορέσουμε να δούμε τον πλανήτη μας πολύ διαφορετικά.


Λίγοι μπορούν να αμφισβητήσουν ότι ʺένας κόσμος απαλλαγμένος από τη φτώχειαʺ αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα. Το καίριο ζήτημα είναι πώς αυτό μπορεί να επιτευχθεί. Στο βιβλίο Just Give Money to the Poor: The Development Revolution from the Global South, οι Hanlon, Barrientow και Hulme συζητούν για το κύμα της νέας σκέψης για τη μείωση της φτώχειας και την ανάπτυξη που σαρώνει το Νότο. Αντί να βασιζόμαστε σε μια μεγάλη και ακριβή βιομηχανία βοήθειας για να βρούμε τρόπους “να βοηθήσουμε τους φτωχούς”, θα ήταν καλύτερο να στηρίζουμε τις εσωτερικές πολιτικές πρόνοιας και τους θεσμούς προκειμένου να μεταβιβάζουν χρήματα και πόρους απευθείας στα νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας, έτσι ώστε να μπορούν να βρουν τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να ξεφύγουν από αυτήν.



Εικόνα 1: Χάρτης – Εισόδημα $1/ημέρα ανά χώρα (πηγή: Chronic Poverty Research Centre)


Στις ανεπτυγμένες χώρες, η κοινωνική αρωγή είναι κατά μεγάλο μέρος ένα κατάλοιπο. Άλλα στοιχεία του κράτους πρόνοιας τους, όπως μορφές κοινωνικής ασφάλισης, πολιτικές και προγράμματα που εστιάζονται στην προστασία και την προώθηση της απασχόλησης, προσπαθούν να αποτρέψουν άτομα και νοικοκυριά από τη φτώχεια. Η κοινωνική αρωγή στηρίζει μια πολύ μικρή μειοψηφία του πληθυσμού που γλυστράει έξω απ’ το δίκτυ ασφαλείας. Στις ανεπτυσσόμενες χώρες, από την άλλη πλευρά, οι οργανισμοί κοινωνικής ασφάλισης καλύπτουν μια μειοψηφία εργατών που απασχολούνται επισήμως (μόνο 7% του εργατικού δυναμικού στην Ινδία) και οι αγορές εργασίας είναι σε μεγάλο βαθμό αρρύθμιστες. Μέχρι πρόσφατα, ελάχιστες αναπτυσσόμενες χώρες είχαν δώσει προσοχή σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας που παρέχουν απευθείας υποστήριξη σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας. Η κατάσταση αλλάζει με πολύ γρήγορους ρυθμούς.


Οι περισσότεροι ερευνητές και διαμορφωτές πολιτικής στο Νότο αναγνωρίζουν ότι η εισαγωγή θεσμών κοινωνικής πρόνοιας από το Βορρά δεν προωθεί την πρόοδο. Η πρόκληση για τις αναπτυσσόμενες χώρες είναι να σχεδιάσουν και να εγκαθιδρύσουν προγράμματα και θεσμούς που μειώνουν την έσχατη φτώχεια και συμβάλλουν στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων όπως το Oportunidades στο Μεξικό, το Bolsa Familia στη Βραζιλία, το Child Support Grant στη Νότια Αφρική και το National Rural Employemnt Guarantee Scheme στην Ινδία. Παρέχουν όλα τακτικές μεταβιβάσεις χρημάτων σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια με στόχο να βελτιώσουν τη διατροφή τους, να εξασφαλίσουν ότι τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, να διασφαλίσουν ότι οι υποψήφιες μητέρες υποβάλλονται σε τακτικούς ιατρικούς ελέγχους και να δημουργήσουν κοινοτικά ενεργητικά.


Το Bolsa Familia καλύπτει παραπάνω από 12 εκατομμύρια νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια στη Βραζιλία, παρέχοντας μεταβιβάσεις σε μετρητά μαζί με πρόσβαση στην εκπαίδευση και την περίθαλψη. Έχει αποδειχτεί ότι είναι αποτελεσματικό μέσο για τη μείωση της φτώχειας στη χώρα και είχε ιδιαίτερη επιτυχία στην προστασία νοικοκυριών σε κατάσταση φτώχειας από την επίδραση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης του 2008/9. Το Child Support Grant καλύπτει παραπάνω από 9 εκατομμύρια παιδιά που ζουν σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια στη Νότια Αφρική και έχει βοηθήσει στην βελτίωση της διατροφής και της κατάστασης της υγείας των παιδιών. Το National Rural Employment Guarantee Scheme στην Ινδία παρέχει εγγυημένη απασχόληση έως 100 μέρες σε άνεργους αρχηγούς οικογενειών σε αγροτικές περιοχές, με αντάλλαγμα την εργασία για τη βελτίωση των κοινοτικών υποδομών. Το 2008/9 έφτασε σε 48 εκατομμύρια νοικοκυριά. Αυτά είναι παραδείγματα από ένα νέο κύμα προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας στο Νότο.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων είναι αναπτυξιακά. Δεν υποκαθιστούν την ανάγκη επένδυσης στην οικονομική ανάπτυξη και τις βασικές υπηρεσίες. Αντίθετα, έχουν σχεδιαστεί για να εξασφαλίσουν ότι νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια μπορούν να συμμετέχουν στην οικονομική δραστηριότητα και να έχουν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Οι μικρές μεταβιβάσεις σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε μεγάλη φτώχεια βοηθούν στην παροχή πρόσβασης σε νέες οικονομικές ευκαιρίες και υπηρεσίες ζωτικές για την υγεία και την εκπαίδευση. Χωρίς τις μεταβιβάσεις αυτές, τα κόστη μεταφοράς, σχολικής στολής, φαρμάκων και αναζήτησης εργασίας θα ήταν απαγορευτικά.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων δεν πετούν τα χρήματα από ελικόπτερα. Επιλέγουν και εποπτεύουν προσεκτικά τους παραλήπτες, βεβαιώνονται ότι είναι καλά πληροφορημένοι για τους στόχους και ελέγχουν τα αποτελέσματα. Στη Λατινική Αμερική, οι μεταβιβάσεις καταβάλλονται απευθείας στις μητέρες, δυναμώνοντας έτσι τη φωνή τους μέσα στο νοικοκυριό. Οι ευθύνες της κυβέρνησης και των νοικοκυριών συζητιούνται προσεκτικά κατά την εγγραφή. Δίνεται έμφαση στην εποπτεία και την αποτίμηση, επιτρέποντας έτσι στους αρμόδιους οργανισμούς να μαθαίνουν από την εφαρμογή των προγραμμάτων αλλά και να συμβάλουν στην προστασία των επιτυχών προγραμμάτων από πολιτικές παρεμβάσεις.


Παρά τις απόπειρες της βιομηχανίας βοήθειας να πιστωθεί αυτές τις πρωτοβουλίες, τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων αποτελούν συνήθως εθνικές απαντήσεις σε τοπικά προβλήματα. Το Bolsa Familia της Βραζιλίας ξεκίνησε ως δημοτικό πρόγραμμα στο Campinas το 1994/5 και έχει κτιστεί πάνω στην εσωτερική γνώση και εμπειρία ως προς το τι μπορεί να μειώσει τη φτώχεια. Το National Employment Guarantee Scheme κτίζει επίσης πάνω σε μια προσεκτική αξιολόγηση παρόμοιων προγραμμάτων στο Maharastra και αλλού. Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων έχουν υψηλά κόστη χρηματοδότησης και γι’ αυτό το λόγο η διεθνής βοήθεια είναι σημαντική στις χώρες με χαμηλό εισόδημα. Ωστόσο, η βιωσιμότητα και η νομιμότητα απαιτούν μεσοπρόθεσμα εσωτερική πολιτική στήριξη και χρηματοδότηση. Η χορήγηση χρημάτων σε νοικοκυριά σε κατάσταση φτώχειας αποτελεί ένα ʺ σχέδιο του Νότουʺ, όπως δείχνει η μεγάλη ποικιλία προγραμμάτων στον αναπτυσσόμενο κόσμο.


Οι σημαντικές προκλήσεις παραμένουν, ιδίως σε χώρες με χαμηλό εισόδημα που δεν έχουν την ικανότητα να σχεδιάζουν, να παραδίδουν και να χρηματοδοτούν προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων.


Χώρες με μεσαία εισοδήματα όπως η Βραζιλία και η Νότια Αφρική μπορούν να βασιστούν σε δημόσιους οργανισμούς που διαθέτουν πόρους για να εφαρμόσουν τα προγράμματα. Ανακαλύπτουν όμως ότι για να έχουν πρόσβαση σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και να τα στηρίξουν αποτελεσματικά, χρειάζεται μια γκάμα υπηρεσιών και τεχνογνωσίας που μόνο ένα δίκτυο υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των δημοσίων, των μη κερδοσκοπικών και των ιδιωτικών οργανώσεων, μπορούν να παράσχουν. Για τα βασικά τμήματα των προγραμμάτων- συστήματα πληροφορικής, κατάρτιση, εκταμιεύσεις χρημάτων- απασχολούνται μέλη αυτών των δικτύων.


Σε χώρες με χαμηλό εισόδημα, η ικανότητα των δημοσίων οργανισμών είναι περιορισμένη και σε ορισμένα μέρη ανύπαρκτη. Σε χώρες όπως η Ζάμπια ή το Μαλάουι τα προγράμματα κατά της φτώχειας παρέχονται μόνο με την υποστήριξη των κοινοτικών οργανώσεων και εκείνων της κοινωνίας των πολιτών. Στη Ζάμπια, οι κοινοτικές οργανώσεις εντοπίζουν τους πιθανούς δικαιούχους, συγκεντρώνουν χρήματα από περιφερειακά γραφεία και παραδίδουν μεταβιβάσεις και στήριξη σε αυτούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Στο Μπαγκλαντές, οι τοπικές επιτροπές αποτελούν ουσιαστικό μέρος ενός επιτυχούς προγράμματος κατά της φτώχειας. Το Targeting the Ultra-Poor Programme του BRAC, που παρεμβαίνει στη διατροφή και την υγεία, όπως επίσης στην κατάρτηση και τα ενεργητικά γυναικών αρχηγών οικογενειών, ξεκινάει κινητοποιώντας τις πολιτικές ελίτ για να εξασφαλίσει τη συμμετοχή και την υποστήριξή τους στην προσπάθεια κατά της φτώχειας.


Η παράδοση μιας ολοκληρωμένης σειράς μεταβιβάσεων και υπηρεσιών στους δικαιούχους είναι μια πρόκληση που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με τη συμβολή των δικτύων κατά της φτώχειας. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών παίζουν, επιπρόσθετα, σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της επίβλεψης και της υπευθυνότητας των υπηρεσιών που χειρίζονται το πρόγραμμα.


Σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες η θεσμοποθέτηση των προγραμμάτων κατά της φτώχειας είναι επισφαλής. Η Βραζιλία, η Ινδία και η Νότια Αφρική επέλεξαν να εντάξουν τα δικαιώματα στην εισοδηματική ασφάλεια και προστασία στο σύνταγμά τους. Οι πολίτες διαθέτουν νομικές οδούς για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων τους. Σε άλλες χώρες, η απουσία νομικού πλαισίου σημαίνει ότι οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να βασίζονται στην διακριτική ευχέρεια των δημοσίων οργανισμών. Η πολιτική αστάθεια συχνά καθυστερεί τη διαδικασία θεσμοθέτησης.


Τα υπάρχοντα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων πρέπει να γίνουν αντιληπτά ως ένα πρώτο στάδιο για την ανάπτυξη ισχυρών και σταθερών θεσμών, ικανών να προστατεύσουν τους φτωχούς και ευάλωτους πληθυσμούς του Νότου από την αστάθεια και την κρίση της παγκόσμιας οικονομίας. Η εισαγωγή καινοτόμων προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας θα οδηγήσει τελικά σε ισχυρούς και αποτελεσματικούς θεσμούς κοινωνικής ασφάλισης στο Νότο, ικανούς να ενσωματώσουν απαντήσεις στην πολυδιάστατη φύση της έσχατης φτώχειας. Αυτή η μορφή οικοδόμησης θεσμών υπάρχει ήδη σε μερικές χώρες στη Λατινική Αμερική, στη Χιλή, τη Βραζιλία και το Μεξικό.


Κατά τα φαινόμενα, οι θεσμοί κοινωνικής ασφάλισης που αναδύονται στη Νότο θα είναι πολύ διαφορετικοί από τα κράτη πρόνοιας των ανεπτυγμένων χωρών. Εάν μη τι άλλο, επειδή η κυριαρχία των βόρειων συμφερόντων στη διεθνή οικονομική αρχιτεκτονική συνεπάγεται ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν περιορισμένο πεδίο για τη ρύθμιση των αγορών εργασίας, την αύξηση των φόρων προσωπικών και εταιρικών εισοδημάτων και, στη συνέχεια, την αναδιανομή.


Η εμφάνιση καινοτόμων προγραμμάτων σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες δείχνει ότι, εάν θελήσουμε να διδαχτούμε από το Νότο, η γνώση για τον τρόπο εξάλειψης της φτώχειας βρίσκεται ήδη στη διάθεσή μας.

Οι τρέχουσες συζητήσεις για το κράτος πρόνοιας επισκιάζουν την παλαιότερη ιστορία της πρόνοιας, η οποία εκτείνεται πέρα από το κράτος και την αγορά, εμπλέκοντας συγγένειες, φιλανθρωπικές οργανώσεις, συνδικαλιστικές ενώσεις και πιο πρόσφατα άλλες μορφές πολιτικού ακτιβισμού, ειδικότερα τα “νέα κοινωνικά κινήματα”. Αυτό το ευρύτερο πλαίσιο διαταράσσει την απλή εξίσωση μεταξύ πρόνοιας και κράτους. Τραβάει επίσης στην προσοχή στην μοίρα εκείνων που βρίσκονται μεταξύ κρατικών συνόρων, όπως οι εκατοντάδες χιλιάδες ναυτικοί που αποτελούν τα πληρώματα της παγκόσμιας εμπορικής ναυτιλίας. Γι’ αυτούς τους άνδρες και γυναίκες, η πρόνοια συνεπάγεται ένα περίπλοκο δίκτυο θεσμών. Η παρακολούθηση της ιστορίας αυτής βοηθά στον εντοπισμό των τάσεων για την παροχή πρόνοιας στην ξηρά.


Στη Βόρεια Αμερική και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, το κράτος πρόνοιας εμφανίστηκε τον εικοστό αιώνα, αντικαθιστώντας μερικώς παλαιότερες μορφές πρόνοιας από συγγενείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φιλικές εταιρίες και συνδικαλιστικές ενώσεις. Στο μεταξύ, στη θάλασσα, τα συνδικάτα και οι φιλανθρωπικές οργανώσεις υπήρξαν πάντοτε οι κύριοι πάροχοι πρόνοιας.[1] Η “πρόνοια” στη ναυτιλιακή βιομηχανία τείνει να αναφέρεται σε εγκαταστάσεις στα πλοία και στα λιμάνια όπως βιβλιοθήκες, αθλητικός και μουσικός εξοπλισμός, πρόσβαση στο ίντερνετ και την τηλεφωνία. Πολλές από αυτές είναι συγκεντρωμένες σε κέντρα για τους ναυτικούς, δίπλα σε ένα παρεκκλήσι, στο λιμάνι. Οι μεταφορές μεταξύ πλοίων, τα κέντρα για τους ναυτικούς και τα λιμάνια αποτελούν επίσης σημαντικό μέρος της πρόνοιας, ιδίως λόγω της τάσης να βρίσκονται τα λιμάνια σε ερημικές περιοχές, μακριά από τις πυκνοκατοικημένες πόλεις και τα κέντρα των πόλεων.


Μέχρι το μέσο του εικοστού αιώνα, ένα μεγάλο μέρος της πρόνοιας πάνω στο πλοίο παρείχαν τα φιλανθρωπικά ιδρύματα, ενώ τα υπουργεία Ναυτιλίας φρόντιζαν για τις ποιμαντορικές εκαταστάσεις και τους χώρους αναψυχής στα λιμάνια (Kahveci 2006Q 196). Κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, οι πλοιοκτήτες άρχισαν να εγγράφουν τα πλοία τους σε ξένα μητρώα γνωστά ως “σημαίες ευκαιρίας”, με πρώτα παραδείγματα τη Λιβερία και τον Παναμά. Τα μητρώα αυτά επέτρεπαν στους κατόχους να αποφεύγουν τους όρους εργασίας των δικών τους κρατών και να εκμεταλλεύονται τα σχετικά φτηνά εργατικά χέρια στην Ασία και, αργότερα, στην ανατολική Ευρώπη (ILO 2004: 1-3). Το αποτέλεσμα ήταν να ανοίξει η αγορά εργασίας των ναυτικών σε έναν αυξανόμενο αριθμό εθνικοτήτων, πολλές από τις οποίες προέρχονταν από τον παγκόσμιο Νότο.


Η “παγκοσμιοποίηση” της ναυτιλίας οδήγησε τα κράτη, τα εθνικά συνδικάτα και τις φιλανθρωπικές οργανώσεις να μειώσουν την υποστήριξη πάνω στα πλοία και στα λιμάνια, καθώς η υπηκοότητα των ναυτικών δεν αντιστοιχεί πλέον στις εδαφικές δικαιοδοσίες των χώρων αυτών. Ολοένα περισσότερο, τα υπουργεία Ναυτιλίας- που είναι πάντα οργανωμένα σε παγκόσμιο επίπεδο- επικρατούν σε ό, τι αφορά την παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς πάνω στα πλοία και στα λιμάνια (ibid) , αν και χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από το ταμείο ναυτικών της οργάνωσης International Transport Workers’ Federation (μια οργάνωση ομπρέλα για τα εργατικά συνδικάτα που έχουν να κάνουν με τις εθνικές μεταφορές).


Αυτό σημαίνει ότι ο σημερινός τυπικός Φιλιππινέζος[2] ναυτικός προσδοκά συνήθως να έχει πρόσβαση σε ένα επίπεδο φιλανθρωπικής πρόνοιας, χρηματοδοτούμενης από τα συνδικάτα, στη θάλασσα και στο λιμάνι. Μπορεί επίσης να επωφεληθεί από την περιορισμένη πρόνοια που παρέχουν διάφορες κρατικές πρωτοβουλίες στις οποίες συμβάλλει η οργάνωση Overseas Filipino Workers.[3] Εάν ανήκει στη μειοψηφία των ναυτικών που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την εθνική συνδικαλιστική ένωση που είναι ενταγμένη στην ITF, τότε το μεγαλύτερο μέρος της πρόνοιας που λαμβάνει προέρχεται από τη συνδικαλιστική ένωση, που χρηματοδοτείται από τις εισφορές των εργοδοτών. Όταν η Σύμβαση Εργασίας στη Ναυτιλία[4] τεθεί σε ισχύ, όλοι οι ναυτικοί θα έχουν δικαίωμα σε τουλάχιστον τρεις μορφές κοινωνικής ασφάλισης[5] καθώς και πρόσβαση στις εγκαταστάσεις πρόνοιας στην ακτή (ITF 2010). Προς το παρόν, οι ναυτικοί διαφέρουν δραματικά ως προς την πρόνοια που λαμβάνουν, και οι λίγοι[6] που εργάζονται σε συνδικαλισμένα πλοία βιοπορεύονται καλύτερα από τους πολλούς.


Ειδικότερα εκείνοι που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την κυριότερη ναυτιλιακή συνδικαλιστική οργάνωση των Φιλιππίνων, AMOSUP (Associated Marine Officers’ and Seamen’s Union of the Philippines), έχουν πρόσβαση σε μια υποδομή πρόνοιας στην ξηρά, που ανταγωνίζεται εκείνη του Χένρι Φορντ ή άλλων γνωστών πατερναλιστών, και περιλαμβάνει νοσοκομεία, ναυτικό πανεπιστήμιο, κέντρα εκπαίδευσης, ξενώνες, παντοπωλεία και ένα χωριό που κτίστηκε για να εξυπηρετεί τα μέλη και τις οικογένειές τους. Πράγματι, ο ιδρυτής της και έκτοτε πρόεδρος, ο ογδοντάχρονος ʺ νονός της ναυσιπλοΐας των Φιλιππίνων ʺ καπετάνιος Oca, είναι μια σεβάσμια μορφή πάροχου και οι πρωτοβουλίες του για τη ζωή του ναυτικού, από την κούνια μέχρι τον τάφο, κάνουν την AMOSUP να αποτελεί μια πιο ισχυρή παρουσία στις ζωές των οικογενειών των ναυτικών από το γνωστό σε όλους ως ανίσχυρο κράτος των Φιλιππίνων.


Η οργάνωση αυτή δεν έχει φροντιστές στα πλοία ούτε αναλαμβάνει βιομηχανική δράση. Οι οφειλές της αφαιρούνται από τις αποδοχές και καταβάλλονται στην οργάνωση από τους εργοδότες. Η συμμετοχή στην συνδικαλιστική ένωση αποτελεί προϋπόθεση για την απασχόληση σε ένα πλοίο που καλύπτεται από συμφωνία διαπραγμάτευσης. Στο επίκεντρο των δραστηριοτήτων της AMOSUP είναι μάλλον η πρόνοια και η συλλογική διαπραγμάτευση παρά τα ατομικά αιτήματα των μελών. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για κάποια στρατευμένη, κομματική οργάνωση που καθοδηγείται από ένα ήθος εργασιακής ισότητας. Δεν πιέζει για αυξήσεις αποδοχών από φόβο μήπως αποκλείσει τους Φιλιππινέζους από την ανταγωνιστική αγορά, και επομένως συντάσσεται με τους στόχους του κράτους των Φιλιππίνων, που θέλει να διατηρήσει τα επίπεδα των εμβασμάτων.


Επιπλέον, δίνοντας προτεραιότητα στη συλλογική σύμβαση, η οργάνωση αντιμετωπίζει τους δομικούς περιορισμούς της. Από την ώρα που τα μέλη της είναι διασκορπισμένα σε μικρές, απομονωμένες μονάδες (πλοία), η συλλογική σύμβαση δίνει έμφαση στη διασφάλιση από πλευράς εργοδοτών ότι το διεθνές δίκαιο σε ό, τι αφορά τα εργασιακά δικαιώματα και την ασφάλεια τηρείται στη θάλασσα. Αυτό επιτρέπει στην οργάνωση να εστιάζει στην εποπτεία των πλοίων που δεν έχουν τέτοια κάλυψη, σε συζητήσεις πολιτικής σε εθνικό και διεθνές επίπεδο διακυβέρνησης και στην παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς και τις οικογένειές τους στην ξηρά, μεγάλο μέρος της οποίας χρηματοδοτείται από τους πλοιοκτήτες. Μέρος αυτής της χρηματοδότησης, όπως οι δωρεές στην ανάπτυξη του Χωριού των Ναυτικών (Seamen’s Village) της οργάνωσης, είναι εθελοντική. Άλλα μέρη αποτελούν προαπαιτούμενο για την υπογραφή συλλογικής σύμβασης, ως αντιστάθμισμα για το γεγονός ότι οι ναυτικοί απασχούνται για σύντομο διάστημα, με συμβόλαια μια κι έξω και συνήθως χωρίς επιδόματα.


Από τη σκοπιά της εταιρίας, όταν υπογράφει συλλογική σύμβαση, πληρώνοντας γι’ αυτό το λόγο ένα τέλος, αποφεύγει τις καθυστερήσεις των επιθεωρήσεων της ITF και συνεισφέρει στους εταιρικούς στόχους για “εταιρική κοινωνική ευθύνη”. Η προσπάθεια του κλάδου να αποκρυπτογραφήσει τι είναι ο “συνδικαλισμός” έναντι της “εταιρικής κοινωνικής ευθύνης” και σε τι απ’ αυτά ταιριάζει η “πρόνοια” συνεχίζεται.


Εστιάζοντας στις δραστηριότητες αυτού του ενός συνδικάτου, δίνουμε έμφαση στο γεγονός ότι σε συζητήσεις για την πρόνοια και γενικότερα είναι πολύ εύκολο να προκαταλάβουμε για τη φύση ενός συνδικάτου ή οποιασδήποτε άλλης οργάνωσης ή θεσμού και επομένως στο πώς διαφέρει από άλλα σώματα. Ενώ η AMOSUP συντάσσεται με τους εργοδότες και το κράτος, η χαρισματική ηγεσία της και η συμμετοχή της κοινότητας (μέσω του Seamen’s Village και άλλων εγκαταστάσεων) απηχούν αυτά που ο “κοινοτικός συνδικαλισμός” και τα “νέα κοινωνικά κινήματα” διέκριναν από τον μεταπολεμικό συνδικαλισμό της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής ( π.χ. Wills 2001: 468, Munck 2004). Η φύση των συνδικάτων έχει να κάνει με το ειδικό πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο τους ( βλ. Mollona 2009) και στην περίπτωση της AMOSUP δεν μπορούν εύκολα να θεωρηθούν μέρος μιας “κοινωνίας των πολιτών” ξεχωριστής από ένα ισχυρό και ανεξάρτητο κράτος. Η Gottschalk το σημειώνει κομψά στη μελέτη της για τον ρόλο των συνδικάτων στην παροχή πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο όρος “κράτος πρόνοιας” είναι πολύ παραπλανητικός γιατί δεν δείχνει πώς μια ευρεία κατηγορία παικτών του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, κινήτρων και πρωτοβουλιών, διαμορφώνουν την παροχή κοινωνικής πρόνοιας. Η αποκλειστική εστίαση στον δημόσιο τομέα μειώνει τον σημαντικό ρόλο που παίζουν τα συνδικάτα στην ανάπτυξη, επέκταση και περικοπή της παροχής κοινωνικής πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι οργανωμένες προσφορές και ανασχέσεις εργασίας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, στα δικαστήρια και στις βουλευτικές και κρατικές νομοθεσίες έχουν διαμορφώσει ριζικά τόσο το δίκτυο ασφαλείας του ιδιωτικού τομέα όσο και τη δημόσια παροχή κοινωνικής προστασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες (2000: 16).


Ανεξάρτητα από το αν υιοθετούμε την άποψη του Gramsci για την κοινωνία των πολιτών, ως επιβαλλόμενη από το κράτος, ή εκείνη του Polanyi για τον οποίον η “ενεργός κοινωνία” ( βλέπε “κοινωνία των πολιτών”, σε σχέση με αυτή τη συζήτηση) εμφανίζεται ως άμεση απάντηση στις αποκτηνωτικές επιδράσεις της αγοράς,[7] πρέπει να βλέπουμε το κράτος και την κοινωνία των πολιτών διαλεκτικά. Στο πλαίσιο της συζήτησης για το μέλλον της παροχής πρόνοιας έναντι του κράτους και άλλων ανεπίσημων οργανώσεων, αξίζει να σημειώσουμε ότι οι μεταξύ τους διαφορές είναι ιστορικά δομημένες και πολιτισμικά ευμετάβλητες.


Σε μια στιγμή που το μέλλον του κράτους πρόνοιας στις χρεωμένες χώρες αποτελεί ένα οδυνηρό και συναφές θέμα, αξίζει να προσέξουμε την ετοιμολογία της κατάληξης του όρου welfare (πρόνοια) που αναφέρεται σε ναύλο ή σε μια κατάσταση ρευστότητας. Η έννοια του κράτους πρόνοιας μπορεί να φέρνει στο νου των κυνικών μια αίσθηση νωθρότητας, εν μέρει επειδή το κράτος – ως οριοθετημένη επικράτεια- υποδηλώνει στάση. Αλλά το “fare” στο welfare σηματοδοτεί τη ρευστότητα και τη συνεχή εξέλιξη των ατόμων και θεσμών που παρέχουν πρόνοια διαμέσου χρόνου και τόπου. Στη θάλασσα ήταν πάντα έτσι, εκτός ίσως από τα διαβόητα πειρατικά πλοία στον Ατλαντικό, τον δέκατο όγδοο αιώνα. Λέγεται ότι αυτά τα πλοία λειτουργούσαν ως δημοκρατικές κρατικές οντότητες και ένα μέρος της λείας έμπαινε σε ένα κοινό ταμείο για εκείνους που υπέφεραν από μόνιμες βλάβες, όπως η απώλεια ματιού, χεριού ή ποδιού (Linebaugh και Rediker 2000: 164). Τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας παρέχουν κατά τον ίδιο τρόπο πρόνοια σε όλους τους ναυτικούς, ανεξάρτητα από φύλο, εθνικότητα, φυλή ή θρησκεία. Τα πειρατικά πλοία των Linebaugh και Rediker, όπως τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας και κράτη πρόνοιας, λειτουργούσαν σύμφωνα με την ηθική αρχή του “δικτύου κοινωνικής ασφάλειας” για όλους. Η πρόκληση όταν απομακρυνόμαστε από το κράτος πρόνοιας είναι να διατηρούμε την υποκείμενη λογική του για ισότητα.


Σημειώσεις

[1] Καθώς δεν είναι όλοι οι ναυτικοί μέλη κρατών πρόνοιας. Επιπλέον, η προκλητική και συμβατική φύση της ναυσιπλοΐας και οι πολλές δικαιοδοσίες που οι ναυτικοί πρέπει να διαπραγματευτούν κάνουν την ανάγκη των ναυτικών για προστασία και ειδική πρόνοια να είναι αναγνωρισμένη. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας του ΟΗΕ ( International Labour Organization – ILO) και η Διεθνής Οργάνωση Ναυτιλίας (International Maritime Organization –IMO) αναγνωρίζουν τους ναυτικούς ως ξεχωριστή κατηγορία εργαζομένων που χρειάζεται ειδική προστασία. Από το 1920, η ILO κάνει ειδικές συνεδριάσεις για την αντιμετώπιση των συνθηκών εργασίας στη ναυτιλία (ITF 2006).

[2] Οι Φιλιππίνες έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς εργασίας: σύμφωνα με την κυβέρνηση των Φιλιππίνων, 330.424 Φιλιππινέζοι ναυτικοί αναπτύχθηκαν το 2009 < www.poea.gov.ph/stats/2009_OFW%20Statistics.pdf > [Τελευταία πρόβαση Ιούλιος 2010]. Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τα συμβόλαια αντί για τους απασχολούμενους ναυτικούς ως μέτρο, πράγμα που σημαίνει ότι οι ναυτικοί που επαναπατρίζονται νωρίτερα μετρώνται δυο φορές διογκώνοντας τεχνητά το σύνολο.

[3] Η υπερπόντια απασχόληση ρυθμίζεται από την Philippines Overseas Employement Administration. Οι Φιλιππινέζοι ναυτικοί υποχρεούνται από το νόμο να εμβάζουν τουλάχιστον το 80% του βασικού μισθού τους στις Φιλιππίνες. Βλέπε Swift (2010: 185) για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις εργοδοτικές συνεισφορές στα κρατικά πλάνα.

[4] Η ενοποίηση των υπαρχουσών ναυτικών συμβάσεων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας σε μια Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Ναυτικών, που αναμένεται να επικυρωθεί στα τέλη του 2010/αρχές 2011 και να τεθεί σε ισχύ 12 μήνες αργότερα.

[5] Η ιατρική περίθαλψη και τα επιδόματα ασθένειας και τραυματισμού στην εργασία συστήνονται ως προτεραιότητες.

[6] Βλέπε Swift (2010: 135) για συνεκτίμηση και εξήγηση.

[7] Δυο προσεγγίσεις που συσσωματώθηκαν από τον Burawoy (2003) και συζητήθηκαν περαιτέρω σε σχέση με τα συνδικάτα (στο Bhilai, Ινδία) από τον Parry (2009).


Αναφορές

- Burawoy, M. (2003) ‘For a Sociological Marxism: the complementary convergence of Antonio Gramsci and Karl Polanyi’. Politics and Society 31 (2): 193-261.

- Gottschalk, M. (2000) The Shadow Welfare State: Labor, Business and the Politics of Health Care in the U.S. Ithaca NY: Cornell University Press.

- ILO (2004) The Global Seafarer: Living and Working Conditions in a Globalized Industry. Geneva: International Labour Office.

- ITF (2006) ‘Out of sight, out of mind: seafarers, fishers and human rights’. Έκθεση. London: International Transport Workers’ Federation.

- ITF (2010). ‘Seafarers get a new bill of rights’ στο Seafarers’ Bulletin 24: 31.

- Kahveci, E. (2006) The Other Car Workers: Work, Organisation and Technology in the Maritime Car Carrier Industry. London: Palgrave.

- Linebaugh, P. και Rediker, M. (2000). The Many-Headed Hydra: Sailors, Slaves, Commoners, and the Hidden History of the Revolutionary Atlantic. London: Verso.

- Mollona, M. (2009) ‘Community unionism versus business unionism: the return of the moral economy in trade union studies’. American Ethnologist 36 (4).

- Munck, R. (2004) Labour and Globalisation: Results and Prospects. Liverpool: Liverpool University Press.

- Parry, J. (2009) ‘Sociological Marxism in central India: Polanyi, Gramsci, and the case of the unions’, in Market and Society: The Great Transformation Today, C. Hann και K. Hart, (επ). Cambridge: Cambridge University Press.

- Swift, O. (2010). ‘Making a Model Union Village in the Philippines: Labour, Gender and Global Shipping’. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Goldsmiths, University of London.

Εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα, υπάρχει μια διαρκής έκκληση για ένα εισόδημα του πολίτη. Εναλλακτικά γνωστό ως βασικό εισόδημα, κοινωνικές αποδοχές, κοινωνικό μέρισμα, κοινωνική πίστωση, εγγυημένο εισόδημα, αποδοχές του πολίτη, εισόδημα υπηκοότητας, εισόδημα διαβίωσης ή οικουμενική επιχορήγηση, θα μπορεί να παρέχει σε κάθε πολίτη βασικές “αποδοχές” ως κοινωνικό δικαίωμα χωρίς εξέταση των μέσων διαβίωσης ή προαπαιτούμενο εργασίας.


Η εκλεξιμότητα θα είναι αυτόματη για όλους τους πολίτες και άνευ όρων. Δεν θα υπάρχει έλεγχος της βούλησης για εργασία. Με την εγγύηση ενός ελάχιστου εισοδήματος στο χέρι, οι άνθρωποι θα μπορούν να βελτιώνουν την ευημερία τους συμμετέχοντας στην απασχόληση, προκειμένου να κερδίσουν πρόσθετα χρήματα για την αγορά αγαθών και υπηρεσιών, ή αντίθετα θα μπορούν να επιλέξουν να επενδύσουν το χρόνο τους στην αυτό-εξασφάλιση αυτών των αγαθών και υπηρεσιών ή στη βοήθεια προς τους άλλους. Αυτό θα δώσει στα άτομα και τις ομάδες αυξημένους πόρους για τον έλεγχο της ζωής τους, περισσότερη εξουσία σε ό, τι αφορά τον τρόπο ζωής τους και τις συνθήκες διαβίωσής τους. Εάν εφαρμοστεί, δεν θα είναι μόνο η αγορά εργασίας που θα ενσωματώνει τους ανθρώπους στην κοινωνία, καθώς το σχήμα αυτό θα μπορεί δυνητικά να προσφέρει σε ένα βαθμό υλική ασφάλεια, υπόληψη και ταυτότητα.


Για όσους αναγνωρίζουν εναλλακτικούς τρόπους για τη διασφάλιση του βιοπορισμού πέραν της επίσημης εργασίας, το εισόδημα του πολίτη προσφέρει ένα μέσο όχι μόνο για την αναγνώριση αλλά και για την ανταμοιβή των πολιτών που συμμετέχουν σε δραστηριότητες όπως η φροντίδα μικρών παιδιών, ο εθελοντισμός, η συμμετοχή στην κοινότητα και η αυτό-εξασφάλιση αγαθών και υπηρεσιών.


Το εισόδημα του πολίτη: καταβολές και συζητήσεις


Από πού ξεκίνησε αυτή η πρόταση; Η ιδέα για την παροχή ενός εισοδήματος του πολίτη ανάγεται, μεταξύ άλλων, στους Tom Paine, Saint-Simon, Bertrand & Dora Russell, και Major CH Douglas (Van Τrier, 1995). Πιο πρόσφατα υποστηρίζεται από μια ευρεία γκάμα οικονομολόγων (π.χ. Atkinson, 1995, Desai, 1998), πολιτικών φιλόσοφων (Van Parijis, 1995, 2000a,b) και σχολιαστών της κοινωνικής πολιτικής (Jordan, 1998) όλων των πολιτικών πεποιθήσεων. Ανάμεσα στα κυριότερα πλεονεκτήματα που ισχυρίζονται ότι θα είχε ένα τέτοιο βασικό σχήμα, είναι:

• Βρίσκεται μεταξύ αμειβόμενης και μη αμειβόμενης εργασίας, δίνοντας καλύτερα κίνητρα για μια χαμηλά αμειβόμενη απασχόληση από τις φοροαπαλλαγές, αλλά και την επιλογή για ένα συνδυασμό των δυο
• Αντιμετωπίζει άνδρες και γυναίκες ως ίσους, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να διαπραγματευτούν πώς να μοιραστούν τη μη αμειβόμενη εργασία στα νοικοκυριά
• Καταπολεμά την εκμετάλλευση, επιτρέποντας στα άτομα να επιζήσουν χωρίς εξάρτηση από επικίνδυνη ή εξευτελιστική εργασία
• Προωθεί την οικονομική αποτελεσματικότητα, διασφαλίζοντας ότι η χαμηλά αμειβόμενη εργασία δεν έχει ειδική επιδότηση (όπως οι φοροαπαλλαγές) και επομένως η εργατική δύναμη δεν αναπτύσσεται με επιζήμιο τρόπο, και
• Προωθεί την κοινωνική δικαιοσύνη, αντιμετωπίζοντας όλα τα άτομα με τον ίδιο τρόπο και δίνοντας έκτακτο εισόδημα μόνο σε εκείνους που έχουν ανάγκη ειδικής φροντίδας.


Ωστόσο, ακόμη και υπέρμαχοι του βασικού εισοδήματος αποδέχονται τώρα ότι ένα πλήρως εξατομικευμένο και άνευ όρων βασικό εισόδημα δεν μπορεί να εισαχθεί μεμιάς, αν μη τι άλλο επειδή θα αναστάτωνε την τρέχουσα κατανομή των εισοδημάτων και τον ανεφοδιασμό της εργασίας. Αντίθετα, και ιδιαίτερα σε ό, τι αφορά τον πληθυσμό σε εργάσιμη ηλικία, δημιουργείται μια αυξανόμενη συναίνεση ότι δεν πρέπει να προχωρήσουμε με ομάδες ή κατηγορίες, αλλά να ξεκινήσουμε με ένα πολύ συντηρητικό (μερικό) βασικό εισόδημα που δεν θα υποκαθιστά πλήρως τις υπάρχουσες παροχές του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος (Desai, 1998; Jordan et al, 2000; Parker and Sutherland, 1998).


Ανεξάρτητα από τα κόστη του σχήματος ενός βασικού εισοδήματος, η λύση αυτή, παρότι αναγκαία, είναι ίσως ανεπαρκής καθεαυτή εάν θέλουμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να ακολουθήσουν μια πιο ευρεία γκάμα στρατηγικών για τη διασφάλιση του βιοπορισμού τους, πέρα από την εισαγωγή στην επίσημη εργασία. Επομένως, ένα τέτοιο σχήμα εισοδήματος του πολίτη πρέπει να συνοδευτεί από πρωτοβουλίες που θα στοχεύουν στη διευκόλυνση της συμμετοχής σε άλλες μορφές εργασίας. Όπως υποστηρίζει ο Gough (2000:27):



“Δεν αρκεί να καταβάλουμε στους πολίτες ένα ελάχιστο εισόδημα, εάν δεν τους δίνουμε τη δυνατότητα να συμμετέχουν σε κοινωνικά σημαντικές δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της αμειβόμενης και της μη αμειβόμενης εργασίας…Όλοι όσοι μπορούν, πρέπει να έχουν το δικαίωμα- και το καθήκον- να συνεισφέρουν με κάποιο τρόπο στον κοινό πλούτο”.


Ο Lipietz (1992:99) υποστηρίζει, παρομοίως, ότι ένα οικουμενικό βασικό επίδομα “θα ήταν αποδεκτό μόνο εάν σήμαινε ότι εκείνοι που το λαμβάνουν είναι έτοιμοι να επιδείξουν αλληλεγγύη προς την κοινωνία, η οποία τους πληρώνει”. Για να δανειστούμε μια τετριμμένη φράση, το καίριο θέμα σχετικά με το εισόδημα του πολίτη είναι ότι “δεν υπάρχουν δικαιώματα χωρίς ευθύνες”. Όπως πολύ σωστά λέει ο Elson (1988: 29):



“Το δικαίωμα για επιχορήγηση πρέπει να συνοδεύεται για τους άρτιους σωματικά ενήλικους από το καθήκον ανάληψης κάποια μη αμειβόμενης οικιακής εργασίας για τη φροντίδα και την πρόνοια εκείνων που είναι ανίκανοι να φροντίσουν τον εαυτό τους. Τα άτομα που έχουν ήδη αναλάβει τη φροντίδα ενός νεαρού ή άρρωστου ή ανάπηρου ατόμου πρέπει να εξαιρούνται”.


Επικρατεί επομένως μια γενικευμένη άποψη ότι το εισόδημα του πολίτη πρέπει να συνδέεται με κάποια μορφή ενεργής υπηκοότητας. Ο Atkinson (1998), για παράδειγμα, τάσσεται υπέρ ενός ʺ εισοδήματος συμμετοχής ʺ και ο Lipietz (1995) υπέρ ενός νέου τομέα που θα συμμετέχει στην κοινωνικά χρήσιμη δραστηριότητα και θα αποτελείται από το 10% της εργατικής δύναμης (το ποσοστό ανεργίας, όταν έγραφε αυτές τις γραμμές). Η ιδέα επομένως είναι να συνδεθεί το σχήμα του βασικού εισοδήματος με μια μορφή συμμετοχής στην κοινωνία. Ωστόσο, οι υπέρμαχοι ενός βασικού εισοδήματος άνευ όρων, αντιτίθενται σε μια τέτοια προσέγγιση (π.χ. Gortz, 1999, Jordan, 1998, Jordan & Jordan, 2000). Γι’ αυτούς, το αποτέλεσμα θα είναι νέες μορφές καταναγκασμού που θα σχετίζονται με την ανταποδοτικότητα της κοινωνικής πρόνοιας, όπως η καταναγκαστική εργασία στον τριτογενή τομέα (π.χ. Elson, 1988, Offre, 1995, Rifkin, 1996).


Δεν είναι όμως αναγκαστικό να συμβεί κάτι τέτοιο. Είναι πολύ πιθανό να δημιουργηθούν ʺ διαβατήρια συμμετοχήςʺ ή ʺ εισοδήματα συμμετοχήςʺ ή μορφές ʺ απασχόλησης στην υπηρεσία της κοινότηταςʺ (Williams and Windebank, 2003), που θα παρέχουν βασικά εισοδήματα για την ενεργή συμμετοχή του πολίτη με τρόπο που θα αποτρέπει τον καταναγκασμό.


Η ενεργή υπηρεσία της κοινότητας


Η έννοια του “εργαζόμενου πολίτη” βρίσκεται στον πυρήνα των περισσότερων προτύπων για ασφάλεια, υπόληψη και ταυτότητα. Ωστόσο, για τους υπέρμαχους ενός εισοδήματος του πολίτη βασισμένου στη συμμετοχή, ο όρος της “εργασίας” διευρύνεται για να ενσωματώσει μορφές εργασίας πέρα από την απασχόληση- όπως η αυτό-εξασφάλιση, η μη αμειβόμενη κοινοτική εργασία και ο εθελοντισμός. Αντίθετα, το πρότυπο που κυριαρχεί σήμερα θεωρεί τον “εργαζόμενο πολίτη” ως κάποιον που συμμετέχει στην επίσημη απασχόληση. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, όλα συνδέονται με την αμειβόμενη εργασία, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της υπηκοότητας, όπως δείχνει η έλλειψη διαχωριστικής γραμμής μεταξύ δικαιωμάτων των πολιτών και δικαιωμάτων των εργαζομένων.


Για τους υπέρμαχους, όμως, ενός εισοδήματος ενεργού πολίτη, βασισμένου σε έναν ευρύτερο ορισμό της εργασίας που περιλαμβάνει την ανεπίσημη εργασία, επιδίωξη είναι η προώθηση ενός εναλλακτικού πρότυπου ασφάλειας, υπόληψης και ταυτότητας. Από αυτή την άποψη, ο “εργαζόμενος πολίτης” δεν ενσωματώνεται μόνο μέσω της επίσημης αλλά και μέσω της ανεπίσημης εργασίας. Για να δούμε πώς αυτό το νέο πρότυπο του ʺ εργαζόμενου πολίτηʺ μπορεί να λειτουργήσει, θα εξετάσουμε παρακάτω δυο πιθανές επιλογές πολιτικής. Η πρώτη επιδιώκει την επέκταση του “εθελοντικού και κοινοτικού τομέα” του προγράμματος του New Deal που υιοθετήθηκε από πολλά δυτικά έθνη για την προώθηση της ολοκλήρωσης μέσω της ενεργής υπηκοότητας (παρά μέσω της επίσημης απασχόλησης και μόνο), και η δεύτερη επιδιώκει να εισαγάγει φοροαπαλλαγές για τους ενεργούς πολίτες, όπως εφαρμόζεται ευρέως στον δυτικό κόσμο.


Το New Deal πιο κοντά στον πολίτη


Ακολουθώντας το πρότυπο των Ηνωμένων Πολιτειών, πολλές δυτικές οικονομίες άρχισαν τις τελευταίες δεκαετίες να εφαρμόζουν καθεστώτα που έχουν να κάνουν με την ανταποδοτικότητα της κοινωνικής πρόνοιας ως μέρος ενός γενικού επαναπροσανατολισμού των παρεμβάσεων της αγοράς εργασίας προς ενεργές πολιτικές της αγοράς εργασίας. Αυτά τα προγράμματα ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας σηματοδοτούν μια σημαντική απομάκρυνση από τα παραδοσιακά συστήματα κοινωνικής πρόνοιας. Σε χτυπητή αντίθεση με τα προηγούμενα προγράμματα πρόνοιας και επιδότησης των ανέργων, όπου η κρατική υποστήριξη ήταν παθητική, άνευ όρων και βασισμένη σε δικαιώματα, τα νέα καθεστώτα ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας θέτουν όρους, είναι εστιασμένα στην εργασία και υποχρεώνουν τους συμμετέχοντες να είναι ενεργοί προκειμένου να λάβουν κοινωνικές αποδοχές (Campbell, 2000; Robinson 1998). Η κυριότερη κριτική σε σχέση με αυτά είναι ότι εμπεριέχουν ένα στοιχείο καταναγκασμού, καθώς οι άνθρωποι υποχρεώνονται σε εργασία που διαφορετικά δεν θα επιθυμούσαν να κάνουν (π.χ. Peck, 2001).


Υπάρχει πρόθεση για μια τροποποίηση του New Deal που θα μειώσει τις κριτικές περί καταναγκασμού και ταυτόχρονα θα απελευθερώσει τους άνεργους από τα δεσμά που τους εμποδίζουν να συμμετάσχουν σε οικονομικές πρακτικές που θα επιθυμούσαν να αναλάβουν. Προτείνεται λοιπόν η επέκταση του “εθελοντικού και κοινοτικού” τομέα του προγράμματος του New Deal, για να μπορέσουν οι άνεργοι να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη σχετικά με τη φύση της ενσωμάτωσής τους στην εργασία. Το ακριβές φάσμα της εργασίας που θα θεωρείτο αποδεκτή και τα προβλήματα που σχετίζονται με το εύρος μια τέτοιας δραστηριότητας παρουσιάζουν προβλήματα, αλλά θα μπορούσαν οπωσδήποτε να περιλαμβάνουν δραστηριότητες που έχουν να κάνουν με τη φροντίδα και την οργάνωση κοινοτικών ομάδων. Επομένως, κάποιος που φροντίζει ήδη ένα παιδί προσχολικής ηλικίας ή ένα ηλικιωμένο εξαρτημένο πρόσωπο θα μπορέσει να δει αυτή τη βασική δουλειά του να αναγνωρίζεται από τον “κοινοτικό και εθελοντικό τομέα” του New Deal, όπως και να αμειφθεί με ένα επίδομα δραστηριότητας για να κάνει αυτή τη δουλειά. Παρομοίως, όσοι οργανώνουν και διευθύνουν κοινοτικές ομάδες όπως οι LETS, οι τράπεζες χρόνου και οι πιστωτικές ενώσεις θα λάβουν, σε αναγνώριση της συνεισφοράς τους, ένα επίδομα δραστηριότητας υψηλότερο από εκείνο της μηδενικής δραστηριότητας.


Ένα παράδειγμα παρόμοιας πρωτοβουλίας συναντάμε στην Αυστραλία. Εδώ, έχει κατά κάποιο τρόπο αναγνωριστεί ότι διάφορες δραστηριότητες είναι κοινωνικά θεμιτές για όσους διεκδικούν επιδόματα εκτός εργασίας. Έχει συμφωνηθεί, για παράδειγμα, ότι η παροχή φροντίδας πρέπει να αναγνωρίζεται. Και οι δυο μοναχικοί γονείς, όπως κι ο ένας γονέας σε ένα ζευγάρι, μπορούν να διεκδικήσουν ένα ʺγονικό επίδομαʺ. Αυτό χορηγείται ύστερα από εξέταση των εισοδημάτων των δυο γονέων και αφορά παιδιά έως 16 ετών (Hirsch, 1999).


Μολονότι αυτή η πρόταση πολιτικής θα αρχίσει να μειώνει τις κριτικές για την ανταποδοτικότητα της κοινωνικής πρόνοιας που συνδέονται με ενεργές πολιτικές της αγοράς εργασίας, όπως τα New Deals, ένα καίριο πρόβλημα που η πρόταση αυτή δεν καταφέρνει να τροποποιήσει είναι η έννοια του ʺ εργαζόμενου πολίτηʺ μεταξύ εκείνων που δεν είναι εκλέξιμοι για New Deal. Η πιθανή έκβαση είναι ότι θα εισαγάγει μια “διπλή κοινωνία”. Μόνο οι άνεργοι θα μπορούν να επιλέξουν τη συνεισφορά που επιθυμούν να έχουν στις κοινότητές τους. Ενδέχεται, επομένως, να θεωρηθεί ότι αυτές οι νέες μορφές εργασίας αποτελούν μια “οικονομία” δεύτερης κατηγορίας, για τους αποκλεισμένους από την επίσημη αγορά εργασίας. Αυτό μας οδηγεί σε μια πιο συνεκτική πρόταση προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα μιας κοινωνίας πολλαπλών δραστηριοτήτων, που εξετάζουμε παρακάτω και η οποία είναι πιο περιεκτική σε ό, τι αφορά τις ομάδες που θα μπορούσαν να κινητοποιηθούν για να επαναδιαπραγματευθούν τη συνεισφορά τους στην κοινωνία.


Πιστώσεις Ενεργών Πολιτών (Active Citizens’Credits-ACC)


Η συμβατική σύμβαση ανάμεσα στο κράτος και τα εκτός εργασίας νοικοκυριά παρέχει εισόδημα έναντι του καθήκοντος για αναζήτηση απασχόλησης, για εκείνους που είναι ικανοί. Μόνο λίγες ομάδες απαλάσσονται από αυτή την υποχρέωση. Η συμμετοχή στα γονικά καθήκοντα για παράδειγμα, δεν θεωρείται σε γενικές γραμμές αποδεκτή.


Εδώ, ωστόσο, προτείνεται ένα σχήμα που δεν αναγνωρίζει μόνο την εργασία πέρα της απασχόλησης, αλλά επίσης ανταμείβει τα άτομα που συμμετέχουν σε μια τέτοια προσπάθεια- και επομένως προωθούν μια κοινωνία πολλαπλών δραστηριοτήτων. Το σχήμα αυτό βασίζεται στην έννοια της αναγνώρισης της ενεργής υπηκοότητας. Σχετικά με τις ιδέες για υπηρεσία των πολιτών (Briscoe, 1995; Hirsch, 1999; Mc Cormick, 1994) και εισόδημα συμμετοχής (Atkinson, 1998), η πρόθεση των “πιστώσεων των ενεργών πολιτών” είναι να καταγράφουν, να μαζεύουν και να ανταμείβουν τη συμετοχή στην παροχή φροντίδας και άλλη εργασία που κάνουν προς όφελος της κοινότητάς τους ( Williams, 2007; Williams and Windebank, 2003). Σε ένα τέτοιο μη καταναγκαστικό σχήμα, οι άνθρωποι θα μπορούν να συμμετέχουν σε ένα χαρτοφυλάκιο εργασίας της επιλογής τους και σχεδιασμένο από τους ίδιους, για το οποίο θα αποζημιώνονται.


Δεν πρόκειται για καταναγκασμό, καθώς θα μπορούν να επιλέγουν ελέυθερα εάν θα συμμετέχουν ή όχι. Εκείνοι που θα συμμετέχουν σε αυτό το σχήμα θα μπορούν επίσης να αποφασίζουν οι ίδιοι για το χαροφυλάκιο των οικονομικών πρακτικών που θα επιθυμούν να αναλάβουν. Οι στόχοι αυτής της πρότασης είναι:

• Η ανταμοιβή και αποτίμηση μιας εργασίας που σήμερα ούτε αναγνωρίζεται ούτε αποτιμάται
• Η ενθάρρυνση της ενεργής υπηκοότητας χωρίς προσφυγή σε καταναγκασμό
• Η χαλιναγώγηση της ανεπίσημης εργασίας
• Η δημιουργία μιας κοινωνίας ʺ πλήρους συμμετοχήςʺ, με δυνατότητα στους ανθρώπους που το επιθυμούν να έχουν συγεκριμένη ʺ κοινωνική συνεισφοράʺ
• Η ενσωμάτωση της πολυδιάστατης κοινωνικής ενσωμάτωσης και αποκλεισμού στη διαμόρφωση πολιτικής, και
• Η καταπολέμηση της φτώχειας με μέσα πέραν της εισαγωγής στην επίσημη εργασία


Η ιδέα ότι ένα τέτοιο σχήμα πρέπει να αναπτυχθεί για να ενθαρρύνει τα άτομα να συμμετέχουν σε μια εργασία που έχουν επιλέξει ελεύθερα προς όφελος της κοινότητας, δεν προσκρούει σε αντιρρήσεις. Το επίμαχο σημείο είναι πώς θα ανταμείβονται οι άνθρωποι. Μια επιλογή είναι να ενσωματωθεί η πρόταση αυτή στην προσέγγιση των φοροαπαλλαγών που έχουν κάνει την εμφάνισή τους σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες (π.χ. Liebman, 1998; Meadows, 1997; Millar and Hole, 1998). Ακριβώς όπως υπάρχουν “φοροαπαλλαγές απασχόλησης”, φοροαπαλλαγές για συνταξιούχους και αρρώστους, θα έπρεπε να υπάρχουν “φοροαπαλλαγές για ενεργούς πολίτες”, εκείνους που συμμετέχουν σε δραστηριότητες παροχής φροντίδας και άλλη εργασία προς όφελος της κοινότητάς τους, υποδιαιρεμένες σε τρία ακόμη είδη φοροαπαλλαγής: για τους γονείς, για εκείνους που φροντίζουν άλλους και για τους εργαζόμενους για την κοινότητα ( Williams και Windebank (2003) και Williams (2007)). Εάν αυτό υιοθετηθεί, θα δημιουργηθεί μια κοινωνία πολλαπλών δραστηριοτήτων, που θα καταγράφει, θα μαζεύει και θα ανταμείβει τη συμμετοχή στην εργασία πέραν της απασχόλησης. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η δημιουργία μιας κοινωνίας, βασισμένης στην αρχή των πολλαπλών δραστηριοτήτων, χωρίς ριζοσπαστική πολιτική ελέγχου.


Συμπεράσματα


Με δεδομένο ότι οι ανάγκες των φτωχών και των άνεργων αντιμετωπίζονται τόσο ακατάλληλα από το συμβατικό πρότυπο δημιουργίας θέσεων εργασίας, που αποκοσκοπεί στη δυνατότητα του καθένα να διασφαλίζει το βιοπορισμό του μόνο μέσω της επίσημης αγοράς εργασίας, είναι προφανές ότι απαιτούνται νέα πρότυπα κοινωνικής και οικονομικής ολοκλήρωσης. Μπορεί, λοιπόν, να έχει έρθει η ώρα για την ιδέα παροχής ενός εισοδήματος του πολίτη. Έτσι κι αλλιώς, απαιτείται περισσότερη συζήτηση γι’ αυτό και για το πώς μια τέτοια ιδέα μπορεί να εφαρμοστεί.


Αυτό που είναι αναμφισβήτητο, ωστόσο, είναι ότι η ενσωμάτωση μέσω της επίσημης απασχόλησης και μόνο δεν είναι πλέον εφικτή ή επιθυμητή. Είναι καιρός να ανοίξουμε τη συζήτηση σε νέες προσεγγίσεις. Η ιδέα για το εισόδημα του πολίτη είναι μια σημαντική δυνατότητα που ελπίζουμε ότι θα εξεταστεί περισσότερο.


Αναφορές

- Atkinson, A.B. (1995) Public Economics in Action: the basic income/flat tax proposal, Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Atkinson, A.B. (1998) Poverty in Europe, Οξφόρδη: Blackwell.

- Briscoe, I. (1995) In Whose Service? making community service work for the unemployed, Λονδίνο: Demos.

- Campbell, M. (2000) ‘Reconnecting the long-term unemployed to labour market opportunity: the case for a local active labour market policy’, Regional Studies, 34, 7: 655-68.

- Desai, M. (1998) A Basic Income Proposal, Λονδίνο: Social Market Foundation.

- Elson, D. (1988) ‘Market socialism or socialization of the market?’, New Left Review, 172, 11-29.

- Gorz, A. (1999) Reclaiming Work: beyond the wage-based society, Cambridge: Polity.

- Gough, I, (2000) Global Capital, Human Needs and Social Policies, Basingstoke: Palgrave.

- Hirsch, D. (1999) Welfare beyond Work: active participation in a new welfare state, York: York Publishing Services.

- Jordan, B. (1998) The New Politics of Welfare: social justice in a global context, London: Sage.

- Jordan, B. and Jordan, C. (2000) Social Work and the Third Way: tough love as social policy, Λονδίνο: Sage.

- Jordan, B., Agulnik, P., Burbridge, D. and Duffin, S. (2000) Stumbling Towards Basic Income: the prospects for tax-benefit integration, Λονδίνο: Citizen’s Income Study Centre.

- Liebman, J. (1998) Lessons about Tax-Benefit Integration from the US Earned Income Tax Credit experience, York: York Publishing Services.

- Lipietz, A. (1992) Towards a New Economic Order: post-fordism, ecology and democracy, Cambridge: Polity.

- Lipietz, A. (1995) Green Hopes: the future of political ecology, Cambridge: Polity.

- McCormick, J. (1994) Citizens’ Service, Λονδίνο: Institute for Public Policy Research.

- Meadows, P. (1997) The Integration of Taxes and Benefits for Working Families with Children: issues raised to date, York: York Publishing Services.

- Millar, J. and Hole, D. (1998) Integrated Family Benefits in Australia and Options for the UK Tax Return System, York: York Publishing Services.

- Offe, C. (1985) Disorganised capitaism: contemporary transformations of work and politics, Cambridge: Polity.

- Parker, H. and Sutherland, H. (1998) ‘How to get rid of the poverty trap: basic income plus national wage’, Citizens Income Bulletin, 25: 11-4

- Peck, J. (2001) Workfare States, Λονδίνο: Guildford Press.

- Rifkin, J. (1996) The End of Work: the decline of the global labor force and the dawn of a post-market era, New York: G.P. Putnam.

- Robinson, P. (1998) ‘Employment and Social Inclusion’, in C. Oppenheim (ed.) An Inclusive Society: strategies for tackling poverty, Λονδίνο: IPPR.

- Van Parijis, P. (1995) Real Freedom for All: what (if anything) is wrong with capitalism?, Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Van Parijis, P. (2000a) Basic Income: guaranteed income for the XXIst century?, Βερκελώνη: Fundació Rafael Campalans.

- Van Parijis, P. (2000b) ‘Basic income and the two dilemmas of the welfare state’, in C. Pierson and F.G. Castles (Eds.) The Welfare State: a reader, Cambridge: Polity.

- Van Trier, W. (1995) Every one a King, PhD dissertation, Leuven: University of Leuven, Department of Sociology.

- Williams, C.C. (2007) Re-thinking the Future of Work, Basingstoke: Palgrave-Macmillan.

- Williams, C.C. and Windebank, J. (2003) Poverty and the Third Way, Λονδίνο: Routledge.

Η ιστορία διδάσκει ότι οι κρίσεις οδηγούν είτε στην καταστροφή είτε στην αναζωογόνηση. Στην καταστροφή οδηγούν όταν υπάρχει αδράνεια, εμμονή σε δογματικές αντιλήψεις και ανυπέρβλητη αντίσταση στην αναγνώριση της πραγματικότητας και στη κοινή λογική. Στην αναζωογόνηση, οδηγούν όταν υπάρχει έγκαιρη προσαρμογή, και συμπαράταξη με τις δυνάμεις της προόδου και της δημιουργίας. Όταν υπάρχει προσπάθεια συνεχής, συστηματική, αποδεσμευμένη από ψευτο-υποσχέσεις και δογματικές αντιλήψεις.


Αυτό που σήμερα ονομάζουμε κατ’ ευφημισμό «κράτος πρόνοιας» είναι στην ουσία ένα σύνολο δαπανών – που δεν υστερεί σημαντικά από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο – που αντιστοιχούν σε ένα απίστευτο αριθμό παροχών, επιδομάτων, επιδοτήσεων, ρυθμίσεων κλπ. για έναν εκτεταμένο αριθμό επιμέρους κοινωνικών ομάδων οι οποίες απέκτησαν τα δικαιώματα αυτά όχι με βάση το κριτήριο της πραγματικής ανάγκης αλλά της ψηφοθηρίας. Για το λόγο αυτό, από κάθε 1 ευρώ δαπάνης για κοινωνικές παροχές (οικογένεια, μητρότητα, φτώχεια, κλπ.) ίσως λιγότερα από 30 λεπτά πιάνουν τόπο. Αυτό ισοδυναμεί με απώλεια αρκετών δισ. ευρώ, τα οποία ενισχύουν το εισόδημα και την κατανάλωση κάποιων κοινωνικών ομάδων, αλλά αφήνουν τους πραγματικά φτωχούς απροστάτευτους.


Εδώ και περίπου 15 χρόνια το κράτος δαπανά σχεδόν το 1 / 4 του ΑΕΠ για κοινωνικές πολιτικές, ποσό που δεν υστερεί σημαντικά από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τι γίνονται αυτά τα σχεδόν 60 δισεκατομμύρια ευρώ; Που δαπανώνται; Ποιοι ωφελούνται; Πιάνουν τόπο;


Πάνω από τα μισά χρηματοδοτούν τις συντάξεις. Αν δεν γινόταν η πρόσφατη μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού Συστήματος, σε λίγα χρόνια σχεδόν όλες οι κοινωνικές δαπάνες θα δίνονταν για την κάλυψη των συντάξεων, χωρίς δυνατότητα για την Παιδεία, την Υγεία, την Απασχόληση, τις Κοινωνικές Υπηρεσίες.


Τα υπόλοιπα μειώνουν τη φτώχεια μόνο κατά 3% όταν τα ίδια χρήματα στην Ευρώπη μειώνουν τη φτώχεια κατά 9%, δηλαδή τρείς φορές περισσότερο.


Αν πάρουμε για παράδειγμα μόνο το πεδίο της «οικογένειας – μητρότρητας» – που έχει άμεση σχέση με το δημογραφικό και το ασφαλιστικό – ο κατάλογος των σχετικών ρυθμίσεων είναι κυριολεκτικά αχανής, και το συνολικό κόστος απίστευτο. Το ουσιώδες είναι το κόστος αυτό δεν αντιστοιχεί σχεδόν καθόλου σε παροχή υπηρεσιών όπως οι παιδικοί σταθμοί, αλλά εκτείνεται από επιδοτήσεις και συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις μέχρι …άδειες για ταξί και περίπτερα, και μάλιστα χωρίς εισοδηματικά ή περιουσιακά κριτήρια.


Το εκπαιδευτικό μας σύστημα έχει αποτύχει να εξασφαλίσει την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση και τη ζωή, και δεν έχει πλέον την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Οι μαθητικές επιδόσεις των παιδιών μας καταλαμβάνουν μία από τις 3 τελευταίες θέσεις μεταξύ των 30 χωρών του ΟΟΣΑ, την ίδια στιγμή που κάθε χρόνο δαπανώνται για την παιδεία σχεδόν 11 δισεκατομμύρια από τα οποία μάλιστα το 40%, σχεδόν 4,5 δις. αποτελούν ιδιωτική δαπάνη των νοικοκυριών, αφού πάνω από μισούς μαθητές του δημοτικού και του γυμνασίου και οι 3 στους 4 μαθητές του λυκείου καταφεύγουν στην παραπαιδεία. Οι φτωχότερες οικογένειες δαπανούν το 10% – 15% του εισοδήματός τους στην παραπαιδεία, για να δουν τελικά τα παιδιά τους να αποκλείονται ολοένα και περισσότερο από τις «καλύτερες» ανώτατες σχολές, αφού δεν μπορούν να συναγωνιστούν με ίσους όρους τα παιδιά από οικογένειες των πιο εύπορων στρωμάτων.


Στην υγεία, είναι ενδεικτικό ότι ο κάθε πολίτης της χώρας μας πληρώνει κατά μέσο όρο από την τσέπη του 1.100 € ετησίως για υπηρεσίες υγείας, όταν το αντίστοιχο ποσό για τους πολίτες των άλλων χωρών της ζώνης του ευρώ ανέρχεται στα 770 €. Και δυστυχώς, η δαπάνη αυτή δεν επιβαρύνει μόνο τους «έχοντες» καθώς οι φτωχότερες οικογένειες δεσμεύουν έναν μισθό ετησίως για υπηρεσίες υγείας ενώ οι χαμηλοσυνταξιούχοι ξοδεύουν περίπου 2,5 συντάξεις το χρόνο για τον ίδιο λόγο. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι κληρονομήσαμε το πιο «ιδιωτικοποιημένο» σύστημα υγείας στην Ευρώπη. Γιατί σήμερα από τους 376 αξονικούς τομογράφους που λειτουργούν στη χώρα, οι 247 ανήκουν σε ιδιώτες.


Στο κρίσιμο πεδίο της Δια Βίου Μάθησης η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των χωρών της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή που τα τελευταία 20 χρόνια δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, οι δυνατότητες μετεκπαίδευσης είναι σχεδόν ανύπαρκτες και μια μεγάλη μερίδα νέων με προσόντα αναζητούν την τύχη τους στο εξωτερικό.


Η κοινωνική προστασία στην Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εξαντλείται στη χορήγηση πενιχρών εισοδηματικών ενισχύσεων που τελικά δεν πιάνουν τόπο, ενώ η παροχή δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών υστερεί. Η ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων εξακολουθεί να ανήκει κυρίως στην οικογένεια, όπου συχνά βαρύνει τις γυναίκες. Όσοι μπορούν, αναγκάζονται να στραφούν στις υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα (βρεφονηπιακοί σταθμοί, οίκοι ευγηρίας) και ιδίως στις κατ’οίκον υπηρεσίες όπου απασχολούνται περισσότερο ανασφάλιστες μετανάστριες. Η οικογένεια βαρύνεται τελικά με τη φροντίδα του παιδιού, του ηλικιωμένου, του ανέργου, του φοιτητή, του ασθενή, του ατόμου με αναπηρία. Και ποτέ δεν έχει μόνο έναν να φροντίσει. Το σημερινό κοινωνικό κράτος δεν εξετάζει αν η οικογένεια αντέχει να το κάνει. Μια από τις πολλές σοβαρές επιπτώσεις αυτής της τακτικής είναι και η υπογεννητικότητα που μαστίζει την κοινωνία μας.


Το ουσιώδες, όμως, είναι το εξής: Η φιλοσοφία της κοινωνικής πολιτικής στη χώρα μας δεν στοχεύει στην προστασία και την ενδυνάμωση των αδυνάμων μέσω της παροχής «ευκαιριών» και της δημιουργίας «δυνατοτήτων» (capabilities κατά Amartya Sen) ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας σε ευρείες κοινωνικές κατηγορίες. Αντίθετα, έχει τον χαρακτήρα της θέσπισης οικονομικών δικαιωμάτων και προνομίων με τη μορφή των κρατικών παροχών και εγγυήσεων. Υπό την ευρεία έννοια, μια ατέλειωτη σειρά παροχών – από τις μόνιμες αγροτικές επιδοτήσεις και την δημόσια εργοδοσία, ως τις αλλεπάλληλες νομιμοποιήσεις της αυθαίρετης δόμησης, την ανοχή της φοροδιαφυγής και εισφοροδιαφυγής των μικρομεσαίων και την πληθώρα των μικρο-προνομίων στο ασφαλιστικό ή τη φορολογία με βάση τις συντεχνιακές πρακτικές – αποτελούν στην πραγματικότητα την κοινωνική πολιτική «ala grecque».


Με λίγα λόγια, αντί να παρέχει ίσες ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου, το ίδιο το κράτος ορίζει άμεσα ποιες ομάδες θα ανέβουν κοινωνικά και εγγυάται την διατήρηση του εισοδηματικού τους επιπέδου και του κοινωνικού τους status σε βάρος όλων των άλλων. Τα διάφορα προνόμια, συνεπώς, δεν αθροίζονται απλά σε μια δυσβάστακτη δημοσιονομική δαπάνη, αλλά αποτελούν το μέτρο του δημοκρατικού ελλείμματος του πολιτικού μας συστήματος.


Δομικό χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι στη χώρα μας δημόσια υπηρεσία δεν σημαίνει μια υπηρεσία που έχει ως στόχο την εξυπηρέτηση του πολίτη και αξιολογείται με βάση τις επιδόσεις της ως προς αυτό, αλλά κυρίως ένας χώρος άσκησης κρατικής εξουσίας που απασχολούνται κρατικοί υπάλληλοι. Στη λογική αυτή η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών συνεπάγεται την διόγκωση της κρατικής απασχόλησης. Σε μια άλλη λογική, όμως, δημόσια υπηρεσία είναι αυτή που εξυπηρετεί με την μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα τον πολίτη, στην οποία έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες, χρεώνονται ανάλογα με την εισοδηματική τους κατάσταση, είναι υπό δημόσιο έλεγχο, αξιολόγηση και εποπτεία, ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς του φορέα που την παρέχει. Η λογική αυτή στην ορολογία της συντήρησης ονομάζεται …ιδιωτικοποίηση.


Οι δημόσιες υπηρεσίες κοινωνικού χαρακτήρα αντιμετωπίζουν τον πολίτη ως μια «διοικητική» απρόσωπη οντότητα, ανεξάρτητα από τις εξατομικευμένες ανάγκες του. Αλλά ο κοινωνικά αποκλεισμένος, για παράδειγμα, δεν είναι απλά ένας «πολίτης» ίδιος με τον πολίτη που ζητά ένα πιστοποιητικό. Από αυτό εκπορεύεται και το ότι ακόμα και δυνητικά ενεργητικά μέτρα στην πράξη «παθητικοποιούνται». Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης είναι μια σοβαρή παράμετρος που σίγουρα χρειάζεται χρόνο για να μεταβληθεί. Αλλά το γεγονός αυτό πολλές φορές αφενός χρησιμοποιείται σαν άλλοθι για την αδράνεια της πολιτικής διακυβέρνησης και την αποποίηση της πολιτικής ευθύνης και αφετέρου στοχοποιεί συλλογικά τους δημόσιους υπαλλήλους και αποτρέπει τις αναγκαίες συμπράξεις των δημιουργικών δυνάμεων. Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης, όμως, είναι ένα παραπροϊόν του πελατειακού διοικητικού συστήματος και όλων εκείνων των επιμέρους ρυθμίσεων, των οποίων τόσο η δημιουργία όσο και η μεταβολή είναι κατά μείζονα λόγο ευθύνη της πολιτικής διακυβέρνησης. Κατά συνέπεια, η πολιτική ευθύνη έγκειται στην συστηματική αλλαγή των πεδίων αυτών (διοικητικές ρυθμίσεις, συνεχής αξιολόγηση, κλπ.) και την εποπτεία της εφαρμογής τους, τα οποία μπορούν να έχουν ακόμα και άμεσες θετικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα του πολίτη και αποτελούν την αναγκαία προϋπόθεση για την αλλαγή της κουλτούρας των υπαλλήλων.


Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών δημοσίου χαρακτήρα στη χώρα μας προϋποθέτει τον σαφή επανακαθορισμό της ίδιας της έννοιας του «δημοσίου» και την διάκριση από το «κρατικό». Μόνο έτσι μπορούν να κινητοποιηθούν οι δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας και οι δυνατότητες που ανοίγονται είναι πολλές.


Στην σημερινή εποχή το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας αντιμετωπίζει μία ριζοσπαστική μεταβολή: καλείται να ασχοληθεί με άτομα, όχι με “πληθυσμούς”, ή με “στοχευμένες ομάδες”, ή με στατιστικές κατηγορίες ή ακόμα και με τάξεις με την παραδοσιακή έννοια που τους δίνει η πολιτική θεωρία των τάξεων. Αυτό συμβαίνει γιατί οι κοινωνικά αποκλεισμένοι συγκροτούν, στην πραγματικότητα, μία “μη-τάξη”: δεν έχουν “κοινά συμφέροντα” και δεν μπορούν να κινητοποιηθούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Ταυτόχρονα, η απάθεια των μηχανισμών της κοινωνικής πρόνοιας τροφοδοτείται από την αποσύνδεση μεταξύ της οικονομίας και της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το κρίσιμο ζήτημα είναι η υπέρβαση της απάθειας του κράτους πρόνοιας και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τον επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων μέσα από μία δημοκρατική διαδικασία καθορισμού “καταφατικών δεσμεύσεων” των δικαιούχων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, για παράδειγμα, για να επαναπροσιορίσουμε το δικαίωμα των ανέργων να ενταχθούν όχι απλά στην αγορά εργασίας αλλά στην κοινωνία γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο, οι άνεργοι προσδιορίζονται όχι μόνο σαν δικαιούχοι προνοιακών παροχών αλλά σαν ενεργοί πολίτες . Ανάμεσα στο παραδοσιακό δικαίωμα και την πατερναλιστική κοινωνική αρωγή υπάρχει ένας άλλος μονοπάτι αμοιβαίας συνδρομής ανάμεσα στα άτομα και την κοινωνία.


Αν είμαστε αντίθετοι στην πλήρη υποταγή της κοινωνίας στη λογική της αγοράς υπάρχει μόνο μία διέξοδος: να δημιουργήσουμε έναν ενδιάμεσο οικονομικό χώρο μέσα από την διαμόρφωση καινοτόμων πρωτοβουλιών για τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών. Οι υφιστάμενες ελλείψεις, για παράδειγμα, στο τομέα της αντιμετώπισης της ακραίας φτώχειας είναι γνωστές. Μια κοινωνική πρωτοβουλία που βασίζεται σε έναν καινοτόμο συνδυασμό των δυνάμεων της πολιτείας, της εκκλησίας και του κοινωφελούς εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ακραίας φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης θα μπορούσε να αποδώσει πολλά. Ένας ευέλικτος, αξιόπιστος και διαφανής μηχανισμός με άμεση πρόσβαση στην κοινωνική βάση όπως είναι η γειτονιά και η οικογένεια. Εξίσου πολλά θα μπορούσε να αποφέρει μια κοινή πρωτοβουλία της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την προστασία, τη διατήρηση και την αναβάθμιση του περιβάλλοντος.


Τέτοιου τύπου πρωτοβουλίες μπορούν;

• Να κινητοποιήσουν: Να καταστούν μοχλός κινητοποίησης των δημιουργικών δυνάμεων της κοινωνίας των πολιτών.
• Να ενδυναμώσουν: Να ενισχύσει τους τοπικούς κοινωνικούς ιστούς μέσω της συνεργασίας τόσο πολιτών από κάθε κοινωνική ομάδα όσο και διαφόρων τύπων οργανισμών με βάση την συμμετοχή σε μια κοινή προσπάθεια.
• Να ενθαρρύνουν: την Περιβαλλοντική και την Κοινωνική Υπευθυνότητα, ιδιαίτερα των νέων, αλλά και,
• Να προωθήσουν: την Κοινωνική Εργασία, στην σημερινή οικονομική συγκυρία.


Ο μετασχηματισμός της κοινωνικής πολιτικής είναι μια από τις θεμελιώδεις συνιστώσες μετάβασης από την «ιδεολογία της απόγνωσης» στην «ιδεολογία της ελπίδας» και ουσιώδης όρος συγκρότησης του σύγχρονου προοδευτικού ρεύματος σκέψης και πολιτικής πρακτικής. Εκείνοι που πραγματικά αρνούνται την Ελπίδα είναι εκείνοι που δημιουργούν και συντηρούν έναν κλειστό και μέτριο κόσμο.

Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η επανεγκατάσταση των προσφύγων, από εθελοντικό πρόγραμμα της εκκλησίας μετατράπηκε σε ένα επιχορηγούμενο από το κράτος ιδιωτικό πρόγραμμα, με έμφαση στην οικονομική αυτάρκεια. Η αυξημένη επαγγελματοποίηση ή δημοσιοποίηση είχε ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη υπευθυνότητα απ’ ό, τι την προηγούμενη εποχή που τελούσε υπό την αιγίδα της εκκλησίας. Ωστόσο, ο στόχος του προγράμματος να γίνουν οι πρόσφυγες παραγωγικοί, αυτάρκεις πολίτες σε ένα διάστημα οκτώ μηνών, θέτει νέες προκλήσεις. Σε αυτό το άρθρο, υποστηρίζω ότι εστιάζοντας στην οικονομική αυτάρκεια για τους πελάτες της, όπως το κράτος πρόνοιας, η επανεγκατάσταση διακυβεύει τη δυνατότητά της να βοηθήσει τους πρόσφυγες να κατευθυνθούν σε πιο ισότιμες συμμετοχικές πρακτικές υπηκοότητας και να απομακρυνθούν από το φιλελεύθερο πρότυπο της προσωπικής ευθύνης που αγνοοεί δομικές ανισότητες.


Αυτό το πρόγραμμα βασίζεται σε μια έρευνα πλήρους απασχόλησης που έκανα από τον Σεπτέμβριο του 2007 μέχρι τον Ιούλιο του 2008 στο Φάργκο, στη Βόρεια Ντακότα. Περιλάμβανε παρατηρητήριο για τους συμμετέχοντες, εθελοντική εργασία και ημιδομημένες συνεντεύξεις στις κοινότητες προσφύγων από τη Βοσνία και το Σουδάν και με τρεις διαφορετικές ανθρωπιστικές οργανώσεις στο Φάργκο: την Cass County Social Services, κρατική ανθρωπιστική υπηρεσία (εφεξής County), τη Lutheran Social Services New American Services, υπηρεσία επανεγκατάστασης προσφύγων (εφεξής LSS) και μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που συνταιριάζει απόστρατους σε μεγάλη ηλικία και πρόσφυγες που διδάσκονται την αγγλική γλώσσα. Το πρόγραμμα έχει επίσης ενημερωθεί από την απασχόλησή μου (2001-2002) ως κοινωνική λειτουργός σε μια υπηρεσία επανεγκατάστασης στη Βόρεια Ντακότα.


Η επανεγκατάσταση των προσφύγων περιλαμβάνει πολυμερείς σχέσεις ανάμεσα σε κράτη, θρησκευτικές οργανώσεις και τοπικές, εθνικές και διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο., καθώς και τοπικούς και περιφερειακούς παίκτες όπως οι εργοδότες. Ο πρόεδρος αποφασίζει πόσοι πρόσφυγες θα γίνουν δεκτοί στις ΗΠΑ κάθε χρόνο, και το Office of Refugee Resettlement- ORR (Γραφείο Επανεγκατάστασης Προσφύγων) υπό το Στέιτ Ντηπάρτμεντ καθορίζει πού θα εγκατασταθούν με βάση τις ευκαιρίες απασχόλησης, την κοινοτική στήριξη και τις περιπτώσεις οικογενειακής επανένωσης. Οι υπηρεσίες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα επανεγκατάστασης προσφύγων των ΗΠΑ ονομάζονται Voluntary Agencies (Εθελοντικές Υπηρεσίες). Είναι κατά κύριο λόγο θρησκευτικές ή κοινοτικές οργανώσεις που αντιλαμβάνονται τη φροντίδα της επανεγκατάστασης προσφύγων ως μέρος του πυρήνα της αποστολής τους. Σε αντάλλαγμα της χρηματοδότησης, που συμπληρώνεται από ιδιωτικές δωρεές και συνεισφορές σε είδος, οι Εθελοντικές Υπηρεσίες εντέλλονται να παρέχουν:



• αιγίδα (για παράδειγμα, μέσω θρησκευτικών οργανώσεων)
• προγραμματισμό επανεγκατάστασης πριν από την άφιξη, ιδιαίτερα στέγαση
• υποδοχή κατά την άφιξη
• υποστήριξη σε βασικές ανάγκες για τουλάχιστον 30 μέρες (στέγη, επίπλωση, τροφή, ρουχισμό)
• κοινοτικό προσανατολισμό
• παραπομπή σε άλλους παρόχους στους τομείς της υγείας, της παιδείας και/ή της απασχόλησης και
• διαχείριση της περίπτωσης και παρακολούθηση για τουλάχιστον 90-180 μέρες


Πολλές Εθελοντικές Υπηρεσίες διανέμουν επίσης “Χρηματική Βοήθεια σε Μετρητά στους Πρόσφυγες”, ένα μηνιαίο βοήθημα σε άτομα και οικογένειες μέχρι να βρουν δουλειά, την οποία υποχρεώνονται να αναφέρουν ή αλλιώς να αντιμετωπίσουν κυρώσεις, ή μέχρι να τελειώσει η περίοδος προσαρμογής των οκτώ μηνών. Όπως οι υπηρεσίες πρόνοιας, η κύρια αποστολή των Εθελοντικών Υπηρεσιών είναι να βοηθήσουν τους πρόσφυγες να γίνουν οικονομικά αυτάρκεις το συντομότερο δυνατόν.


Η LSS[1] προωθεί την επανεγκατάσταση προσφύγων στη Βόρεια Ντακότα από το 1946, αλλά μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990 έφτασαν μεγάλοι αριθμοί προσφύγων που άρχισαν να μένουν στην περιοχή, σε αντίθεση με προηγούμενα κύματα που μετανάστευσαν σε άλλες περιοχές.[2] Καθώς η επανεγκατάσταση αυξανόταν, φτάνοντας στο τέλος της δεκαετίας του 1990 τις 650 αφίξεις προσφύγων το χρόνο (χωρίς να περιλαμβάνονται οι δευτερεύοντες μετανάστες ή οι πρόσφυγες που επανεγκαταστάθηκαν σε μια πόλη αλλά μετακινήθηκαν σε άλλη), η LSS είχε να αντιμετωπίσει θεσμικές αλλαγές, τοπικές κρατικές και μη κρατικές υπηρεσίες, ενώ το ευρύτερο κοινό ανταποκρινόταν στους νεοφερμένους πρόσφυγες με αργούς ρυθμούς και πολλές φορές εχθρικά.


Από το 1983 μέχρι το 2004, η ORR επανεγκατέστησε μια πλειοψηφία (72 τοις εκατό) προσφύγων σε περίπου 30 αστικές, μητροπολιτικές περιοχές με ευρείς γεννημένους στο εξωτερικό πληθυσμούς.[3] Ενώ ο συνολικός αριθμός προσφύγων που επανεγκαταστάθηκαν ήταν μικρότερος, οι πρόσφυγες σε μικρότερες πόλεις, όπως το Φάργκο, είχαν μεγαλύτερη επίδραση στους πιο ομοιογενείς τοπικούς πληθυσμούς (Singer and Wilson 2006). Ενενήντα τέσσερα τοις εκατό των κατοίκων του Φάργκο (πληθυσμός 90,600) δηλώνουν λευκοί και περίπου 80 τοις εκατό Σκανδιναβοί και/ή Γερμανοί. Το Φάργκο έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά εκκλησιασμού σε όλη τη χώρα.


Όταν οι πρόσφυγες έφταναν για πρώτη φορά στο Φάργκο, η LSS τους εγκαθιστούσε σε συγκροτήματα κατοικιών για χαμηλά εισοδήματα στο νότιο Φάργκο ή στη γειτονική πόλη του Δυτικού Φάργκο. Οι περισσότεροι πρόσφυγες άρχιζαν να δουλεύουν σε εργοστάσια στα βιομηχανικά πάρκα του δυτικού και βόρειου Φάργκο, χιλιόμετρα μακριά από τους τόπους κατοικίας τους. Δεν υπήρχαν λεωφορεία τις Κυριακές ή μετά τις δέκα το βράδυ και υπήρχαν μόνο τρεις σταθμοί στην πόλη, πράγμα που έκανε τις δημόσιες μεταφορές εξαιρετικά χρονοβόρες. Όσοι δούλευαννύχτα, βασίζοντανσε φίλους με αυτοκίνητα, στην πεζοπορία ή το ποδήλατο, πράγμα που μπορούσε να αποτελέσει απειλή για τη ζωή τους, κατά τους σκληρούς χειμώνες του Φάργκο. Τα τρία μεγαλύτερα εμπόδια για την επίτευξη κοινωνικής και νομικής υπηκοότητας στο Φάργκο ήταν η γλώσσα, ο καιρός και οι μεταφορές.


Σύμφωνα με πηγές στην LSS, την County, τα σχολεία και άλλες εθελοντικές οργανώσεις, η γενική στάση εκείνη την εποχή ήταν ότι η επανεγκατάσταση των προσφύγων αποτελούσε ευθύνη της LSS, αλλά ότι “οι πελάτες δεν εξυπηρετούνταν, εγκαταλείπονταν”. Στις δεκαετίες 1980 και 1990, εκτός από την επιχειρηματική κοινότητα, που αποκτούσε εκατοντάδες νέους εργάτες σε ένα κράτος που τους χρειαζόταν, τα περισσότερα μέλη της κοινότητας δεν υποστήριζαν την επανεγκατάσταση. Η LSS υποστήριξε ότι η επανεγκατάσταση ήταν επωφελής οικονομικά για την περιοχή (ως εργάτες, καταναλωτές και ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων), όπως και για λόγους πολιτισμικής ποικιλίας. Για να επιτευχθεί, όμως, χρειάζονταν τη βοήθεια της County, των σχολείων, του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης, καθώς και άλλων μη κερδοσκοπικών οργανώσεων- και όχι μόνο του τομέα απασχόλησης. Οι εκπρόσωποι αυτών των ιδρυμάτων μου είπαν ότι η LSS δεν είχε ενημερώσει αρκετά για την διαδικασία επανεγκατάστασης, κι έτσι ήταν δύσκολο να δημιουργηθούν συνεταιρισμοί.


Ως οργάνωση που αποτελούσε την πύλη για κοινωνική υπηκοότητα των προσφύγων, η LSS είχε πιστωθεί και ταυτόχρονα δεχτεί κριτική για το γεγονός ότι έφερνε πρόσφυγες και κατά συνέπεια φυλετική και πολιτισμική ποικιλία στο Φάργκο. Η LSS ήταν από τα λίγα ιδρύματα στο Φάργκο που καλούσε τους πολίτες να παρατηρήσουν και να προβληματιστούν για την εργασιακή ηθική τους ως λευκοί, Βορειοευρωπαίοι και Προτεστάντες, για την οποία ήταν πολύ περήφανοι. Η ιστορία που οι κάτοικοι του Φάργκο, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δούλευαν στον δημόσιο, ιδιωτικό και επιχειρηματικό τομέα, διηγούνταν στους εαυτούς για τους εαυτούς τους ήταν ότι η σκληρή δουλειά, η ταπεινότητα, ο καλός τρόπος και το κοινοτικό πνεύμα μπορούν να λύσουν τα περισσότερα προβλήματα και να παρέχουν μια καλή ζωή. Αυτές οι πολιτιστικές αφηγήσεις ήταν πιο εύκολο να γίνουν πιστευτές όταν η κοινότητα ήταν ομοιογενής και μοιραζόταν αυτά τα ιδανικά και τα μέσα για να τα ενεργοποιήσει. Πολλοί πρόσφυγες δεν το έκαναν. Αντί να τα βάλουν με τις πολιτισμικές διαφορές ή με τη φυλή ως παράγοντα που συντελεί σε παρεξηγήσεις, η LSS έγινε ο ευκολότερος, ο πλέον χειροπιαστός στόχος, ικανός να αναμορφώσει τις πρακτικές των εργαζομένων και των πελατών της.


Επηρεασμένο από τις πρακτικές πρόσληψης του ORR, το προσωπικό των υπηρεσιών επανεγκατάστασης αντανακλά συχνά την φυλετική, εθνική, πολιτισμική και/ή θρησκευτική ποικιλία ευρύτερων προσφυγικών κοινοτήτων. Το 2007-8, το προσωπικό των New American Services εκπροσωπούσε έξι διαφορετικές χώρες (Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σομαλία, Ιράκ, Βιετνάμ και ΗΠΑ) και απασχολούσε τον ίδιο περίπου αριθμό ανδρών και γυναικών. Παρά τις μεγάλες ανάγκες που συνεπάγετο η διαχείριση περιπτώσεων για πολλούς πελάτες πρόσφυγες, η LSS δεν απαιτούσε εμπειρεία στον τομέα της κοινωνικής εργασίας, την παροχή συμβουλών ή την εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η πολιτισμική γνώση και οι γλωσσικές ικανότητες κρίνονταν πιο σημαντικές. Με άλλα λόγια, οι πρακτικές μεταξύ ομοτίμων αποτελούσαν σημαντικό μέρος στην ανάπτυξη της επανεγκατάστασης των προσφύγων ως πρακτική πρόνοιας αλλά συνέβαλαν επίσης στην εχθρότητα ανάμεσα στην LSS και τις λιγότερο ποικίλες πολιτισμικά, πιο γραφειοκρατικές υπηρεσίες.


Σε αντίθεση με την LSS, το προσωπικό της County αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από λευκές γυναίκες που μιλούσαν μόνο αγγλικά και οι περισσότερες δήλωναν πιστές Χριστιανές. Πολλές μεγάλωσαν σε μικρές πόλεις ή σε αγροκτήματα και μου είπαν ότι εκτός δουλειάς είχαν μικρή επαφή με ανθρώπους από άλλες φυλές ή πολιτισμούς. Ενώ το προσωπικό της LSS είχε ελάχιστη έως καμία επαγγελματική κατάρτιση, το νέο προσωπικό της Cass County είχε περάσει από ετήσια, αυστηρή εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.


Τα ιδρύματα επανεγκατάστασης και πρόνοιας είχαν πολλά κοινά σε ό, τι αφορά τη δουλειά τους με κοινωνικά ευαίσθητες ομάδες ανθρώπων και τις υπηρεσίες που παρείχαν (διαχείρηση περιπτώσεων, υπηρεσίες απασχόλησης, χρηματική βοήθεια), αλλά η έρευνά μου δείχνει ότι λίγοι από τους εργαζόμενους, ή και τους επιστάτες, αναγνώριζαν αυτές τις ομοιότητες. Αντίθετα, οι εργαζόμενοι εστίαζαν στις διαφορές στο χρόνο που περνούσαν με τους πελάτες, την κατάρτιση των εργαζόμενων και πώς και ποιοι αποτιμούσαν την υπευθυνότητα. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι στην County είχαν την τάση να βλέπουν το ίδρυμά τους ως προπύργιο υπευθυνότητας και προσωπικής ευθύνης σε αντίθεση με την LSS που πίστευαν ότι δεν διέθετε επαγγελματική κατάρτιση και υπευθυνότητα. Ένας υπάλληλος στην County είπε: “Επειδή μιλάς σε άλλη γλώσσα δεν σημαίνει ότι μπορείς να είσαι καλός στη διαχείριση περιπτώσεων”. Οι υπάλληλοι της LSS θεωρούσαν ότι ήταν συμβιβαστικοί, συναισθηματικά ευαίσθητοι και ευέλικτοι σε αντίθεση με τους εργαζόμενους στην County τους οποίους χαρακτήριζαν ως “ψυχρούς”, ανελαστικούς ακόμη και μεροληπτικούς απέναντι στους πρόσφυγες. Μια εργαζόμενη στο LSS από τη Σομαλία, η Άνα, εξήγησε:

“Δεν τους νοιάζουν οι πελάτες. Έκανα τη διερμηνέα για ανθρώπους εκεί και δεν εξηγούσαν, Τους είδα να πετούν ανθρώπους έξω απ’ το σπίτι τους και δεν σκέφτονται από πού θα βρουν τα λεφτά. Εμείς σκεφτόμαστε κάπως περισσότερο τους πελάτες μας, σκεφτόμαστε από πού θα βρουν τα λεφτά. Προσπαθούμε να βρούμε διερμηνείς και να επικοινωνούμε με τους πελάτες μας”.


Αντί να εστιάζονται στις διαφορές ανάμεσα στο κράτος πρόνοιας και τις υπηρεσίες επανεγκατάστασης των προσφύγων, οι οργανωτικοί επικεφαλής σε τοπικό επίπεδο θα μπορούσαν να κεφαλαιοποιήσουν τις μεταξύ τους δυνάμεις και διαφορές. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να οργανώσουν πολυπολιτισμική κατάρτιση για την County από το προσωπικό της LSS ή κατάρτιση σε καλές πρακτικές κοινωνικής εργασίας από την County για την LSS. Αντί για το τρέχον σύστημα των προσφύγων που διακινεί ένα μπερδεμένο δίκτυ ασφαλείας με ανταγωνιστικές ιδέες για το πώς θα επιτευχθεί η αυτάρκεια, τα ιδρύματα πρόνοιας και επανεγκατάστασης θα μπορούσαν να παράσχουν μαζί έναν καλύτερο οδικό χάρτη για το πώς μπορούν οι πρόσφυγες να αποκτήσουν τα οφέλη της πλήρους υπηκοότητας.


Όπως συνέβη με τη μεταμόρφωση του επαγγέλματος της κοινωνικής εργασίας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα ( Gordon 1994), η δημοσιότητα γύρω από την επανεγκατάσταση των προσφύγων οδήγησε στην αυξημένη επαγγελματοποίησή της. Ωστόσο, η μορφοποίηση της επανεγκατάστασης σύμφωνα με το κράτος πρόνοιας ενέχει τον κίνδυνο της αποπολιτικοποίησής της με τρόπους που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διατήρηση του status quo ( Abramowitz 1998: 519-520). Οι Ilcan και Basok (2004) υποστηρίζουν ότι “οι μεγαλύτερες αξιώσεις σε ό, τι αφορά τα εθελοντικά ιδρύματα, να είναι υπόλογα στο κράτος για δραστηριότητες με δημόσια χρηματοδότηση…. τα υποχρεώνουν να κινούνται ακόμη περισσότερο προς την κατεύθυνση της παροχής υπηρεσιών και να απομακρύνονται από μια υποστηρικτική εργασία προσανατολισμένη προς την κοινωνική δικαιοσύνη.” (136)


Ο Giddens (1991) υποστηρίζει ότι η θεώρηση της υπηκοότητας ως συμμετοχή “αντλεί από μια διττή αντίληψη της εξουσίας όπως και η κοινωνική εργασία: οι άνθρωποι μπορούν να είναι, την ίδια στιγμή, σχετικά αδύναμοι σε σχέση με τις ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές δομές εξουσίας και παρόλα αυτά ικανοί να ασκούν εξουσία με την ‘παραγωγική’ έννοια της αυτό-επικαιροποίησης” ( στο Lister 1998:6).


Έχοντας μια αποστολή πιο ευέλικτη, που ενθαρρύνει τις πρακτικές μεταξύ ομοτίμων, η επανεγκατάσταση των προσφύγων στις αρχές του 21ου αιώνα έχει μια τεράστια ευκαιρία να βοηθήσει τους πελάτες της να προχωρήσουν προς μια συμμετοχική υπηκοότητα, μακριά από τις νεοφιλελεύθερες πρακτικές υπηκοότητας που κατευθύνουν τις περιθωριοποιημένες ομάδες προς την προσωπική ευθύνη και μόνο.


Σημειώσεις

[1]Το New American Services είναι ένα από τα δεκάδες προγράμματα που παρέχονται κάτω απ’ την ομπρέλα της LSS. Άλλα περιλαμβάνουν προγράμματα για οικογένειες, νέους, ανακούφιση από φυσικές καταστροφές, στέγαση κ.α. Χρησιμοποιώ την ονομασία LSS αντί New American Services γιατί, παρά τα άλλα της προγράμματα, η “LSS” είναι συνώνυμη στο Φάργκο με το πρόγραμμά της για τους πρόσφυγες και αναφέρεται έτσι.

[2] Οι μεγαλύτερες ομάδες προσφύγων που η LSS επανεγκατέστησε στη Βόρεια Ντακότα προέρχονταν από το Βιετνάμ, την Καμπότζη, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Σουδάν, τη Σομαλία, το Ιράκ, τη Λιβηρία, το Αφγανιστάν, την Αιθιοπία, το Μπουρούντι και πιο πρόσφατα το Μπουτάν.

[3] Στις μεγαλύτερες πόλεις περιλαμβάνονταν το Λος Άντζελες, το Σαν Χοσέ, το Σακραμέντο, η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, η Μιννεάπολη- Σαιντ Πωλ, το Σιάτλ, η Ατλάντα και η Ουάσιγκτον D.C.


Αναφορές

- Abramovitz, Mimi. (1998) Social Work and Social Reform: An Arena of Struggle, Social Work 43(6): 512-527.

-Giddens, Anthony. (1990) Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age, Stanford: Stanford University Press.

-Gordon, Linda. (1994 ) Pitied but Not Entitled: Single Mothers and the History of Welfare, 1890-1935, New York: The Free Press.

-Ilcan, Suzan and Basok, Tanya. (2004) Community Government: Voluntary Agencies, Social Justice, and the Responsibilization of Citizens. Citizenship Studies 8(2): 129–144.

-Lister, Ruth. (1998) Citizenship on the Margins: Citizenship, Social Work, and Social Action. European Journal of Social Work 1(1): 5-18.

-Singer, Audrey and Wilson, Jill H. (2006) From ‘There’ to ‘Here’: Refugee Resettlement in Metropolitan America. September 2006, Living Cities Census Series, Washington, D.C.: The Brookings Institution

Σε μια εποχή “σφιξίματος της ζώνης” στους κρατικούς προϋπολογισμούς, πολλές κυβερνήσεις στον κόσμο βρίσκουν νέους καινοτόμους τρόπους για να πείσουν τους πολίτες να παρέχουν δωρεάν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας. Η κρατική προπαγάνδα εξυμνεί τα οφέλη των ενεργών πολιτών που αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις κοινότητές τους, φροντίζουν τους γείτονές τους και κάνουν τις χώρες τους ασφαλέστερους, καθαρότερους και πιο υγιεινούς τόπους διαβίωσης. Αυτές οι κυβερνητικές προσπάθειες ενισχύονται συχνά από μη κερδοσκοπικές οργανώσεις που εκθειάζουν τις ίδιες αξίες ενάρετης υπηκοότητας, καθώς επιστρατεύουν εθελοντές που θα υποστηρίξουν τους δικούς τους συγκεκριμένους αγώνες.[1]


Η εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας παρουσιάζει ορισμένα αδιαμφισβήτητα οφέλη τόσο για τους πολίτες όσο και για τις κυβερνήσεις τους. Το κύριο όφελος για τους πολίτες είναι ότι τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας συνεπάγονται συνήθως υψηλότερα επίπεδα υπηρεσιών, καθώς ενώ η κρατική παροχή μπορεί μερικές φορές να ʺαφήσει απέξωʺ την εθελοντική παροχή, οι εθελοντές σπανίως “αφήνουν απέξω” τις κυβερνήσεις. Οι πολίτες που εκπροσωπούν κάποιες μειονοτικές ομάδες, όπως οι ανάπηροι, υποεξυπηρετούνται συνήθως από τις κρατικές υπηρεσίες, και οι εθελοντές μπορούν να πάρουν τη σκυτάλη. Οι εθελοντές μπορούν ακόμη να προσφέρουν υπηρεσίες που έχουν όφελος για το κοινό: οι εκστρατείες για τον καθαρισμό των δημοσίων πάρκων είναι ένα συνηθισμένο παράδειγμα. Επομένως, υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας οδηγούν σε υψηλότερα επίπεδα υπηρεσιών στην κοινωνία, που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής όλων.


Ένα πρόσθετο όφελο των υψηλών επιπέδων εθελοντικής παροχής κοινωνικής πρόνοιας, που βρίσκεται τελευταία στο επίκεντρο μεγάλης ακαδημαϊκής έρευνας, είναι ότι ο εθελοντισμός κτίζει ʺ κοινωνικό κεφάλαιο ʺ και ενδυναμώνει την ʺ κοινωνία των πολιτώνʺ. Το γεγονός ότι είναι μαζί, υπηρεστούν μαζί με άλλους και συμμετέχουν στην παροχή υπηρεσιών στην κοινότητα, κτίζει διασυνδέσεις ανάμεσα στους εθελοντές. Οι βαθύτερες και ευρύτερες διασυνδέσεις βελτιώνουν την ποιότητα ζωής για τα άτομα και τις κοινότητες.


Η οργάνωση εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας απαιτεί την ανάπτυξη ικανών οργανώσεων πολιτών και η παροχή υπηρεσίας είναι πιο αποτελεσματική όταν συντονίζεται με κυβερνητικές προσπάθειες. Ο συντονισμός απαιτεί επικοινωνία, κι έτσι μια κοινωνία με σημαντική εθελοντική παροχή υπηρεσιών θα είναι επίσης μια γερή κοινωνία πολιτών με οργανώσεις που βρίσκονται σε στενή επικοινωνία με τις κυβερνήσεις τους. Οι διασυνδέσεις αυτές βοηθούν τους πολίτες να αποκτήσουν οργανωτικές, ηγετικές και επικοινωνιακές ικανότητες που μπορούν να βελτιώσουν τις σχέσεις κράτους-κοινωνίας και, εάν η κυβέρνηση ακούει τις ομάδες, να βελτιώσουν επίσης την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών και δημόσιας πολιτικής.


Πολλά είναι τα σημαντικά οφέλη της εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για το κράτος. Πρώτον, είναι εμφανές ότι το κράτος δεν υποχρεούται να παρέχει τόσο πολλές υπηρεσίες ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, ένα μέρος της πίεσης που ασκείται στο κράτος για να παρέχει περισσότερες υπηρεσίες μετριάζεται όταν τις παρέχουν εθελοντές.


Δεύτερον, εάν το κράτος έχει μια στενή διασύνδεση- π.χ. τακτικές μηνιαίες συναντήσεις- με εθελοντικές ομάδες που παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες, μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτή τη διασύνδεση με πολλούς τρόπους. Εάν ακούει προσεκτικά τους προβληματισμούς που εγείρονται από τις ομάδες, μπορεί να εντοπίσει ανερχόμενα κοινωνικά προβλήματα πριν αυτά μετατραπούν σε πολιτικά προβλήματα για το κράτος. Μπορεί επίσης να έχει πολύτιμες πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα της δημόσιας πολιτικής που σχετίζεται με την κοινωνική πρόνοια και να προβεί σε γρήγορες προσαρμογές όταν είναι αναγκαίο. Τέλος, εάν ανταποκρίνεται στις ανάγκες που επισημαίνονται από τις ομάδες και χρησιμοποιεί τις εισηγήσεις τους στη δημιουργία πολιτικής, εκείνες θα είναι συχνά πρόθυμες να βοηθήσουν το κράτος στην εφαρμογή της. Σε ένα πρώτο επίπεδο, οι εθελοντές είναι συνήθως πρόθυμοι να δημοσιοποιούν κρατικές πολιτικές που έχουν να κάνουν με ζητήματα που τους προβληματίζουν. Σε ένα πιο προχωρημένο επίπεδο, οι ομάδες μπορούν να έχουν την ευθύνη για την εφαρμογή κάποιων κρατικών πολιτικών.


Ένα παράδειγμα που προέκυψε πρόσφατα στην Ιαπωνία μπορεί να φωτίσει ορισμένους από αυτούς τους αμοιβαία υποστηρικτικούς ρόλους. Όπως είναι ευρέως γνωστό, η Ιαπωνία έχει έναν όλο και πιο γηρασμένο πληθυσμό και για δεκαετίες η ιαπωνική κυβέρνηση έδωσε μάχη για να αναπτύξει πολιτικές που θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία και το κράτος να χειριστούν τους αυξανόμενους αιρθμούς των πιο ηλικιωμένων ατόμων. Το 1998 δημιούργησαν ένα νέο εθνικό ασφαλιστικό πρόγραμμα για τη φροντίδα των ηλικιωμένων. Από την έναρξή του, που συνέπεσε με έναν νέο νόμο που διευκόλυνε σημαντικά τις προϋποθέσεις ενσωμάτωσης των μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις στην Ιαπωνία βοηθούν το κράτος σε αυτό το πρόγραμμα με πολλούς τρόπους. Μια ευρεία γκάμα ομάδων που έχουν επαφή με ηλικιωμένους έχουν εγκαινιάσει ενημερωτικές συνεδρίες, πληροφοριακά έντυπα και ατομικές συναντήσεις για να βοηθήσουν όλους, και ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους δικαιούχουςν, α μάθουν ποια είναι τα δικαιώματά τους και οι ευθύνες τους υπό το νέο σύστημα. Επιπλέον, ιδρύονται χιλιάδες νέες μη κερδοσκοπικές οργανώσεις για να παρέχουν υπηρεσίες σε ηλικιωμένους που τώρα αγοράζουν αυτές τις υπηρεσίες με κονδύλια διαθέσιμα από το νέο πρόγραμμα. Ο ρόλος των μη κερδοσκοπικών και εθελοντικών οργανώσεων στην εφαρμογή αυτού του επιχορηγούμενου από το κράτος προγράμματος είναι εκτεταμένος και το πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να υπάρχει, στη σημερινή μορφή του, χωρίς αυτούς.


Ένα τελευταίο και πιο δυσδιάκριτο όφελος που έχει το κράτος από την εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, είναι ότι συχνά αναδεικνύουν την κρατική νομιμότητα. Μια θετική σχέση ανάμεσα στις ομάδες των εθελοντών και το κράτος είναι προς όφελος και των δυο πλευρών: οι εθελοντικές ομάδες ωφελούνται επειδή κερδίζουν την κρατική υποστήριξη για τα προγράμματά τους, το κράτος ωφελείται επειδή κερδίζει την εθελοντική βοήθεια για τα προγράμματά του, και οι δυο πλευρές καθίστανται πιο αποτελεσματικοί και νόμιμοι πάροχοι υπηρεχιών για τους πολίτες. Οι εθελοντές που συνεργάζονται με το κράτος πιστεύουν ότι κάνουν κάτι αξιόλογο και αναφέρονται θετικά για τις κρατικές προσπάθειες στους φίλους, τις οικογένειες και τους γείτονές τους, επιστρατεύοντάς τους συχνά για να βοηθήσουν κι εκείνοι. Το κράτος κερδίζει έτσι μια θετική φήμη καλής πολιτικής. Με άλλα λόγια, το κράτος πιστώνεται υπηρεσίες που παρέχονται από εθελοντές.


Όλα αυτά τα οφέλη – για τους πολίτες και το κράτος- μπορούν να πραγματοποιηθούν από δημοκρατικές και μη δημοκρατικές κυβερνήσεις εξίσου. Μπορεί να δημουργηθεί ένας υποστηρικτικός κύκλος όπου τα υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής των πολιτών βελτιώνουν την παροχή υπηρεσιών και αναδεικνύουν τη νομιμότητα του κράτους, δίνοντας στους πολίτες κίνητρα για υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής, η οποία βελτιώνει τις υπηρεσίες και αναδεικνύει την κρατική νομιμότητα κλπ. Αυτός ο ενάρετος κύκλος βελτιώνει την κρατική αποτελεσματικότητα και ενισχύει την ποιότητα ζωής όλων. Στα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα υπάρχουν έλεγχοι για να διασφαλιστεί ότι ο θετικός κύκλος εθελοντικής συμμετοχής- κρατικής ανταπόκρισης δεν θα μετατραπεί σε έναν αρνητικό κύκλο όπου τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής συμμετοχής θα νομιμοποιούν τον φανατικό εθνικισμό και οι κρατικές αξιώσεις για εθελοντική συμμετοχή δεν θα γίνουν αναγκαστικά προαπαιτούμενα για συμμόρφωση.


Η διάκριση ανάμεσα σε ενάρετες και φαύλες ενισχυμένες σχέσεις μεταξύ εθελοντικής παροχής υπηρεσιών και κρατικής ευθύνης είναι πολύ ελαστική. Κάτι που ξεκινά ως εθελοντικό μπορεί να γίνει αναγκαστικό και κάτι που ξεκινά ως αναγκαστικό μπορεί να γίνει εθελοντικό. Η περίπτωση της Ιαπωνίας δίνει παραδείγματα όπου εθελοντικές οργανώσεις βασισμένες στην κοινότητα έγιναν δεκτές από το κράτος και ύστερα συνετέλεσαν στην ανάπτυξη του φανατικού εθνικισμού και τη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας στη δεκαετία του 1930. Μετά τον πόλεμο, οι ίδιες αυτές ομάδες εκδημοκρατίσθηκαν σταδιακά κι έτσι ομάδες όπως οργανώσεις της γειτονιάς και μονάδες εθελοντών πυροσβεστών που κάποτε έπαιξαν ζωτικό ρόλο για το αυτοκρατορικό στρατιωτικό καθεστώς, συνεισφέρουν σήμερα σημαντικά στη δημοκρατική κοινωνία πολιτών της Ιαπωνίας.


Κατά συνέπεια, πρέπει να είμαστε όλοι προσεκτικοί όταν βλέπουμε κράτη ανά τον κόσμο να κάνουν εκστρατείες δημοσίων σχέσεων για να ενθαρρύνουν υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής συμμετοχής στην παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας και οργανώσεις πολιτών να ανταποκρίνονται θετικά σε κρατικές πρωτοβουλίες. Υψηλά επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κρατικής πρόνοιας είναι πιθανόν να βελτιώνουν την ποιότητα της διακυβέρνησης, όπως και την ποιότητα ζωής στις κοινότητές τους. Είναι οφέλη που αξίζουν τον κόπο οπουδήποτε. Εάν τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ενθαρρύνουν τους πολίτες να υποστηρίζουν δημοκρατικές κυβερνήσεις, θα συμβάλουν στην εμβάθυνση της δημοκρατίας σε αυτές τις χώρες. Εάν τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ενθαρρύνουν τους πολίτες να υποστηρίζουν μη δημοκρατικές κυβερνήσεις, μπορεί να κάνουν ένα αυταρχικό καθεστώς πιο ανθεκτικό. Επιπλέον, η δημιουργία οργανώσεων πολιτών που παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας σε στενή επαφή με το κράτος μπορεί να δημιουργήσει μια θεσμική διευθέτηση που να διαφθείρεται εύκολα από αυταρχικούς ηγέτες, οι οποίοι επιδιώκουν την κινητοποίηση των πολιτών για εθνικιστικούς ή και μιλιταριστικούς σκοπούς.


Οι οργανισμοί διεθνούς βοήθειας αναγνωρίζουν (αργοπορημένα) ότι η ανθρωπιστική βοήθεια όταν διοχετεύεται μέσω αυταρχικών καθεστώτων μπορεί να συμβάλει στην ανθεκτικότητα του αυταρχισμού. Γι’ αυτό οι περισσότερες υπηρεσίες έχουν μεταβάλει τις χρηματοδοτικές στρατηγικές τους και κατευθύνουν όλο και περισσότερο τη βοήθεια σε διεθνείς και εθνικές ΜΗΚΥΟ. Με την τεχνική αυτή προσπαθούν να εξασφαλίσουν ότι διεφθαρμένα κράτη δεν θα παίρνουν κονδύλια που προορίζονται για την υποστήριξη υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για να τα χρησιμοποιούνγια την αγορά όπλων. Ωστόσο, η παροχή υπηρεσιών, ακόμη κι όταν γίνεται από ΜΗΚΥΟ και εθελοντές μπορεί να αναδείξει την νομιμότητα του κράτους εάν υφίστανται τρόποι που να επιτρέπουν σε αυτό να διεκδικήσει την ευθύνη των υπηρεσιών. Παρομοίως, η οικοδόμηση ισχυρών οργανώσεων πολιτών ενδέχεται να δημιουργήσει ένα θεσμικό πλαίσιο που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αργότερα για την γρήγορη κινητοποίησή τους προς την κατεύθυνση μιλιταριστικών ή εθνικιστικών στόχων.


Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι εθελοντικές οργανώσεις που παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας προωθούν δημοκρατικές αξίες και κοινοτικές ικανότητες. Τρία χαρακτηριστικά διαμόρφωσης πολιτικής που σχετίζεται με την εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας είναι ιδαίτερα σημαντικά για να διασφαλιστεί ότι η σχέση αυτή είναι θετική και ανθεκτική στη διαφθορά:


1. Η σχέση εξουσίας ανάμεσα στην εθελοντική οργάνωση και το κράτος είναι ισορροπημένη- και οι δυο πλευρές μπορούν να βασιστούν η μια στην άλλη, αλλά καμιά δεν πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αναγκάσει την άλλη να συμμορφωθεί με τις αξιώσεις της. Αυτό επιτυγχάνεται ευκολότερα εάν διατηρηθεί μια πραγματική επιλογή εξόδου για τις δυο πλευρές.

2. Η διαδικασία λήψης αποφάσεων είναι διαφανής- πρέπει να υπάρχουν τρόποι ώστε οι πολίτες που δεν αποτελούν μέρος της εθελοντικής οργάνωσης να μπορούν να μάθουν και να είναι μέρος της λήψης αποφάσεων. Αυτό επιτυγχάνεται συχνά με τη συμπερίληψη μιας ευρείας ποικιλίας ομάδων και ανθρώπων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, την τεκμηρίωση των αποφάσεων και τη χρηματοδότηση, όπως και με το να είναι η τεκμηρίωση αυτή στη διάθεση του κοινού.

3. Η διαδικασία πρέπει να είναι συμμετοχική και να επιτρέπει ποικίλη εκπροσώπηση από όλους όσοι δέχονται την επίδραση της συγκεκριμένης πολιτικής. Η συνήθης διάλεκτος γι’ αυτό είναι ʺ πολύ-θεματοφύλακεςʺ έτσι ώστε ο καθένας για τον οποίον υπάρχει διακύβευμα στη συγκεκριμένη πολιτική να συμπεριλαμβάνεται κατά κάποιο τρόπο στη λήψη αποφάσεων.


Συνοπτικά, εάν οι διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής που εμπλέκουν ομάδες πολιτών στην παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας είναι (1) εθελοντικές, (2) διαφανείς και (3) συμμετοχικές, τότε η εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας θα αναδείξει την ποιότητα ζωής για τους πολίτες, τόσο εκείνους που παρέχουν υπηρεσίες όσο κι εκείνους που τις δέχονται, και θα αναδείξει την ποιότητα της διακυβέρνησης, ενθαρρύνοντας τις κυβερνήσεις να αναπτύξουν διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής διαφανείς και υπόλογες. Τα οφέλη αυτά είναι χρήσιμα για τους πολίτες που ζουν υπό οποιοδήποτε πολιτικό σύστημα.


Σημείωση

[1] Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στην εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας και την κρατική νομιμότητα, βλέπε “A State-in-Society Approach to the Nonprofit Sector: Welfare Services in Japan” της Mary Alice Haddad Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations ηλεκτρονικά (υπό έκδοση, 2010). Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μεταμόρφωση από μη δημοκρατική σε δημοκρατική κοινωνία πολιτών, βλέπε “From Undemocratic to Democratic Civil Society: Japan’s Volunteer Fire Departments”. Journal of Asian Studies 69. νο 1 (2010).

Από τα αρχαία χρόνια η συγκρότηση των κρατών συνεπαγόταν σχεδόν πάντοτε την μέριμνα από τους ασκούντες την εξουσία προς ορισμένες ομάδες του πληθυσμού που θεωρούσαν ότι έχριζαν της κρατικής συνδρομής, ανεξάρτητα εάν επρόκειτο για πόλεις-κράτη, για προσωπικές αυτοκρατορίες ή φυλές βαρβάρων.


Η χορήγηση συντάξεων στους τραυματίες μαχητές και στους άπορους χωρίς συγγενείς στην Αρχαία Αθήνα, η δωρεάν διανομή από το δημόσιο του άρτου στους άπορους στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε συνδυασμό με τα θεάματα που δεν παρέλειπαν να εκθειάζουν τον εκάστοτε Καίσαρα καθώς και οι προνοιακές επιταγές της Παλαιάς Διαθήκης στο αρχαίο Ισραήλ αποτελούν μερικά εύκολα παραδείγματα. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι η άμετρη οικονομική επέκταση και το δημοσιονομικό χάος συνέβαλλαν καθοριστικά στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Bartlett, 1994).


Ο ρόλος της Εκκλησίας (σε Ανατολή και κυρίως στην Δύση) στον χριστιανικό κόσμο ως προς την παροχή δικτύων κοινωνικής προστασίας δεν είναι αποκομμένος από την πολιτική ισχύ και επιρροή που ασκούσε κατά το Μεσαίωνα, παράλληλα με τον εκάστοτε ηγεμόνα. Η Εκκλησία κατά την περίοδο αυτή διαχειρίζεται και εφαρμόζει σχεδόν εξολοκλήρου την πολιτική υγείας στον Ευρωπαϊκό χώρο και καταπολεμά με ζήλο κάθε πιθανό αντίπαλο, όπως ήταν οι μάγοι και οι «αιρέσεις». Η εδραιωμένη καθολική Εκκλησία και η φιλανθρωπία μονοπωλούν την άσκηση κοινωνικής πολιτικής πέρα από την οικογένεια αυτή την περίοδο, ενώ οι άτυπες μορφές παροχής πρόνοιας, υποστηριζόμενες από την Εκκλησία, ανθούν (Clark, 1994).


Με την Αναγέννηση παρουσιάστηκε μια σχετική μετατόπιση του κέντρου βάρους μιας αποσπασματικής κοινωνικής προστασίας στο επίπεδο της κεντρικής διοίκησης των μεταμεσαιωνικών απολυταρχιών και αργότερα των εθνικών κρατών που προέκυψαν από τον 17ο αιώνα και ύστερα. Κάτω από την επίδραση των αρχών της Γαλλικής Επανάστασης για κοινωνική ισότητα και αδελφοσύνη, σε συνδυασμό με την κοινωνική σκέψη στην περίοδο του Διαφωτισμού, εδραιώνεται η αντίληψη για τη φτώχεια σαν κοινωνικό φαινόμενο αλλά και σαν κοινωνική ευθύνη γενικότερα.


Η ανάπτυξη των πρώιμων χαρακτηριστικών του κράτους πρόνοιας συμπίπτει με την διόγκωση του βιομηχανικού τομέα στις κοινωνίες της Δυτικής Ευρώπης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα που συνέβαλλε στην αύξηση του αριθμού αλλά και της δύναμης των εργατικών στρωμάτων που ακολουθείται από την διεύρυνση του εκλογικού σώματος που ξεκίνησε από το 1832 στη Βρετανία, υπό την επιρροή της ωφελιμιστικής θεωρίας (utilitarianism). Στην Γερμανία ο καγκελάριος Otto von Bismarck, με μια σειρά νόμων, θεσπίζει μέσα στα 1880 το πρώτο οργανωμένο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, βασισμένο στην αρχή της κοινής ευθύνης εργατών και εργοδοτών. Ακολουθούν άλλες χώρες, όπως η Αυστρία, η Ουγγαρία, η Νορβηγία, η Ρουμανία και η Πολωνία.


Στις αρχές του 20ου αιώνα στις ΗΠΑ και αργότερα σε ολόκληρη τη Δυτική Ημισφαίριο αναπτύχθηκε το λεγόμενο «φορντικό» (όρος που χρησιμοποιήθηκε αρχικά από μαρξιστές κυρίως) παραγωγικό πρότυπο το οποίο στηρίχθηκε στην θεωρία της επιστημονικής διαχείρισης (scientific management) του F. Taylor (1911) για την οργάνωση της εργασίας.


Σε αυτό το κλίμα οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων βρίσκουν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης, κυρίως σε επίπεδο κλάδου και η εκπροσώπηση των εργαζομένων μεταβάλλεται από επαγγελματική σε κλαδική. Η εντυπωσιακή ενδυνάμωση των εργατικών συνδικάτων οδηγούν στην ίδρυση του Labor Party στη Βρετανία του 1920 που σύντομα αναδείχθηκε σε κόμμα εξουσίας. Σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη, όπως στην Ιταλία του Μουσολίνι, στην Ισπανία και τη Γερμανία μεσοπολεμικά, ακόμη και στην Ελλάδα, επικρατεί ο κορπορατισμός με αποτέλεσμα η εκπροσώπηση των εργαζομένων να γίνεται σε κεντρικό επίπεδο.


Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ευρώπη βρέθηκε κατεστραμμένη από άποψη υλικής υποδομής, αποδυναμωμένη σε ανθρώπινο δυναμικό λόγω των τεράστιων απωλειών του πολέμου, διαιρεμένη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα καθώς το σιδηρούν παραπέτασμα (iron curtain) απλωνόταν σε ολόκληρη την ήπειρο, όπως και στρατιωτικοποιημένη καθώς η δημόσια πολεμική μηχανή είχε καταλάβει σχεδόν ολόκληρο το χώρο της ιδιωτικής οικονομίας). Η ευκαιρία ήταν ακριβώς η ανασυγκρότηση των οικονομιών της Ευρώπης, την οποία ανέλαβε το κράτος και λιγότερο στους ιδιωτικούς φορείς. Ακόμα και στις ΗΠΑ οι παραδοσιακοί ιδιωτικοί φορείς τύγχαναν βαθειάς κριτικής (βλ. Meyer, 1945).


Σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στη Γερμανία, συνεχίστηκε η μεσοπολεμική γραφειοκρατική παράδοση. Σε κάποιες άλλες, όπως στις Σκανδιναβικές χώρες, επικράτησε ένας ιδιάζοντας μηχανισμός διαχείρισης και αποφυγής πολιτικών και οικονομικών κρίσεων (Esping-Andersen, 1996, p. 80) το οποίο βασιζόταν στην τριμερή συνεργασία εργατικών συνδικάτων, εργοδοσίας και κράτους και ο οποίος έχει περιγραφεί και ως νεοκορπορατιστικό πρότυπο.


Η αρχή της προσπάθειας του συνειδητού περιορισμού της κοινωνικής προστασίας που προσφέρει το κράτους έγινε από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 με την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης (ή νεοσυντηρητικής) πολιτικής και οικονομικής σκέψης με αιχμή του δόρατος τον μονεταρισμό στις ΗΠΑ και την Βρετανία. Εφαρμόστηκαν μεγάλα προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων ακόμα και στις κοινωνικές υπηρεσίες, ενισχύθηκε η λειτουργία της αγοράς και έγιναν μεγάλες περικοπές στις κρατικές κοινωνικές δαπάνες.


Η οικονομική ανάκαμψη στις χώρες που επικράτησαν οι νεοφιλελεύθερες ιδέες και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ενίσχυσαν τις περιοριστικές αντιλήψεις για την κοινωνική λειτουργία του κράτους σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από την άλλη πλευρά, το μεταπολεμικό εγχείρημα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είχε αντίκτυπο και στην οροθέτηση της ευρωπαϊκής κοινωνικής πρόνοιας καθώς από την δεκαετία του 1980 εισήχθη η έννοια του «ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου» (ή «μοντέλων» ή «ταυτότητας» σύμφωνα με ορισμένους θεωρητικούς) στο κοινοτικό λεξιλόγιο. Τις περισσότερες φορές η σχετικά ασαφής έννοια περιγράφει την ταυτόχρονη επιδίωξη της προώθησης της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής συνοχής από τα ευρωπαϊκά κράτη. Παράλληλα, εκφράζει τη διαφοροποίηση των κρατών της Δ. Ευρώπης από τον τέως υπαρκτό σοσιαλισμό και τον φιλελευθερισμό όπως και την κυριαρχία της αγοράς στις ΗΠΑ ως προς την επιδίωξη δημιουργίας μιας κοινωνίας (Jepsen 2005:231).


Η ανάπτυξη των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας (ΤΠΕ) και η διάχυση τους στο ευρύ κοινό έχουν ως αποτέλεσμα να δημιουργούνται νέοι ορίζοντες και δυνατότητες στην πρόνοια, τόσο την κρατική, όσο και την μη κρατική. Η δυνατότητα διάχυσης της πληροφορίας σε σχεδόν πραγματικό χρόνο σε συνδυασμό με την αυξανόμενη διείσδυση ομότιμων πρακτικών μπορούν να μεταβάλλουν τον χάρτη τόσο του φάσματος των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας που προσφέρονται, όσο και να αγγίξουν την ουσία των δικαιωμάτων των πολιτών.


Ένα παράδειγμα αποτελεί η εισαγωγή “έξυπνων” ταυτοτήτων για πολίτες ή ομάδες πολιτών ενός κράτους όπου την παροχή τουλάχιστον βασικών υπηρεσιών υγείας εγγυάται το δημόσιο και η δημόσια κοινωνική ασφάλιση είναι υποχρεωτική. Η ορθή διαχείριση των δεδομένων μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες διαχείρισης των αναγκών και εξυπηρέτησης των πολιτών.


Με τις κάρτες αυτές όπου πέρα από τα αστυνομικά στοιχεία ταυτότητας θα μπορούν να αποθηκεύονται τα στοιχεία ασφαλιστικής ιστορίας και το προσωπικό ιατρικό αρχείο, εκτός από την απλοποίηση διαδικασιών και τις δυνατότητες μετρησιμότητας, η βέλτιστη δυνατή παροχή υπηρεσιών μπορεί να επιτευχθεί εξατομικευμένα στον κάθε πολίτη. Επιπλέον, δίνεται η δυνατότητα ακριβούς προϋπολογισμού κόστους για την προσφορά νέων υπηρεσιών πρόνοιας μελλοντικά.


Η αλματώδης ανάπτυξη των ιστοθέσεων κοινωνικής δικτύωσης σε συνδυασμό με τις πρακτικές μεταξύ ομότιμων παρουσιάζονται ως καινοτόμα και ελκυστικά εργαλεία επικοινωνίας της πρόνοιας, τόσο της κρατικής όσο και της μη κρατικής. Η ελκυστικότητα των εφαρμογών αυτών ενισχύεται από το σχετικά περιορισμένο οικονομικό κόστος ανάπτυξης τους αλλά και την «δωρεάν» παροχή υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από τον ιδιωτικό τομέα.


Η δυνατότητα ανταλλαγής εμπειριών και γνώσεων μεταξύ των μελών της κοινότητας των εργαζομένων στην φροντίδα του παιδιού στις Ηνωμένες Πολιτείες δίνει η πλατφόρμα “CONNECT” που στεγάζεται στο πανεπιστήμιο Nebraska-Lincoln, ενώ στα δημοφιλέστερα εμπορικά sites κοινωνικής δικτύωσης όπως το facebook.com εκατομμύρια δολάρια συγκεντρώθηκαν σε εράνους για τον σεισμό της Αιτής. Η ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών μέσα από τα δίκτυα ομότιμων προσφέρεται ως ένα ενδιαφέρον εργαλείο και στην περίπτωση της κατάρτισης και επανακατάρτισης εργαζομένων και ανέργων. Βέβαια, η επιτυχία τους εξαρτάται τόσο από το βαθμό συμμετοχής των τελικών χρηστών σε αυτά, όσο και από τις δυνατότητες χρήσης της σχετικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας.


Οι πρακτικές μεταξύ ομότιμων που στοχεύουν στην ανταλλαγή εμπειριών και γνώσης δεν αποτελούν αυτές καθαυτές καινοτομία. Για παράδειγμα, εδώ και αρκετά χρόνια, στο πλαίσιο της Ανοικτής Μεθόδου Συντονισμού που εγκαινιάστηκε στην Λισσαβώνα προ δεκαετίας, περιλαμβάνεται και η «αλληλοδιδακτική» μέθοδος (peer review) μεταξύ των ειδικών – εκπροσώπων κρατών σε θέματα κοινωνικής προστασίας. Ούτε η κοινωνική δικτύωση (social networking) είναι καινοφανής αυτή υπάρχει εδώ και χιλιετίες. Ωστόσο, το καινοτόμο στοιχείο αποτελεί ακριβώς η μεσολάβηση μιας ηλεκτρονικής πλατφόρμας η οποία αυξάνει τις δυνατότητες επικοινωνίας από απόσταση σε επίπεδα άγνωστα μέχρι σήμερα.


Τα εργαλεία που προσφέρονται από τις νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίας παρουσιάζουν, μια σειρά από κινδύνους και περιορισμούς που ξεκινούν από την εφαρμογή μιας αξιόπιστης πολιτικής προστασίας των προσωπικών δεδομένων των πολιτών και καταλήγουν στην διασύνδεση πραγματικών και εικονικών στοιχείων που παρουσιάζονται από τους χρήστες όσον αφορά την ηλεκτρονική κοινωνική δικτύωση.


Πράγματι, η απειλή ενός παντοδύναμου και παντογνώστη Μεγάλου Αδελφού που έχει πρόσβαση στα πλέον ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα πλανάται ως χίμαιρα πάνω από τις συνειδήσεις των πολιτών. Από την άλλη, τα δεδομένα αυτά που ούτως ή άλλως υπάρχουν και διατηρούνται σε νοσοκομεία, ταμεία και άλλους φορείς δίχως να είναι ευχερής η χρήση τους για την βελτιστοποίηση των υπηρεσιών προς τους πολίτες, μπορούν να χρησιμοποιηθούν (και έχουν χρησιμοποιηθεί) στα χέρια κακόβουλων και κακόπιστων με ολέθρια αποτελέσματα όπως στην περίπτωση της χρήσης δεδομένων για τον διωγμό συνανθρώπων με βάση το θρήσκευμα ή την φυλετική καταγωγή στο Ολοκαύτωμα.


Πέρα από τα παραπάνω ενδιαφέροντα εργαλεία, σημασία έχει σήμερα – όπως και παλαιότερα άλλωστε – ποιο μείγμα πολιτικής κοινωνικής πρόνοιας θέλει και μπορεί να προσφέρει μια κοινωνία. Οι βασικοί δρώντες σε ένα απλοποιημένο σχήμα παροχής πρόνοιας είναι το κράτος, η οικογένεια, και οι υπηρεσίες τρίτων (ιδιωτικός τομέας, εκκλησία, κοινωνία των πολιτών).

Εικόνα 1: Κοινωνική Πρόνοια


Στην περίπτωση που ένα κράτος, (όπως η Ελληνική Δημοκρατία), πιέζεται για περιστολή δαπάνης πόρων στην πρόνοια, οι άλλοι δρώντες στο μέτρο των δυνατοτήτων τους αποκτούν σχετικά αναβαθμισμένο ρόλο. Τα εργαλεία των ΤΠΕ σε αυτή την περίπτωση καλούνται να συμβάλλουν στην δημοσιονομική πειθαρχία και στην βελτιστοποίηση των παροχών πρόνοιας προς τους πολίτες.


Θα μπορούσαν όμως να επιχειρήσουν πολλά περισσότερα. Η επέκταση των δικτύων ομοτίμων με αλληλοδιδακτικές μεθόδους (βλ. απλοποιημένο σχήμα παρακάτω), όπως και των κοινωνικών δικτύων που συντηρούνται από τις ΤΠΕ πέρα από τα εθνικά σύνορα σε μια γεωγραφική περιφέρεια όπως η Ευρώπη μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα επιτυχούς ολοκλήρωσης σύμφωνα τη θεωρία των συναλλαγών (Deutsch, 1957 σ. 154).

Εικόνα 2: Παραδοσιακές μορφές ανταλλαγής γνώσης





Εικόνα 3: Αλληλοδιδακτική μεταξύ ομοτίμων μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας


Σε μια πολιτεία όπως η ελληνική το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών της – όπως και οι περισσότεροι ευρωπαίοι – φαίνεται να θεωρεί την δημιουργία ενός εναρμονισμένου ευρωπαϊκού συστήματος πρόνοιας ως το κυριότερο στοιχείο που ενισχύει την Ευρωπαϊκή ιθαγένεια (βλ. Ευρωβαρόμετρο αρ. 73). Τότε η ενίσχυση των αλληλοδιδακτικών και ομότιμων πρακτικών δεν μπορεί να αντιβαίνει το κοινό αίσθημα.


Μερικές πηγές

- Bartlett, B. (1994) How excessive government killed ancient Rome, The CATO Journal, Volume 14, Number 2.

- Clark, E. (1994) Social Welfare and Mutual Aid in the Medieval Countryside, The Journal of British Studies, Vol. 33, No. 4, University of Chicago Press.

- Deutsch, K. W. (1957). Political Community and the North Atlantic Area: International Organization in the Light of Historical Experience. New Jersey: Princeton University Press.

- Esping-Andersen, G. (1996). Welfare States in Transition. London: Sage.

- European Commission (2010) Standard EB 73, Spring 2010, Brussels.

- Jepsen, M. a. (2005). The European Social Model: an exercise in deconstruction. Journal of European Social Policy, 231-245.

- Meyer, E. (1945) Judgment Day for the Private Welfare Agency, The Public Opinion Quarterly, Vol. 9, No. 3, Oxford University Press.


Οι στατιστικές είναι σημαντικές για αυτό που δείχνουν, όσο και για ό, τι κρύβουν. Η έννοια και η σημασιοδότησή τους δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη, καθώς προκύπτουν από την κυκλοφορία τους μεταξύ των ενδιαφερόμενων κοινών που τις ερμηνεύουν, ιεραρχούν και διαπραγματεύονται, σύμφωνα με τη δική τους οικονομική, κοινωνική και πολιτική θέση. Τα οικονομικά πρέπει να θεωρηθούν επιτελεστική (performative) επιστήμη: όχι απλώς περιγράφουν, αλλά στην πραγματικότητα συμβάλλουν στη δημιουργία του κόσμου στον οποίο αναφέρονται (βλ. Callon, 1998. The Laws of the Markets. Oxford: Blackwell). Η οικονομική και η κοινωνική ζωή δεν συνιστούν διακριτές σφαίρες, αλλά αποτελούν στην πραγματικότητα τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Σε αυτό το πλαίσιο, κράτη και πολίτες καλούνται να επανεξετάσουν τις οικονομικές στατιστικές και να αναζητήσουν τρόπους να βελτιώσουν και να συμπληρώσουν τις υπάρχουσες μεθόδους, όπως και να αξιολογήσουν τις πραγματικές επιπτώσεις της εργαλειοποίησής τους στην οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα.


Για το τεύχος αυτό, αναζητούμε κείμενα που προσεγγίζουν τις οικονομικές στατιστικές με κριτικό πνεύμα, με στόχο να ανοίξουμε το διάλογο σχετικά με τις συνθήκες παραγωγής τους, τον κοινωνικό ρόλο και την ερμηνεία τους, τόσο από κοινά ειδικών όσο και από τους πολίτες. Σχετικές ερωτήσεις μπορούν να αφορούν:

• Το ρόλο των στατιστικών στη δημιουργία του εννοιολογικού πλαισίου εντός του οποίου οι οικονομικές πολιτικές και τα αριθμητικά δεδομένα αρθρώνονται και στη συνέχεια γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
• Την ερμηνεία των στατιστικών στοιχείων από τους πολίτες στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν την οικονομία και τον αντίκτυπό της στην ευρύτερη αντίληψη περί της οικονομικής ζωής.
• Την αποτελεσματικότητα των οικονομικών στατιστικών για την κατανόηση της οικονομικής ζωής και τις πιθανές εναλλακτικές μεθόδους που μπορούν να αναπτυχθούν συμπληρωματικά για την κατανόηση της οικονομικής δραστηριότητας. Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που αναλαμβάνουμε με την αποκλειστική θεώρηση της οικονομίας και κοινωνίας μέσω των στατιστικών μοντέλων;


Τα κείμενα θα πρέπει να είναι έκτασης μέχρι 1.800 λέξεων.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: editors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 31 Ιανουαρίου 2011

Η αύξηση των ποσοστών της ανεργίας και της φτώχειας στη σημερινή Ευρώπη του 21ου αιώνα υποδηλώνει την αδυναμία της υπάρχουσας οικονομίας (δημόσιος και ιδιωτικός τομέας) να προσφέρει εργασία σε όλο το εργατικό δυναμικό και υψηλό επίπεδο διαβίωσης με κάλυψη όλων των πραγματικών και πλασματικών αναγκών των ανθρώπων. Η ανεργία εξακολουθεί να προβληματίζει τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία καθώς το ποσοστό της ανεργίας το τελευταίο διάστημα ολοένα και αυξάνει λόγω των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης και των κοινωνικών και οικονομικών ανακατατάξεων στη χώρα μας αλλά και διεθνώς. Ιδιαίτερες δυσκολίες κοινωνικής ένταξης αντιμετωπίζουν οι κοινωνικά ευπαθείς ομάδες, οι οποίες βιώνουν ή απειλούνται με κοινωνικό αποκλεισμό. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί ολοένα και περισσότερο στην αναζήτηση νέων τρόπων καταπολέμησής αυτών των εξελίξεων. Ιδιαίτερα σε περιόδους με τάσεις συρρίκνωσης της αγοράς εργασίας εμφανίζεται ακόμα πιο μεγάλη η ανάγκη ανάπτυξης πολιτικών και παρεμβάσεων υπέρ των κοινωνικά ευπαθών ομάδων, οι οποίες πλήττονται ολοένα και περισσότερο από την ανεργία.


Την τελευταία κυρίως δεκαετία με δεδομένα τα προβλήματα που προκάλεσε η λειτουργία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος ως προς την άνιση κατανομή του πλούτου, η αποδυνάμωση του ρόλου του κράτους ως παρεμβατικού μηχανισμού έναντι των αγορών και η αντίστοιχη υπερβολική ενδυνάμωση των επιχειρήσεων, δημιουργήθηκε η απαίτηση για βελτίωση της συνεργασίας ανάμεσα στις ∆ημόσιες Αρχές και τους κοινωνικούς και οικονομικούς εταίρους, για την επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Έτσι, τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται πιλοτικές δράσεις στήριξης της απασχόλησης, σε διάφορους τομείς οι οποίοι παρουσιάζουν στοιχεία καινοτομίας, και διερευνάται το κατά πόσο οι δράσεις αυτές είναι σε θέση να προωθήσουν την ανάπτυξη περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Ένας από αυτούς τους νέους τομείς στήριξης της απασχόλησης είναι η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας και ειδικότερα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας που ενδείκνυται για την εκάστοτε ομάδα-στόχο. Πρόκειται για τη δημιουργία και την υποστήριξη μίας ειδικής μορφής επιχειρήσεων – των κοινωνικών επιχειρήσεων, οι οποίες ευνοούν την απασχόληση κοινωνικά ευπαθών ομάδων (γυναίκες, νέοι, άνεργοι, άτομα με αναπηρία, κλπ.).


Οι πληθυσμιακές ομάδες που προαναφέραμε παρά τις όποιες προσπάθειες καταπολέμησης της ανεργίας, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην προσπάθεια εύρεσης θέσεων εργασίας και αξιοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους. Ωστόσο με βάση την οικονομική κρίση και τις κοινωνικές και οικονομικές ανακατατάξεις που σημειώνονται στη χώρα μας αλλά και διεθνώς οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με ανομικές καταστάσεις, υπάρχει κρίση αξιών με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες να χειριστούν το επαγγελματικό τους μέλλον τις σχέσεις τους με τους άλλους και με τον κοινωνικό τους περίγυρο. Θα πρέπει λοιπόν να αναπτυχθούν δράσεις προς την κατεύθυνση της βελτίωσης των ατομικών και κοινωνικών δεξιοτήτων αυτών των ομάδων για την επαγγελματική και κοινωνική τους ένταξη.


Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν συνθήκες και προϋποθέσεις πρόληψης με δεδομένη την οικονομική και κοινωνική συγκυρία με στόχο την πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού και την ενσωμάτωση των ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσαρμογή τους εξαιτίας ψυχολογικών προβλημάτων.


Στο συγκεκριμένο ανταγωνιστικό πλαίσιο, παρουσιάζεται η έννοια της Κοινωνικής Οικονομίας, που χαρακτηρίζεται όπως θα δούμε από την δημιουργία εταιρικών σχέσεων, δραστηριοποιείται για την κάλυψη των αναγκών εκείνων που δεν ικανοποιούνται πλήρως από την ιδιωτική/δημόσια αγορά ή καλύπτει νέες ανάγκες και συμβάλλει μέσω της ενίσχυσης της απασχόλησης στην επίτευξη της κοινωνικής συνοχής. Η Κοινωνική Οικονομία είναι ένας τομέας οικονομικής δραστηριότητας. Η έννοια της κοινωνικής οικονομίας και η πρακτική με την οποία εμφανίζεται είναι στενά συνυφασμένη με συγκεκριμένες ιστορικές, θεσμικές και τοπικές συνθήκες. Η κοινωνική οικονομία, λειτουργεί μέσα από την δυνατότητα που υπάρχει για συλλογικά συστήματα, για εθελοντικές δράσεις, για κοινωνικές επιχειρήσεις και για δράσεις που δεν λειτουργούν κερδοσκοπικά, αλλά αποδίδουν διαρθρωτικές αλλαγές, αποδίδουν σε πεδίο κοινωνικό αλλά και οικονομικό. Ουσιαστικά η κοινωνική οικονομία περιλαμβάνει εθελοντικές οργανώσεις, μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, συνεταιρισμούς, σωματεία και κοινωνικές επιχειρήσεις, που λειτουργούν ανεξάρτητα από την κρατική δράση, με σκοπό όχι την επιδίωξη του κέρδους, αλλά την παροχή αγαθών-υπηρεσιών προς τα μέλη τους και την κοινωνία. Αν και η έννοια «κοινωνική οικονομία» δεν είναι ακόμα αρκετά γνωστή, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για να περιγράψει τις δραστηριότητες που έχουν ταυτόχρονα οικονομικούς και κοινωνικούς σκοπούς. Στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας λειτουργούν φορείς και επιχειρήσεις που έχουν ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και δεν ανήκουν αποκλειστικά στον ιδιωτικό ή στον δημόσιο τομέα. Οι φορείς και οι επιχειρήσεις αυτές έρχονται να καλύψουν κενά στον τομέα της παραγωγής προϊόντων ή της παροχής υπηρεσιών. Κυρίως, όμως, έρχονται να προσφέρουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Η προσπάθεια ανάπτυξης του τομέα της κοινωνικής οικονομίας και η προσπάθεια αντιμετώπισης της ανεργίας είναι στενά συνδεδεμένες.


Όπως αναφέρθηκε, η κοινωνική οικονομία διαφέρει από τον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των οργανισμών και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, μερικά από τα οποία είναι τα ακόλουθα:


1. Επιδιώκουν την κάλυψη οικονομικών και κοινωνικών σκοπών ταυτόχρονα.

2. Πρωταρχική σημασία έχει ο άνθρωπος και όχι το κεφάλαιο. Η επιδίωξη κέρδους δεν είναι πρωταρχικός σκοπός, αλλά θεωρείται μέσο για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου. Αντίθετα, δίνεται προτεραιότητα στο άτομο και την εργασία και βασικός στόχος είναι η παροχή υπηρεσιών στα μέλη των κοινωνικών επιχειρήσεων, καθώς και στο κοινωνικό σύνολο.

3. Στην περίπτωση που είναι κερδοσκοπικού χαρακτήρα, τα κέρδη δε στοχεύουν στην αύξηση του πλούτου των μελών της επιχείρησης, αλλά στην επανεπένδυση. Με άλλα λόγια, τα κέρδη τους δεν κατανέμονται στα μέλη (τα μέλη λαμβάνουν μόνο ένα μέρος των κερδών για την εξασφάλιση του βασικού εισοδήματός τους), αλλά επανεπενδύονται στον οργανισμό ή στην κοινωνική επιχείρηση.

4. Συσχετίζεται με την ανάπτυξη νέων μορφών απασχόλησης, οι οποίες συνδέονται με την ικανοποίηση νέων αναγκών ή αναγκών που δεν καλύπτονται ούτε από το κράτος αλλά ούτε και από τον ιδιωτικό κερδοσκοπικό τομέα.

5. Γίνεται συχνή αναφορά σε τομείς, προϋποθέσεις και κριτήρια όπως, η κοινωνική αλληλεγγύη, η δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων, η έμφαση που δίνεται στην παροχή υπηρεσιών προς τα μέλη τους ή την κοινωνία χωρίς την επιδίωξη του κέρδους, η προτεραιότητα στα άτομα και την εργασία έναντι του κεφαλαίου κατά τη διανομή του εισοδήματος.

6. Προκύπτουν συχνά μέσω σύναψης εταιρικών σχέσεων δημόσιων και ιδιωτικών φορέων αλλά και διαφόρων πρωτοβουλιών και συνεργασιών και βρίσκονται σε άμεση σχέση με τις ανάγκες της τοπικής κοινότητας.

7. ∆ίδεται ιδιαίτερη έμφαση σε μειονεκτούντα άτομα της κοινωνίας.


Η Κοινωνική Οικονομία και η σχέση της με άλλους τομείς της Οικονομίας απεικονίζεται στο παρακάτω σχεδιάγραμμα:


Στη συνέχεια παραθέτουμε τα χαρακτηριστικά και τις διαφορές μεταξύ των τριών τομέων της οικονομίας:

(Zιώμας 2010).


Μέσα από τη μελέτη του συγκεκριμένου πίνακα, γίνεται κατανοητό ότι ο Τρίτος Τομέας της οικονομίας διαφέρει σε βασικά σημεία από τους άλλους δύο τομείς. Ουσιαστικά, βασίζεται στην συλλογική δράση όλων των μερών, στην ηθική δέσμευση τους στις ίδιες αρχές και αξίες και εν συνεχεία στην χρήση του κέρδους για την επίτευξη οικονομικών αλλά και κοινωνικών στόχων. Αναφορικά με την περίπτωση της Ελλάδας, ο Τρίτος Τομέας και πιο συγκεκριμένα οι φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας θα μπορούσαν να ενισχυθούν μέσα από κάποιους αναγκαίους εναλλακτικούς χρηματοδοτικούς θεσμούς και εργαλεία, τα οποία όμως δεν υπάρχουν ακόμα στην Ελλάδα. Αυτά τα εργαλεία είναι: η συνεταιριστική πίστη, οι τοπικοί αποταμιευτικοί και επενδυτικοί μηχανισμοί (όπως τα κοινωνικά αμοιβαία κεφάλαια), οι κοινωνικές διατακτικές πληρωμής για την κατανάλωση υπηρεσιών των φορέων της Κοινωνικής Οικονομίας, τις οποίες αγοράζουν κυρίως φορείς του ∆ημόσιου Τομέα και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οι πρακτικές μικροπίστωσης, καθώς και οι συστηματικές συμβάσεις προμηθειών με το ∆ημόσιο, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που προβλέπουν την «κοινωνική ρήτρα εκτέλεσης» (Ζιώμας 2010).


Πρέπει να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα και στις περιφέρειες της, η κοινωνική επιχειρηματικότητα δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Ενώ και στην Ελλάδα έχει γίνει αξιόλογη προσπάθεια σε επιστημονικό (θεωρητικό) επίπεδο, η πρακτική εφαρμογή πολιτικών και πρακτικών κοινωνικής οικονομίας βρίσκονται σε πολύ αρχικό/βασικό επίπεδο. Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η κινητοποίηση τα τελευταία χρόνια, ως προς την ανάπτυξή της, σχετίζεται περισσότερο με τη κινητοποίηση και υποστήριξη από την ΕΕ, παρά με την ύπαρξη παράδοσης στον εθελοντισμό ή και στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών γενικά, ή και ως αποτέλεσμα αυτο-οργάνωσης και κινητοποίησης των πολιτών ειδικότερα. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έντονη δραστηριοποίηση στο χώρο της κοινωνικής οικονομίας και την εμφάνιση ενός μεγάλου φάσματος πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στην ένταξη στην αγορά εργασίας και την καταπολέμηση της ανεργίας και του αποκλεισμού, στην αγροτική, τουριστική και γενικά, στην τοπική ανάπτυξη, στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.


Τα διαφορετικά μοντέλα κοινωνικών επιχειρήσεων τα οποία μπορούμε να συναντήσουμε είναι τα ακόλουθα: ένας Συνεταιρισμός, μια Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης, ένας Κοινωνικός Συνεταιρισμός Περιορισμένης Ευθύνης (ΚΟΙΣΠΕ) ή με την μορφή μιας Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας.


Ένα τέτοιο παράδειγμα κοινωνικής επιχειρηματικότητας αποτελεί ο ΚΟΙΣΠΕ ∆ιάπλους, ο οποίους απευθύνεται σε άτομα με ψυχική ασθένεια και απαρτίζεται από τις εξής επιχειρηματικές δράσεις: θερμοκήπιο, κατάστημα πώλησης παραδοσιακών προϊόντων και κηποτεχνία. Ο Κοισπε ξεκίνησε το 2002 ύστερα από μια προσπάθεια σύστασης κοινωνικού συνεταιρισμού περιορισμένης ευθύνης. Ξεκίνησε ουσιαστικά από το Ψ.Ν.Α και από εκεί δημιουργήθηκε η πρώτη ομάδα πρωτοβουλίας, που έφτασε κάποια στιγμή το 2004, να συστήσει ουσιαστικά τον κοινωνικό συνεταιρισμό. Μία πολύ βασική λεπτομέρεια είναι, ότι ο ΚΟΙΣΠΕ – ∆ιάπλους δεν ανήκει στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Ψ.Ν.Α.) Το ∆αφνί είναι μέλος του κοινωνικού συνεταιρισμού, τον έχει υποστηρίξει αλλά ωστόσο αποτελούν δυο διαφορετικές νομικές οντότητες. Ο κοινωνικός συνεταιρισμός είναι νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, με δικό του Α.Φ.Μ με συγκεκριμένο νόμο, που το περιγράφει και τον τρόπο που λειτουργεί και αποτελεί πέρα από κοινωνική επιχείρηση, μια μονάδα ψυχικής υγείας. Σύμφωνα με τον νόμο 2716/99, μέσω του οποίου συστήθηκε ο Διάπλους, στόχος ήταν για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας σε ψυχικά ασθενείς. Μέλη του συνεταιρισμού είναι ψυχικά ασθενείς, επαγγελματίες υγείας ή οποιοσδήποτε άλλος δεν έχει σχέση με την ψυχική υγεία καθώς επίσης δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς.


Η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας σχετίζεται με την προώθηση της τοπικής ανάπτυξης. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις έχουν μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Αυτό δεν αναιρεί τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα τους και την επιδίωξη της εμπορικής τους βιωσιμότητα. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συντελούν όπως θα αιτιολογηθεί στην συνέχεια στην αύξηση της τοπικής απασχόλησης και την ενίσχυση του τοπικού παραγωγικού συστήματος.


Ο Κάμπελ αναλύει το εργασιακό σύστημα του τρίτου τομέα σε σχέση με την τοπική ανάπτυξη. Σύμφωνα με αυτόν λοιπόν, η παραγωγή ή/και παροχή αγαθών και υπηρεσιών από τις «κοινωνικές επιχειρήσεις» που αναπτύσσονται δημιουργούν άμεση απασχόληση, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο πράττουν το δημόσιο και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η Harding στην ανάλυση της για τον συγκεκριμένο τομέα στην Βρετανία, διαπίστωσε μάλιστα ότι δημιουργούνται πέντε φορές περισσότερες θέσεις απασχόλησης από αυτές που δημιουργούνται από τις εμπορικές επιχειρήσεις. Η συγκεκριμένη υπεροχή των «κοινωνικών επιχειρήσεων» στη δημιουργία άμεσης απασχόλησης θα πρέπει να συσχετιστεί με την κοινωνική διάσταση αυτών και τον καινοτόμο χαρακτήρα τους. Πέρα όμως από τις προαναφερόμενες άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στο τοπικό παραγωγικό σύστημα, η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών που παράγονται από ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες επιτρέπει ή προωθεί την πρόσβαση των ίδιων των ευπαθών κοινωνικά ομάδων στην εύρεση εργασίας. Η ανάπτυξη δραστηριοτήτων της Κοινωνικής Οικονομίας-Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας αναμένεται να συντελέσει στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, και ειδικότερα θέσεων εργασίας για άτομα ευπαθών κοινωνικών ομάδων. Πέραν αυτού, διαθέτει τη δυναμική να προωθήσει την κοινωνική αλληλεγγύη και την κοινωνική ενσωμάτωση και να ενδυναμώσει τον τοπικό παραγωγικό ιστό και την τοπική ανάπτυξη.


Εφόσον, οι υπάλληλοι των επιχειρήσεων του τρίτου τομέα προέρχονται από κοινωνικές ομάδες που πλήττονται από αποκλεισμό στην αγορά εργασίας (μακροχρόνια άνεργοι, άτομα αναπηρίες γυναίκες, νέοι, πρώην χρήστες ουσιών, μειονότητες κτλ), επέρχεται ως άμεσο αποτέλεσμα η μείωση του κοινωνικού αποκλεισμού. Επιπλέον, η εργασιακή ένταξη των ατόμων των ευπαθών ομάδων στις επιχειρήσεις του τρίτου τομέα συνοδεύεται από την επακόλουθη βελτίωση της απασχολησιμότητας και την ενίσχυση των επαγγελματικών προοπτικών τους στην αγορά εργασίας.


Συνολικά, όλοι οι παραπάνω παράγοντες αυξάνουν τις προοπτικές κοινωνικής ένταξης των αποκλεισμένων ατόμων, επηρεάζουν άμεσα τα επίπεδα ανταγωνιστικότητας μίας περιοχής και κυρίως στηρίζουν την συνοχή του κοινωνικού συνόλου, ιδιαίτερα στα πλαίσια κρίσεων της τοπικής αναπτυξιακής δυναμικής. Βέβαια, η δυναμικότητα της αναπτυξιακής διαδικασίας εξαρτάται και από άλλους σημαντικούς τοπικούς παράγοντες (τοπικό κοινωνικό κεφάλαιο, ευνοϊκές συνθήκες ανταγωνιστικότητας σε περιφερειακό επίπεδο κτλ). Η κοινωνική επιχειρηματικότητα, όμως, μπορεί να αποτελέσει το εναρκτήριο έναυσμα της αναπτυξιακής διαδικασίας.


Σχετικά με την παρούσα κατάσταση στην Ελλάδα, το σχέδιο νόμου για την κοινωνική οικονομία συζητήθηκε στη Βουλή το τρίτο δεκαήμερο του Αυγούστου (2010). Το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου τέθηκε σε κοινοβουλευτική διαβούλευση στη ∆ιαρκή Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων, ενώ έχει ήδη παρουσιαστεί από τον υπουργό Εργασίας το προσχέδιο αυτού του εγχειρήματος, το οποίο αποτελεί καινοτόμο πεδίο προώθησης της απασχόλησης για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (νέους μακροχρόνια ανέργους, ανέργους σε προ-συνταξιοδοτικό στάδιο, ΑμEΑ κ.λπ.) προς καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Η ψήφιση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου θα αποτελέσει την απαρχή δημιουργίας νέων ευκαιριών για όλες τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και θα βοηθήσει ουσιαστικά στον περιορισμό του κοινωνικού τους αποκλεισμού. Ας ελπίσουμε ότι ένα τέτοιο σχέδιο νόμου θα ψηφιστεί σύντομα και δεν θα μείνει απλά άλλο ένα ευχολόγιο.


Βιβλιογραφία

- Αλεξόπουλος, Ανδρέας, Κωστοπούλου, Νικολίτσα, Μαραβά Νεκταρία, Μιχαλόπουλος,Χαράλαμπος (2000) Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και η συμβολή της στην βιώσιμη ανάπτυξη και συνοχή: Το παράδειγμα της Κοινωνικής Επιχείρησης Ναυπάκτου.

- Αναπτυξιακή Σύμπραξη «Κοινωνικό Επιχειρείν», Μοντέλα Χρηματοδότησης Κοινωνικών Επιχειρήσεων στο Νομό Αρκαδίας, ΚΠ EQUAL.

- Ζιώμας, ∆. (2010) Κοινωνική Οικονομία – Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και Κοινωνικές Επιχειρήσεις: Βασικές έννοιες, ορισμοί και τα κυριότερα χαρακτηριστικά.

- Λουμάκη, Ελένη (2008) Η προώθηση της Κοινωνικής Οικονομίας μέσα από την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη και η σύνδεση της με την απασχόληση: Το παράδειγμα του κλάδου των τραπεζών. ∆ιπλωματική Εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

- Campbell, Mike (1999) Το τρίτο σύστημα Απασχόλησης και Τοπικής Ανάπτυξης, Συνθετική Έκθεση.

- Harding, R. (2004), Social enterprise. The new economic engine?, στο Business Strategy Review, Winter.

- Lullarinen, Μ. (2003) Η κοινωνική οικονομία ως όργανο για τη δραστηριοποίηση των τοπικών αγορών απασχόλησης, Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Τοπική Ανάπτυξη και Απασχόληση, Ρόδος, 16-17 Μάιου, 2003.

- Moulaert, F. & Ailenei, O. (2005) Social Economy, third sector and Solidarity relations: A conceptual Synthesis from history to present, στο Urban Studies, vol. 42, νο 11: 2037- 2053.


Η πειρατεία, στην θάλασσα, στη στεριά ή στα ψηφιακά δίκτυα, περιλαμβάνει μια σειρά από πολύμορφες πρακτικές που διαμορφώνουν, και συχνά μεταμορφώνουν, αυτούς τους χώρους και αυτά τα δίκτυα. Πέρα από αυτή την καταστατική δύναμη, οι πειρατικές πρακτικές αμφισβητούν τον επίσημη οργάνωση χώρων και δικτύων, προβάλλοντας και καθιερώνοντας εναλλακτικές κινητικότητες, ιεραρχίες, οριοθετήσεις, και κοινωνικές σχέσεις.


Στόχος του αφιερώματος είναι η επανεξέταση πειρατικών πρακτικών και υποκειμενικοτήτων αναφορικά με την αντίστασή τους στις κυρίαρχες μορφές οργάνωσης της καθημερινής ζωής. Στα πιθανά θέματα συμπεριλαμβάνονται:

• Η πειρατεία και ο έλεγχος των ψηφιακών δικτύων
• Πειρατικά δίκτυα, πειρατικές αγορές και ο μετασχηματισμός του αστικού χώρου
• Παραγωγή, εργασία και η πειρατεία της πνευματικής ιδιοκτησίας, των πατεντών, και των εμπορικών σημάτων
• Η πειρατεία και η διακυβέρνηση του χώρου
• Πειρατικές οικονομίες και η παγκοσμιοποίηση του καπιταλισμού


Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: editors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 15 Δεκεμβρίου 2010

Η δημοσιοποίηση των ημερολογίων του αφγανικού πολέμου στο WikiLeaks, με άρθρα που δημοσιεύθηκαν στον «Guardian», τους «New York Times» και το «Spiegel» κατόπιν συμφωνίας με το WikiLeaks, έγινε είδηση σε ολόκληρο τον κόσμο. Η αποκάλυψη περισσότερων από 90.000 εγγράφων ήταν μια ακόμη αφορμή, όμως, για να συνεχιστεί ο δημόσιος διάλογος πάνω στην αυξανόμενη ισχύ της ψηφιακής δημοσιογραφίας και των κοινωνικών δικτύων. Οι Lovink και Riemens προσπαθούν να αναλύσουν το Wikileaks με οδηγό την κριτική θεωρία των δικτύων.


Θέση 0.


«Τι γνώμη έχουμε για το Wikileaks? Νομίζουμε πως θα ήταν μια καλή ιδέα!» (κατά την περίφημη ‘σπόντα’ του Μαχάτμα Γκάντι για τον «Δυτικό Πολιτισμό»)


Θέση 1.


Αποκαλύψεις και διαρροές πάντα γίνονταν, αλλά ποτέ πριν δεν το έχει ξανακάνει αυτό μια ομάδα μη προσκείμενη σε κράτη ή εταιρείες στην κλίμακα που το Wikileaks το κατόρθωσε με τα “Ημερολόγια του Πολέμου στο Αφγανιστάν” (‘Afghan War Logs’). Ωστόσο, εμείς πιστεύουμε πως αυτό είναι μάλλον ένα περισσότερο ποσοτικό άλμα παρά ποιοτικό. Κατά μια έννοια, αυτές οι «κολοσσιαίες» αποκαλύψεις του Wikileaks μπορούν απλά να εξηγηθούν σαν μια συνέπεια της δραματικής εξάπλωσης της χρήσης της γλώσσας της πληροφορικής, μαζί με μια δραματική πτώση του κόστους της, συμπεριλαμβανόμενου εκείνου που απαιτείται για την αποθήκευση εκατομμυρίων αρχείων. Ένας άλλος παράγοντας που συνεισφέρει σ’ αυτό, είναι το γεγονός ότι η ασφαλής διαφύλαξη των κρατικών κι εταιρικών μυστικών – εκτός από τα ιδιωτικά εννοείται – έχει γίνει αρκετά δύσκολη σε μια εποχή στιγμιαίας αναπαραγωγιμότητας και διάδοσης. Το Wikileaks αποκτάει, εδώ, το συμβολισμό της ασύλληπτης μεταμόρφωσης της «Κοινωνίας της Πληροφορίας», και μας προϊδεάζει για το τι μπορεί να επακολουθήσει στο μέλλον. Οπότε ενώ κανείς μπορεί να βλέπει το Wikileaks σαν ένα (πολιτικό) σχέδιο, και να το κριτικάρει για τον τρόπο λειτουργίας του, ή για άλλους λόγους, μπορεί επίσης να ειδωθεί σαν μια «πιλοτική» φάση σε εξέλιξη προς έναν πολύ πιο γενικευμένο πολιτισμό αναρχικής έκθεσης, πέρα από τις παραδοσιακές πολιτικές της εξωστρέφειας και της διαφάνειας.


Θέση 2.


Για το καλύτερο ή το χειρότερο, το Wikileaks έχει εκτοξευθεί στη σφαίρα των ανώτερων επιπέδων της διεθνούς πολιτικής. Ξαφνικά, το Wikileaks έχει, σε πολύ σύντομο διάστημα, γίνει ένας βασικός παίκτης και στην παγκόσμια σκηνή, καθώς και στην εθνική σφαίρα κάποιων χωρών. Δυνάμει των αποκαλύψεων του το Wikileaks, παρότι μικρό, μοιάζει να έχει τουλάχιστον το ίδιο βάρος με τα κράτη ή τις μεγάλες εταιρείες – στο πεδίο της συγκέντρωσης και δημοσίευσης πληροφοριών. Όμως ταυτόχρονα δεν είναι ξεκάθαρο αν αυτό είναι ένα μόνιμο χαρακτηριστικό ή ένα προσωρινό φαινόμενο, προερχόμενο από την υπερβολική διαφήμιση – το Wikileaks φαίνεται ότι πιστεύει το δεύτερο, αλλά μόνο ο χρόνος θα το δείξει. Παρ’ όλα αυτά, το Wikileaks, δια στόματος του γνωστότερου εκπροσώπου του, του Julian Assange, θεωρεί ότι, ως ένας μικρός μη κυβερνητικός και μη εταιρικός δρων, πυγμαχεί στην ίδια κατηγορία βαρών με το Πεντάγωνο – κι αρχίζει να συμπεριφέρεται αναλόγως. Θα μπορούσε κανείς να το αποκαλέσει αυτό φάση «Ταλιμπανοποίησης» της μεταμοντέρνας θεωρίας του «Επίπεδου Κόσμου», όπου οι κλίμακες, οι χρόνοι, και οι τόποι που δηλώνονται μοιάζουν πλήρως άσχετοι. Αυτό που μετράει είναι η ορμή της φήμης και η ποσότητα της προσοχής των μέσων. Το Wikileaks κατορθώνει να αιχμαλωτίσει αυτή την προσοχή με θεαματικές χακεμένες πληροφορίες εκεί που άλλες οργανώσεις, ειδικά οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών και οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αγωνίζονται απεγνωσμένα να περάσουν το μήνυμά τους. Το Wikileaks θέτει σε χρήση ιδιοφυώς την «ταχύτητα διαφυγής» της Πληροφορικής – χρησιμοποιώντας της Πληροφορική για να αφήσει πίσω της την ίδια την Πληροφορική και να εισβάλει στη σφαίρα των πολιτικής του πραγματικού κόσμου.


Θέση 3.


Στο συνεχιζόμενο έπος που ορίζεται σαν «Η Πτώση της Αυτοκρατορίας των ΗΠΑ», το Wikileaks εισέρχεται στη σκηνή ως ο δολοφόνος ενός εύκολου στόχου. Θα ήταν δύσκολο να το φανταστούμε να κάνει το ίδιο ακριβώς στη Ρωσική ή την Κινέζικη κυβέρνηση, ή ακόμη και σ’ αυτή της Σιγκαπούρης – για να μην πούμε για τις … χμμ… «εταιρικές» θυγατρικές τους. Εδώ υφίστανται, σαφή, και μεγάλα, πολιτισμικά και γλωσσικά εμπόδια, για να μην αναφέρουμε τα αμιγώς σχετιζόμενα με την εξουσία, τα οποία θα έπρεπε να υπερνικηθούν. Επίσης κάτι τέτοιο θα περιελάμβανε ευρέως διαφορετικές ομάδες χρηστών, ακόμη κι αν μιλάμε για τους πιο περιορισμένους (και υποτιθέμενα πιο παγκόσμια κοινούς) πολιτισμούς και ημερήσιες διατάξεις των χάκερς, των ακτιβιστών της πληροφορικής και των ερευνητών δημοσιογράφων. Μ’ αυτή την έννοια το Wikileaks στην παρούσα έκφρασή του παραμένει ένα τυπικά «Δυτικό» προϊόν και δεν μπορεί να διεκδικήσει το ρόλο ενός πραγματικά οικουμενικού ή παγκόσμιου εγχειρήματος.


Θέση 4.


Μια από τις κυριότερες δυσκολίες για να εξηγήσουμε το Wikileaks προκύπτει από το γεγονός ότι είναι θολό – κι επίσης δυσδιάκριτο ακόμη και για τους ίδιους τους ανθρώπους του Wikileaks- το αν βλέπει τον εαυτό του να λειτουργεί σαν πάροχος περιεχομένου ή σαν απλός φορέας δεδομένων που έχουν ήδη διαρρεύσει (όποια κι από τις δυο κι αν είναι η εντύπωση που δίνει κάθε φορά ανάλογα με το περιεχόμενο και τις συνθήκες). Αυτό, παρεμπιπτόντως, ήταν ένα κοινό πρόβλημα από τότε που τα μέσα εισήλθαν μαζικά στο διαδίκτυο και η δημοσίευση και οι επικοινωνίες έγιναν υπηρεσία περισσότερο απ’ ότι προϊόν. Ο Julian Assenge μαζεύεται κάθε φορά που του αποδίδεται η ιδιότητα του “αρχισυντάκτη του Wikileaks”, από την άλλη πλευρά όμως, το Wikileaks λέει ότι συντάσσει υλικό πριν τη δημοσίευσή του και υποστηρίζει ότι ελέγχει αρχεία για την αυθεντικότητά τους με τη βοήθεια εκατοντάδων εθελοντών αναλυτών. Αυτές οι διαμάχες για το αν κάποιος είναι πάροχος ή φορέας περιεχομένου συνεχίζονται εδώ και δεκαετίες ανάμεσα στους ακτιβιστές των μέσων χωρίς να υπάρχει ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Οπότε, αντί να προσπαθούμε να επιλύσουμε αυτή την ασυνέπεια, ίσως να είναι καλύτερο να κοιτάξουμε για πιο φρέσκες προσεγγίσεις και να αναπτύξουμε νέες, κριτικές έννοιες γι’ αυτό που έχει γίνει μια υβριδική πρακτική δημοσίευσης που εμπλέκει δρώντες που πολύ απέχουν από το παραδοσιακό πεδίο των επαγγελματικών ειδησεογραφικών μέσων.


Θέση 5.


Η σταθερή πτώση της ερευνητικής δημοσιογραφίας λόγω της φθίνουσας υποστήριξης και χρηματοδότησης είναι ένα αναντίρρητο γεγονός. Η συνεχιζόμενη επιτάχυνση και ο συνωστισμός στην επονομαζόμενη οικονομία της προσοχής δεν αφήνει πλέον χώρο για περίπλοκες ιστορίες. Οι εταιρικοί ιδιοκτήτες των μέσων μαζικής κυκλοφορίας όλο και λιγότερο τείνουν να βλέπουν το έργο της νεοφιλελεύθερης οικονομίας και των πολιτικών της να συζητείται σε μάκρος και λεπτομερώς. Η στροφή της πληροφορίας προς την «ενημερωδιασκέδαση» (infotainment) που ζητάει το κοινό και οι ιδιοκτήτες των μέσων έχει επίσης υιοθετηθεί, δυστυχώς, σαν είδος γραφής από τους ίδιους τους δημοσιογράφους κάνοντάς το δύσκολο να δημοσιευθούν πιο περίπλοκες ιστορίες. Το Wikileaks ξεσπά σε αυτή την κατάσταση πραγμάτων σαν ένας ξένος μέσα στην ομιχλώδη ατμόσφαιρα της “δημοσιογραφίας των πολιτών” και των ειδήσεων του τύπου “κάντο μόνος σου” που αναφέρονται στη μπλογκόσφαιρα. Αυτό που προσδοκά το Wikileaks, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει καταφέρει να οργανώσει, είναι η συμβολή εθελοντών ή ερασιτεχνών (“crowd sourcing”) για να ερμηνεύσουν επί της ουσίας τα αρχεία που έχουν διαρρεύσει.


Η παραδοσιακή δημοσιογραφία έρευνας αποτελούνταν από τρεις φάσεις: την ανακάλυψη των γεγονότων, τη διασταύρωσή τους και την τοποθέτησή τους στο φόντο ενός κατανοητού κειμένου. Το Wikileaks κάνει το πρώτο, υποστηρίζει ότι κάνει και το δεύτερο, αλλά αφήνει το ζήτημα του τρίτου τελείως κενό. Αυτό είναι σύμπτωμα μιας συγκεκριμένης κατηγορίας της ιδεολογίας της ανοιχτής πρόσβασης, όπου η ίδια η οικονομία της παραγωγής περιεχομένου εξωτερικεύεται σε άγνωστες οντότητες “εκεί έξω”. Η κρίση στην ερευνητική δημοσιογραφία ούτε κατανοείται ούτε αναγνωρίζεται. Παραμένει σκοτεινό το πως υποτίτεθεται ότι οι παραγωγικές οντότητες θα διατηρηθούν. Απλά θεωρείται δεδομένο ότι θα αναλάβουν την ανάλυση και την ερμηνεία τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα, αυτό όμως δε συμβαίνει αυτόματα. Το έπος των “Ημερολογίων του Πολέμου του Αφγανιστάν” αποδεικνύει ότι το Wikileaks οφείλει να προσεγγίσει και να διαπραγματευτεί με πολύ καταξιωμένα παραδοσιακά μέσα για να εξασφαλίσει επαρκή αξιοπιστία. Αλλά την ίδια στιγμή αυτά τα παραδοσιακά μέσα αποδεικνύονται επίσης ανίκανα να επεξεργαστούν πλήρως το υλικό.


Θέση 6.


Το Wikileaks είναι ένας τυπικός οργανισμός του ενός ατόμου. Αυτό σημαίνει ότι η ανάληψη πρωτοβουλιών, η λήψη αποφάσεων και η διαδικασία εκτέλεσης τους επικεντρώνεται σημαντικά στα χέρια ενός μοναδικού ατόμου. Όπως στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ο ιδρυτής δεν μπορεί να καταψηφιστεί και σε αντίθεση με πολλές κολλεκτίβες η ηγεσία δεν εναλλάσσεται. Αυτό δεν είναι ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό μέσα σε οργανώσεις, ασχέτως αν λειτουργούν στη σφαίρα της πολιτικής, του πολιτισμού ή του τομέα της κοινωνίας των πολιτών. Οι οργανώσεις του ενός ατόμου είναι αναγνωρίσιμες, συναρπαστικές, αποτελούν έμπνευση, κι είναι εύκολο να προβληθούν στα μέσα. Η βιωσιμότητά τους όμως, εξαρτάται σημαντικά από τις ενέργειες του χαρισματικού ηγέτη τους, και η λειτουργία τους είναι δύσκολο να συμφιλιωθεί με τις δημοκρατικές αξίες. Γι’ αυτό το λόγο επίσης είναι δύσκολο να αντιγραφούν και να άλλαξουν εύκολα κλίμακα. Ο χάκερ-ηγέτης Julian Assange είναι ο αρχηγός που ταυτίζεται με το Wikileaks, του οποίου η κακή φήμη και υπόληψη κατά πολύ συγχωνεύεται με το Wikileaks, θολώνοντας τη διάκριση μεταξύ του τι κάνει και τι εκπροσωπεί και την (μάλλον ταραγμένη) προσωπική ζωή του Assange και τις (κάπως ακαλλιέργητες) πολιτικές του θέσεις.


Θέση 7.


Το Wikileaks είναι επίσης μια οργάνωση βαθιά επηρεασμένη από την κουλτούρα των χάκερ της δεκαετίας του ’80 σε συνδυασμό με τις πολιτικές αξίες του τεχνο-φιλελευθερισμού που προέκυψαν στη δεκαετία του ‘90. Το γεγονός ότι το Wikileaks έχει ιδρυθεί, κι ακόμη σε μεγάλο βαθμό το τρέχουν άτομα σκληροπυρηνικά και πορωμένα με την τεχνολογία, δημιουργεί ένα πλαίσιο αναφοράς για να καταλάβουμε τις αξίες και τις κινήσεις του. Αυτό, δυστυχώς, συνοδεύεται από μια καλή δόση κάπως λιγότερο ενάρετων πλευρών της κουλτούρας των χάκερς. Όχι πως θα μπορούσαμε να αρνηθούμε στο Wikileaks τον ιδεαλισμό, την επιθυμία να συνεισφέρει σ’ έναν καλύτερο κόσμο, το αντίθετο μάλιστα. Αλλά αυτός ο ιδεαλισμός συνδυάζεται με μια προτίμηση στην συνωμοσιολογία, μια ελιτίστικη διάθεση και μια λατρεία για τη μυστικότητα (παρά τους συγκαταβατικούς τρόπους) που δεν οδηγεί στη συνεργασία με άτομα κι ομάδες που σκέφτονται ανάλογα – και που καταλήγουν στη θέση των απλών καταναλωτών των αποκαλύψεων του Wikileaks.


Θέση 8.


Η έλλειψη κοινών χαρακτηριστικών με τα φιλικά προσκείμενα κινήματα του «ένας άλλος κόσμος είναι δυνατός» αναγκάζει το Wikileaks να αναζητήσει την προσοχή του κοινού με όλο και πιο θεαματικές – και ριψοκίνδυνες – αποκαλύψεις, ενώ ταυτόχρονα συγκεντρώνει μια ομάδα υποστηρικτών που είναι τρελά ενθουσιασμένοι αλλά παθητικοί. Ακολουθώντας της φύση και την ποσότητα των εκθέσεων του Wikileaks από την έναρξή του μέχρι σήμερα, μας θυμίζει παράξενα το πώς βλέπουμε ένα θέαμα με πυροτεχνήματα, κι αυτό συμπεριλαμβάνει ένα «μεγάλο φινάλε» στη μορφή της μηχανής της αποκαλύψεως ριγμένη κι έτοιμη να εξαπολύσει το έγγραφο «Ασφάλεια». Αυτό θέτει σοβαρές αμφιβολίες για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του ίδιου του Wikileaks, αλλά ίσως επίσης, κι αυτό του μοντέλου του Wikileaks. Το Wikileaks λειτουργεί με ένα γελοιωδώς μικρό μέγεθος (πιθανώς δεν είναι πάνω από μια ντουζίνα άτομα που αποτελούν τον πυρήνα λειτουργίας του). Ενώ η έκταση και η γνώση της τεχνολογικής υποστήριξης του Wikileaks αποδεικνύεται από την ίδια του την ύπαρξη, ο ισχυρισμός του Wikileaks ότι έχει αρκετές εκατοντάδες, ή και περισσότερους εθελοντές αναλυτές κι ειδικούς δεν επαληθεύεται, και για να είμαστε ειλικρινείς, είναι μετά βίας πιστευτός. Αυτό είναι σαφώς η Αχίλλειος πτέρνα του Wikileaks, όχι μόνο από την άποψη του ρίσκου και/ή της βιωσιμότητας, αλλά και πολιτικά – το οποίο είναι αυτό που μας απασχολεί σε αυτό το κείμενο.


Θέση 9.


Το Wikileaks επιδεικνύει μια εντυπωσιακή έλλειψη διαφάνειας στην εσωτερική του οργάνωση. Η δικαιολογία του είναι πως το “Wikileaks πρέπει να είναι τελείως αδιαφανές ώστε να αναγκάζει άλλους να είναι πλήρως διαφανείς” που λίγα προσθέτει στο διάσημο κόμικ Κατάσκοπος εναντίον Κατασκόπου του περιοδικού Mad. Κερδίζεις την αντίπαλη πλευρά αλλά με τρόπο που σε κάνει να μην ξεχωρίζεις απ’ αυτήν. Και υποστηρίζοντας κατόπιν εορτής το ηθικό υπόβαθρο δεν βοηθάει στην πραγματικότητα – κι ο Tony Blair διέπρεψε σ’ αυτή την άσκηση. Καθώς το Wikileaks δεν είναι ούτε πολιτική κολλεκτίβα ούτε ΜΚΟ με νομικούς όρους, ούτε εταιρεία ή κομμάτι κοινωνικού κινήματος, πρώτα απ’ όλα πρέπει να συζητήσουμε τι είδους οργανισμός είναι αυτός που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Είναι ένα εικονικό εγχείρημα; Σε τελική ανάλυση, υπάρχει σαν μία ιστοσελίδα με ένα όνομα χώρου, που είναι και η ουσία του εγχειρήματος. Έχει όμως κάποιο στόχο πίσω από την προσωπική φιλοδοξία του ή των ιδρυτή/τών του; Μπορεί να αναπαραχθεί το Wikileaks; Θα δούμε κάποτε να δημιουργούνται τοπικές ή εθνικές οργανώσεις που κρατούν το όνομα Wikileaks; Και σύμφωνα με ποιους όρους παιχνιδιού θα λειτουργούν; Ή είναι καλύτερο να δούμε το Wikileaks σαν μια σύλληψη που ταξιδεύει από πλαίσιο σε πλαίσιο και που, σα μιμίδιο, μεταμορφώνεται στο χώρο και στο χρόνο;


Ίσως το Wikileaks να οργανωθεί γύρω από μια δική του έκδοση του σλόγκαν της IETF (Internet Engineering Task Force): “μία πρόχειρη συναίνεση και εκτέλεση κώδικα”; Έργα όπως η Wikipedia και το Indymedia έχουν επιλύσει αυτό το ζήτημα με δικούς τους τρόπους, αλλά όχι χωρίς κρίσεις, αποφασιστικές καμπές και διασπαστικές διαμάχες. Μια κριτική σαν αυτή που εκφράζεται εδώ δεν στοχεύει να υποχρεώσει το Wikileaks σε μια παραδοσιακή μορφή αλλά αντίθετα να εξερευνήσει αν το Wikileaks (και οι μελλοντικοί του κλώνοι, συνέταιροι, άβαταρ και διαφόρων ειδών οικογενειακά μέλη) θα μπορούσαν να αποτελέσουν μοντέλο για νέες μορφές οργάνωσης και συνεργασίας. Αλλού ο όρος «οργανωμένο δίκτυο» έχει κατασκευαστεί σαν πιθανός όρος γι’ αυτές τις μορφές. Στο παρελθόν είχε γίνει συζήτηση για «μεθοδευμένα μέσα». Άλλοι έχουν χρησιμοποιήσει το γενικό όρο «διαδικτυακός ακτιβισμός». Ίσως το Wikileaks έχει άλλες ιδέες για την κατεύθυνση που θέλει να οδηγήσει αυτή την οργανωτική διαμάχη. Αλλά που; Φυσικά εξαρτάται από το Wikileaks για να αποφασίσει για το ίδιο αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουμε δει πολλά που να μοιάζουν με απάντηση, αφήνοντας άλλους, όπως την Wall Street Journal, να θέτουν ερωτήματα, π.χ. για την οικονομική καλοπιστία του Wikileaks.


Θέση 10.


Δε θεωρούμε πως το να πάρουμε μια θέση υπέρ ή κατά του Wikileaks είναι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Το Wikileaks υπάρχει, και θα παραμείνει μέχρι είτε να βυθιστεί μόνο του ή να καταστραφεί από τις δυνάμεις που αντιτίθενται στη λειτουργία του. Το επιχείρημά μας είναι μάλλον να (προσπαθήσουμε) να αξιολογήσουμε με πραγματιστικό τρόπο και να εξακριβώσουμε τι μπορεί, τι θα μπορούσε – και ίσως ακόμη, ποιος ξέρει, τι θα πρέπει να κάνει το Wikileaks, και να διατυπώσουμε μια γνώμη για το πώς “εμείς” θα μπορούσαμε να σχετιστούμε και να συνεργαστούμε με το Wikileaks. Παρά τα μειονεκτήματά του, κι ενάντια στις αντιξοότητες, το Wikileaks έχει προσφέρει υποδειγματικές υπηρεσίες στο σκοπό της διαφάνειας, της δημοκρατίας και της ειλικρίνειας. Μπορεί να ελπίζουμε να είναι διαφορετικό, αλλά, όπως θα έλεγαν και οι Γάλλοι, αν δεν υπήρχε κάτι σαν κι αυτό, θα έπρεπε να εφευρεθεί. Η “ποσοτική στροφή” της υπερπληροφόρησης είναι γεγονός της σημερινής ζωής. Μπορούμε μόνο να περιμένουμε ότι αυτή η υπεραφθονία αποκαλύψεων θα μεγαλώνει – και μάλιστα εκθετικά. Το να οργανωθούν και να ερμηνευτούν αυτά τα Ιμαλάια των δεδομένων είναι μια συλλογική πρόκληση που υπάρχει εκεί έξω, είτε της δίνουμε το όνομα “Wikileaks” είτε όχι.


Μια αναθεωρημένη εκδοχή του παραπάνω κειμένου δημοσιεύτηκε στις 7 Δεκεμβρίου 2010 στο eurozine. Μπορείτε να την διαβάσετε εδώ: http://www.eurozine.com/articles/2010-12-07-lovinkriemens-en.html

των Τζία Γαλάτη και Κωσταντή Καστριασσιανάκη

Όταν απευθύναμε το κάλεσμα για συμμετοχή στο αφιέρωμά μας για τις ʺΠόλεις σε Αναταραχήʺ, τον Νοέμβριο του 2009, στόχος μας ήταν να ενθαρρύνουμε τον προβληματισμό για τις συνθήκες στις πόλεις που ταράσσονται από την αμφιβήτηση, ανεξάρτητα αν αυτή κατευθύνεται εναντίον του κράτους, οικονομικών συμφερόντων ή πολιτικών ομάδων. Επισημάναμε ότι οι ταραχές που συγκλόνισαν την Αθήνα και άλλες ελληνικές πόλεις τον Δεκέμβριο του 2008 δεν ήταν μεμονωμένα ούτε αποκλειστικά ελληνικά φαινόμενα και επιχειρήσαμε να κατανοήσουμε τα γεγονότα αυτά υπό το φως των εμπειριών άλλων πόλεων, εξερευνώντας τον πολιτικό ρόλο που διαδραμάτισαν. Διατρέχοντας τις πολύ ενδιαφέρουσες συμμετοχές αυτού του τεύχους, ο/η αναγνώστης/τρια ενδέχεται να διαπιστώσει ότι οι πόλεις μπορούν στην πραγματικότητα να έχουν ενεργή συμμετοχή στην πολιτική ζωή των κρατών.


Περισσότερο από έναν χρόνο αργότερα, οι επιπτώσεις των πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων που βίωσαν οι Έλληνες είναι δύσκολο να αποτιμηθεί. Καθώς η ελληνική κυβέρνηση εφαρμόζει πρωτοφανή και αμφιλεγόμενα μέτρα σε μια χώρα που διέρχεται οικονομική και κοινωνικο-πολιτική κρίση, η Αθήνα, που έχει ιδιαίτερα πληγεί, βρίσκεται πάλι στην κεντρική σκηνή, με το αστικό τοπίο της να αντανακλά επιδεινούμενες οικονομικές συνθήκες και κλιμακούμενες πολιτικές εντάσεις.


Οι πόλεις σε αναταραχή μας υποχρεώνουν να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που φτιάχνει μια κοινωνία ή μια κοινότητα, αντί να το θεωρούμε δεδομένο. Δοκιμάζουν την καταλληλότητα κάποιων αστικών θεσμών και την ικανότητά τους να διασφαλίσουν τη συνύπαρξη των κατοίκων. Η εγγύτητα που επιβάλλουν στους κατοίκους μπορεί να κατευνάζει και ταυτόχρονα να εντείνει τις κρίσεις. Όταν οι πόλεις και οι πλατείες, οι δημόσιοι χώροι αυτών των πόλεων γίνονται τόποι αυτών των αντιπαραθέσεων, μετατρέπονταιι εκ των πραγμάτων σε θεσμούς που ενσαρκώνουν την πόλωση, όπου προκαλούνται ανταγωνισμοί και οι γραμμές χαράσσονται ξανά και ξανά. Ωστόσο, αυτές οι εκρήξεις βίας, αποτελούν στιγμές μιας συνεχιζόμενης διαδικασίας που έχει βαθύτερες ρίζες και μακροπρόθεσμες επιδράσεις.


Οι συνεντεύξεις και τα άρθρα που παρουσιάζουμε εδώ δεν ισχυρίζονται ότι αφηγούνται ολόκληρη την ιστορία πόλεων ή πολιτειών, προσφέρουν όμως ένα καλειδοσκόπιο από ματιές που μπορούμε να μεταφέρουμε πιο πέρα, καθώς τα γεγονότα ξεδιπλώνονται στην Ελλάδα και αλλού. Η πόλη απλώνεται κάπου ανάμεσα στην απτή πραγματικότητα της σκληρής ασφάλτου και την ακόρεστη ανάγκη να φανταστεί και να εκπροσωπήσει τον εαυτό της, και επομένως δεν αποτελεί έκπληξη που τα κείμενα εδώ καλύπτουν μια γκάμα από προσεκτικές αναλύσεις μέχρι συνειδητούς ρεμβασμούς. Γράφοντας για τις πόλεις, ο συγγραφέας ωθείται προς αυτές τις δυο αυτές κατευθύνσεις. Καθώς συνεχίζουμε να ζούμε και να τις διοικούμε, θα μπορούσαμε να φέρουμε αυτούς τους μαγνήτες πιο κοντά.

Αντί να υιοθετήσουμε μία στάση απόλυτης απόρριψης των επίσημων θεσμών, ο Nigel Thrift μας προτρέπει να θέσουμε το ερώτημα: “πώς μπορεί κανείς να αναμορφώσει τους θεσμούς και την εργασιακή ηθική τους έτσι ώστε να είναι κατάλληλοι για την εποχή μας;”. Σαν μια γενική αρχή, ο Thrift υποστηρίζει ότι “αντί για κρυπτογράφημα, ο οργανισμός θα έπρεπε να είναι είναι ένα ‘σώμα’ με το οποίο θα μπορούν να αλληλεπιδράσουν οι άνθρωποι.” Η αυξανόμενη δράση ενός μεγάλου αριθμός άτυπων οργανισμών, από τα δικαστήρια πολιτών μέχρι τις ΜΚΟ, ενσωματώνει, σε αυτή την κατεύθυνση, μια εξαιρετικά βιώσιμη μορφή πολιτικής που επιτρέπει την διάδοση πολλαπλών μορφών ακτιβισμού, που προάγει ένα βαθμό διαφάνειας και που αυξάνει τον κοινωνικό έλεγχο των μεγάλων επίσημων οργανισμών.


Μία συνέντευξη στη Τζία Γαλάτη και τον Κωσταντή Καστρισσιανάκη


Τζία Γαλάτη: Στο κείμενό σας Political Sensations, έχετε γράψει: “Η τρέχουσα διεθνής πολιτική κατάσταση δείχνει με το παραπάνω τη δύναμη των παθών. Τα διάφορα πάθη που σαρώνουν την πολιτική σκηνή αποτελούν μέρος του πώς σκεφτόμαστε πολιτικά. Επομένως, αν αγνοούμε το συγκινησιακό, παθιασμένο στοιχείο της σκέψης είναι σαν να σβήνουμε πολλά από αυτά που αποτελούν τη σκέψη”. Μπορούμε να συνάγουμε ότι η πολιτική σκέψη σήμερα είναι θέμα διαχείρισης της αίσθησης και των κύκλων του πάθους;


Nigel Thrift: Είναι εν μέρει θέμα διαχείρισης και επειδή υπάρχουν πολλές πολιτικές δυνάμεις στον κόσμο καταφέραμε να διαχειριζόμαστε καλύτερα την αίθηση/ πάθος. Ανατρέχοντας στο χρόνο, η διαχείριση των συναισθημάτων, των συγκινήσεων και της αίσθησης αποτελούσε πάντοτε μέρος της πολιτικής. Αρκεί να διαβάσετε τον Κικέρωνα ή τους σύγχρονούς του και είναι πολύ σαφές ότι οι άνθρωποι γνώριζαν και κατά κάποιο τρόπο γνώριζαν καλύτερα από μας τώρα, μερικά από αυτά τα πράγματα. Αρκεί να σκεφτεί κανείς την παράδοση της ρητορικής και μέρος αυτής της παράδοσης αφορούσε ακριβώς το πώς μπορεί να ασκήσει κανείς αυτές τις δυνάμεις σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις για να πείσει τους ανθρώπους και να πετύχει έτσι πολιτικά οφέλη.


Υπάρχουν, ωστόσο, δυο πράγματα που έχουν αλλάξει. Το ένα είναι ότι οι κυβερνήσεις, οι φορείς και άλλοι μεγάλοι κοινωνικοί παίκτες έχουν μεγαλύτερη επίγνωση αυτών των πτυχών και μεγαλύτερη οξύνοια. Το παράδειγμα που χρησιμοποιώ συνήθως είναι οι προεκλογικές εκστρατείες. Εκεί μπορείτε να δείτε πόση επίγνωση έχουν οι άνθρωποι για τη μετάδοση της συγκίνησης και της αίσθησης, ιδίως μέσω των μίντια. Από την άλλη πλευρά, νομίζω ότι έχει επίσης να κάνει με τον τρόπο που η Αριστερά επιχειρεί να χρησιμοποιήσει τα ρεύματα των συναισθημάτων. Σ’ αυτό το έργο, ένας από τους κινδύνους που μπορείς να αντιμετωπίσεις είναι ότι μπορεί να μοιάζει πως αυτό που κάνεις προσθέτει απλώς μια διέγερση στο μίγμα των γεγονότων, ενώ στην πραγματικότητα προσπαθείς να κάνεις τους ανθρώπους να σκέφτονται καλύτερα αυτά που κάνουν. Το θέμα είναι ότι δεν σκεφτόμαστε απλώς γνωστικά, σκεφτόμαστε επίσης προ-γνωστικά με όλους τους τρόπους. Πολύ συχνά οι άνθρωποι έχουν αισθήματα που είναι ένα είδος σκέψης, που είναι τόσο σημαντικά όσο η αναλυτική ικανότητα. Μερικές φορές οι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν δυσαρεστημένοι, μπορεί να έχουν συναίσθημα στέρησης, χωρίς να είναι σίγουροι γιατί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυτά τα αδιαμόρφωτα συναισθήματα δεν έχουν καμιά πολιτική δύναμη.


Ένα από τα πράγματα με τα οποία ασχολούμαι είναι να προσπαθώ και να σκέφτομαι τρόπους με τους οποίους μπορούμε να χρησιμοποιούμε τις συγκινήσεις θετικά, γιατί μπορούν να λειτουργήσουν αποπρονατολιστικά. Για παράδειγμα, είναι πολύ εύκολο να είναι κανείς θυμωμένος και ένα από τα μεγάλα προβλήματα στις δυτικές κοινωνίες είναι ότι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι επειδή είσαι θυμωμένος, πρέπει να έχεις δίκιο. Κι αυτό δεν είναι καθόλου αλήθεια.


Από μια άλλη άποψη, γεννάται το ερώτημα γιατί να το επιχειρήσει κάποιος. Είναι για να αυξήσει την ικανότητα των ανθρώπων να είναι ορθολογικοί, πράγμα που σημαίνει επίσης ότι θα πρέπει να διευρύνουμε αυτό που εννοούμε με τον ορθολογισμό. Αν δεις όμως πώς σκέφτονται οι άνθρωποι, βλέπεις ότι απουσία συναισθήματος, είναι πολύ δύσκολο να σκεφτούν. Είναι μέρος του τρόπου που σκεφτόμαστε σήμερα.


Κωσταντής Καστρισσιανάκης: Φαίνεται επίσης ότι, με πολλούς τρόπους, η συγκίνηση ή το συναίσθημα είναι ένα πράγμα, ενώ το πολιτικό μέτρο για το χειρισμό του μπορεί να ανταποκρίνεται σε κάτι άλλο, σε μια πολύ διαφορετική ανάγκη. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν θυμό επειδή κάποια θέματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν από το κράτος ή μέσω της πολιτικής.


Nigel Thrift: Μπορεί ο θυμός να εκφράζει ένα είδιος μπλοκαρίσματος και ο μόνος τρόπος που οι άνθρωποι μπορούν να εκφράσουν κάτι να είναι μέσω του θυμού. Δεν με ενδιαφέρει όμως τόσο πολύ ο θυμός. Δεν είναι κάτι που μπορείς να αγνοήσεις, αλλά δεν νομίζω ότι είναι ένα πολύ θετικό συναίσθημα : μερικές φορές είναι, αλλά συνήθως δεν είναι. Με ενδιαφέρει περισσότερο η προσπάθεια δημιουργίας κάποιας αισιοδοξίας, κάποιας ελπίδας για τα πράγματα. Οι ανθρωποι βρίσκονται συχνά σε πολύ δύσκολες συνθήκες αλλά κατορθώνουν και εκδηλώνουν, με όλους τους τρόπους, ένα επίπεδο θέλησης. Αυτό είναι πολύ πιο ενδιαφέρον γιατί κρατά περισσότερο. Ένα από τα προβλήματα με τον θυμό είναι ότι συνήθως δεν κρατάει. Ενώ με πράγματα όπως η ελπίδα, για παράδειγμα, αν γίνονται σωστά, οι άνθρωποι μπορούν και παραμένουν αισιόδοξοι για μεγάλες χρονικές περιόδους. Πιστεύω ότι η αισιοδοξία είναι εξαιρετικά σημαντική πολιτικά. Πιστεύεις, τελικά, ότι στην άλλη άκρη υπάρχει κάτι καλύτερο. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι βυθισμένος στις δυσκολίες και τα δεινά και μοιάζει τρομερό, μπορείς να πας σε κάτι καλύτερο. Επομένως, ενδιαφέρομαι να διευρύνω τα συναισθήματα αυτού του είδους.


ΚΚ: Υπάρχει επίσης ευρεία κριτική για τη φιλελεύθερη πολιτική και την τάση καλλιέργειας ενός επιπέδου απάθειας ή ενός συναισθήματος στέρησης επειδή οι πολίτες νιώθουν ότι η οικοδόμηση της συναίνεσης μέσω της φιλελεύθερης πολιτικής δεν επιτρέπει την έκφραση των απόψεών τους και ενισχύει το συναίσθημα της αποξένωσης. Αναρωτιέμαι λοιπόν ποια είναι η γνώμη σας γι’ αυτό.


Nigel Thrift: Επιτρέψτε μου να μπω σε ένα άλλο θέμα που έχει να κάνει με το γιατί με ενδιαφέρουν περισσότερο τα πιο βραδυφλεγή συναισθήματα. Είναι επειδή, για μένα τουλάχιστον, ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς σε αυτό τον τομέα αγνοεί ένα καίριο μέρος της πολιτικής: την οργάνωση. Αγνοεί ότι η πολιτική, τον περισότερο καιρό, έχει να κάνει με τη δουλειά, και στην πραγματικότητα μια πολύ βαρετή δουλειά. Ανεξάρτητα αν γεμίζεις φακέλους, αν συντάσσεις ένα αίτημα ή αν σταματάς κάποιον στο δρόμο. Εκτός εάν σε συγκινεί, δεν πρόκειται να το κάνεις για πολύ. Για μένα λοιπόν είναι τρομερά σημαντικό να βάλουμε τα συναισθήματα και την οργάνωση μαζί. Νομίζω ότι υπάρχουν παραδείγματα όπου μπορούμε να έχουμε εκρηκτικά συναισθήματα, αλλά νομίζω ότι είναι σπάνια. Η πολιτική απαιτεί συνήθως αμείωτη σκληρή δουλειά.


Υπάρχουν στοιχεία στη σκέψη της Αριστεράς που νομίζω ότι θέλουν να σε κάνουν να πιστέψεις πως μπορείς να έχεις κάτι αμέσως κι εγώ δεν πιστεύω πως αυτό είναι πιθανό. Ακόμη κι αν συμβεί, συνήθως δεν κρατάει πολύ. Στην πραγματικότητα δεν κάνεις ένα βήμα μπροστά. Με τον συνάδελφό μου Ash Amin γράφουμε πάνω στο θέμα αυτό ένα βιβλίο, που ένα μεγάλο μέρος του εξετάζει την οργάνωση και τη γραφειοκρατία. Το σκεπτικό είναι ότι οι πολιτικές ομάδες που δεν έχουν αυτούς τους μηχανισμούς είναι συνήθως περιθωριακές, επιφαινομενικές σε σχέση με αυτά που συμβαίνουν. Εάν διατρέξετε την ιστορία, επιτυχή ήταν τα κινήματα που επέδειξαν πραγματική οργανωτική ικανότητα. Πάρτε την εκστρατεία του Ομπάμα, που είχε συναίσθημα και μαζί πραγματική οργανωτική ικανότητα. Εάν πάρουμε τα βιβλία που γράφτηκαν για την προεδρική εκστρατεία, θα δούμε με ποιο τρόπο υπήρξαν πρωτόγνωρες στρατηγικές και προσεγγίσεις. Αυτό λοιπόν που με ενδιαφέρει να δείξω είναι ότι εάν δεν μπορείς να έχεις αποτελεσματική οργάνωση, μπορείς να αισθάνεσαι όσο θέλεις αλλά τίποτα δεν πρόκειται να συμβεί.


ΤΓ: Νομίζετε ότι κάτι τέτοιο πρέπει να συμβεί στην Αριστερά για να αναγεννηθεί εάν όχι ιδεολογικά, τουλάχιστον ως προς την κινητήρια δύναμή της;


Nigel Thrift: Οι απαντήσεις είναι πολλές αλλά θα ήθελα να επισημάνω τρία σημεία. Το πρώτο που πρέπει να κάνεις είναι να διαφυλάξεις τα κέρδη σου. Ο Αμερικανός συγγραφέας Tony Judt το έδειξε πρόσφατα με διεισδυτικό τρόπο όταν είπε ότι ένα από τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Αριστερά είναι ότι αμέλησε να διαφυλάξει τα κέρδη της και ότι ένα μέρος της, η σοσιαλδημοκρατία, αγωνίζεται επειδή η Αριστερά βαρέθηκε να την υπερασπίζεται. Αυτό δεν ισχύει για όλες τις χώρες και τα κράτη, σε πολλές περιπτώσεις όμως είναι καίριο.


Το δεύτερο που θέλω να επισημάνω είναι ότι μολονότι είναι θαυμάσιο να λέμε ότι μπορούμε να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου καμιά μορφή οργάνωσης δεν θα κυβερνά τις ζωές μας, ότι μπορούμε να έχουμε συνεχώς μια πρωτο-αναρχική κατάσταση πραγμάτων, γεγονός είναι ότι αν δεν μπορούμε να κατακτήσουμε ή να δημιουργήσουμε κάτι “λίγο σαν κράτος” τότε είναι πολύ δύσκολο να δούμε πώς μπορούμε να παράγουμε το είδος της προόδου που οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουν.


Το τρίτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε, από πολιτική άποψη, είναι να δημιουργήσουμε αυτό που ο κοινωνιολόγος Randall Collins αποκαλεί “πανικό προς τα εμπρός”. Κι αυτό που εννοεί είναι ότι στα πεδία μάχης, εμφανίζεται το φαινόμενο, οι μαχητές να φεύγουν μακριά, στην αρχή ένας ένας και ύστερα σε μεγαλύτερους αριθμούς, με μεταδοτικό τρόπο, χωρίς κανείς να ξέρει πώς άρχισε αυτό. Το βλέπεις μόνο όταν απλώνεται. Αυτό όμως ισχύει και αντίστροφα. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα ανθρώπων στα πεδία μάχης που εφορμούν στο μέτωπο. Αυτό που πρέπει να δημιουργήσουμε είναι αυτός ο ʺπανικός προς τα εμπρόςʺ. Το θέμα είναι να συνεχιστεί! Είναι εύκολο να μπλοκαριστεί ή να γίνει βαρετό. Πρέπει να διαφυλάξεις το μομέντουμ. Το πιο σημαντικό είναι να σταθεροποιήσεις αυτή την κίνηση προς τα εμπρός.


ΚΚ: Από το έργο σας μπορούμε να συμπεράνουμε ότι υπάρχει μια τεράστια ποσότητα συναισθηματικής έντασης στις πόλεις μας, η οποία διοχετεύεται μέσω ροών και κινημάτων, και επιβάλλεται από τον υλισμό του αστικού περιβάλλοντος. Παίζει εκεί ρόλο η έννοια της υπερβολής;


Nigel Thrift: Είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν πολλές ακατανόητες πτυχές σε ό, τι αφορά το συναίσθημα. Αυτά τα πράγματα μάς συμβαίνουν. Συχνά νιώθουμε να μας παρασέρνουν τα συναισθήματά μας και ότι αυτό μοιάζει να έρχεται από κάπου αλλού. Και είναι πιθανό να συμβαίνει. Εννοώ ότι το συναίσθημα αφορά σχεδόν πάντοτε μια δυαδική σχέση. Ποτέ δεν βρίσκεται σε σένα, αλλά ανάμεσα σε σένα και πολλούς άλλους ανθρώπους και πράγματα.


Αυτό όμως σημαίνει ότι τα συναισθήματα είναι πάντα, σε κάποιο βαθμό, υπερβολικά. Δύσκολα βλέπεις πώς μπορείς να τα έχεις υπό έλεγχο. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν τρόποι να το κάνεις. Σκέψου απλώς τι κάνει ο στρατός, για παράδειγμα. Μεγάλο μέρος της πειθαρχίας στο στρατό αφορά ακριβώς τη διαχείριση των συναισθημάτων, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Αν πάμε όμως στο θέμα των πόλεων, πιστεύω ότι αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι οι πόλεις έχουν διαφορετικές εντάσεις ή για να χρησιμοποιήσω μια λέξη του Peter Sloterdijk, οι πόλεις έχουν διαφορετικές “ατμόσφαιρες”. Αισθάνονται διαφορετικά. Το ζήτημα είναι ότι αυτό αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως ένα είδος επιστήμης. Ήταν πάντα έτσι με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, αρκεί να δει κανείς την αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό. Νομίζω όμως ότι οι άνθρωποι έχουν γίνει πιο συντονισμένοι στον τρόπο που παράγουν χώρους, χώρους που έχουν ένα σχετικά προβλέψιμο αποτέλεσμα. Αυτή είναι η άλλη πλευρά της σύγχρονης ζωής που με ενδιαφέρει. Το είδαμε να συμβαίνει στα μίντια. Ο κινηματογράφος αποτελεί ένα καλό παράδειγμα για το πώς οι άνθρωποι έμαθαν να διοχετεύουν και να φτιάχνουν σενάρια με τα συναισθήματα. Σήμερα, το ύψιστο, για να το θέσουμε έτσι, είναι να παράγεις ʺ ταινίες αληθινέςʺ. Με άλλα λόγια, κάθε χώρος πρέπει να έχει μια προβλέψιμη παραγωγή. Κι αν μπορείς να την κάνεις αξιόπιστα, τότε μπορείς να πουλήσεις. Με τον καιρό, η τέχνη αυτή εξελίχτηκε σε ισχυρή επιστήμη, για την οποία είναι εμφανές ότι χρειάζεται μια αντι-επιστήμη, γιατί διαφορετικά κινδυνεύει να γίνει υπερβολικά ισχυρή.


Η Αριστερά πρέπει να σκεφτεί πώς έγινε δυνατό να παράγουμε αυτά τα χωροταξικά αποτελέσματα και τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτά. Συνήθως, όμως, ο προβληματισμός της Αριστεράς έχει να κάνει με την εκτέλεση, με τους διάφορους τρόπους έκθεσης και, σε πολλές περιπτώσεις, με το σχεδιασμό αποτελεσματικών συναισθηματικών χώρων. Κατά συνέπεια, δεν πιστεύω ότι είναι κάτι εξαιρετικό. Πιστεύω ότι πρέπει απλώς να γίνει συστηματικό. Και αν η Αριστερά δεν το κάνει, θα το κάνουν όλοι οι άλλοι.


ΚΚ: Δείχνετε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον ακτιβισμό και θυμάμαι ότι διάβασα σε ένα κείμενό σας ότι υπάρχει ένα αρχέτυπο του ακτιβιστή. Ένας γενναίος, ηρωϊκός ακτιβιστής.


Nigel Thrift: Αναφέρεστε στο κείμενο “Halos: new apprehensions of political time and space.” Ένα από τα προβλήματα που υπάρχουν σε ορισμένα μέρη του κόσμου είναι η ιδέα του “ήρωα” ακτιβιστή. Οι εθνογραφικές μελέτες δείχουν ότι αυτή η ιδέα θέτει πολλούς ανθρώπους εκτός πολιτικής. Δηλαδή, ενώ οι ακτιβιστές μπορεί να νιώθουν σπουδαίοι, δεν κάνουν τους άλλους ανθρώπους να αισθάνονται σπουδαίοι. Και ένας από τους λόγους είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν νιώθουν ότι μπορούν να ενεργήσουν σύμφωνα με αυτό το στερεότυπο-και δεν είμαι σίγουρος ότι και οι ακτιβιστές μπορούν. Γεγονός είναι ότι ο σχεδόν στρατιωτικός ακτιβισμός του τύπου “Να καταλάβουμε τα οχυρά” και “θα γίνουμε όλοι ήρωες” μπορεί να κάποιες φορές να χρησιμοποιείται αλλά συνήθως είναι εξαιρετικά προβληματικός. Έχουν γίνει πολλές απόπειρες ώστε να μην ανατρέψουμε αλλά να συμπληρώσουμε αυτή η ιδέα του ακτιβιστή. Ο φεμινισμός, για παράδειγμα, έχει δείξει ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι με τους οποίους μπορεί κανείς να έχει πολιτικά αποτελέσματα. Γίνονται επίσης διαφόρων ειδών συζητήσεις για το πώς μπορούμε να έχουμε σύγχρονα πολιτικά κινήματα που ενσωματώνουν πολύ περισσότερους ανθρώπους επειδή είναι λιγότερο επιλεκτικά, κινήματα που δεν απαιτούν να δίνεις όλη σου την ψυχή σε ένα σκοπό συνεχώς. Υπάρχουν βέβαια άνθρωποι που το κάνουν, αλλά είναι πάντα η μειοψηφία. Πρέπει λοιπόν μερικές από αυτές τις πολιτικές να γίνουν κυρίαρχη τάση και για να γίνει αυτό πρέπει να έχουμε μια διαφορετική αντίληψη για το τι είναι ο πολιτικός παίκτης.


ΤΓ: Επανερχόμαστε δηλαδή σ’ αυτό που λέγατε πριν για τις παραδοσιακές μορφές οργάνωσης, για τη γραφειοκρατία. Πιστεύετε ότι αυτό πρέπει να κάνουν οι ακτιβιστές;


Nigel Thrift: Είναι ενδιαφέρον ότι σε κάποια αριστερά κινήματα ήταν παραδοσιακά οι γυναίκες που το έκαναν αυτό. Αυτό δημιουργούσε παράλυση λόγω του καταμερισμού της εργασίας ανάλογα με το φύλο. Εάν μεταδιδόταν η γνώση που έχουν πολλές γυναίκες για την πολιτική που κάνουν, η πολιτική θα ήταν πολύ καλύτερη. Είναι κάτι που αξίζει να το σκεφτεί κανείς γιατί, σε τελική ανάλυση, η πολιτική έχει να κάνει με την επιμονή.


ΚΚ: Σ’ αυτό το στάδιο, θα ήταν ενδιαφέρον να θέσουμε ένα ερώτημα για τους θεσμούς, ιδιαίτερα τους θεσμούς των πόλεων. Ο Henri Lefebvre, στο βιβλίο The Urban Revolution, λέει ότι “η ασυμβατότητα ανάμεσα στο κράτος και το αστικό είναι ριζοσπαστική από τη φύση της. Το κράτος μπορεί μόνο να εμποδίσει τη διαμόρφωση του αστικού περιβάλλοντος”. Υπάρχει κάτι στη λογική της οικοδόμησης του κράτους που εμποδίζει την πόλη να πάρει μορφή; Είναι μήπως το γεγονός ότι η πόλη δημιουργεί τους δικούς της θεσμούς;


Nigel Thrift: Δεν το πιστεύω, γιατί εμπειρικά κανείς μπορεί εύκολα να το καταρρίψει. Μπορεί αυτό που ήθελε να πει ο Lefebvre να ήταν ότι, βασικά, το δίκτυο που στήνει το κράτος δεν μπορούν να το μιμηθούν μερικά από τα χαρακτηριστικά της πόλης, ότι οι πόλεις είναι συνήθως αδιαμόρφωτοι αυτοσχεδιασμοί όπου οι άνθρωποι, σε κάποιο βαθμό, αυτό-οργανώνονται και το κράτος παρεμβαίνει σε αυτή τη διαδικασία. Αλλά, από την άλλη πλευρά, υπάρχουν τρόποι εξανθρωπισμού του κράτους. Δεν είναι όλες οι γραφειοκρατίες κακές! Δεν πιστεύω ότι το βρετανικό σύστημα υγείας (British Health Service – NHS) είναι κακό ή ότι είναι αναγκαστικά ένα εργαλείο κρατικής καταπίεσης. Για τους περισσότερους ανθρώπους, αποτελεί ακόμη μια σημαντική θετική πρόοδο. Είναι επίσης αλήθεια ότι όταν λειτουργεί καλά, λειτουργεί πολύ καλά, εν μέρει επειδή είναι εναρμονισμένο συναισθηματικά: οι άνθρωποι νοιάζονται γι’ αυτό που κάνουν και επενδύουν στο να το κάνουν καλά. Ένα από τα προβλήματα που έχει η Αριστερά είναι ότι τείνει να εξομοιώνει το κράτος με τη γραφειοκρατία και δεν έχει καμιά θετική άποψη για τη γραφειοκρατία. Στην πραγματικότητα, όμως, κάποιες γραφειοκρατίες είναι κακές και κάποιες όχι. Ένα από τα πράγματα που με ενδιαφέρουν αυτή τη στιγμή είναι η δουλειά ανθρώπων όπως ο Paul du Gay και άλλοι, σχετικά με μια σωστή ηθική για τη γραφειοκρατία, εάν μπορώ να πω. Ένα από τα καλά του κράτους- μερικές φορές- είναι το θέμα της πρόνοιας και νομίζω ότι αυτή η πλευρά μπορεί να διευρυνθεί. Δεν πιστεύω ότι πρέπει να καταργηθεί.


ΚΚ: Μπορούμε επίσης να θέσουμε το ερώτημα αν είμαστε ικανοί να δημιουργήσουμε θεσμούς πιο κατάλληλους για την πόλη από εκείνους που είναι πάνω απ’ όλα ενσωματωμένοι στην κρατική λογική.


Nigel Thrift: Είναι ένα καλό ερώτημα και δεν νομίζω ότι μπορεί να απαντηθεί θεωρητικά, αλλά μόνο πρακτικά. Μπορείς να έχεις τη φιλοδοξία, αλλά πρέπει να δείξεις ότι μπορείς να το κάνεις. Το πρόβλημα είναι ότι εξετάζουμε διαστάσεις διαφορετικού είδους ταυτόχρονα. Υπάρχουν μερικά αστικά κινήματα που κάνουν στην πόλη πολύ αποτελεσματικές παρεμβάσεις μικρής κλίμακας και έχουν διαμορφώσει τις πόλεις με τον ένα τρόπο ή τον άλλο. Υπάρχουν όμως και μεγάλες κρατικές παρεμβάσεις που έχουν κάνει το ίδιο πράγμα. Δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Υπάρχει πάντα μια ποικίλη σειρά μέτρων που μπορούν να λειτουργήσουν. Χρειαζόμαστε να έχουμε πάντα μια σειρά ποικίλων λύσεων στη λύση. Συχνά ξέρουμε τι θα λειτουργήσει και τι όχι σε κάθε περίπτωση.


Ωστόσο, μπορούμε να ξεκινήσουμε δίνοντας σε αυτούς τους θεσμούς μια συναισθηματική διάσταση. Ένα από τα προβλήματα πολύ συχνά είναι ότι οι θεσμοί δεν μοιάζουν σωστοί. Γνωρίζουμε πολλές γραφειοκρατίες όπου περιμένεις στην ουρά και κανείς δεν νοιάζεται για το τι σκέφτεσαι. Δεν είναι όμως όλες οι γραφειοκρατίες έτσι. Δεν υπάρχει μια μόνο απάντηση σ’ αυτό, και από μια άποψη αυτό μας διδάσκει η πόλη: να μη βάζουμε τόσες διαχωριστικές γραμμές.


ΚΚ: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι θεσμοί φτιάχνονται από την καθημερινή ζωή και τις αλληλεπιδράσεις που συνεπάγεται η ζωή στην πόλη;


Nigel Thrift: Οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν τα χάλια τους από πολλές απόψεις. Και δεν μπορείς να προβλέψεις, συνήθως, τι πρόκειται να προκύψει από αυτές. Ακόμη και στις πιο ολοκληρωτικές κοινωνίες συμβαίνουν πολλά περίεργα πράγματα- μικρά κινήματα αντίστασης και ακτιβισμού, συχνά αυτοκτονικά, που παρόλα αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν. Το πρώτο που μπορούμε, λοιπόν, να πούμε είναι ότι υπάρχει ένα είδος ασυναρτησίας που συνδέεται σε κάποιο βαθμό με τις αστικές συνθήκες. Στις πόλεις έχεις περισσότερους ανθρώπους, με περισσότερες αλληλεπιδράσεις, με πολύ διαφορετικά είδη συναντήσεων απ’ ό, τι οπουδήποτε αλλού, αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Μπορούμε να πούμε ότι οι πόλεις είναι γεμάτες ανθρώπους που αναμιγνύονται, πράγμα που τον περισσότερο καιρό δεν ισχύει. Παρόλα αυτά, υπάρχουν περισσότερες πιθανότητες να συμβεί αυτό στις πόλεις παρά αλλού.


Χρειάζεται επίσης προσοχή να μην υπερεκτιμούμε αυτό που προσπαθούμε να πετύχουμε απ’ τις πόλεις. Σε ό, τι με αφορά θα ήμουν ευτυχής με λίγη περισσότερη καλωσύνη. Κυκλοφόρησε μόλις ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Adam Philipps που πραγματεύεται αυτό ακριβώς το θέμα. Βέβαια, για κάποιους αριστερούς, το να μιλάμε για καλωσύνη μπορεί να μοιάζει γλυκανάλατο, είναι όμως πολύ σημαντικό. Δεν υπάρχουν απόλυτες λύσεις. Στην πραγματικότητα, η ιστορία δείχνει ότι συνήθως οι λύσεις αυτές είναι επικίνδυνες επειδή τείνουν να γίνονται αυταρχικές. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι γνωρίζουν τι είναι σωστό για τους ανθρώπους ενώ θα έπρεπε να αναζητούν ένα είδος συμπεριφοράς που επιτρέπει την ποικιλία σε κάθε περίπτωση. Νομίζω ότι αυτό μπορώ να περιγράψω ως καλωσύνη. Την ανεκτικότητα και την αίσθηση ότι οι άνθρωποι με τους οποίους επικοινωνείς έχουν κάτι να πουν.


ΤΓ: Νομίζετε ότι οι κρατικοί θεσμοί στην πόλη μπορούν να μεσολαβούν ανάμεσα στην πόλη και το κράτος; Μπορεί η δημόσια διοίκηση να επιστρατεύσει το συναίσθημα με τους θετικούς τρόπους που εισηγείστε;


Nigel Thrift: Σε πολλά μέρη, οι θεσμοί του κράτους και της πόλης είναι αναμεμιγμένοι. Για να επανέρθω στο έργο του Paul du Gay, ένα από τα ζητήματα που αντιμετωπίζουμε είναι ότι πρέπει να επανεφεύρουμε την ηθική στις δημόσιες υπηρεσίες. Περάσαμε μια περίοδο όπου πολλές δημόσιες υπηρεσίες ιδιωτικοποιήθηκαν, διοικούνται σχεδόν σύμφωνα με τα πρότυπα της αγοράς και μερικές φορές οι άνθρωποι ξεχνούν γιατί ακριβώς βρίσκονται εκεί. Το θέμα δεν είναι ότι ως δημόσιος υπάλληλος δεν έχεις καθόλου κριτήρια συμπεριφοράς. Το θέμα είναι το είδος των κριτηρίων που έχεις. Πολλοί θεσμοί το έχουν ξεχάσει αυτό. Πώς μπορεί κανείς να αναμορφώσει τους θεσμούς και την εργασιακή ηθική τους έτσι ώστε να είναι κατάλληλοι για την εποχή μας; Νομίζω ότι έτσι πρέπει να θέσουμε το ερώτημα, το οποίο είναι επίσης πολύ σημαντικό. Οι οργανισμοί μεγάλης κλίμακας θα είναι μαζί μας για καιρό και το θέμα είναι πώς να τους κάνουμε να μοιάζουν μικροί, όταν δεν είναι. Αντί για κρυπτογράφημα, ο οργανισμός θα πρέπει να είναι είναι ένα ‘σώμα’ με το οποίο θα μπορούν να αλληλεπιδράσουν οι άνθρωποι.


ΚΚ: Αν σκεφτούμε μερικούς από τους μεγάλους διεθνείς θεσμούς που αναπτύχθηκαν με βάση ιδανικά και ένα καινοτόμο πνεύμα, είναι σαν σήμερα η εργασιακή ηθική να έχει αλλάξει για να γίνει διαχείριση των κερδών. Στο μεσοδιάστημα, έχουν χάσει την αρχική ορμή και ενέργεια που τους έθεσαν σε κίνηση.


Nigel Thrift: Σε σχέση με το είδος των οργανισμών στους οποίους αναφέρεστε, πρέπει να σκεφτούμε πώς μπορούμε να τους κρατήσουμε ανανεωμένους έτσι ώστε το συναίσθημα που υπήρχε στην εκκίνηση να εξακολουθεί να τους κατευθύνει και οι άνθρωποι να μην ξεχνούν. Πώς μπορεί κανείς να χαράξει αυτή τη διαρκή έννοια του στόχου στα σώματα των ανθρώπων και στα περιβάλλοντα που προσπαθούν να διαχειριστούν;


ΚΚ: Φαίνεται ότι οι θεσμοί βρίσκονται τόσο πολύ υπό έλεγχο ώστε ξοδεύουν τον περισσότερο από το χρόνο τους για να δείξουν ότι είναι διαφανείς και ότι έχουν ελέγξει το κάθε βήμα τους.


Nigel Thrift: Ένα μήνυμα ελπίδας θα μπορούσε να προέλθει από το βιβλίο του John Keane για το μέλλον της δημοκρατίας όπου μιλάει για την έλευση της ‘επιτήρησης της δημοκρατίας’ μέσω της οποίας ένας μεγάλος αριθμός άτυπων οργανισμών έχουν κάνει την εμφάνισή τους, από τα δικαστήρια πολιτών μέχρι τις ΜΚΟ, που ελέγχουν την εξουσία. Η εμφάνιση μεγάλων οργανισμών συνοδεύτηκε από έναν μεγάλο αριθμό μικρότερων οργανισμών που τις ελέγχουν. Αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι μια εξαιρετικά βιώσιμη μορφή πολιτικής που λειτουργεί πολύ καλά. Προάγει ένα βαθμό διαφάνειας. Επιτρέπει στους ανθρώπους να εκφράζονται εκτος κάλπης, κάθε μέρα αντί για κάθε τέσσερα χρόνια. Δεν σταματάει ποτέ.

Αποτελεί τιμή για μένα να γίνεται αντικείμενο παρατήρησης και προσοχής η δουλειά μου από μελετητές της αρχιτεκτονικής και μου δίνει χαρά η πρόσκληση να κάνω αυτή τη διάλεξη.[1] Στην πραγματικότητα είναι διπλή η χαρά καθώς μεγάλωσα σε μια Ευρωπαική πνευματική παράδοση με πολύ χαμηλό επιστημονικό κατώφλι, οπότε θεωρώ τον εαυτό μου όχι τόσο κοινωνιολόγο αλλά έναν γενικό κοινωνικό επιστήμονα που τυγχάνει να έχει προσληφθεί σε ένα Τμήμα Κοινωνιολογίας. Και θεωρώ ουσιαστικό συστατικό των επαγγελματικών μου καθηκόντων να απασχολούμαι με ζητήματα πέρα από τα όρια των επιστημών, καθώς και πέρα από το χάσμα μεταξύ φιλολογικών κι επαγγελματικών ενασχολήσεων. Επιπλέον, το θέμα της αστικής απομόνωσης είναι ένα που θέμα που ταιριάζει πολύ μ’ αυτά τα είδη ανταλλαγών, από τις οποίες και οι ερευνητές και οι επαγγελματίες μπορούν να επωφεληθούν.


Προτείνω να σας προσφέρω κάποιο διανοητικό ερέθισμα κυκλώνοντας ένα ζήτημα στο οποίο έχω αφιερώσει πάνω από μια δεκαετία δουλειάς, και συγκεκριμένα, τις μεταβαλλόμενες μορφές αστικής περιθωριοποίησης στις εξελιγμένες κοινωνίες – αυτό που αποκαλώ αστική πόλωση από χαμηλά. Θα το κάνω αντλώντας υλικό από δυο πρόσφατα βιβλία μου. Το πρώτο, Απόβλητοι των πόλεων [Urban Outcasts], αναλύει τη μετάβαση του γκέτο των μαύρων Αμερικανών ύστερα από τις εξεγέρσεις του 1960 και τη συγκρίνει με την παρακμή της περιφέρειας των πόλεων της Δυτικής Ευρώπης με σκοπό να συνθέσει τις δυναμικές και την εμπειρία της υποβάθμισης στην προχωρημένη κοινωνία. Το δεύτερο βιβλίο, Τιμωρώντας τους φτωχούς: Η Νεοφιλελεύθερη Κυβέρνηση της Κοινωνικής Ανασφάλειας [Punishing the Poor: The Neoliberal Government of Social Insecurity], ανιχνεύει την πολιτική της τιμωρίας, παντρεύοντας την κατασταλτική «αρχή της ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας» και την εκτεταμένη «αρχή της φυλάκισης», που παρατάσσει το κράτος για να επιβάλει ανασφαλή εργασία και να χαλιναγωγήσει την αταξία που προκλήθηκε από την αιφνίδια κατάρρευση του μαύρου γκέτο στην πλευρά των ΗΠΑ και την σταδιακή αποσύνθεση των εδαφών της εργατικής τάξης στην Ευρωπαϊκή πλευρά και την αντικατάστασή τους από ένα νέο καθεστώς αστικής φτώσειας που αποκαλώ «προηγμένη περιθωριοποίηση».


Αυτά τα δυο βιβλία συνδέονται στενά.[2] Πρώτον, χρονολογικά και θεματικά (αποτελούν μια συνέχεια) και, δεύτερον, εννοιολογικά: και τα δυο διερευνούν τον χωρικό εγκλεισμό ή περιορισμό ως τεχνική για τη διαχείριση προβληματικών κατηγοριών ή εδαφών, το θέμα της διάλεξής μου. Θα το προσεγγίσω σκιαγραφώντας αρχικά ένα υποτυπώδες πλαίσιο αναλύοντας τη χρήση του χώρου σαν μέσο κοινωνικού κλεισίματος κι ελέγχου στην πόλη. Ύστερα θα εφαρμόσω αυτό το σχήμα για να παρουσιάσω μια συμπιεσμένη ανάλυση των αποκλινουσών τροχιών του γκέτο των μαύρων Αμερικανών των Ευρωπαϊκών δήμων της αστικής τάξης με αυτές τις τρεις χωρικά κλιτές έννοιες του γκέτο, υπεργκέτο και αντιγκέτο.


Στοιχεία της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης


Για να συνδέσω με την πράξη και την υπόθεση της αρχιτεκτονικής, επιτρέψτε μου να σκιαγραφήσω πρώτα ένα είδος αναλυτικής ιστορίας, μια ιστορία διαστάσεων και μηχανισμών που θα μας βοηθήσει να αποκτήσουμε μια ιδέα για τις μορφές αστικής ανισότητας και περιθωριοποίησης που αλλάζουν συνεχώς στην αυγή του αιώνα, και τι συνεπάγονται για το δομημένο περιβάλλον κι οπότε έμμεσα για τις επαγγελματικές σας ενασχολήσεις και στοχασμούς. Το βαθύτερο θεωρητικό αίνιγμα που δίνει ζωή στην εμπειρική ανάλυση των συγκεκριμένων εκδηλώσεων περιθωριοποίησης που παρουσιάζονται στο Απόβλητοι των πόλεων και στο Τιμωρώντας τους φτωχούς είναι η ανάπτυξη του χώρου σαν παράγωγο και μέσο εξουσίας. Μ’ αυτή την έννοια, γκέτο, υπεργκέτο και αντιγκέτο, καθώς και φυλακή, είναι τέσσερις από πολλούς σχηματισμούς μιας γενικής διαδικασίας που μπορούσε να αποκαλέσουμε κοινωνικοχωρική απομόνωση. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω πρώτα αυτή την αφηρημένη έννοια κι έπειτα να εντοπίσω την γκετοποίηση και τις σχετικές έννοιές της στο αναλυτικό πλέγμα στο οποίο αγκυροβολεί.


Σε καθένα από αυτά τα σκηνικά, μπορούμε να διανείμουμε μορφές κοινωνικοχωρικής απομόνωσης μαζί με δυο βασικές διαστάσεις. Η πρώτη είναι το επίπεδο στην κοινωνική ιεραρχία, είτε αυτή η ιεραρχία είναι βασισμένη στην τάξη (παραγωγική ικανότητα της αγοράς), εθνικότητα (τιμή), ή η κατάταξη σύμφωνα με το κύρος των τόπων – τυπικά αυτά συνδέονται στενά οπότε δεν αλλάζει θεμελιωδώς το συλλογισμό. Μπορούμε να χειριστούμε αυτή την ιεραρχία σαν ένα συνεχές ή, για χάρη της σαφήνειας, να την διχοτομήσουμε σε απομόνωση στην κορυφή κι απομόνωση στη βάση της κοινωνίας. Η δεύτερη διάσταση είναι αν η απομόνωση είναι επιλεκτική, απορρέει δηλαδή από την επιλογή και την επιθυμία να συμμετάσχει κανείς σ’ αυτήν ή να περιορίζεται η παρουσία κάποιου και οι περιπλανήσεις του σε μια συγκεκριμένη ζώνη, ή επιβεβλημένη, να έχει προέλθει από εξαναγκασμό, όπως όταν οι άνθρωποι υποχρεώνονται από εξωτερικές δυνάμεις να δίνουν λόγο για τις δραστηριότητές τους, να περιστείλουν τις κινήσεις τους,ή να περιορίζουν τη διαμονή τους σε συγκεκριμένη τοποθεσία. Στην πρώτη περίπτωση η κοινωνικοχωρική απομόνωση οδηγείται και παγιώνεται εξ αγχιστείας από μέσα, στη δεύτερη περίπτωση από εξωτερική εχθρότητα.


Μπορούμε να κατανείμουμε τις ιδανικες-τυπικές μορφές κοινωνικοχωρικής απομόνωσης στο δισδιάστατο διάστημα που ορίζεται από αυτούς τους δυο άξονες (βλ. εικόνα 1): Επιλεκτική έναντι της επιβεβλημένης, στην κορυφή ή στη βάση. Κοιτάζοντας στο πάνω δεξιά κομμάτι του τεταρτημορίου, στην πλευρά της επιλογής και ψηλά στον κοινωνικό και φυσικό χώρο, βρίσκετε αυτά τα άτομα που επιλέγουν την απομόνωση κι αναζητούν προστασία της ιδιωτικής τους ζωής, που επιθυμούν να βρίσκονται ανάμεσα σε ομοίους τους ή να αποφύγουν πληθυσμούς που υποτιμούν και ανούσιες δραστηριότητες. Αυτή η αυτό-απομόνωση στην κορυφή που τροφοδοτείται από προσανατολισμό στην ομάδα εκπροσωπείται από θύλακες της ελίτ ή παραδοσιακά ανώτερης τάξης περιοχές στην πόλη (όπως αυτές που ανεγέρθηκαν και υποστηρίχθηκαν ένθερμα από την ανώτερη αριστοκρατική τάξη του Παρισιού, όπως περιγράφεται από τους Pinçon και Pinçon-Charlot) και, σε μια υπερβολική μορφή, από τις «φρουρούμενες κοινότητες» που έχουν εξαπλωθεί στην κορυφή της κοινωνικής κι εδαφικής ιεραρχίας τις τελευταίες δυο δεκαετίες (όπου η εκούσια απομόνωση συγκεκριμενοποιείται από ένα φυσικό σύνορο, ένα φράχτη με μια πύλη και φρουρούς που παρέχουν επιτήρηση και προστασία) για να προσφέρουν ένα καταφύγιο κοινωνικής ομοιογένειας, ασφάλεια από το έγκλημα, και τις ανέσεις του να είναι κανείς μέλος μιας προνομιούχας κοινότητας και τοποθεσίας.[4] Οπότε στην κορυφή βρίσκεις αυτές τις ευγενικές δραστηριότητες να ασκούνται από ισχυρά άτομα, προικισμένα με το υλικό και συμβολικό κεφάλαιο να αποκλείουν άλλους και να αυτό-απομονώνονται, ενώ στη βάση έχουν συσσωρευτεί μη ευγενείς δραστηριότητες και βασανισμένοι πληθυσμοί στερημένοι από οικονομικό και πολιτιστικό κεφάλαιο, οι φτωχοί και ανυπόληπτοι.

Εικόνα 1


Οι δυο κύριες μορφές εθνοτήτων-φυλών που αναπτύσσονται για να επιτελέσουν κοινωνικοχωρική απομόνωση στη βάση της αστικής ιεραρχίας είναι το γκέτο και οι εθνικοί θύλακες, που δεν πρέπει να συγχέονται καθώς βρίσκονται στα δυο άκρα του συνεχούς του επιβολής/επιλογής κι εξυπηρετούν διαφορετικές λειτουργίες. Σ’ αυτή τη μελέτη «Ο Φόβος του αγγίγματος» στη Βενετία του δέκατου έκτου αιώνα που αναζητεί τα ίχνη της εφεύρεσης του πρώτου γκέτο στην ιστορία, ο Richard Sennett επινοεί μια όμορφη έκφραση που αιχμαλωτίζει το σκοπό της. Αποκαλεί το γκέτο ένα αστικό προφυλακτικό, γιατί ο σχεδιασμός του επέτρεπε τη διείσδυση των Εβραίων στην Χριστιανική πόλη (τους χρειάζονταν για να τους προμηθεύουν με μια γκάμα οικονομικών, εμπορικών και πολιτιστικών υπηρεσιών ζωτικών για την επιτυχία της αυλής) ενώ τους απομονώνει για να αποφύγει στενή επαφή μαζί τους (πίστευαν το Εβραϊκό σώμα πως είναι διεφθαρμένο και διαφθορέας, φορέας ασθενειών και ιεροσυλίας). Το γκέτο προέκυψε σαν κοινωνικοχωρικός μηχανισμός που επιτρέπει την από κοινού οικονομική εκμετάλλευση και τον κοινωνικό εξοστρακισμό αυτής της κατηγορίας αποβλήτων: Οι Εβραίοι κυκλοφορούσαν αβίαστα μέσα στην πόλη για να εκτελούν τα ουσιώδη οικονομικά τους καθήκοντα στη διάρκεια της ημέρας, αλλά με το που έπεφτε η νύχτα επέστρεφαν πίσω από τις κλειδωμένες πύλες της συνοικίας τους υπό την απειλή αυστηρής τιμωρίας. Όταν κυκλοφορούσαν έξω από τα τείχη του γκέτο τους, τους είχε ζητηθεί να φορούν ένα ειδικό ένδυμα (όπως ένα κίτρινο καπέλο ή ένα μυτερό σκούφο) οπότε να τους αναγνωρίζουν οι Χριστιανοί κι έτσι να τους αποφεύγουν. Ο ίδιος χωρικός μηχανισμός είχε ξανα-ανακαλυφθεί και αναπτυχθεί τέσσερις δεκαετίες αργότερα στις βορειοανατολικές και μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ όταν οι μαύροι του Νότου μετανάστευσαν στις εξαπλούμενες βιομηχανικές πόλεις που ήθελαν μεν το μόχθο τους αλλά δεν επιθυμούσαν να αναμειχθούν με τους λευκούς κατοίκους, μην τυχόν κι αυτό φέρει «κοινωνική ισότητα» μεταξύ των επονομαζόμενων φυλών και την κατακραυγή της «επιμειξίας».[5] Σ’ αυτή την περίπτωση, το χρώμα του δέρματος διαφήμιζε την ιδιότητα του να είναι κανείς μέλος μιας κατώτερης κατηγορίας που θα έπρεπε να αποφεύγει, και η αυστηρά οριοθετημένη Bronzeville εξυπηρετούσε και σαν εργατικό δυναμικό και σαν προφυλακτικό δοχείο μολυσματικών σωμάτων.


Στα χρόνια του μεσοπολέμου, η Σχολή του Σικάγου, που εγκαινίασε την κοινωνιολογική μελέτη της πόλης στις ΗΠΑ, έκανε το θεμελιώδες σφάλμα να σωρεύσει τις οικιστικές και θεσμικές ομάδες που είχαν σχηματίσει πρόσφατα κύματα Ιρλανδών, Ιταλών, Πολωνών, και Γερμανών μεταναστών κάτω από την ασαφή σύλληψη του «γκέτο» που κάλυπτε τις συνοικίες των Εβραίων και την Black Belt (συνοικία των Μαύρων). Αυτό είναι που αποκαλώ το σφάλμα του Wirth, από τον Louis Wirth, έναν εκ των ιδρυτών της αστικής οικολογίας, για δυο λόγους. Πρώτον, όπως ο ίδιος ο Wirth, εν αγνοία του, αποδεικνύει στο κλασικό βιβλίο του Το Γκέτο, δεν υπήρξε ποτέ Εβραϊκό γκέτο στις ΗΠΑ, εκτός από αυτό που ήταν «στο μυαλό τους μάλλον», δηλαδή, ένα υποκειμενικό “we-feeling” και ένας πολιτισμικός προσανατολισμός – που είναι πολύ διαφορετικά από ένα συγκεκριμένο πια κοινωνικοχωρικό επινόημα. Δεύτερον και κυριότερον, αντίθετα με την Black Belt, την περιοχή αποκλειστικά των μαύρων στην οποία υποχρεούνταν να κατοικούν όλοι οι Αφροαμερικανοί ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης μέσω ενός συνδυασμού καταπίεσης, εκφοβισμού στους δρόμους, και συλλογικής βίας, αυτοί οι λευκοί εθνικοί θύλακες είχαν ανάμικτη σύνθεση, μετακινούνταν σε διαφορετικά μέρη, και περιείχαν μια μειονότητα μόνο των αντίστοιχων μεταναστευτικών πληθυσμών τους, που έμεναν εκεί κυρίως λόγω ταξικών φραγμών και πολιτισμικής έλξης.


Σε αρχιτεκτονικούς όρους, ο (λευκός) εθνικός θύλακας μπορεί να αναπαραστεί από μια γέφυρα, ενώ το (μαύρο) γκέτο θα μπορούσε να απεικονιστεί με ένα τείχος. Ο ένας είναι μηχανισμός ελαστικής και προσωρινής απομόνωσης μέσα σε μια πορώδη περίμετρο που λειτουργεί σαν θάλαμος εγκλιματισμού και ενδιάμεσος σταθμός προς την πολιτισμική αφομοίωση και την κοινωνικοχωρική ενσωμάτωση στην ευρύτερη κοινωνία. Το άλλο είναι ένα μέσο ανέλικτης και μόνιμης απομόνωσης μέσα σε ένα αδιάβροχο σάκο που εργάζεται προς την κατεύθυνση να απομονώσει και να διασπάσει τον πληθυσμό που προστατεύει στο διηνεκές (δηλαδή, μέχρι να διαλυθεί). Εν ολίγοις, ο εθνικός θύλακας και το γκέτο έχουν αποκλίνουσες δομές και εξυπηρετούν αντίθετες λειτουργίες∙ οπότε είναι θεμελιώδες κοινωνιολογικό σφάλμα να τα θεωρούμε το ίδιο. Αυτό είναι ένα λάθος που συνηθίζουν ακόμη να κάνουν οι κοινωνικοί επιστήμονες – εξετάστε, για παράδειγμα, την ιστορική αναδρομή του Zeitz της «εθνικής Νέας Υόρκης» ύστερα από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Ένα σχετικό λάθος είναι αυτό που, αντικαθιστώντας την στέρηση εισοδήματος με εθνοφυλετικό κλείσιμο, συγχωνεύει το γκέτο σε «μια γειτονιά με ψηλή συγκέντρωση φτωχών ανθρώπων, ανεξάρτητα από την εθνική τους καταγωγή» (σ. 3). Σύμφωνα μ’ αυτό διαστρεβλωμένο ορισμό, που έγινε δημοφιλής στην προσανατολισμένη στην πολιτική έρευνα για την αστική φτώχεια στις ΗΠΑ τη δεκαετία του ’90, οι φτωχές αγροτικές επαρχίες και οι καταυλισμοί Ιθαγενών Αμερικανών είναι γιγαντιαία γκέτο, όπως θα ήταν και οι φτωχότερες συνοικίες μιας πόλης λευκών∙ αλλά το βενετσιάνικο gietto novo και η Bronzeville του Σικάγο στην ιστορική του κορύφωση δεν ήταν γκέτο! Αυτό αρκεί να δείξει την ασυναρτησία και την ασυμφωνία αυτού του στρεψόδικου ορισμού.


Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη διαφορά μεταξύ γκέτο κι εθνικού θύλακα, είναι χρήσιμο να σχεδιάσουμε στο σχεδιάγραμμα των μορφών κοινωνικοχωρικής απομόνωσης στη βάση έναν τρίτο θεσμό αναγκαστικού περιορισμού: τη φυλακή. Η φυλακή χρησιμοποιεί το φυσικό περιορισμό των τοίχων και την εξουσία των φυλάκων για να διαχωρίζει τους κατάδικους, δηλαδή, μια κατηγορία ανυπόληπτων ατόμων, των οποίων τα δικαιώματα και οι επαφές με τους έξω ακρωτηριάζονται ως κύρωση για την παράβαση των κοινωνικών προτύπων συμπεριφοράς. Είναι ένα είδος δικαστικού γκέτο μέσα στη φυλακή όπου οι έγκλειστοι αναπτύσσουν μια δική τους παράλληλη κοινωνία και πολιτισμό ως απάντηση στην αναγκαστική απομόνωση και τις στερήσεις που προϋποθέτει.[6] Αντίστροφα, μπορούμε να σκεφτούμε το γκέτο σαν μια εθνοφυλετική φυλακή που θέτει σε περιορισμό έναν κακόφημο πληθυσμό σε μια ειδική περίμετρο στην οποία ο τελευταίος εξαναγκάζεται να αναπτύξει την μια ξεχωριστή σφαίρα ζωής αντιδρώντας στον χωρικό περιορισμό και τον κοινωνικό εξοστρακισμό. Μόλις συλλάβουμε την δομική και λειτουργική συγγένεια μεταξύ γκέτο και φυλακής (σημειώνεται με την εγγύτητά μεταξύ πάνω στο χάρτη μου των μορφών κοινωνικοχωρικής απομόνωσης), καταλαβαίνουμε γιατί η κατάρρευση του πρώτου ύστερα από τις εξεγέρσεις του ’60 οδήγησε στην ανάπτυξη του δεύτερου ως αντικατάστατου για να «μαντρώνεται» ένας πληθυσμός που θεωρείται άτιμος, στερημένος κι επικίνδυνος.[7]


Το γκέτο, εξ ορισμού, είναι ένα αστικό ζώο που προκύπτει στο πλαίσιο ενός πυκνού συνοικισμού που διψάει για την οικονομική αξία που παρέχει η στιγματισμένη κατηγορία – αλλιώς η τελευταία θα μπορούσε απλά να αποκλειστεί ή να εξοριστεί, όπως συνέβαινε περιοδικά με τους Εβραίους πριν από την έγερση των αστικών ηγεμονιών και στους μαύρους Αμερικανούς πριν την εκδήλωση του φορντισμού. Αν η διάλεξη Roth-Symonds ήταν μια σειρά από διαλέξεις κι όχι μόνο μια ομιλία, θα αφιέρωνα λίγες συνεδρίες για να αναλύσω τις μορφές του κοινωνικοχωρικού αποκλεισμού στο αγροτικό περιβάλλον, γιατί υπάρχουν επίσης πολλά που μπορούμε να μάθουμε από αυτή τη σύγκριση. Στην ύπαιθρο, ο σπουδαιότερος παράγοντας διαφοροποίησης των τύπων χωρικού εγκλεισμού είναι αν ο κατώτερος πληθυσμός πρέπει να κινηθεί για να προσφέρει εργασία ή να μετακινηθεί για να απελευθερώσει τη γη που καταλαμβάνει. Σε περιπτώσεις όπου η κυρίαρχη ομάδα δεν επιθυμεί, ή δεν μπορεί, να αποσπάσει εργασία από την υποδεέστερη ομάδα, αλλά προσπαθεί να οικειοποιηθεί το έδαφός της, όπως οι αποικιακές επιθέσεις σκόπευαν στην εποίκιση, συχνά γινόμαστε μάρτυρες της εμφάνισης ενός καταυλισμού, δηλαδή μια έκταση οριοθετημένη και κρατημένη γι’ αυτούς, συνήθως ευρισκόμενη σε μια μακρινή και σε αγρανάπαυση περιοχή, κυβερνούμενη από ειδικούς νομικούς κι εθιμικούς κανόνες σχεδιασμένους να επανενώσουν και να ακινητοποιήσουν τον πληθυσμό αυτό. Αυτή είναι η ιστορία των Ιθαγενών της Αμερικής σ’ αυτή τη χώρα:
Εξ αιτίας μιας σειράς δημογραφικών, πολιτισμικών και πολιτικών λόγων, δεν θεωρούνταν κατάλληλη προσφορά εργασίας αλλά καταλάμβαναν πολύτιμη γη που ήταν απαραίτητη στο αποικιακό πρόγραμμα της αγροτικής ανάπτυξης. Έτσι ασκήθηκε η κοινωνικοχωρική απομόνωση για να τους μεταφέρουν σε περιορισμένες περιοχές και να εξουδετερώσουν τις απειλές που εκπροσωπούσαν.[8] Καθώς κινούμαστε προς τα δεξιά στον άξονα γη/εργασία, βρίσκουμε μια σειρά από ενδιάμεσους αστερισμούς που υψώνονται για να εξασφαλίσουν την εργατική δύναμη υποδεέστερων πληθυσμών ενώ ταυτόχρονα τους αποτρέπουν από το να έρθουν στην πόλη, γιατί η πλήρης αστικοποίηση θα αύξανε το κόστος της παραγωγής τους και επίσης θα γεννούσε πιέσεις προς την επιμειξία (που με τη σειρά της θα υπονόμευε την εθνοφυλετική καθαρότητα και ιεραρχία). Σε τέτοια σενάρια, έχεις ένα στρατόπεδο, το οποίο έχει δυο βασικούς τύπους: Το στρατόπεδο εργασίας για τους μετανάστες εργάτες (καθώς και τους ποινικούς κατάδικους και πολιτικούς κρατούμενους) και το στρατόπεδο προσφύγων για τους πολιτικούς εξόριστους.[9]


Εν ολίγοις, η αρετή του σχήματος που έχει σχεδιαστεί εδώ είναι πως μας επιτρέπει να ενώσουμε τις διάφορες μορφές του κοινωνικοχωρικού αποκλεισμού σε ένα αναλυτικό πλαίσιο και να τα θεωρητικοποιήσουμε ενιαία, αντί να τα χειριζόμαστε ξεχωριστά, σα να ανήκαν σε διαφορετικά πεδία (αγροτικές σπουδές, αστική κοινωνιολογία, εγκληματολογία και ανθρωπολογία των τάξεων και της εθνότητας) και υπηρετούσαν ξεχωριστές λογικές. Πολλά χάνονται από το συμβατικό κατακερματισμό της έρευνας στους τρόπους που ο χώρος αναπτύσσεται για να ορίσει και να περιορίσει κατηγορίες και δραστηριότητες. Ο φυσιολογικός αστικός κοινωνιολόγος δεν δίνει σημασία στις επαρχιακές κοινότητες από τις οποίες προέρχονται οι μετανάστες των πόλεων και χάνει την ανάλυση της απόστασης που διανύθηκε που κάποιος γνωρίζει μόνο ανιχνεύοντας παρόμοιες κοινωνικοχωρικές διαδικασίες συγκέντρωσης, αποχωρισμού και συνάντησης που λειτουργούν σε διάφορα περιβάλλοντα. Όμοια, φοιτητές από περιοχές ανώτερης τάξης και φρουρούμενες κοινότητες αγνοούν τα γκέτο και τις φυλακές∙ ερμηνεύουν το σχηματισμό των θυλάκων των προνομιούχων σα μια διαδικασία που γίνεται από μόνη της, που δε συνδέεται με τη μοίρα των άπορων και των ανυπόληπτων κατηγοριών των ανθρώπων που έχουν παγιδευτεί στον πυθμένα του κοινωνικού και φυσικού χώρου όταν στην πραγματικότητα συνδέονται ευθέως (η πτώση του μαύρου γκέτο, εξαπολύεται τότε η ανεξέλεγκτη φυλετική βία, και είναι μια έμμεση αιτία της ανάπτυξης της φρουρούμενης κοινότητας).[10] Οι μελετητές που ερευνούν τη μετανάστευση εστιάζουν στους εθνικούς θύλακες – στις ΗΠΑ, κι αυτό σημαίνει φοιτητές από Ευρωπαϊκά, Λατινοαμερικάνικα και Ασιατικά μεταναστευτικά ρεύματα – κι αφήνουν στους ιστορικούς της Αφροαμερικάνικης αστικοποίησης τη μελέτη του γκέτο (υπάρχουν αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, όπως η μελέτη των αντιτιθέμενων διαδρομών των μαύρων, Ιταλών και Πολωνών στο Πίτσμπουργκ στο πρώτο μισό του αιώνα από τον Bodnar κ.α. (1983) αλλά είναι λιγοστές και διάσπαρτες). Τέλος, οι εγκληματολόγοι και οι ποινικολόγοι που ερευνούν τη φυλάκιση ποτέ δεν συσχετίζουν τη μεταβαλλόμενη δομή και ρόλο της φυλακής στις εξωτερικές μορφές του αναγκαστικού χωρικού περιορισμού που επιβάλλεται στη βασική πελατεία των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, ενώ οι κοινωνικοί επιστήμονες που μελετούν το γκέτο των μαύρων δεν διερευνούν τη φυλακή, αν και η διάλυση του πρώτου αποτελεί σημαντική αιτία πίσω από την εκρηκτική επέκταση του δεύτερου καθώς ενώθηκαν με μια τριπλή σχέση λειτουργικής υποκατάστασης, δομικής συνέχειας και πολιτισμικού συγκρητισμού.[11]


Η κατηγορία της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης μπορεί να εξυπηρετήσει όχι μόνο για να συγκρίνουμε και να αντιπαραβάλουμε τις εδαφικές εμπειρίες διαφορετικών πληθυσμών σε διαφορετικά επίπεδα στην κοινωνική δομή, αλλά επίσης να χαρτογραφήσουμε πως ο ίδιος πληθυσμός μπορεί να μαντρωθεί από ένα συνδυασμό εδαφικών επινοημάτων διαχρονικά. Για παράδειγμα, μπορεί κανείς να κολλήσει τη Νότια Αφρική σ’ αυτό το σχεδιάγραμμα και να συνδέσει όλη τη γκάμα των κοινωνικοχωρικών μορφών που εκσφενδονίστηκαν για να εδραιώσουν τη φυλετική κυριαρχία και την ταξική εκμετάλλευση στη διάρκεια της ζωής της Δημοκρατίας της Νότιας Αφρικής. Στο αριστερό άκρο του φάσματος, θα έβρισκε κάποιος την θεσμοθέτηση των κτημάτων της αποικιοκρατίας υπό το καθεστώς του «απαρτχάιντ»(1910–1948) κι αργότερα τα μπαντουστάν, τα ανδρείκελα των μαύρων δημοκρατιών που εφηύραν οι λευκοί ηγέτες το 1958 για να «εξωτερικεύσουν» την ιθαγένεια των μαύρων. Προς τη μέση του σχεδιαγράμματος, θα εντοπίζατε τα ορυχεία, μια παραλλαγή του στρατοπέδου εργασίας που εξυπηρετούσε για να στρατολογούν και να καθορίζουν την εκ περιτροπής εργασία των μεταναστών προς όφελος των βιομηχανιών εξόρυξης στη διάρκεια και ύστερα από την «μεταλλευτική έκρηξη». Μαζί, κτήματα και στρατόπεδα εξόρυξης υποτίθεται ότι θα σταματούσαν την αστικοποίηση αλλά απέτυχαν, οπότε και οι μαύροι εγκαταστάθηκαν μαζικά μέσα σε πόλεις όπου αργότερα υποβιβάστηκαν σε κωμοπόλεις (η Νοτιοαφρικάνικη εκδοχή του γκέτο), στις οποίες σταδιακά συγκέντρωσαν τους πόρους για να προκαλέσουν και τελικά να ανατρέψουν τη λευκή εξουσία. Στο μεταξύ, στην κορυφή της οικονομικής, φυλετικής και αστικής δομής, οι θύλακες της ενισχυμένης ελίτ και οι διάφορες φρουρούμενες κοινότητες της ανώτερης τάξης ευημερούσαν, οι οποίες ήταν αποκλειστικά λευκές υπό το απαρτχάιντ, πριν γίνουν μερικώς μαύροι μετά το 1994.[12]


Η Νότια Αφρική είναι ένα ιδιαίτερα πλούσιο έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί κανείς να πραγματευτεί ζητήματα κοινωνικοχωρικής απομόνωσης γιατί είναι μια κοινωνία που έχει εξωθήσει την εδαφοποίηση της κυριαρχίας στα άκρα της.
Ειδικά στην εποχή του απαρτχάιντ, το κράτος δημιούργησε έναν ευρύ γραφειοκρατικό μηχανισμό και μια περίπλοκη ομάδα κανόνων σχεδιασμένων για να ενισχύσουν μια στενή αντιστοιχία μεταξύ συμβολικού χώρου (την άκαμπτη διαίρεση της κοινωνίας σε μια ιεραρχία αμοιβαία αποκλειόμενων επίσημων εθνοφυλετικών κατηγοριών), κοινωνικού χώρου (την κατανομή επαρκών πόρων σ’ αυτές τις κατηγορίες), και φυσικού χώρου (την αυταρχική διανομή πληθυσμών και σε πόλεις και σε αγροτικές περιοχές). Απ’ αυτή την άποψη, είναι το αντίθετο της Βραζιλίας, όπου η κηλίδωση χαρακτηρίζει και την εθνοφυλετική διαίρεση και την προβολή της στο χώρο. Αυτό επισημαίνει την ανάγκη για συγκριτικές σπουδές που διερευνούν ποιοι συνδυασμοί μορφών κοινωνικοχωρικής απομόνωσης αναπτύσσονται σε ποια είδη της κοινωνίας και γιατί.


Δομή, Λειτουργίες, και Μοίρα του Αμερικάνικου Γκέτο


Ας θεωρήσουμε τώρα το γκέτο έναν τύπο κοινωνικοχωρικής απομόνωσης και τη μοίρα του γκέτο των Μαύρων Αμερικανών ύστερα από την παρακμή του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων έναν ιστορικό γρίφο. Για να κατασκευαστεί ένα γκέτο απαιτείται να συγκεντρωθούν τέσσερα δομικά στοιχεία. Πρώτο είναι το στίγμα: ένα γκέτο εγείρεται στην πορεία της αντιμετώπισης ενός πληθυσμού που αμαυρώνεται, δηλαδή, που είναι μολυσμένος και μολυσματικός στα μάτια της κυρίαρχης κατηγορίας, τόσο που η άμεση επαφή μ’ αυτόν πρέπει να είναι περιορισμένη αν όχι απαγορευμένη. Για τους Εβραίους στα γκέτο της Αναγέννησιακής Ευρώπης, το στίγμα ήταν εθνοθρησκευτικό, συνδεδεμένο με της ευρέως διαδεδομένη Χριστιανική πεποίθηση ότι οι Εβραίοι ήταν υπεύθυνοι για το θάνατο του Χριστού, φορείς μεταδοτικών ασθενειών, και ξενιστές ανηθικότητας και αιρέσεων.23 Για τους Αφροαμερικανούς στη βιομηχανική μητρόπολη στην εποχή του φορντισμού μεταξύ 1910 και 1970, ήταν το μίασμα που συνδεόταν με τη δουλεία, και που εμπλουτιζόταν με καθημερινές, θρησκευτικές, και ψευδοεπιστημονικές δοξασίες για την υποτιθέμενη κατωτερότητα κι ακόμη και κτηνώδη φύση των μαύρων. Ο δεύτερος θεμέλιος λίθος του γκέτο είναι ο περιορισμός: έχουμε δει ότι οι πληθυσμοί μπορούν να γίνουν εδαφικά συγκεντρωμένοι όχι μόνο ως αποτέλεσμα εξωτερικής επιβολής αλλά επίσης λόγω συγγένειας, μέσω επιλεκτικής απομόνωσης βασισμένης στην τάξη, την κουλτούρα, ή τον τρόπο ζωής. Δεν πρέπει να συγχέουμε αυτά τα δυο σενάρια. Για να επαναλάβω, στην Αμερική των αρχών του εικοστού αιώνα οι επονομαζόμενες λευκές εθνικότητες συναθροίζονταν χαλαρά και προσωρινά σε ανάμεικτους εθνικούς θύλακες (Μικρή Ιταλία, Μικρή Ιρλανδία, Γερμανόπολη, κλπ.) που είχαν προκύψει από έναν συνδυασμό της μεταναστευτικής εμπειρίας, της ταξικής θέσης, και της πολιτισμικής συμπάθειας∙ αλλά σαν ομάδες δεν είχαν ποτέ υποχρεωθεί να κατοικούν σ’ ένα σταθερό και κρατημένο γι’ αυτούς έδαφος όπου ζούσαν μόνο οι συμπατριώτες τους, όπως είχαν υποχρεωθεί οι Αφροαμερικανοί μετά τη δεκαετία το 1910.[13]


Το τρίτο συστατικό στοιχείο του γκέτο, είναι ακριβώς η εδαφική εκχώρηση: ένα γκέτο προκύπτει όταν ένας στιγματισμένος λαός έρχεται να ζήσει σε μια οριοθετημένη περιοχή η οποία του έχει εκχωρηθεί με τη βία και που με τη σειρά της είναι εκχωρημένη σ’ αυτόν, οπότε έχετε μια αμφίδρομη συνεκδοχή κατηγορίας κι εδάφους που οδηγεί σε εθνική ομοιογένεια και αποκλειστικότητα. Αυτό μας δείχνει το τέταρτο και τελευταίο συστατικό που σχηματίζει το γκέτο, και συγκεκριμένα, το θεσμικό παραλληλισμό. Καθώς ο στιγματισμένος πληθυσμός δέχεται πιέσεις να κατοικεί στην περιοχή που του έχει ανατεθεί, από την οποία δεν μπορεί να αποδράσει, αναπτύσσει ένα δίκτυο θεσμών που αντιγράφουν κι αντικαθιστούν τους θεσμούς της ευρύτερης κοινωνίας που τους έχει απορρίψει. Έτσι οι Εβραίοι στην πρώιμη σύγχρονη Ιταλία, όντας υποχρεωμένοι να ζουν σε μια κλειστή Εβραϊκή συνοικία (μέχρι τότε είχαν σε μεγάλο βαθμό επιλέξει να κατοικούν χωριστά) είχαν εκπονήσει μια πυκνή διάταξη πολιτισμικών, οικονομικών και φιλανθρωπικών οργανισμών καθώς και σφυρηλατήσει μια κοινή ταυτότητα παρακάμπτοντας τις κληρονομημένες διαφορές τους της εθνικότητας, γεωγραφίας και γλώσσας. Στην πραγματικότητα, το γκέτο είναι μια ανθεκτική κοινωνικοχωρική ασπίδα, ένας προστατευτικός θώρακας που δημιουργεί έναν ξεχωριστό βιόκοσμο (Lebenswelt) μέσα στον οποίο οι υποδεέστεροι μπορούν να ανασάνουν ελεύθερα μακριά από την άμεση επαφή με τον κυρίαρχο. Έτσι από την άποψη των Εβραίων στην πρώιμη σύγχρονη Ευρωπαϊκή πόλη, από την άποψη των Αφροαμερικανών στη μητρόπολη του φορντισμού, το να είναι γκετοποιημένοι τους πρόσφερε μια ξεχωριστή και προστατευμένη δική τους σφαίρα που ελαχιστοποιούσε την πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπίδραση και τριβή με τον κυρίαρχο, και τους έδινε τη δυνατότητα να συγκεντρώνουν οικονομικό κεφάλαιο, να εξελίσσουν διακριτά είδη πολιτισμικού κεφαλαίου και να σχηματίζουν το κοινωνικό κεφάλαιο που χρειαζόταν για να οργανώσουν και τελικά προκαλέσουν το στίγμα που έφεραν και τον αποκλεισμό που υπέφεραν. Η ισχύς του γκέτο ως ικριώματος κοινωνικής συνοχής και μηχανής πολιτισμικής παραγωγής επιτρέπει στους κατοίκους του να αντιστρέψουν το σθένος του αρνητικού συμβολικού κεφαλαίου που τους είχε καταλογιστεί συλλογικά – όπως εκδηλώθηκε με την επιδρομή του σλόγκαν “Black is Beautiful,”(το Μαύρο είναι Όμορφο) ταυτόχρονα με τα κύματα των εξεγέρσεων τη δεκαετία του ‘60 – και τελικά να επιτεθούν στο ίδιο το κοινωνικοχωρικό επινόημα που τους ορίζει και τους περιορίζει.


Σε ένα βιβλίο μου που θα κυκλοφορήσει προσεχώς στα Αγγλικά με τον τίτλο The Two Faces of the Ghetto – Τα δυο Πρόσωπα του Γκέτο (το οποίο όσοι από εσάς ξέρετε άπταιστα Γερμανικά μπορείτε να διαβάσετε με τον πιο υποβλητικό τίτλο Das Janusgesich des Ghettos), κάνω την παρατήρηση ότι τα γκέτο έχουν αντιμετωπιστεί μέσα από ένα στενό ηθικό πρίσμα συνοψισμένο από την λανθασμένα αυτονόητη εξίσωση: μελετώ την φυλετική κυριαρχία = είμαι ενάντια στο ρατσισμό = τα αντικείμενα που μελετώ είναι καταδικαστέα.29 Σαν τύποι φυλετικής κυριαρχίας, τα γκέτο προσβάλλουν τις ηθικές ευαισθησίες μας στο μέτρο που παραβιάζουν τις ιερές και όσιες αρχές της ατομικής ισότητας κι αξιοπρέπειας για όλους. Σαν αποτέλεσμα, απεικονίζονται επίμονα σαν ειδεχθείς συναστερισμοί με αρνητικό νόημα που θέλεις να καταδικάσεις, να εμποδίσεις να συμβεί, ή να εργαστείς για να το υπονομεύσεις. Αλλά το γενναιόδωρο ηθικό αίσθημα που τροφοδοτεί αυτή την αγανάκτηση αποτελεί σοβαρό εμπόδιο στην κοινωνιολογική ανάλυση. (Αυτή είναι μια ιδιαίτερη εφαρμογή της γενικής αρχής του κοινωνικού επιστημονικού συλλογισμού που ο μέντορας και φίλος μου Pierre Bourdieu αγαπούσε να τονίζει: «Τα καλά αισθήματα κάνουν κακή κοινωνιολογία.»)


Η κατηγορούσα προσέγγιση (prosecutorial approach) που έχει κοινώς υιοθετηθεί από κοινωνικούς αναλυτές τους έχει εμποδίσει από το να αναγνωρίσουν πως ένα γκέτο είναι ένα διπρόσωπο επινόημα: είναι δια μιας και αδιάσπαστα ένα εργαλείο υποταγής και αγωγός προστασίας, ενότητας και συνοχής. Πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση για τα κρυμμένα και ενάντια στο ένστικτο οφέλη της γκετοποίησης, που προσφέρει στην κατώτερη εθνοφυλετική κατηγορία ένα όχημα για αυτό-οργάνωση και κινητοποίηση κι έτσι τους επιτρέπει να μοχλεύσουν τη «δύναμή τους από κάτω». Γι’ αυτό τα γκέτο είναι δομικά ασταθείς σχηματισμοί που έχουν περιορισμένη διάρκεια ζωής (έξω από βασισμένους στο κράτος κοινωνικούς σχηματισμούς): φυτεύουν και μεγαλώνουν τους σπόρους της ίδιας τους της καταστροφής ενδυναμώνοντας τους υποδεέστερους και ποντίζοντας άγκυρες σε προεξέχοντα και ξεκάθαρα εθνοφυλετικά σύνορα μπορούν να γίνουν στόχος επίθεσης – ενώ άλλοι σχηματισμοί εθνοφυλετικής κυριαρχίας, όπως θολές διακρίσεις και ο διασπασμένος διαχωρισμός του είδους που έζησαν οι μετααποικιακοί μετανάστες στη Δυτική Ευρώπη ή οι Βραζιλιάνοι με το σκούρο δέρμα, για παράδειγμα, το κάνουν ακόμη πιο δύσκολο για έναν στιγματισμένο και φτωχό λαό να ενωθεί σαν ομάδα και να προκαλέσει την περιθωριοποίησή του.


Τι συνέβη στο γκέτο των μαύρων Αμερικάνων ύστερα από τις ταραχές της δεκαετίας του ’60; Αν κατανοήσετε ότι ένα γκέτο δεν είναι απλά ένα απομονωμένο μέρος, μια περιοχή με ερειπωμένα σπίτια και κοινωνική εγκατάλειψη, μια «κακόφημη» γειτονιά που περιέχει όλων των ειδών τις κοινωνικές παθολογίες, και μεταξύ αυτών τη φαυλότητα και τη βία (τι μπορεί να γίνει αφού καταρρεύσει)∙ αν κατανοείτε πως είναι ένα ιδιόμορφο κοινωνικοχωρικό επινόημα στοχευμένο προς την επίτευξη της οικονομικής εκμετάλλευσης και του κοινωνικού εξοστρακισμού, τότε μπορείτε να ανιχνεύσετε τα αίτια της βάναυσης κατάρρευσης του “Bronzeville” της Αμερικής ύστερα από την κορύφωση του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων. Το γκέτο διαλύθηκε και καταπλακώθηκε από τα ερείπιά του, όπως φάνηκε, υπό την πίεση τριών συγκλινουσών δυνάμεων. Η πρώτη είναι οικονομική: είναι η στροφή από την βιομηχανική οικονομία του Φορντ, αγκιστρωμένη από την εργοστασιακή παραγωγή τοποθετημένη μέσα στην πόλη και που απαιτούσε πλήθη ανειδίκευτου εργατικού δυναμικού, σε μια αποκέντρωση βασισμένη στις υπηρεσίες οικονομία στην οποία ο αυτοματισμός, η παγκόσμια μετεγκατάσταση, και η ανανεωμένη μετανάστευση των κατώτερων τάξεων κατέστησε του μαύρους εργάτες περιττούς. Ο δεύτερος παράγοντας είναι δημογραφικός και πολιτικός: είναι αυτό που αποκαλώ η μεγάλη μετανάστευση των λευκών. Οι ιστορικοί έχουν γράψει σπουδαία βιβλία για τη μεγάλη μετανάστευση των μαύρων από το Νότο προς την πόλη του Βορρά μεταξύ των δυο Παγκοσμίων πολέμων,[14] αλλά ακόμη περιμένουμε έναν κατανοητό απολογισμό της μαζικής λευκής φυγής προς τα προάστια σαν αντίδραση στη μαύρη είσοδο και της εκκωφαντικής επίδρασης της στην Αμερικάνικη κοινωνία, πολιτισμό και πολιτική.[15]


Στις δεκαετίες του ’60 και ’70, οι λευκοί έφυγαν κατά εκατομμύρια για να αναδημιουργήσουν στα προάστια την κοινωνική και χωρική απόσταση από τους μαύρους του νότου που συρρέουν στη μητρόπολη. Αυτή η τεράστια μετακίνηση πληθυσμού μετέθεσε το εκλογικό κέντρο βάρους της χώρας από τις κεντρικές πόλεις στα προάστια, μειώνοντας έτσι την πολιτική απήχηση ενός πληθυσμού που ζούσε μέσα στην πόλη κι είχε ήδη περιθωριοποιηθεί στην οικονομική σφαίρα. Επίσης προξένησε τη δημοσιονομική κρίση των πόλεων τη δεκαετία του ’70 που χρησιμοποίησαν οι πολιτικές ελίτ σαν πρόσχημα για να συρρικνώσουν τα προγράμματα για τους φτωχούς και να επαναπροσανατολίσουν την αστική πολιτική προς την πρόβλεψη εταιρικών υπηρεσιών και ανέσεις για τη μεσαία τάξη. Η τρίτη δύναμη που διέλυσε το γκέτο είναι η επιτυχημένη μαύρη κινητοποίηση εναντίον της λευκής κυριαρχίας, με το μορφή του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων και το ριζοσπαστικό παρακλάδι του, το Κίνημα της Μαύρης Δύναμης, στράφηκαν στην μετωπική πρόκληση της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης και της οικονομικής ανισότητας στη μητρόπολη.


Αυτοί οι τρεις παράγοντες συνέκλιναν στην κατάρρευση του γκέτο, που έδωσε τη θέση του σ’ έναν δυαδικό συναστερισμό συντεθιμένο από το υπεργκέτο και τις δορυφορικές μαύρες γειτονιές της μεσαίας τάξης.
Η μαζική φυγή των λευκών στα προάστια δημιούργησε τις κενές θέσεις που έδωσαν τη δυνατότητα στην Αφροαμερικάνικη μεσαία τάξη να μεταναστεύσει, να αναπτυχθεί εκεί, απομονωμένες περιοχές γειτονικές στο ιστορικό γκέτο, ξεχωριστά από τους λευκούς αλλά κι από τη μαύρη κατώτερη τάξη που είχε παγιδευτεί στη Bronzeville που κατέρρεε.
Έτσι η δεκαετία του ‘70 εισήγαγε μια διπλή διαδικασία κοινωνικής διαφοροποίησης και χωρικού διαχωρισμού του μαύρου πληθυσμού, με τρόπο που η κοινωνικοχωρική απομόνωση των Αφροαμερικανών στην πόλη συνεχίστηκε, αλλά μέσω ενός διχαλωτού επινοήματος που εξέφραζε δυο ξεχωριστά αστικά δοχεία: το υπεργκέτο, για τις επισφαλείς φατρίες της εργατικής τάξης και απομονωμένες φυσικά και κοινωνικά γειτονιές διαχωρισμένες από το υπεργκέτο, για τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις.


Τρεις ιδιότητες διαχωρίζουν το γκέτο του τέλους του αιώνα από το κοινό γκέτο που δημιουργήθηκε τη δεκαετία του ’10, άνθισε γύρω στο ’50, και κατέρρευσε στα τέλη του ’60. Πρώτον, το υπεργκέτο στερείται οικονομικής λειτουργίας επειδή η εργατική δύναμη που περιέχει έχει καταστεί υπεράριθμη. Δεύτερον, ο οικονομικός πλεονασμός έχει οδηγήσει σε κοινωνική από-διαφοροποίηση και σε εξανέμιση της μαύρης μεγαλοαστικής τάξης, τόσο που το υπεργκέτο είναι διπλά διαχωρισμένο σε φυλή και τάξη. Τρίτον και αναμενόμενο, έχει απογυμνωθεί από το σύνολο των εσωτερικών θεσμών που προστάτευαν από την κυριαρχία και παρέχουν το πλαίσιο της καθημερινής ζωής. Οι κοινωνικοί θεσμοί του ιστορικού Bronzeville έχουν αντικατασταθεί από τις γραφειοκρατίες κοινωνικού ελέγχου του κράτους: η πρόνοια μετατράπηκε σε ανταποδοτικότητα, τα δημόσια σχολεία υποβαθμίστηκαν στην κατηγορία των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, κι επιθετική αστυνομία, ποινικά δικαστήρια, κι ένα αδιάκριτο σύστημα φυλακών και οι προεκτάσεις του, δηλαδή οι πράκτορες που επιτηρούσαν τους υπό όρους αποφυλακισμένους.32 Εν ολίγοις, το υπεργκέτο είναι ένα κοινωνικοχωρικό επινόημα στραμμένο προς το γυμνό αποκλεισμό που διασπά τη μαύρη κοινότητα σε κοινωνικές τάξεις και δεν προσφέρει καμία από τις συλλογικές προστασίες και παράπλευρα οφέλη της γκετοποίησης.


Ευρωπαϊκή απομόνωση: Από τις γειτονιές της εργατικής τάξης στο αντιγκέτο


Ας διασχίσουμε τώρα τον Ατλαντικό για να ανιχνεύσουμε την πορεία της παρακμάζουσας περιφέρειας της Δυτικοευρωπαϊκής πόλης μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Για να ξεκινήσουμε, αυτά τα εδάφη της εργατικής τάξης έχουν κοινώς απεικονιστεί – και υποτιμητικά χαρακτηριστεί- ως «γκέτο μεταναστών» στη διαμάχη μεταξύ μέσων και πολιτικής, όταν στην πραγματικότητα ήταν ανάμεικτες περιοχές και ως προς το επάγγελμα και ως προς την εθνικότητα.[16] Εκτός από μερικές τοπικές εξαιρέσεις, τα banlieues της Γαλλικής κατώτερης τάξης περιέχουν πληθυσμούς που είναι στην πλειοψηφία τους Γάλλοι και μίγματα κατοίκων που προέρχονται από μια έως δώδεκα ντουζίνες εθνικοτήτων. Ιστορικά, έχουν στηριχτεί στην εργασία σε εργοστάσια και χαρακτηριστεί από τη σφιχτή ενσωμάτωση της μισθωτής εργασίας, των δημοτικών υπηρεσιών, της εργατικής γειτονιάς και της οικογενειακής ζωής. Αυτή η στενή εφαρμογή όμως μεταξύ εργοστασίου, τοπικής εξουσίας, και κοινότητας διαλύθηκε υπό την πίεση της αποβιομηχανοποίησης και μαζικής ανεργίας, της παγκοσμιοποίησης της εκπαίδευσης ως τρόπου πρόσβασης σε πολύτιμες κοινωνικές θέσεις, και αλλαγές στις κρατικές πολιτικές.


Θα εστιάσω στην κρατική πολιτική σε σχέση με τη στέγαση χαμηλών εισοδημάτων, μιας και αυτό είναι ένα ζήτημα που ενδιαφέρει τους αρχιτέκτονες και τους πολεοδόμους. Για το θέσουμε σχηματικά, τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, οι κυβερνήσεις της Δυτικής Ευρώπης έχουν κάνει μεταστροφή από την χρηματοδότηση κατασκευής κοινωνικής στέγασης για την εργατική τάξη στη χορήγηση επιδοτήσεων για ατομικά νοικοκυριά για να τους βοηθήσουν να κινηθούν προς την αγορά των ιδιωτικών κατοικιών. Αυτό έχει δώσει τη δυνατότητα σε οικογένειες της κατώτερης και μεσαίας τάξης να φύγουν από μεγάλα συγκροτήματα του δημόσιου τομέα και να κινηθούν σε ατομικά σπίτια σε ιδιωτικές εκτάσεις. Η προσφορά αυτών των υλικά σταθερών νοικοκυριών άφησε πίσω στις εργατικές κατοικίες μόνο οικογένειες τα εργατικής τάξης, ακριβώς όταν εκείνες υπονομεύονταν από μια δραματική αύξηση της ανεργίας και μια αμείλικτη εξάπλωση της αβέβαιης εργασίας. Το αποτέλεσμα ήταν η φυσική φθορά, η οικονομική εξαθλίωση και η δημόσια δυσφήμιση της αστικής περιφέρειας που τώρα γίνεται παγκοσμίως αντιληπτή σαν τα κολαστήρια των πόλεων στα οποία μόνο οι απόβλητοι της κοινωνίας θα ανέχονταν να ζήσουν.


Τίθεται τότε το ερώτημα: μήπως αυτά τα εξαθλιωμένα και στιγματισμένα εδάφη της εργατικής τάξης εξελίσσονται έτσι που να γίνονται γκέτο ή σαν γκέτο; Έχοντας σφυρηλατήσει μια ενδελεχή περιγραφή του τι είναι γκέτο, μπορούμε να παράσχουμε μια ενδελεχή απάντηση. Αν δεν είχαμε ξεκαθαρίσει εννοιολογικά τι εννοούμε με τον όρο, η ερώτηση θα ήταν είτε κενή νοήματος ή ανεπίλυτη. Ανάλογα, αν επιμείνετε στην αδιαμόρφωτη ακόμη παραδοσιακή έννοια που κυριαρχεί σαν ρεύμα στην καθημερινή ζωή, στα μέσα, και σε μεγάλους τομείς της έρευνας, στην θολή και μονίμως μεταστρεφόμενη συνηθισμένη σύλληψη του γκέτο σαν μια «κακή γειτονιά», ή μια απομονωμένη, φτωχή, βίαιη, ή ερειπωμένη περιοχή στην οποία θα προτιμούσατε να μην πάτε ή να ζήσετε, τότε μπορείτε να βρείτε γκέτο σχεδόν παντού. Και τα γκέτο εξαφανίζονται τόσο γρήγορα όσο εμφανίζονται, εξαρτώμενα από ένα πλήθος συγκυριακών παραγόντων όπως τις τάσεις του εγκλήματος και τα ποσοστά ανεργίας! Τότε όμως, αν δεχτούμε οποιονδήποτε από αυτούς τους ορισμούς, οι δυο περιπτώσεις – κανόνες του γκέτο, τα gietto της Βενετίας, της Φλωρεντίας, ή της Ρώμης του δέκατου έκτου αιώνα και οι Bronzeville που άνθισαν στα μέσα του εικοστού αιώνα στο Σικάγο, το Ντητρόιτ, ή τη Νέα Υόρκη δεν ήταν γκέτο! Έχει λοιπόν η περιφέρεια της εργατικής τάξης των πόλεων της Δυτικής Ευρώπης κυλήσει προς την κατεύθυνση των γκέτο; Η απάντησή μου σ΄ αυτή των ερώτηση είναι σταθερά και απερίφραστα αρνητική. Θα σας κατευθύνω στο Απόβλητοι των Πόλεων για τις εμπειρικές λεπτομέρειες. Εδώ θέλω να τονίσω τέσσερις τάσεις που δείχνουν πως οι κακόφημες περιοχές της Ευρωπαϊκής μητρόπολης έχουν ταξιδέψει προς την αντίθετη κατεύθυνση, οπότε μπορούμε να πούμε ότι μετατρέπονται σε αντιγκέτο – αν θέλουμε να κρατήσουμε αυτή τη γλώσσα, την οποία δε θεωρώ ούτε εύστοχη ούτε χρήσιμη.


Πρώτον, γκετοποίηση σημαίνει ότι τα μέλη μιας περιορισμένης κατηγορίας αναγκάζονται να ζήσουν σε ένα ξεχωριστό χώρο κρατημένο γι’ αυτούς, που μηχανικά μεταφράζεται στην αύξηση της εθνικής ομοιογένειας. Όμως οι παρακμιακές περιοχές της Κόκκινης Ζώνης του Παρισιού και τα συγγενή banlieues της Γαλλίας έχουν γίνει λιγότερο ομοιογενή ως προς αυτό στις τελευταίες δυο δεκαετίες. Όταν έκανα έρευνα πεδίου στην πόλη La Courneuve το 1991, κοντά στο αεροδρόμιο Charles de Gaulle, ο πληθυσμός που κατοικούσε σ’ αυτό το κακόφημο συγκρότημα κατοικιών των Les Quatre mille προερχόταν από εικοσιέξι εθνικότητες. Όταν επέστρεψα σ’ αυτή την πόλη για να συζητήσω για το βιβλίο μου με τοπικούς ακτιβιστές το 2006, ανακάλυψα ότι το συγκρότημα τώρα φιλοξενούσε γύρω στις 62 εθνικότητες.


Ένας δεύτερος δείκτης γκετοποίησης είναι η αυξανόμενη οργανωτική πυκνότητα: μια στιγματισμένη κατηγορία τοποθετημένη σε έναν κρατημένο γι’ αυτήν θύλακα θα τον γεμίσει με δικούς της θεσμούς, όπως έχει καταγραφεί στην ανάπτυξη κι αυξημένη διαφοροποίηση άτυπων και επίσημων οργανισμών. Αλλά τα εδάφη της εργατικής τάξης σ’ όλη τη Δυτική Ευρώπη, από τις κεντρικές περιοχές της Βρετανίας στο Γερμανικό Ruhr και στα quartieri degradati των πόλεων της βόρειας Ιταλίας, έχουν γίνει μάρτυρες του τελείως αντίθετου: της παρακμής και του θανάτου των τοπικών οργανισμών, ειδικά εκείνων που προσφέρουν αρωγή στη βιομηχανική εργατική τάξη και στη σφαίρα της εργασίας και σ’ αυτή της γειτονίας. Περισσότερο συχνά, οι σύλλογοι παρόντες σ’ αυτές τις περιοχές είναι άμεσα ή έμμεσα παρακλάδια του κράτους, και συγκεκριμένα, δημόσιες γραφειοκρατίες και κοινοτικές αντιπροσωπείες που στηρίζονται στο χρήμα του κράτους.


Τρίτον, νωρίτερα τόνισα ότι το γκέτο είναι μια μηχανή πολιτισμικής συγχώνευσης που τρέφει την ανάδυση ενός κοινού ιδιώματος ταυτοποίησης και διεκδίκησης δικαιωμάτων που περικλείει τα διάφορα συστατικά στοιχεία του στιγματισμένου πληθυσμού. Έτσι η γκετοποίηση διέβρωσε τη διάκριση μεταξύ των Ασκενάζι και των Σεφαραδιτών στην περίπτωση των Εβραίων, και παρόμοια λείανε τις διαφορές μεταξύ Νέγρων και μιγάδων που είχαν τη φιλοδοξία να αναγνωριστούν σαν ξεχωριστή κατηγορία μέχρι τη δεκαετία του ’20 στην περίπτωση των Αφροαμερικανών. Και πάλι, τα παρηκμασμένα εδάφη της εργατικής τάξης της Δυτικής Ευρώπης αποκλίνουν από αυτό το σχήμα μέσα στην αξιοθρήνητη αποτυχία τους να εξασφαλίσουν μια ενοποιημένη ταυτότητα για τους κατοίκους τους. Εδώ και τριάντα χρόνια, πολιτικοί και δημοσιογράφοι έχουν ανακοινώσει ότι το «γκέτο» έχει φτάσει στη Γαλλία κι έχουν καταγγείλει, με τρομαχτικούς όρους, την υποτιθέμενη «Αμερικανοποίηση» της πόλης, στην πραγματικότητα όμως οι κάτοικοι των banlieues παραμένουν βαθιά διχασμένοι ως προς την τάξη, την εθνικότητα, την εθνότητα (μέσα στην εθνικότητα), την ηλικία, και τη γενιά. Ένα παράδειγμα: στην La Courneuve, πριν από τρεις δεκαετίες στους ενοικιαστές του Les Quatre mille παραχωρήθηκε η ελεύθερη χρήση ενός οικοπέδου της πόλης για να χτίσουν ένα τζαμί. Όμως οι διάφοροι πληθυσμοί που εξασκούν την Ισλαμική πίστη – Μαροκινοί, Αλγερινοί, Τυνήσιοι, Τούρκοι, λιγοστοί Κινέζοι, κι αυξανόμενοι αριθμοί μεταναστών από την Ανατολική Αφρική – έχουν αποδειχτεί ανίκανοι να έλθουν στην ελάχιστη συμφωνία να ξεκινήσει το έργο, εφόσον ο καθένας επιθυμεί να λειτουργεί τον δικό του ξεχωριστό τόπο λατρείας. Ο φόβος πως το Ισλάμ θα μπορούσε να προβάλει μια κοινή κοσμοθεωρία κι ένα ιδίωμα ικανό να ενοποιήσει μετααποικιακούς μετανάστες στα Γαλλικά banlieues, στα Βρετανικά “sink estates,” (εργατικές κατοικίες), στο Γερμανικό Problemquartier, κλπ., έχει αποδειχτεί αβάσιμος. Ο μόνος συμβολικός δείκτης που μοιράζονται οι κάτοικοι των Γαλλικών banlieues είναι το στίγμα ότι κατοικούν σε μια περιοχή εγκατάλειψης.


Ένα τέταρτο χαρακτηριστικό του γκέτο είναι ότι τα όριά του είναι αδιαπέραστα, καθώς στοχεύει στον περιορισμό όλων των μελών της στοχοθετημένης κατηγορίας, ανεξάρτητα από το εισόδημά τους και την κοινωνική θέση. Τα Εβραϊκά γκέτο της προεπαναστατικής Ευρώπης, σαν αυτά της Φρανκφούρτης και της Πράγας, είχαν πλούσιους και φτωχούς Εβραίους μαζί∙ το Bronzeville του Σικάγο είχε κλειδωμένες μέσα στην περίμετρό του όλες τις τάξεις των μαύρων, από τους άπορους μέχρι τους εύπορους, τους εγκληματίες και τους ευυπόληπτους, ακόμη κι ενώ αυτοί συνέρεαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις μέσα στη Μαύρη Ζώνη. Όχι και τόσο στην Ευρωπαϊκή αστική περιφέρεια, όπου οι οικογένειες των μετααποικιακών μεταναστών που ανεβαίνουν στην κοινωνική κλίμακα – μέσα από τα σχολεία, ήσσονος σημασίας επιχειρηματικότητα, έμμισθη απασχόληση (συχνά στο δημόσιο τομέα), ή γάμους – άμεσα μετακομίζουν έξω από τις φτωχογειτονιές τους. Και, όπως με τους Λατινόφωνους και τις αποκαλούμενες Ευρωπαϊκές εθνικές μειονότητες, η ανοδική κοινωνική κινητικότητα οδηγεί σε χωρική διασπορά και κοινωνική ενσωμάτωση. Οι Αλγερινοί κυριαρχούσαν κάποτε στο βόρειο Les Quatre mille, τη συστάδα του συγκροτήματος στη La Courneuve όπου έκανα παρατηρήσεις το 1991∙ είκοσι χρόνια αργότερα, έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από αυτό το συγκρότημα (για να αντικατασταθούν από οικογένειες Ανατολικοαφρικάνικης και Ασιατικής προέλευσης). Εκείνοι και τα παιδιά τους έχουν μεταναστεύσει σε παρόμοια συγκροτήματα στην Κόκκινη Ζώνη του Παρισιού ή ανέβηκαν στην κοινωνική δομή και διασκορπίστηκαν στον αστικό χώρο, αφού αναμείχθηκαν με «λευκές» Γαλλικές οικογένειες παρόμοιας κοινωνικής τάξης. Υπάρχει μια ευμεγέθης ψευδο-αστική και αστική τάξη Βοριεοαφρικανικής προέλευσης στη Γαλλία – που μερικές φορές χαρακτηρίζεται ως beurgeoisie (αστική τάξη προερχόμενη από Αραβικές χώρες)– αλλά δεν υπάρχουν πουθενά αναγνωρίσιμες περιοχές της μεσαίας τάξης των beur Βορειοαφρικανών.[17]


Εν ολίγοις, οι φθίνουσες περιοχές της κατώτερης τάξης της Ευρωπαϊκής μητρόπολης γίνονται όλο και πιο εθνικά ετερογενείς και λιγότερο πυκνές οργανωτικά∙ τα όρια τους είναι πορώδη κι απέτυχαν να σφυρηλατήσουν μια κοινή πολιτισμική ταυτότητα. Κι από τις τέσσερις απόψεις, υπακούν σε μια κοινωνικοχωρική δυναμική ακριβώς αντίθετη από αυτή που παράγει ένα γκέτο. Γι’ αυτό τα αποκαλώ αντιγκέτο, μέσω της πρόκλησης που θέλω να απευθύνω στους θιασώτες της μοδάτης θέσης της «Αμερικανοποίησης» της Ευρωπαϊκής πόλης. Ύστερα από προσεκτική εξέταση, η γλώσσα της γκετοποίησης αποδεικνύεται θεμελιωδώς ακατάλληλη για να περιγράψει την αστική απομόνωση στη Δυτική Ευρώπη στην αυγή του εικοστού πρώτου αιώνα.


Συμπέρασμα


Επιτρέψτε μου τώρα, σαν συμπέρασμα, να έρθω στο τελευταίο στοιχείο στην εξίσωση της αστικής απομόνωσης. Για να κατανοήσουμε τη λογική υποβαθμισμού στην Αμερικάνικη και Ευρωπαϊκή μητρόπολη, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τα κριτήρια βάσει των οποίων πληθυσμοί διαχωρίζονται και σπρώχνονται στον πυθμένα του συστήματος διαστρωμάτωσης των χώρων που συνθέτουν την πόλη. Στις ΗΠΑ, ο εξορισμός σε γκέτο καθορίζεται από την εθνικότητα – δηλαδή, από αυτή την αλλόκοτη παραλλαγή της απαρνημένης εθνικότητας που κοινώς αποκαλούμε «φυλή» – και μεταγενέστερα μεταβλήθηκε σε τάξη (με την ανάδειξη του ντουέτου που σχηματίστηκε από το υπεργκέτο και το δορυφόρο της διαχωρισμένης μαύρης μεσαίας τάξης), και ευδιάκριτα εντάθηκε από το κράτος μέσω των οικονομικών, προνοιακών, εκπαιδευτικών, στεγαστικών και υγειονομικών πολιτικών του, όλες εκ των οποίων εργάζονται προς την κατεύθυνση της εμβάθυνσης των ανισοτήτων στην πόλη και της κατοχύρωσης της φτώχειας. Μπορούμε να αθροίσουμε αυτή τη δυναμική με τον αλγεβρικό τύπο: (E > Τ) x Κ που σημαίνει «η κοινωνικοχωρική απομόνωση καθορίζεται από έναν συνδυασμό όπου η εθνικότητα υπερτερεί της τάξης και πολλαπλασιάζεται από το κράτος». Αντίθετα, στη Δυτική Ευρώπη, η τάξη προηγείται της εθνικότητας στον καθορισμό του υποβιβασμού, και η περιθωριοποίηση είναι προστατεύεται σθεναρά κι εν μέρει μετριάζεται από το κράτος, μέσω ενός συνδυασμού καθολικής κοινωνικής προστασίας και στοχευμένων παρεμβάσεων που σκοπό έχουν να ελέγξουν την αστική μετάβαση, δίνοντας μας τον αλγεβρικό τύπο: (Τ > E) χ Κ.


Αυτό διευκρινίζει την πρώτη λέξη στον τίτλο της διάλεξής μου: «Σχεδιάζοντας την αστική απομόνωση στον εικοστό πρώτο αιώνα». Και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού, αποδεικνύεται τελικά ότι ο μεγάλος αρχιτέκτονας της αστικής περιθωριοποίησης, λόγω παράλειψης ή ανάθεσης, είναι το κράτος. Το κράτος είναι ο παράγοντας που θέτει τις παραμέτρους σύμφωνα με τις οποίες η κατανομή των ανθρώπων, πηγών, και δραστηριοτήτων επιτελείται κατά μήκος του ανά δυο χώρου που περιγράφεται στο σχεδιάγραμμα της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης. Μέσα από τα διάφορα προγράμματά του, από την πολεοδομία, τους δημοσιονομικούς κανονισμούς, τη δημοσιονομική πολιτική, και τις επενδύσεις υποδομής, μέχρι την εδαφικά διαφοροποιημένη πρόβλεψη για ουσιαστικά δημόσια αγαθά όπως η στέγαση, η εκπαίδευση, η υγεία, η πρόνοια, και η αστυνόμευση, το κράτος καθορίζει την έκταση της απόστασης μεταξύ της κορυφής και της βάσης της τάξης μέσα στην πόλη∙ τα οχήματα, τους δρόμους, και την ευκολία με την οποία αυτή η απόσταση μπορεί να διανυθεί∙ Και ποια είδη κοινωνικοχωρικής απομόνωσης βγάζουν ρίζες κι αναπτύσσονται (αν οι στερημένες και κακόφημες κατηγορίες θα μαντρωθούν σ’ ένα γκέτο, έναν εθνικό θύλακα, ή σε μια φτωχογειτονιά∙ πόσο μεγάλο είναι το σύστημα των φυλακών πόσο κλειστές κι απομονωμένες είναι οι περιοχές της ανώτερης τάξης, κλπ.). Μέσα από τη δομή και τις πολιτικές τους, μοτίβα δράσεων και μη, ο Λεβιάθαν καθορίζει την έκταση, εξάπλωση, και ένταση της περιθωριοποίησης στην πόλη. Αυτό υπονοεί ότι, στο βαθμό που συνεργάζονται για να διαμορφώσουν το δομημένο περιβάλλον, οι πολεοδόμοι και οι αρχιτέκτονες μετέχουν στην παραγωγή του χώρου της κοινωνικοχωρικής υποβάθμισης. Και θα εμπλακούν ακόμη περισσότερο στο σχεδιασμό της αστικής απομόνωσης καθώς οι προηγμένες κοινωνίες όλο και πιο πολύ στηρίζονται σε χωρικές «λύσεις» για κακοφορμισμένα κοινωνικά προβλήματα στη διττή μητρόπολη.[18]


Σημειώσεις

[1] Αυτή είναι μια συνοπτική κι αναθεωρημένη εκδοχή της έκτης διάλεξης Roth-Symonds και της εναρκτήριας ομιλίας στο Συμπόσιο για τους Χωρικούς Αναλφαβητισμούς, που ανακοινώθηκε στη Σχολή Αρχιτεκτονικής του Yale στις 27 Μαρτίου, 2009. Έχω αποκόψει πολλά διαφωτιστικά παραδείγματα και αναλυτικές παρεκβάσεις, αλλά διατήρησα την προφορική μορφή της ομιλίας. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους Iben Falconer και Όλγα Παντελίδου που ευγενικά στάθηκαν σαν οδηγοί μου στο σύντομο ταξίδι μου στη γη της αρχιτεκτονικής του Yale, και τον Jack Brough για την υπομονετική του βοήθεια στην προετοιμασία αυτού του κειμένου, και τους Megan Comfort και Zach Levenson για καθυστερημένα αλλά οξύνοα σχόλια που βοήθησαν στη διευκρίνισή του.

[2] Για μια συζήτηση για το πρακτικό υπόβαθρο και τους θεωρητικούς στόχους αυτών των δυο βιβλίων, δείτε την ανακεφαλαίωση των αναλυτικών διασυνδέσεων τους στο Loïc Wacquant , “The Body, the Ghetto and the Penal State,” Qualitative Sociology 32, νο. 1 (Μάρτιος 2009): 101–29.

[3] Το Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης (δεύτερη έκδοση, 1989) αποδίδει έξι έννοιες στο ρήμα “to seclude”∙ οι δυο πρώτες εξυπηρετούν πολύ καλά το σκοπό μου: «Κλείνω εκτός, εγκλείω ή περιορίζω έτσι ώστε να αποτρέψω την πρόσβαση ή την επιρροή από έξω. Επίσης, εγκλείω ή περιορίζω (ένα υλικό αντικείμενο) σε ένα ξεχωριστό μέρος»∙ «Με μια ευρύτερη έννοια: Αποσύρω ή προφυλάσσω από τη δημόσια θέα∙ υπαναχωρώ από ευκαιρίες κοινωνικής συναναστροφής». Η σημασιολογική ευρύτητα του όρου εκτείνεται μέχρι την περίληψη των εννοιών του εξοστρακισμού και της απέλασης. Στα μεσαιωνικά μεσαία Αγγλικά, το ρήμα to seclude επίσης σήμαινε αποστερώ δικαιώματος, αποκλείω κάποιον από ένα προνόμιο ή την αξιοπρέπειά του.

[4] Edward J. Blakely και Mary Gail Snyder, Fortress America: Gated Communities in the United States (Washington, DC: Brookings Institution, 1999); Rowland Atkinson and Sarah Blandy, επ., Gated Communities: International Perspectives (New York: Routledge, 2006).

[5] Allan H. Spear, Black Chicago: The Making of a Negro Ghetto, 1890–1920 (Chicago: University of Chicago Press, 1968); Gilbert Osofsky, Harlem: The Making of a Ghetto — Negro New York, 1890–1930, 2η έκδοση. (New York: Harper and Row, 1971); Kimberley L. Phillips, Alabama North: African-American Migrants, Community, and Working-Class Activism in Cleveland, 1915–1945 (Urbana: University of Illinois Press, 1999).

[6] Η αναλογία υψώνεται στο επίπεδο της ομολογίας όταν κάποιος θυμάται ότι η φυλακή επινοήθηκε στο τέλος του δέκατου έκτου αιώνα όχι σαν μηχανισμός που τιμωρεί το έγκλημα αλλά σαν εργαλείο χαλιναγώγησης του αστικού περιθωρίου και για να ενσταλάξουν την ηθική της εργασίας στους «γεροδεμένους ζητιάνους» που απειλούσαν τη δημόσια τάξη και τις εργασιακές σχέσεις στην αναδυόμενη καπιταλιστική πόλη. Βλ. Pieter Spierenburg, The Prison Experience: Disciplinary Institutions and their Inmates in Early Modern Europe (New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1991).

[7] Loïc Wacquant , “Deadly Symbiosis: When Ghetto and Prison Meet and Mesh,” Punishment & Society 3, . 1 (Φθινόπωρο 2001): 95–133; Wacquant, Punishing the Poor, κεφάλαιο 6.

[8] Stephen Cornell, The Return of the Native: American Indian Political Resurgence (Oxford: Oxford University Press, 1988). Αυτή είναι επίσης η περίπτωση των ιθαγενών Κανάκ στη Νέα Καληδονία, ένα νησί του Νότιου Ειρηνικού που αποτέλεσε Γαλλική Αποικία κι όπου πραγματοποίησα τις πρώτες κοινωνιολογικές μου έρευνες στη δεκαετία του ’80, που αποτελεί τη μοναδική περίπτωση στην πρώην Γαλλική Αυτοκρατορία η οποία ανέπτυξε ένα διπλό σύστημα δικαίου και ιδιοκτησίας που υλοποιήθηκε με κτήματα/καταυλισμούς που υπάρχουν μέχρι και σήμερα. Βλ. Claude Liauzu, επ., Dictionnaire de la colonisation française (Paris: Larousse, 2007).

[9] Υπάρχουν πολλά ακόμη που μπορούμε να μάθουμε γι’ αυτό το μέτωπο από τις προκλητικές έρευνες του ανθρωπολόγου Michel Agier που έχει ακολουθήσει τις δυναμικές της περιθωριοποίησης μελετώντας την «καταστροφή» της πόλης σε περιπτώσεις που κυμαίνονται από περιοχές κατώτερης τάξης σε παρακμή μέχρι τα γκέτο και τα στρατόπεδα προσφύγων απ’ όλο τον κόσμο και ατόμων που έχουν εκτοπισθεί σε τρεις ηπείρους. Βλ. Michel Agier, L’Invention de la ville: Banlieues, townships, invasions et favelas (Paris: Archives Contemporaines, 1999); Agier, Gérer les indésirables: Des camps de réfugiés au gouvernement humanitaire (Paris: Flammarion, 2008).

[10] Επιπλέον, οι περισσότερες μελέτες των κοινοτήτων των πυλών έχουν εκπονηθεί από πολεοδόμους κι ανθρωπολόγους, δυο επιστημονικοί κλάδοι των οποίων οι μεθοδολογικές τάσεις τους αναγκάζουν να απομονώνουν τα αντικείμενα τους από τις μεγαλοδομές τις εξουσίας.

[11] Wacquant, “Deadly Symbiosis.”

[12] Martin J. Murray, Taming the Disorderly City: The Spatial Landscape of Johannesburg After Apartheid (Ithaca: Cornell University Press, 2008); A.J. Christopher, The Atlas of Changing South Africa (New York: Routledge, 2001).

[13] Thomas Lee Philpott, The Slum and the Ghetto: Immigrants, Blacks, and Reformers in Chicago, 1880–1930 (New York: Oxford University Press, 1978); Stanley Lieberson, A Piece of the Pie: Blacks and White Immigrants Since 1880 (Berkeley: University of California Press, 1980).

[14] Βλ., για παράδειγμα, Joe William Trotter, Jr., επ., The Great Migration in Historical Perspective: New Dimensions of Race, Class, and Gender (Bloomington: Indiana University Press, 1991); Alferdteen Harrison, επ., Black Exodus: The Great Migration from the American South (Indianola, MI: University Press of Mississippi, 1992); James N. Gregory, The Southern Diaspora: How the Great Migrations of Black and White Southerners Transformed America (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2007).

[15] Βασικά συστατικά των συντηρητικών πολιτικών μετά τη δεκαετία του ’70 και στα προάστια και στην πόλη, όπως η εξέγερση κατά της φορολογίας, η ώθηση προς την ιδιωτικοποίηση δημοσίων υπηρεσιών, και η ζήτηση για σχολικά κουπόνια, καθιερώθηκαν μέσα στο χωνευτήρι της «λευκής φυγής» ως μια απόπειρα ενός ισχυρού κοινωνικοχωρικού κινήματος για να αντεπιτεθούν και να αντιστρέψουν ακόμη τις κατακτήσεις του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων. Βλ. Kevin M. Kruse, White Flight: Atlanta and the Making of Modern Conservatism (Princeton: Princeton University Press, 2007).

[16] Βλ. Jean-Marc Stébé, La Crise des banlieues: Sociologie des quartiers sensibles, 3η έκδοση (Paris: Presses Universitaires de France, 2007) για τη Γαλλία, και Sako Musterd, Alan Murie, και Christian Kesteloot, επ., Neighbourhoods of Poverty: Urban Social Exclusion and Integration in Comparison (London: Palgrave Macmillan, 2006), για την Ευρώπη γενικότερα.

[17] Catherine Wihtol de Wenden and Rémy Leveau, La Beurgeoisie (Paris: CNRS Editions, 2007). Παραγόμενος από την αντιστροφή της λέξης arabe στην αργκό, ο όρος beur χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινή ζωή και στη δημόσια συζήτηση για να προσδιορίσει του Γάλλους Μαροκινής καταγωγής (αν και πολλοί από αυτούς τον βρίσκουν προσβλητικό και τον απορρίπτουν).

[18] Για ένα διαφωτιστικό παράδειγμα, διαβάστε τον απολογισμό του Fairbanks του έργου της ανεπίσημης οικονομίας ανόρθωσης σπιτιών για ναρκομανείς κι αλκοολικούς μέσα στην καρδιά της πόλης της Φιλαδέλφεια σαν ένας «νέος τρόπος περιορισμού που αναμιγνύει κι αναταράσσει τους άπορους σε περιοχές εδαφικά συγκεντρωμένης φτώχειας» στην μεταπρονοιακή εποχή της νεοφιλελεύθερης μετάβασης. Robert P. Fairbanks, How It Works: Recovering Citizens in Post-Welfare Philadelphia (Chicago: University of Chicago Press, 2009), 268.


Μου αρέσει να σκέφτομαι  ότι η παιδική ηλικία μου, όπως οι διαιρεμένες πόλεις στις οποίες την έζησα, δεν είναι ανώμαλη, αλλά η πραγματικότητα των εξελισσόμενων δυνάμεων και του μετασχηματισμού της σύγκρουσης. Όταν ήμουν μικρό παιδί, η Βηρυτός ήταν ένα ανάλογο τοπίο βομβαρδισμένων κτιρίων, ξενοδοχείων κατοικημένων από ελεύθερους σκοπευτές, με τρύπες από σφαίρες, καλυμμένων με την αίσθηση του ακίνητου χρόνου. Θυμάμαι την εμφάνιση των σημείων ελέγχου- οδοφράγματα με βαρέλια πετρελαίου, εγκαταλελειμμένα αυτοκίνητα, αρχιτεκτονικά κατάλοιπα και χαλάσματα που χειρίζονταν νεαροί με τουφέκια μεγαλύτερα από τους ίδιους- και η νεκρή ζώνη είχε μια Πράσινη Γραμμή που κανείς δεν περνούσε εκτός και αν ήθελε να αυτοκτονήσει. Οι γονείς μου εγκατέλειψαν τον Λίβανο το 1977 και χρειάστηκε να κάνω το πέρασμα μεταξύ Ανατολικού και Δυτικού Βερολίνου. Στη Γερμανία, η νεκρή ζώνη ήταν πιο καθαρή αλλά τεχνολογικά ακόμα πιο εντυπωσιακή: νάρκες, ένας τοίχος από μπετόν,  φράκτες με συρματοπλέγματα σαν ξυράφια, πύργοι ελέγχου, βλοσυροί στρατιώτες με ατσαλάκωτες στολές, σταυροί  γι’ αυτούς που δεν κατάφεραν να δραπετεύσουν στη Δύση και, φυσικά, σημεία ελέγχου. Σκέφτηκα την επιγραφή σε ένα κτίριο στην Πράσινη Γραμμή: ʺΛευκωσία: Η Τελευταία Διαιρεμένη Πρωτεύουσαʺ. Θέλω να διαφωνήσω, σκέφτηκα. Σίγουρα, το Βερολίνο δεν ήταν πια διαιρεμένο, και ενδεχομένως ούτε η Βηρυτός. Μπορούσα όμως να φανταστώ μια επιγραφή στον τοίχο ύψους οκτώ μέτρων στο Άμπου Ντις: ʺΙερουσαλήμ: Η Αιώνια Διαιρεμένη Πρωτεύουσαʺ. Μολονότι σίγουρα το τοπίο της Λευκωσίας έφερνε στο νου μνήμες από τη Βηρυτό και το Βερολίνο, μου θύμιζε περισσότερο τη γενέτειρα του πατέρα μου, την Ιερουσαλήμ.

Εικόνα 1: επιγραφές καλωσορίσματος ( φωτογραφίες της συγγραφέως)


Προφητικά ίσως, ο πατέρας μου μεγάλωσε στη  γειτονιά Μαμίγια της δυτικής  Ιερουσαλήμ, εκεί όπου μεταξύ 1948 και 1967 θα περνούσε η Πράσινη Γραμμή, κάνοντας ξανά τη Δυτική εβραϊκή και την  Ανατολική αραβική. Δεκαετίες αργότερα, μετά την ʺ επανένωση ʺ της Ιερουσαλήμ, το 1967, με την προσάρτησή της στο Ισραήλ, οι φυσικές διαιρέσεις γκρεμίστηκαν και τριγύρισα στη Μαμίγια ψάχνοντας το σπίτι του πατέρα μου- χωρίς αποτέλεσμα.


Μολονότι η  Πράσινη Γραμμή δεν υπάρχει πια και η Ιερουσαλήμ ανακηρύχτηκε αιώνια αδιαίρετη πρωτεύουσα του Ισραήλ, νέες μορφές διαχωρισμών και ενοποιήσεων έχουν εμφανιστεί. Τον Ιούλιο 2001, ένα σχέδιο για ʺ φράκτη ασφαλείας ʺ, που εγκρίθηκε από την ισραηλινή Κνεσέτ, πήρε τη μορφή ενός τείχους οκτώ μέτρων ύψους που κόβει το μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Όχθης, συχνά πολύ πέρα από την Πράσινη Γραμμή. Γύρω από την Ιερουσαλήμ το τείχος ενσωματώνει ισραηλινούς οικισμούς και αποκλείει παλαιστινιακές γειτονιές. Το υπάρχον οδόφραγμα γύρω από τη Λωρίδα της Γάζας χαρακτηρίστηκε από Ισραηλινούς πολιτικούς ως παράδειγμα για την διατήρηση της ασφάλειας του Ισραήλ.


Η Λευκωσία, ωστόσο, αποτελεί παρόμοιο παράδειγμα, όπου οι προσωρινές απαντήσεις στις ʺαπειλές κατά της ασφάλειαςʺ θωρακίζουν διαμέσου των χρόνων. Ακριβώς όπως ʺστη Λευκωσία, η Πράσινη Γραμμή σφραγίζει μια εθνική διαμάχη χωρίς να μπαίνει στα βαθύτερα αίτια της διαμάχηςʺ, το ίδιο ισχύει για το ʺ διαχωριστικό Τείχος ʺ στο Ισραήλ/ Παλαιστίνη. Επειδή τα ʺ προσωρινά μέτρα γίνονται συχνά μόνιμα, καθώς η περίοδος αναμονής για περιεκτική πολιτική ρύθμιση καθυστερεί….στο μεταξύ, η διχοτόμηση επιτρέπει συχνά την προνομιακή απόκτηση αστικής επικράτειας…{ Όπως στην Ιερουσαλήμ, } είναι πιθανό ότι η δεύτερη επανάληψη εθνικού απαρτχάιντ θα γεννήσει όσα προβλήματα λύνει ʺ ( Calame και Charlesworth 2009, 241).

Εικόνα 2: Λευκωσία, Ιερουσαλήμ, Κύπρος και Ισραήλ/Παλαιστίνη (σχέδια της συγγραφέως)


Βαδίζοντας στο  έδαφος της Λευκωσίας, συναντούσα ένα  χωροταξικό καθεστώς που ήταν κοινό  και συνάμα διαφορετικό από εκείνο της Ιερουσαλήμ. Όπως οι δυο πόλεις είναι παλίμψηστες, η εμπειρία να είσαι ταυτόχρονα εδώ κι εκεί ήταν σε επιστρώσεις, χωρίς ευθεία χρονολογική ή κατευθυντήρια γραμμή. Η Λευκωσία έφερνε στο νου αναμνήσεις από τη σύγχρονη Ιερουσαλήμ, αλλά όσο προχωρούσα συνειδητοποιούσα ότι οι διαχωριστικές γεωγραφίες των πόλεων αντανακλούσαν διαφορετικές πολιτικές διαδικασίες και τελικά ευχόμουν η Ιερουσαλήμ να μπορούσε να είναι τόσο κλινικά διαιρεμένη όσο η Λευκωσία, όπου ο διαχωρισμός ήταν σαφής, αλλά η κάθε πλευρά μπορούσε να διεκδικεί τη δική της (αμφισβητούμενη) μορφή κυριαρχίας. Δεν μπορούσα επίσης να μην σκεφτώ ότι η διαίρεση της Λευκωσίας, μολονότι απτή, ήταν πιθανό να πάψει να υπάρχει στη διάρκεια της ζωής μου, ενώ ο τεμαχισμός και ο μετασχηματισμός της Ιερουσαλήμ ʺεξαλείφειʺ τους Παλαιστίνιους στο άμεσο μέλλον. Το σβήσιμο του πατέρα μου από την Ιερουσαλήμ, περισσότερα από εξήντα χρόνια πριν, ήταν απλώς μια εισαγωγή.


Στην τουρκική πλευρά, μεταφέρομαι αμέσως σε ένα  διαφορετικό χρόνο- τόπο. Στην ουδέτερη ζώνη, πέφτω πάνω σε μια πινακίδα που λέει ʺΣτρατιωτική Ζώνη Ασφαλείας : Απαγορεύεται η Είσοδοςʺ. Μου θυμίζει αναρίθμητες πινακίδες γύρω από την Ιερουσαλήμ, που επισημαίνουν τα φράγματα, οριοθετούν τις ουρές στα σημεία ελέγχου. Εκτός από τις συνοριακές περιπόλους, δεν υπάρχουν στρατιώτες στη Λευκωσία όπως στην Ιερουσαλήμ, αλλά η στρατιωτική παρουσία είναι εμφανής. Περνάω από κτίρια χτυπημένα από σφαίρες: ο διακριτικός ήχος από τα μαχαιροπήρουνα και τις τηλεοράσεις καλύπτεται πίσω από τις ξύλινες πόρτες τους. Διασχίζοντας την Ιερουσαλήμ από τα Δυτικά στα Ανατολικά, η διαφορά είναι επίσης ολοφάνερη. Τα κτίρια και οι υποδομές της Ανατολικής Ιερουσαλήμ είναι τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες πίσω από εκείνα της Δυτικής. Οι πολιτισμικές δονήσεις, επίσης, βρίσκονται σε αντίθεση: η  ʺανατολίτικηʺ αίσθηση της Ανατολής, η διαφορετική αλφάβητος, τα τζαμιά, οι γυναίκες που φορούν hijab, η παρακμή αυτής που εμφανώς είναι η φτωχότερη πλευρά. Η μνήμη μου  αρχίζει να με εγκαταλείπει: Επιλέγω  να ξεχάσω ότι η Ανατολική Ιερουσαλήμ, την οποία θυμάμαι ως  ʺαραβικήʺ είναι η μισή εβραϊκή, όλο και περισσότερο, χάρη στη συνεχιζόμενη πολιτική του Ισραήλ για «δημογραφική ʺεξισορρόπησηʺ και επέκταση των δημοτικών ορίων έτσι ώστε να ενσωματωθούν χιλιάδες έποικοι. Προχωρώ.


Παρατηρώ μια πληθώρα τουρκικών και τουρκοκυπριακών σημαιών. Η κίνησή τους μου θυμίζει τις ισραηλινές σημαίες που προστέθηκαν στην Παλιά Πόλη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, γιορτάζοντας τη νικηφόρα αρπαγή της γης από το Ισραήλ και την παράνομη απομάκρυνση του πληθυσμού από τα παλαιστινιακά σπίτια. Αναρωτιέμαι αν η τουρκοποίηση και η εβραιοποίηση του τοπίου έχουν κοινές συμβολικές εκδηλώσεις, τουλάχιστον σε σχέση με το ήπιο χρώμα που καλύπτει βίαιες διαδικασίες. Ο ʺπράσινος χώροςʺ στην Ιερουσαλήμ είναι ένας ευφημισμός για την απαγόρευση στους Παλαιστίνιους να κατοικούν στη δική τους γη και διατηρεί μια ʺανοιχτή περιοχήʺ για μελλοντικό εβραϊκό εποικισμό. Στους Παλαιστίνιους κατοίκους της Ιερουσαλήμ επιτρέπεται να ζουν μόνο στο 7% του συνόλου της γης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ και καθόλου στη Δυτική. Μέσα στην Παλιά Πόλη δεν επιτρέπονται κατασκευές έξω από την Εβραϊκή Συνοικία. Υπάρχει συνεχιζόμενη κατεδάφιση και βίαιη κατάληψη των παλαιστινιακών σπιτιών. Οι χώροι γύρω από τους οικισμούς αναφέρονται ως ʺγειτονιέςʺ. Η πολιτική εκτοπισμού των Παλαιστινίων συνεχίζεται καθώς οι άδειες παραμονής αναστέλλονται (βλέπε Klein 2005, Zink 2009). Η Ιερουσαλήμ δεν έχει πια Πράσινη Γραμμή, αλλά υπάρχουν νέα σύνορα, φυσικά και όχι μόνο, με σαφείς εθνο/θρησκευτικές πολιτικές συμπερίληψης/ αποκλεισμού. Εδώ, στη Λευκωσία, η τουρκοποίηση υπάρχει μόνο στη μια πλευρά της διχοτόμησης, χωρίς να γλιστρά παράνομα ʺεκεί ʺ. Κλείνω τα μάτια.


Η εμφανής διαφορά  μεταξύ τουρκικής και ελληνικής Λευκωσίας με μεταφέρει στην Παλιά  Πόλη της Ιερουσαλήμ, κυρίως στην εκθαμβωτική διαφορά ανάμεσα στους καθαρούς, αποκατεστημένους, ασβεστωμένους τοίχους της Εβραϊκής Συνοικίας και τις ρυπαρές επιφάνειες των άλλων τριών. Η ελληνική πλευρά της ουδέτερης ζώνης, όπου τα Ηνωμένα Έθνη ανακαινίζουν εργαστήρια τεχνιτών, μου θυμίζει την Εβραϊκή Συνοικία, που έχει φτιαχτεί έτσι ώστε να μοιάζει  ʺαυθεντικά παλιάʺ. Στο κέντρο της Βηρυτού, νεόκτιστα κτίρια σχεδιάζονται έτσι ώστε να μοιάζουν αυθεντικά και γραφικά, αλλά δεν μοιάζουν καθόλου με εκείνα που χρονολογούνται πριν από το 1975. Ακόμη και στην τουρκική πλευρά, οι αναπαλαιώσεις θυμίζουν την Εβραϊκή Συνοικία, παρόλο που η αναδόμησή τους δεν καθοδηγείται από κάποιο σιωνιστικό-εθνικιστικό ιδανικό. Δεν υπάρχει στο μυαλό μου σαφής χαρτογράφηση της μιας πλευράς της Λευκωσίας που να είναι αντίστοιχη της μιας πλευράς της Ιερουσαλήμ. Οι ομοιότητες και οι διαφορές ξεπερνούν τα σύνορα. Νιώθω κάποια σύγχυση.

Εικόνα 3: Πίσω από τα συρματοπλέγματα  της Ουδέτερης Ζώνης στη Λευκωσία υπάρχουν σημαδεμένα κτίρια και υπερβολική βλάστηση (αριστερά). Ο προκάτοχος του τοίχου στο Άμπου Ντις εμφανίστηκε το 2002 με τη μορφή συγκροτημάτων από μπετόν (δεξιά) (φωτογραφίες της συγγραφέως)


Περνάω πάλι στην ελληνική πλευρά, τριγυρίζω γύρω από την ουδέτερη ζώνη. Φτάνω σε μια άκρη: ένας μικρός τοίχος, συρματοπλέγματα, σάκοι με άμμο, και πίσω τους κοσμοπολίτικα κατάλοιπα. Το έξω ξαναδεί αυτό, σε διαφορετική μορφή, στις ακόμη κυρίαρχες αραβικές γειτονιές της Ιερουσαλήμ, όπου οδοφράγματα από μπετόν εμφανίστηκαν το 2002, πριν από το τείχος. Σήμερα, σε καλωσορίζει μια επιβλητική γκρίζα οντότητα, που ξεπροβάλει σαν κρυφό ηφαίστειο, ξαφνικά, στη μέση του δρόμου, ακριβώς απέναντι από την εξώπορτα κάποιου. Στην τουρκική Λευκωσία, οι κάτοικοι απλώνουν τη μπουγάδα τους πάνω από τους σάκους με την άμμο και τα χαλάσματα που σηματοδοτούν τα σύνορα, και έχουν τα παράθυρα και τις πόρτες που βλέπουν στο νότο κλεισμένα με χαρτόνια. Στην Ιερουσαλήμ, και κατά μήκος του συνόρου του τείχους, οι Παλαιστίνιοι έχουν ως θέα μια πλάκα από μπετόν που πλακώνει την καρδιά.


Χάνω την αίσθηση του τόπου: επιγραφές σε διάφορες γλώσσες, σχέδια αποκατάστασης, πέτρινα σπίτια και τοξωτά παράθυρα, θρησκευτικές αναφορές, σημαίες, ʺνέα παλιάʺ κτίρια, κλεισμένοι δρόμοι, σημεία ελέγχου…Δεν είμαι πλέον σίγουρη για το πού βρίσκομαι. Και οι δυο πόλεις μοιράζονται ορθολογικά σχέδια που μοιάζουν αρκετά ανθρώπινα. Ο τρόπος που η Πράσινη Γραμμή εξαφανίστηκε φυσικά από την Ιερουσαλήμ αλλά παρέμεινε στη συλλογική μνήμη των Ισραηλινών και των Παλαιστινίων, ένα νέο είδος γραμμής χαράζεται στο τοπίο της Ιερουσαλήμ, όπως αυτό που βλέπω τώρα στη Λευκωσία κι αυτό που θυμάμαι από την παιδική ηλικία στη Βηρυτό και το τείχος του Βερολίνου. Οι διαιρέσεις με στοιχειώνουν. Οι τέσσερις πόλεις έχουν σε κάποιο βαθμό μοιραστεί  νεκρές ζώνες, τείχη και ουδέτερες ζώνες που διαθέτουν σημαντική σταθερότητα στο έδαφος και στη φαντασία μας.



Εικόνα 4: Παλιά κτίρια της Λευκωσίας κατά μήκος της Ουδέτερης Ζώνης τυλιγμένα σε ʺ διαφημίσεις ʺ για το μεγάλο Πρόγραμμα των ηνωμένων Εθνών για τη Λευκωσία (αριστερά). Το τείχος στην Ανατολική Ιερουσαλήμ αποτελεί έναν καταπιεστικό καμβά για τους καλλιτέχνες του γκράφιτι (δεξιά). (Φωτογραφίες της συγγραφέως).


Μια ομίχλη εγκαθίσταται στο κεφάλι μου, αλλά είναι σαφές για μένα ότι η Λευκωσία και η Ιερουσαλήμ αποτελούν διαφορετικά είδη διαιρεμένης πόλης. Η μια ξεπερνά σιγά-σιγά τη διαίρεσή της με τη συνδρομή της ΕΕ και τους ξένους δωρητές που δίνουν χρήματα και τεχνογνωσία. Η άλλη, ακόμη πιο βίαια διαιρεμένη σε ένα αμφισβητούμενο ʺσύνοροʺ, για το οποίο η διεθνής κοινότητα κάνει τα στραβά μάτια ή, στην καλύτερη περίπτωση, θεωρεί παράνομο και υψώνει μια ανήμπορη φωνή εναντίον του. Αντίθετα με την Κύπρο, ʺκυρίαρχη που άλλοι κυρίαρχοι αποφάσισαν να της φέρονται ως εξαίρεσηʺ ( Κωνσταντίνου 2008, 145), η Ιερουσαλήμ είναι μια εξαίρεση στην οποία οι άλλοι φέρονται ως κυρίαρχη. Κανείς δεν τολμά πλέον να παρέμβει στην Ιερουσαλήμ, αφήνοντας το Ισραήλ να παίζει με τη Δυτική και Ανατολική μοίρα της. Η Λευκωσία είναι διαιρεμένη, οι δυο πλευρές σαφώς –ναι, βίαια επίσης- χωρισμένες, αλλά οι Τούρκοι δεν παρεμβαίνουν στην ελληνική πλευρά, ούτε οι Έλληνες στην τουρκική πλευρά (ίσως τα σκουπίδια τους, οι αποχετευτικές εγκαταστάσεις και τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας να το κάνουν, αλλά αυτό είναι διαφορετικό). Στον ισραηλινό  πολιτικό λόγο, το τείχος δεν διαιρεί την Ιερουσαλήμ αλλά την περιβάλλει. Tov, δεν υπάρχει διαίρεση: το Ισραήλ έχει τον έλεγχο, στις δυο πλευρές.



Η νύχτα πέφτει και αρχίζω να ονειρεύομαι: μια φαντασίωση όπου η Ιερουσαλήμ μεταμορφώνεται στη Λευκωσία στην οποία περπατάω όπου καμιά πλευρά δεν παρεμβαίνει στην άλλη. Στη σύγχρονη Βηρυτό όπου οι διαιρέσεις υπάρχουν αλλά κανείς δεν τραβά το έδαφος κάτω από τα πόδια του άλλου, στο απεγκλωβισμένο Βερολίνο όπου τα σημεία ελέγχου γίνονται τουριστικά σποτ και τα κομμάτια από το τείχος ένα σουβενίρ λίγο κιτς. Αποκοιμιέμαι, συνειδητοποιώντας ότι καθώς οι πολιτικές που οδήγησαν τις τέσσερις πόλεις στη διαίρεση- και την (επαν)ένωση- είναι διαφορετικές, το μέλλον τους στρέφεται σε ανόμοιες κατευθύνσεις. Το Σιδηρούν Παραπέτασμα έπεσε, ο εμφύλιος πόλεμος στον Λίβανο τέλειωσε, οι Κύπριοι ωθούνται από τους Ευρωπαίους να επιλύσουν τις διαιρέσεις τους, αλλά το ισραηλινό απαρτχάιντ μόλις αρχίζει…Είναι κανείς ξύπνιος;


Σημείωση

Στα εβραϊκά tov σημαίνει ʺκαλάʺ ή ʺokʺ, μερικές φορές χρησιμοποιείται  ως σημείο παύσης ή μετάβασης  σε μια νέα σκέψη ή εγκατάλειψης ενός δυσάρεστου θέματος συζήτησης.


Αναφορές

- Calame J. & E. Charlesworth (2009), Divided Cities: Belfast, Beirut, Jerusalem, Mostar and Nicosia (Διαιρεμένες Πόλεις: Μπέλφαστ, Βηρυτός, Μόσταρ και Λευκωσία). Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- Constantinou C. (2008). On the Cypriot States of Exception ( Για τα κυπριακά κράτη εξαίρεσης). International Political Sociology 2: 145.

- Klein M. (2005). Old and New Walls in Jerusalem (Παλιά και Νέα Τείχη στην Ιερουσαλήμ). Political Geography 24: 53-76.

- Zink V (2009). A Quiet Transfer: The Judaization of Jerusalem (Η Εβραιοποίηση της Ιερουσαλήμ), Contemporary Arab Affairs 2(1): 122-133.

ʺΗ δυστυχία που μεταλαμπαδεύεται στις γενιές με αυτόν τον τρόπο είναι ένα απορημένο, ενστικτώδες πένθοςʺ

Σημαδεμένη από το τραυματικό φορτίο του αυτόπτη μάρτυρα, η Jennifer Edkins (2003) ισχυρίζεται ότι η πρώτη γενιά των επιζώντων μεταλαμπαδεύει τις εμπειρίες του τραύματος στις επόμενες γενιές μέσα από ενστικτώδεις καταγραφές. Για τις επόμενες γενιές, λοιπόν, η μνήμη του τραύματος σημαδεύεται από τις φυσικές και ψυχολογικές αντιδράσεις που έχουν τα σώματά μας όταν βιώνουμε την ιστορία του μάρτυρα. Όταν είμαστε με έναν μάρτυρα, αναβιώνουμε μνήμες του τραυματικού παρελθόντος στο παρόν.


Μολονότι το πλαίσιο της αναφοράς της Edkins (2003) υπογραμμίζεται από τα γεγονότα του Ολοκαυτώματος και τις συνακόλουθες αναμνήσεις και θεωρητικοποιήσεις, τι σημαίνει γι’ αυτούς που πέρασαν το τραύμα της 11ης Σεπτεμβρίου να φέρουν το βάρος της μαρτυρίας;


Στη συνάντηση της Αμερικανικής Ένωσης Γεωγράφων (AAG) στο Λας Βέγκας, στη Νεβάδα, το 2009, συμμετείχα σε μια δημόσια συζήτηση που είχε τίτλο Visceral Geographies. Με επικεφαλής τις τότε πτυχιούχους Jessica Hayes-Conroy και Allison Hayes-Conroy, οι δυο συνεδρίες στόχευαν στην κατανόηση των συγκινησιακών καταγραφών των υλικών και βιολογικών διαδικασιών σε σχέση με το σώμα. Σύμφωνα με τους οργανωτές, το ένστικτο είναι η σφαίρα όπου τα σώματα καταγράφουν τις συγκινήσεις σε σχέση με το χώρο. Με βάση την έννοια του ενστικτώδους ως συγκινησιακού στοιχείου και τους συσχετισμούς της Edkins με την ενστικτώδη μνήμη, αυτή η μελέτη θα χαρτογραφήσει την παραγωγή της ενστικτώδους μνήμης αναφορικά με την 11η Σεπτεμβρίου. Πώς, για παράδειγμα, οι χώροι στο κέντρο του κάτω Μανχάταν παράγουν μνήμη συγκινησιακά; Με την οικοδόμηση μιας “επίσημης” (διάβασε: εθνικής) αφήγησης δημόσιας μνήμης, που βρίσκεται τώρα σε εξέλιξη μέσω της επιμνημόσυνης εκδήλωσης για το γεγονός στην Πόλη της Νέας Υόρκης, το κείμενο αυτό τοποθετείται την επομένη της 11ης Σεπτεμβρίου, όταν το κοινό που πενθούσε άρχισε να θυμάται.


Αυτό που η πόλη θυμάται

Έφτιαξαν τόπους στην πόλη σαν ανοιχτές πληγές για να τους θυμίζουν τις βασανιστικές σκέψεις τους και να νιώθουν άβολα. Κι ενώ αυτοί οι τόποι της μνήμης απέκτησαν εξουσία ως σηματοδότες του τοπίου από το παρελθόν, ήταν παρόλα αυτά ισχυροί ως τόποι μνήμης επειδή ήταν επίσης ίχνη του μέλλοντος.


Την επομένη της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, ένα κοινό σε νευρικό κλονισμό άρχισε να πενθεί και να θρηνεί ζωές, κτίρια και το αίσθημα ασφάλειας που χάθηκε εξαιτίας των τρομοκρατικών επιθέσεων. Σχεδόν αμέσως μετά την κατάρρευση των Δίδυμων Πύργων, άρχισαν να κυκλοφορούν εικόνες στο διαδίκτυο που επιχειρούσαν να απεικονίσουν το μαζικό κενό που υπήρχε τώρα στον ορίζοντα της πόλης που έχασε τους συμβολικούς ουρανοξύστες της. Ερευνώντας τα αρχεία της ιστοσελίδας της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, βρήκα μια εικόνα του γελοιογράφου Peter Kuper (βλέπε εικόνα 1), σε μια ηλεκτρονική συλλογή που έχει τίτλο ʺWitness and Response: September 11 Acquisitions at the Library of Congress, 2002ʺ (Μαρτυρία και Αντίδραση: Αποκτήματα της 11ης Σεπτεμβρίου, Βιβιλιοθήκη του Κογκρέσου, 2002). Ο τίτλος του έργου του Kuper, ʺ Missing ʺ (Λείπει) τράβηξε αμέσως την προσοχή μου επειδή παρέπεμπε στα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου μέσω μιας σωματικής μεταφοράς των μελών που έλειπαν. Για παράδειγμα, ο χάρτης του μετρό και η γραμμή του ορίζοντα στο κάτω Μανχάταν έχει ξανασχεδιαστεί ως χέρι χωρίς δάκτυλα που, σύμφωνα με τον τίτλο του Kuper ακόμη θυμάται (νιώθει;) τα μέρη όπου τα δάχτυλά του (κτίρια;) υπήρχαν κάποτε. Ένα ακόμη σημείο, όπως το δείχνει η ελαφρά χρωματισμένη χαρακτική των κτιρίων του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου στοιχειώνει την οπτική (ενστικτώδη;) μνήμη της εικόνας.

[Εικόνα 1 Missing. © Peter Kuper, 2001. στο Witness and Response: September 11 Acquisitions at the Library of Congress, 2002. http://www.loc.gov/exhibits/911/911-comics.html.]


Η (γεω)πολιτική της στόχευσης των Πύργων του Παγκόσμιου Εμπορίου ως καίριας τοποθεσίας για τρομοκρατία δεν μπορεί να αγνοηθεί στην απεικόνιση του Kuper για το τι ʺλείπειʺ τώρα. Η συμβολική φύση των Πύργων σε σχέση με τον ορίζοντα της Νέας Υόρκης, για παράδειγμα, είναι μια εικονική σηματοδότηση της ταυτότητας των Ηνωμένων Πολιτειών στη δι/εθνική φαντασία. Επιπρόσθετα, η εικόνα του Kuper παραπέμπει στον οικονομικό συμβολισμό που υπογραμμίζει το νόημα της συγκεκριμένης αρχιτεκτονικής τοποθεσίας. Επομένως, καθώς η εικόνα επινοεί ξανά αυτό το συγκεκριμένο σώμα-τοπίο των Ηνωμένων Πολιτειών ως φυσικά παραμορφωμένο, δεν αντιπροσωπεύει μόνο μια ρήξη από το αρτιμελές φαντασιακό corpus του έθνους-κράτους, αλλά απεικονίζει επίσης την αποκοπή του καπιταλισμού στις ΗΠΑ στις φλέβες του (βλέπε στην εικόνα 1 τις γραμμές του χάρτη του μετρό). Επιπλέον, η φαντασμιακή αναφορά των κτιρίων μέσα από την εικόνα επιτρέπει στα κτίρια/μέλη που λείπουν να ξαναρίξουν τις σκιές τους σε θεατές που τα βλέμματά τους είναι καίρια για την αναπαραγωγή του νοήματος της εικόνας μετά θάνατον. Κατά συνέπεια, η εικόνα του Kuper δεν υπαινίσσεται μόνο την ενσαρκωμένη Πόλη της Νέας Υόρκης μέσα από το σωματικό τοπίο της, αλλά ανασυνθέτει επίσης το εθνικό τοπίο ( και επομένως την αντίστοιχη κοινότητά του) ως μια πληγωμένη ύπαρξη, μια σακατεμένη προσθήκη (βλέπε: έθνος) που αντανακλά ατέλειωτα τον κατά τα άλλα άδειο καμβά της εικόνας. Θυμίζοντας την παγκόσμια συμπάθεια προς την Αμερική/ Αμερικανούς, αμέσως μετά τις επιθέσεις, η σημαδιακή παρουσία της εικόνας προδιαγράφει αυτή την παγκόσμια συναισθηματική αντίδραση, μολονότι, στο τέλος, είναι ανίκανη να συνεκτιμήσει την τελική της αποτυχία, η οποία αντίστοιχα αντανακλά την αδυναμία της εικόνας να συμπεριλάβει γεωγραφίες πέραν του δικού της εθνικού (διάβασε: εξαιρετικού) ορίζοντα.

[Εικόνα 2. 911 Memorial flag. © Frank Black, 2007. http://www.memorialflag911.com/.]


Η παραπάνω εικόνα εμφανίστηκε σε μια ιστοσελίδα που διατηρούν οι ʺFriends of the Unicornʺ (Οι Φίλοι του Μονόκερου), ένα θρησκευτικό μπλογκ και αυτοδημιούργητη εταιρία σχεδιασμού, που παραπέμπει, όπως το έργο του Kuper ( εικόνα 1), στον ορίζοντα της Νέας Υόρκης μέσα από ένα ακρωτηριασμένο χέρι, μολονότι αυτή τη φορά πρόκειται συμβολικά για ένα λευκό χέρι. Σύμφωνα με τον διευθυντή της ιστοσελίδας, “αυτή η επιμνημόσυνη σημαία δημιουργήθηκε και σχεδιάστηκε για να εκπροσωπήσει μια ημέρα της ιστορίας για όλους όσοι ένιωσαν τον πόνο που επιβλήθηκε στην καρδιά και τις ψυχές των πολιτισμένων ανθρώπων του κόσμου” [Η έμφαση δική μου]. Η εσκεμμένη έκφραση του όρου ʺπολιτισμένοιʺ σε σχέση με το πένθος της 11ης Σεπτεμβρίου λειτουργεί εδώ για να συσσωματώσει την τρέχουσα γεωοπολιτική στον φαινομενικά ανιστορικό δυϊσμό Ανατολής/Δύσης όπως αυτός προκύπτει από την καταγραφή των αποδεκτών κοινοτήτων, δηλαδή των ανθρώπων που είναι ʺαντάξιοιʺ αυτής της σημαίας και του νοήματός της. Για παράδειγμα, καθώς οι απειλές από την Ανατολή διαδίδονται μέσω του πολέμου κατά της τρομοκρατίας, όπως και μέσω αυτής της εικόνας, η μεταφορική αξία της μοιάζει να μορφοποιεί μια εθνική κοινότητα που θυμάται (ενσαρκώνει) αυτό το ιδιόμορφο (ομοιογενές) πτώμα. Κατά συνέπεια, το έργο βασίζεται σε μια ενιστικτώδη έννοια της μνήμης για να επικοινωνήσει και να συγκροτήσει το νοερό κοινό του, δηλαδή να κάνει τον ʺπολιτισμένοʺ κόσμο να θυμάται/αισθάνεται τον πόνο που ένιωσε ως αποτέλεσμα αυτής της απώλειας. Επομένως, καθώς η παραπάνω εικόνα παριστάνει ταυτόχρονα μια εθνική κοινότητα που επαγρυπνά και την επουλωτική διαδικασία της, μοτίβα που έχουν να κάνουν με το πού ανήκεις και τον εκτοπισμό επιβάλλονται σε μια υποαφήγηση της νεοαποικοκρατίας και της αφομοίωσης και αναπαρίστανται ξανά ως σώμα εθνικού κορμού.

[Εικόνα 3. A big New-York-style Fuck You… Άγνωστος. http://www.neitherland.com/hyperballad/gallery/miscl/towers.shtml.]


Μετά την επανεγκατάστασή μου στην κεντρική Νέα Υόρκη, το 2005, για να αρχίσω ένα μάστερ μουσειολογίας, ανακάλυψα μια άλλη εικόνα, παρόμοια με τις δυο προηγούμενες, καθώς εξέταζα την οπτική τέχνη που διακοσμούσε την πόρτα του γραφείου του καθηγητή μου. Ωστόσο, αυτή τη φορά, η εικόνα δεν ήταν αφιερωμένη στη μνήμη μιας απώλειας, αλλά μάλλον εξέφραζε μια επούλωση των πληγών, μια συγκάλυψη της οπτικής ταυτότητας της Νέας Υόρκης-του αναγνωρίσιμου ορίζοντά της – με ένα ʺ ανανεωμένο ʺ σχέδιο που έδειχνε περίπου το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Ως αποτέλεσμα της κατακερματισμένης ταυτότητας της Πόλης της Νέας Υόρκης έναντι της παραμόρφωσης του τοπίου της, ένα χέρι ξανατοποθετεί τα διαγράμματα που λείπουν με τη μορφή ʺFuck You , όπως λένε στη Νέα Υόρκη, όποιος τολμήσει να επιτεθεί σ’ αυτή τη μεγάλη χώραʺ. Η εικόνα στο σχέδιο 3, που αποφάσισα να ονομάσω “NYC Fuck You” υλοποιεί ξανά αυτό που η Diane Nelson (2001) ορίζει ως ʺκουτσουρεμένη εθνική ταυτότηταʺ, και όπως εξακολουθεί να προτείνει, ʺη προσθετική φτιάχνει κάτι που λείπει, καλύπτει και ανοίγει. Όπως ένα τραυματισμένο σώμα βασίζεται στην προσθετική, οι σχέσεις αυτές έχουν μια ιστορία και εξαρτώνται από τις τεχνολογίεςʺ. Επομένως, η παρουσία προσθετικών δαχτύλων μέσα σ’ αυτή την εικόνα που προορίζεται για κατανάλωση, επιτάσσει μια επίγνωση των πολιτσμικών, πολιτικών, οικονομικών και ενσαρκωτικών τεχνολογιών που ενσαρκώνονται στην επιθυμία της εικόνας για τη Νέα Υόρκη, μια προθήκη στο εθνικό (και διεθνές) πολιτικό σώμα των Ηνωμένων Πολιτειών, έτσι ώστε να λειτουργήσει και πάλι ʺφυσιολογικάʺ. Και όπως προειδοποιεί η Edkins, ʺείναι δύσκολο να διακρίνεις τις εκκλήσεις για αναγνώριση του τραύματος από τις εκκλήσεις για εκδίκησηʺ.


Ως αποτέλεσμα, αυτό το ανακατασκευασμένο, επινοημένο εκ νέου τοπίο θέτει τον Άραβα/Μουσουλμάνο/Νοτιοασιάτη ʺτρομοκράτηʺ όχι μόνο ως τον υποψήφιο δέκτη της συμβολικής χειρονομίας της εικόνας, αλλά το σώμα του, τα στόμια του, λειτουργούν επίσης ως υλικός δέκτης της συνακόλουθης φυσικής και σεξουαλικής βίας. Αντιστοίχως, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ανταπαντούν, όπως η φυσική δράση κι ο φραστικός συνειρμός της εικόνας αφήνουν να εννοηθεί, η αμοιβαία αντίδραση στην (προσωρινά) ακρωτηριασμένη γεωγραφία και οικονομία των ΗΠΑ (διάβασε: σακατεμένη ετερο- αρρενωπότητα) επιτρέπει την οικοδόμηση σχέσεων της τρομοκρατικής ύπαρξης (και της υποκειμενικότητάς της) έναντι των αλληγοριών φυλετικής σεξουαλικότητας και της σεξουαλικοποιημένης φυλής- όπως είδαμε στις παρουσιάσεις οριενταλισμού στις φωτογραφίες του Abu Ghraib.


(Χωρίς) συμπέρασμα

Η εμπειρία του ʺφανταστικού μέλουςʺ που έχει ένας ακρωτηριασμένος προκαλείται από την εικόνα του σώματος. Από φυσική άποψη, το σώμα δεν παραιτείται από το μέλος του, μολονότι συχνά, με τον καιρό, αλλάζει σχήμα….Οι γιατροί που νοσηλεύουν ακρωτηριασμένους έχουν ανακαλύψει ότι κάποιος έλεγχος του φανταστικού μέλους είναι πιθανός και οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν να το επεκτείνουν στην πρόθεση για να διευκολύνουν την κίνησή τους.

[Εικόνα 4. Remembering Absence. Απόδοση του σχεδίου που πήρε το 1ο βραβείο στον διαγωνισμό για την ανέγερση εθνικού μνημείου για την 11η Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη. © Michael Arad και Peter Walker. Απόδοση: Squared Design Lab.http://www.national911memorial.org/site/PageServer?pagename=New_Memorial_About.]


Την 1η Ιουλίου 2009 συμμετείχα στη δημόσια συζήτηση A Space Within: The National September 11 Memorial and Museum, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο είχαν σημαντικοί αρχιτέκτονες από τις τέσσερις σχεδιαστικές εταιρείες που ασχολήθηκαν με το μνημείο της 11ης Σεπτεμβρίου και την κατασκευή μουσείου στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Τριγυρνώντας στην έκθεση που συνόδευε τη συζήτηση, άκουσα έναν άντρα που κοίταζε το σχέδιο του μουσείου να λέει σε μια γυναίκα που βρισκόταν κοντά του ότι το σχέδιο για τις δυο επιμνημόσυνες λιμνούλες, που ήταν στα χνάρια των πρωτότυπων Εμπορικών Πύργων, του θύμιζε οχετό. Καθώς είχα αντιδράσει σχεδόν με τον ίδιο τρόπο την πρώτη φορά που είδα το σχέδιο, οι αντιδράσεις αυτού του άντρα μου έκαναν αίσθηση. Ο Michael Arad μίλησε κατά την διάρκεια της συζήτησης για το σχέδιο του για τις επιμνημόσυνες λίμνες, με τίτλο “Aντικατοπτρίζοντας την Απουσία”, που κέρδισε τον διαγωνισμό του Lower Manhattan Development Corporation για την ανέγερση μνημείου στον χώρο των δίδυμων πύργων. Περιέγραψε τον άδειο χώρο στην τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου ως πνευματικό. ʺΕίναι δύσκολο να ορίσεις (αυτό το χώρο), είναι ασαφής…Τον νιώθεις στα σωθικά σου, στην καρδιά σουʺ, συνέχισε.


Όταν ήρθε η ώρα των ερωτήσεων και απαντήσεων, ζήτησα από τον κ. Arad να περιγράψει τη σχεδιαστική διαδικασία και πώς κατέληξε στην απόφαση να φανταστεί το χώρο με τον τρόπο που το έκανε. Ήθελα, έτσι, να κάνω μία αναφορά στην αισθητική του επιλογή να χρησιμοποιήσει τον αρνητικό χώρο γύρω από την τοποθεσία σαν μία αρχιτεκτονική πληγή. Για παράδειγμα, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, έγιναν έντονες συζητήσεις για το αν έπρεπε ή όχι να ξαναχτιστούν οι Δίδυμοι Πύργοι ή και η ίδια η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Κατά συνέπεια, η σημασία της απόφασης του κ. Arad να κτίσει κάτι που στην ουσία είναι τίποτα, δηλαδή ένας αποστραγγισμένος, άδειος χώρος, δεν είναι χωρίς συνέπειες. Τι είδους συγκινησιακό και συναισθηματικό έργο θυμίζει το σχέδιο; Καθώς ο κ. Arad απαντούσε στο αίτημά μου, είπε ότι ήθελε να δημιουργήσει ένα χώρο μνήμης. Συνέχισε λέγοντας ότι:

“δεν υπάρχει η πρόθεση να μοιάζει αυτός ο χώρος με πληγή. Στην πραγματικότητα, ένα από τα πράγματα που ήταν σημαντικό για μένα ήταν να φέρω [το ύψος των επιμνημόσυνων λιμνών] στο επιθυμητό επίπεδο [στο ύψος του δρόμου] – να μην αποκοπούν από τον δρόμο, να είναι ένα ζωντανό μέρος της πόλης και όχι να αναπληρώσουν την ουλή ή να την καλύψουν και να την κάνουν μια αόρατη μνήμηʺ.


Ωστόσο, του κ. Arad δεν θα του άρεσε, βέβαια, ότι εγώ, όπως κι εκείνος ο ανώνυμος άντρας, συγκρίναμε το σχέδιο του με οχετό ή ακόμη και με μια τρύπα στο έδαφος- μια αναλογία που δεν την κάνω εδώ από έλλειψη σεβασμού στο σχέδιο του κ. Arad ή τις ζωές που εκπροσωπεί αυτό το μνημείο. Αντίθετα, κάνω αυτή τη διασύνδεση σε μια προσπάθεια να κατανοήσω τις συγκινησιακές και ενστικτώδεις επιδράσεις που ένας τέτοιος χώρος παράγει και θα παράγει για εκείνους που τον κοιτούν τώρα και στο μέλλον. Επιπλέον, με δεδομένη την απάντηση του κ. Arad στην ερώτησή μου που αναφερόταν στο σημάδεμα και την προσπάθειά του να δίνει η τοποθεσία την αίσθηση μίας πληγής που τρυπά το έδαφος, τι σημαίνει να έχεις μια ουλή που δεν επουλώνεται ή μια πληγή που συνεχίζει να τρέχει ως τόπο ιδιωτικής, δημόσιας και εθνικής μνήμης και πένθους; Όπως λέει η παραπάνω αναφορά του Nelson (2001), η προσθετική μορφή που ενσωματώνει αυτό το μνημείο θα αλλάξει αναπόφευκτα μορφή και σημασία καθώς η τοποθεσία αυτή θα είναι ανοιχτή στο κοινό. Κατά συνέπεια, ο προβληματισμός μου για τους πολιτικούς, οικονομικούς και άλλους ελιγμούς που η προσθετική αυτή κάνει δυνατούς, παραμένει.


Σημειώσεις

Edkins, J. (2003). Trauma and the Memory of Politics. Cambridge και New York: Cambridge University Press. σ. 178.

Βλ. Hayes-Conroy, A. (υπό έκδοση) ʺ Feeling Slow Food: Visceral fieldwork and emphatic research relations in the alternative food movementʺ. Geoforum; Hayes-Conroy, A. και Martin, D. (2010). ʺMobilizing Bodies: Visceral identification in the Slow Food Movementʺ. Transactions of the Institute of British Geographers, Hayes-Conroy A. and Hayes-Conroy J. (2009). ʺ Visceral Difference: Feelings and social boundaries in Slow Foodʺ, στο Hayes-Conroy A. Bodily geographies of ʺ Slow Food: Food activism and visceral politics. Διδακτορική διατριβή, Μάιος 2009, Clark University Department of Geography.

Hayes-Conroy J. και Hayes-Conroy, A. (υπό έκδοση). Εισαγωγική μελέτη και πρόταση, Ειδική έκδοση στο Environment and Planning A.

Till, K. (2005). The New Berlin: Memory, Politics, Place. Minnesota University Press, Minneapolis. σ. 11, ή έμφαση στο πρωτότυπο.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Giorgio Curti για τη διορατικότητά του σε σχέση μ’ αυτό το σημείο στη συνάντηση AAG στο Λας Βέγκας, το 2009.

Όταν ρώτησα τον καθηγητή μου πώς απέκτησε αυτή την εικόνα, με παρέπεμψε σε μια φοιτήτρια που του την είχε στείλει ηλεκτρονικά. Εκείνη μου είπε ότι είχε, επίσης, λάβει την εικόνα ηλεκτρονικά. Την εντόπισα μετά από έρευνα στις Εικόνες του Google, σε ένα αντι-μουσουλμανικό μπλογκ. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε: http://www.neitherland.com/hyperballad/gallery/miscl/towers.shtml.

Nelson, D. (2001). Stumped identities: Body image, bodies politic, and the mujer maya as prosthetic. Cultural Anthropology, 16 (3), 314-353, σ. 314 και 327.

Οπ.π., σ. 19.

Η Jasbir Puar κάνει επίσης αναφορά σε μια παρόμοια εικόνα που κυκλοφόρησε λίγο μετά την 11η Σεπτεμβρίου και απεικονίζει τον Οσάμα Μπιν Λάντεν να είναι αντικείμενο σοδομισμού από έναν ουρανοξύστη της Πόλης της Νέας Υόρκης που λαμβάνει οπτικά το σχήμα ενός φαλλού σε στύση (βλ. Terrorist assemblages: Homonationalism in queer times, 2007, σ. 38). Ενδιαφέρον είναι ότι και οι δυο εικόνες βρίσκονται στην ίδια ιστοσελίδα.

Nelson, 2001, 319,η έμφαση δική μου.

Michael Arad speaking at A Space Within: The National September 11 Memorial and Museum. Στρογγυλό Τραπέζι, 1 Ιουλίου 2009, The Center for Architecture, New York, NY.

Οπ.π.

Λίγο μετά τις 9.00 το βράδυ, την 6η Δεκεμβρίου 2008, ο 15χρονος μαθητής Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος δολοφονήθηκε από ειδικό φρουρό των δυνάμεων καταστολής στο κέντρο της Αθήνας, στην οδό Μεσολογγίου, στα Εξάρχεια. Την ίδια νύχτα ξέσπασαν ταραχές και συγκρούσεις με την αστυνομία που σταδιακά επεκτάθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα και έμελλε να διαρκέσουν για περισσότερο από τρεις εβδομάδες. Γεγονότα όπως αυτά του ελληνικού Δεκέμβρη εκλαμβάνονται κατά κανόνα ως απλές εκδοχές ενός αδιαφοροποίητα «βίαιου» ρεπερτορίου συλλογικής δράσης. Όμως ο ελληνικός Δεκέμβρης δεν ήταν απλώς αυτό αλλά μια ειδική –και ως τα σήμερα θεωρητικά αδιερεύνητη— διεκδικητική μορφή που αποκαλούμε εξεγερσιακές συλλογικές δράσεις. Σε άλλο μας κείμενο έχουμε καταπιαστεί διεξοδικά τόσο με την εννοιολόγησή της —επισημαίνοντας πως κρίσιμος διαφοροποιητικός παράγοντας αποτελεί η διάχυση των συγκρουσιακών δράσεων σε ακτίνα πολύ μεγαλύτερη από την εστία της αρχικής τους ανάληψης— όσο και με τις συγκινησιακές και χρονικές της προϋποθέσεις. Στόχος μας εδώ αποτελεί η ανάδειξη της χωρικής διάστασης, παραμελημένης και αυτής όσο και οι προηγούμενες, όμως εξίσου σημαίνουσας.


Χώρος και συλλογικές δράσεις: ένας άγνωστος


Σπάνια συνειδητοποιούμε την κρισιμότητα της χωρικής διάστασης στη συγκρουσιακή πολιτική, ιδιαίτερα σε πυκνές συγκυρίες όπως αυτές των εξεγερσιακών συλλογικών δράσεων. Προϋπόθεση για μια επαρκή ερμηνεία και επεξήγησή τους αποτελεί η ενδελεχής αποτίμηση της ειδικής επενέργειας του χώρου: για να κατανοήσουμε τις εξεγερσιακές συλλογικές δράσεις απαιτείται και χωρική ανάλυση. Πανταχού παρούσα και αναπόδραστη συμπεριφορική διάσταση, ο χώρος αποτελεί κρίσιμο πόρο προς κινητοποίηση για την ανάληψη και ευόδωση μαχητικών συλλογικών δράσεων. Η ενεργός συγκρότηση χωρικών σημείων αναφοράς-πεδίων πυκνής συνύπαρξης επικουρεί τη συλλογική ανάταση που απαιτείται ώστε οι συγκρουσιακοί διεκδικητές να υπερνικήσουν το κόστος συμμετοχής σε εκ του σύνεγγυς συγκρούσεις με υλικά υπέρτερες δυνάμεις καταστολής, ενώ παράλληλα συμβάλλει στον ανεφοδιασμό της συγκρουσιακής ενέργειας μέσα από την συγκρότηση διακριτών διεκδικητικών milieu. Οι τόποι αυτοί διευκολύνουν την πολιτική επικοινωνία συρρικνώνοντας τον χωροχρόνο, διευκολύνουν την επαφή ανάμεσα σε εξεγερσιακά φυσικά πρόσωπα και ομάδες ενισχύοντας τη μεταξύ τους αλληλεγγύη και δημιουργούν τις προϋποθέσεις για να αναδυθούν χωρικά προσδιοριζόμενες κουλτούρες διαμαρτυρίας.


Είναι όμως απαραίτητο να τονιστεί ότι ο χώρος δεν αποτελεί «ανεξάρτητη μεταβλητή» —παράγοντα προδιαγεγραμμένης επεξηγηματικής ισχύος εν τη απουσία ειδικών ανθρώπινων δράσεων. Αν και προφανώς εγγενής σε κάθε μορφή και όψη κινητοποίησης, ο χώρος συνιστά διάσταση που κατ’ εξοχήν «κατασκευάζεται» από εμπρόθετες πολιτικές δράσεις που αναλαμβάνονται τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια της έκρηξης εξεγερσιακών δράσεων. Υπό την άποψη αυτή ο χώρος μπορεί να θεωρηθεί ότι επικουρεί —δεν αρκεί από μόνος του για να «εξηγήσει»— την εκδήλωση εξεγερσιακών συλλογικών δράσεων. Προϋπόθεση ώστε ο χώρος να επενεργήσει ως εξεγερσιακός πόρος είναι η ενεργός σημασιοδότησή του από δίκτυα συγκρουσιακών δρώντων: η αξιακή διεκδίκησή του σε αντιπαράθεση με αντίπαλες αναπαραστάσεις και πλαισιώσεις (π.χ. εξεγερσιακοί τόποι ως προμαχώνες αντίστασης vs. πηγές κοινωνικής ανομίας). Προκειμένου να επέλθουν συγκρουσιακά ευμενείς χωρικές επιδράσεις, απαιτούνται χωρικές δράσεις.


Μεταξύ άλλων, οι δράσεις αυτές περιλαμβάνουν την παγίωση χωρικών συνηθειών, οσοδήποτε άτυπων ή χαλαρών: λειτουργία ειδικών χώρων κοινωνικής συνεύρεσης όπου τα μέλη πολιτικών ομάδων μεταφέρουν τις συζητήσεις τους μετά το πέρας κανονισμένων συναντήσεων, διαμόρφωση τόπων κοινωνικής ανταλλαγής, συμμετοχή σε πολιτισμικά γεγονότα κτλ. Οι χωρικά προσδιορισμένες αυτές ρουτίνες στεγάζουν και εκτρέφουν την πυκνή πολιτική επικοινωνία επί της οποίας εδράζεται η συγκρουσιακή, δυνάμει εξεγερσιακή, κουλτούρα.


Όμως η αλληλεπίδραση χωρικών δρώντων/δράσεων και τόπων πρέπει να ιδωθεί σε δυναμική προοπτική: τα ανύσματα της επενέργειας είναι αμφίδρομα. Ο χώρος συγκροτείται ως πόρος μέσω της ανάληψης χωρικών δράσεων, όμως προϋπόθεση για να τελεσφορήσουν οι δράσεις αυτές είναι ο ίδιος ο χώρος. Η χωρική εξεγερσιακή κουλτούρα που χαρακτηρίζει τα Εξάρχεια, λ.χ., είναι απόρροια αυτόνομων αντιεξουσιαστικών και ριζοσπαστικών δράσεων που όμως, με τη σειρά τους, πολύ δύσκολα θα μπορούσαν να είχαν αναληφθεί αλλού. Πρόκειται για χωροχρονική αλυσίδα που, για να προσεγγιστεί με επάρκεια, απαιτεί ενατένιση σε βαθύ ιστορικό ορίζοντα. Σε κάθε περίπτωση —και αυτό είναι που η ανάλυσή μας επιθυμεί να κομίσει— ο χώρος μπορεί να αποτελέσει καταλύτη εξεγερσιακού ξεσπάσματος: ο πόρος που, αν και κατ’ εξοχήν συγκροτείται από προηγούμενη πολιτική και πολιτισμική δραστηριότητα, καθοριστικά ενισχύει και επαυξάνει την επίδρασή τους συμβάλλοντας έτσι αποφασιστικά στην εξεγερσιακή διάχυση.


Σχεδόν καθεμιά από τις χωρικές όψεις που επισημαίνουμε βρίσκει εφαρμογή στην περίπτωση των Εξαρχείων, της περιοχής που στα γεγονότα του Δεκέμβρη λειτούργησε ως εξεγερσιακή κρήνη. Γειτονιά συνυφασμένη με κομβικά γεγονότα της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας, αποτελεί τόπο διαμονής φοιτητών, καλλιτεχνών, διανοουμένων και πολιτικών στελεχών, ενώ γειτνιάζει με ιστορικά πανεπιστημιακά συγκροτήματα καθώς και το διοικητικό κέντρο της πόλης. Στεγάζει μεγάλο αριθμό «πολιτικών στεκιών», κατά κανόνα του αντιεξουσιαστικού και ακροαριστερού χώρου, αλλά και γραφεία βουλευτών, παραρτήματα οργανώσεων καθώς και πολλούς χώρους αναψυχής και πρωτοποριακής καλλιτεχνικής δημιουργίας συχνά ασύμβατης με το συμβατικό φαντασιακό.


Στο πλαίσιο αυτό εντύπωση καταρχάς προκαλούν οι πόλεμοι σημασιοδότησης περί την ταυτότητά τους που σοβούν τουλάχιστον από τη δεκαετία του ’80. Τα Εξάρχεια, περιοχή χαρακτηριστικά ασφαλής όπου οι κάτοικοι «κυκλοφορούν στον δρόμο μάλλον αμέριμνοι, ακόμη και σε προχωρημένες ώρες», παρουσιάστηκαν από επίσημους φορείς και θεσμικά ΜΜΕ ως «ανεξάρτητο κράτος –άντρο αναρχοληστών», «ανοχύρωτη γειτονιά» και κέντρο διακίνησης ναρκωτικών. Όμως προκειμένου να ανακόψει τις ριζοσπαστικές ιδεολογικές ζυμώσεις και τον ελευθεριακό πολιτικό χώρο που εγκαθιδρύουν, το κράτος επιστράτευσε και τις ειδικές δυνάμεις της Αστυνομίας —με διαρκείς «προληπτικές» (και προκλητικές) περιπολίες ένοπλων αστυνομικών που, ιδιαίτερα μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 και το φοιτητικό ξέσπασμα του 2006, θυμίζουν συχνά τη συμπεριφορά ενός ιδιόμορφου στρατού κατοχής. Χωρίς να είναι δυνατόν να γνωρίζουμε ποιες θα ήταν ακριβώς οι συνθήκες χωρίς αυτήν τη «προληπτική» καταστολή, η φορτική παρουσία της Αστυνομίας μάλλον οδήγησε σε αποτελέσματα ευθέως αντίθετα προς τα επιδιωκόμενα. Καθιστώντας το Κράτος συνώνυμο με την αυθαιρεσία (αν όχι την ανομία) δημιούργησε ένα κρίσιμο —όχι το μοναδικό— αξιακό πλαίσιο για τις χωρικές δράσεις πολιτικά ενεργών φυσικών προσώπων και οργανώσεων. Το σύνθημα «μπάτσοι, γουρούνια, δολοφόνοι» που δονούσε τις Δεκεμβριανές κινητοποιήσεις προσέλαβε ανέκυψε σε αυτές ακριβώς τις συνθήκες, ενώ η δολοφονία γίνεται «η σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι» υπό το φως αυτής της συσσωρευμένης εμπειρίας καταστολής.


Όμως η συγκρουσιακή πολιτική κουλτούρα των Εξαρχείων δεν ανακύπτει μόνο αρνητικά, ως αντίδραση-αντίσταση στην αστυνομική αυθαιρεσία. Η συνύπαρξη ενός τόσο ευμεγέθους αριθμού αριστερών πολιτικών οργανώσεων και δικτύων δημιουργεί μια χωρική κοινωνική και πολιτική élan που διατηρεί ζωντανό το εγχείρημα της υλοποίησης ριζοσπαστικών πολιτικών οραμάτων και εναλλακτικών προτύπων οργάνωσης της καθημερινότητας. Η χωρική αλληλεγγύη που έτσι αναπτύσσεται προσομοιάζει στη διάσταση ταξικής συγκρότησης που η βιβλιογραφία αποκάλεσε «κοινές προδιαθέσεις»: γνωστικοί και ηθικοί κώδικες που χαρτογραφούν τη βιωμένη πολιτική και κοινωνική εμπειρία προσδιορίζοντας το πολιτικά και κοινωνικά εφικτό. Στην περίπτωση των Εξαρχείων η συνθήκη αυτή παίρνει ιστορικά (σε βάθος τουλάχιστον 20ετίας) τη μορφή κοινών δράσεων ενάντια στην αστυνομική παρουσία, τη λειτουργία άτυπων συνελεύσεων πολιτών και, βεβαίως, την καθημερινή πολιτικοϊδεολογική και κοινωνική ζύμωση. Η χωρική συλλογική ταυτότητα της περιοχής εκρήγνηται το βράδυ της δολοφονίας δημιουργώντας ένα αρραγές ηθικό-πολιτικό μέτωπο οργής που ακτινοβολεί και διαχέεται.


Όμως η ισχύς του εκπεμπόμενου μηνύματος αποκτά αναλυτική συνάφεια μόνο στο βαθμό που οι συνθήκες υποδοχής του είναι δεκτικές –γεγονός που οδηγεί τον προβληματισμό μας στο διευρυμένο πεδίο της αστικής συγκρότησης της Αθήνας.


Σε ένα γενικό επίπεδο είναι δυνατόν να υποστηριχθεί ότι εμβληματική (και εμμέσως επεξηγηματική) της υφής των ελληνικών εξεγερσιακών δράσεων του Δεκέμβρη υπήρξε η ίδια η δομή της γεωγραφίας τους. Χωρίς να προσομοιάζει στο μοντέλο του αγγλοσαξωνικού inner city, το ευρύτερο κέντρο της Αθήνας είναι ωστόσο αποψιλωμένο από τις ανώτερες τάξεις (με την εξαίρεση της περιοχής του Κολωνακίου), περιλαμβάνει τις προαναφερθείσες πανεπιστημιακές σχολές και διατηρεί στο ακέραιο όλες τις χωρικές μνήμες μιας μακράς και έντονης συγκρουσιακής παράδοσης. Ως χωροταξική διάταξη, το ευρύτερο Αθηναϊκό κέντρο αποτελεί, έτσι, ένα εκρηκτικό μείγμα υψηλής πολιτικοποίησης και φθίνοντος βιοτικού επιπέδου που υποστηρίζει την εξεγερσιακή διάχυση κυρίως στις υποκειμενικές της διαστάσεις, ως αποδόσεις ομοιότητας. Τμήμα του αποτελούν επίσης συνοικίες (δυτικά της Λεωφόρου Πατησίων) όπου συνωστίζονται σε κατά κανόνα άθλιες συνθήκες οι πληθυσμοί των νέων μεταναστών —τόποι και τρόποι ζωής που, σε άτυπη σύνδεση (αν όχι σύμπλευση) με τα πολιτικά κέντρα των Εξαρχείων και των πανεπιστημιακών εστιών αντιπαραβάλλονται συγκρουσιακά με το διοικητικό και εμπορικό κέντρο της πόλης. Προκύπτει λοιπόν αβίαστα το συμπέρασμα ότι η ισχύς του —εν μέρει χωρικά προσδιοριζόμενου— μηνύματος των Εξαρχείων βρήκε πρόσφορο έδαφος διάδοσης που σε ένα διαφορετικό χωροταξικό πλαίσιο θα απουσίαζε.


Βεβαίως, οι εξεγερσιακές συλλογικές δράσεις του Δεκεμβρίου δεν αποτελούν απλώς συμβάν του Αθηναϊκού κέντρου. Η έννοια αυτή ενέχει ευρεία διάχυση πολύ πέραν του αρχικού της πυρήνα. Καλούμαστε επίσης να αναμετρηθούμε με το γεγονός ότι στον ίδιον ακριβώς πολεοδομικό ιστό και με χωρική επενέργεια των Εξαρχείων χονδρικά παρόμοια με αυτή του Δεκέμβρη, άλλα συγκρουσιακά συμβάντα που προκλήθηκαν από την αστυνομική βία (π.χ. η δολοφονία του επίσης 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά το Νοέμβριο του 1985) δεν οδήγησαν σε εξεγερσιακές δράσεις. Είναι συνεπώς απαραίτητο να λάβουμε υπόψη μας και τα όρια της χωρικής ανάλυσης: το γεγονός ότι αν οι χωρικές προϋποθέσεις στις οποίες αναφερθήκαμε αποτέλεσαν αναγκαίες συνθήκες για την εκδήλωση των εξεγερσιακών δράσεων, δεν υπήρξαν ωστόσο και ικανές. Είναι σαφές ότι για μια πλήρη ερμηνεία της ελληνικού Δεκέμβρη απαιτείται ο συνυπολογισμός μακράς σειράς συμπληρωματικών επεξηγηματικών παραγόντων αρχής γενομένης από τις βασικές υλικές συνθήκες στο πλαίσιο των οποίων η χωρική επενέργεια λαμβάνει χώρα: τη νεοφιλελεύθερη οικονομική κρίση και τη γενικευμένη εργασιακή επισφάλεια, τη σοβούσα κρίση του πολιτικού συστήματος εναντίον του οποίου στρέφονται τα εξεγερσιακά υποκείμενα, την προκλητική κατασταλτικότητα του κράτους. Όμως η πραγματικότητα αυτή δεν πρέπει να μας ξενίζει. Θεωρητικός στόχος της ενασχόλησής μας με ειδικούς τροπισμούς της εξεγερσιακής διάχυσης δεν είναι η υποκατάσταση των υλικών της προϋποθέσεων αλλά η συμπλήρωσή τους.


Η προσέγγιση αυτή μας επιτρέπει να διαβλέψουμε και όσα άλλα —πολλά και σημαίνοντα— επέρχονται στο μέλλον….


Σημείωση

Λ. Κοτρωνάκη, Σ. Ι. Σεφεριάδης, «Στα μονοπάτια της οργής΅το χωροχρονικό μιας εξέγερσης (Αθήνα, Δεκέμβρης 2008)» στο Λ. Κοτρωνάκη, Σ. Ι. Σεφεριάδης (επιμ.) Στα μονοπάτια της οργής. Εξεγερσιακές συλλογικές δράσεις και πολιτική, Αθήνα, Κριτική (υπό έκδοση).

Μια φθινοπωρινή βραδιά του 2008, καμιά εικοσαριά άνθρωποι κάθονται σε πτυσσόμενες καρέκλες σε ένα καθιστικό στο νότιο Τελ Αβίβ. Το τρίφατσο καγκελόφρακτο παράθυρο βλέπει σε ένα δρόμο όπου παιδιά, τα οποία γεννήθηκαν σε μέρη τόσο μακρινά όπως το Ουζμπεκιστάν και η Κολομβία, παίζουν. Οι ενήλικοι που έχουν μαζευτεί μέσα είναι μετανάστες από τη Λατινική Αμερική που ανακάλυψαν πρόσφατα ότι έχουν δικαίωμα να ψηφίσουν στις επερχόμενες δημοτικές εκλογές στην περιοχή της Γιάφας-Τελ Αβίβ. Τη συγκέντρωση αυτή οργάνωσαν μέλη του πολιτικού δημοτικού κινήματος Ir LeKulanu (ʺΠόλη για Όλους μαςʺ), μεταξύ των οποίων ένας υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος. Στόχος τους είναι να μαζέψουν ψήφους, αλλά επίσης να ανακαλύψουν ποια αιτήματα επιθυμούν να θέσουν οι προερχόμενοι από την Λατινική Αμερική πολίτες στο Δημαρχείο. Το προσχέδιο του προγράμματος για τους ʺνέους υπηκόους του Τελ-Αβίβʺ που έφτιαξαν οι ακτιβιστές επικεντρώνεται στις ειδικές ανάγκες των μεταναστών και δίνει έμφαση στην επέκταση των κοινωνικών υπηρεσιών που συνδέονται άμεσα με αυτές τις ανάγκες.


Στους ακτιβιστές δεν προκάλεσε μεγάλη έκπληξη το γεγονός ότι τους νέους ψηφοφόρους που συγκεντρώθηκαν σε αυτό το δωμάτιο απασχολούν τα ίδια περίπου ζητήματα που θέτουν και οι Ισραηλινοί υπήκοοι γείτονές τους σε ανάλογες συγκεντρώσεις. Ο φωτισμός των δρόμων, η ρύπανση και η δημόσια ασφάλεια αποτελούν προτεραιότητες στον κατάλογο των προβλημάτων. Όπως οι γείτονές τους, οι μετανάστες επιθυμούν τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στο άμεσο περιβάλλον τους, μια εργατική συνοικία στο περιθώριο της πλουσιότερης και πιο κοσμοπολίτικης πόλης του Ισραήλ.


Μια άλλη φθινοπωρινή βραδιά, ακριβώς έναν χρόνο αργότερα, καμιά τριανταριά άνθρωποι έχουν συγκεντρωθεί σε μια υπαίθρια αγορά στην κοντινή συνοικία της ΧαΤίκβα. Είναι εφτά η ώρα, οι περισσότεροι πάγκοι έχουν κλείσει και όσοι βγήκαν έξω αυτό το βροχερό βράδυ στριμώχνονται, για να μη βραχούν, κάτω από τον σχισμένο μουσαμά που κρέμεται από πάνω. Είναι και αυτή μια εργατική συνοικία και οι διαδηλωτές είναι κυρίως παραδοσιακοί Εβραίοι με καλυμμένο κεφάλι. Είναι παλιοί ένοικοι των ρημαγμένων συγκροτημάτων κατοικιών που περιβάλλουν την αγορά και απόψε μοιάζουν να συμφωνούν με τις ομιλίες που ακούν και που λένε ένα μόνο πράγμα: οι ʺξένοι εργάτεςʺ δεν είναι ευπρόσδεκτοι στο νότιο Τελ Αβίβ.


Οι ξένοι εργάτες, υποστηρίζουν διάφοροι ομιλητές από το μεγάφωνο, καταλαμβάνουν τα σχολεία και απομυζούν τους λιγοστούς πόρους της κοινωνικής πρόνοιας. Το τίμημα το πληρώνουν οι ίδιοι οι κάτοικοι, Εβραίοι υπήκοοοι, που συνέβαλαν σην άμυνα και την ανάπτυξη του κράτους. Οι ομιλητές καλούν την κυβέρνηση να σταματήσει την εισαγωγή εργατών και να δώσει την κατάλληλη οικονομική υποστήριξη στον πληθυσμό που ζει εκεί ανέκαθεν.


Για τους διαδηλωτές, υπάρχει μια σαφής, καίρια διάκριση: από τη μια πλευρά είναι οι tzfonim (ʺΒόρειοιʺ, κάτοικοι των συνοικιών της μεσαίας και ανώτερης τάξης), που ως εργοδότες αποκομίζουν κέρδη από την εργασία των μεταναστών στο Τελ Αβίβ και ως πολιτικοί παίκτες υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας. Από την άλλη πλευρά, είναι οι dromim ή Νότιοι, που ʺυποφέρουν καθημερινάʺ από την παρουσία των ξένων εργατών. Η λύση που προτείνουν οι διαδηλωτές είναι η απέλαση αυτών των μεταναστών- είτε στις χώρες προέλευσής τους είτε στο βορεινό τμήμα της πόλης όπου είναι υποτίθεται ευπρόσδεκτοι.


Καμιά από τις παραπάνω σκηνές δεν είναι από αυτές που έρχονται στο νου όταν κανείς σκέφτεται ʺΤελ Αβίβʺ, αλλά και οι δυο μπορούν να συμβούν μόνο σε αυτή την πόλη, εμπορικό και αστικό κέντρο της χώρας και ένα μέρος που χαρακτηρίζεται τόσο από την εσωτερική ποικιλία του όσο και από την περίπλοκη σχέση του με το εθνικό σύνολο. Οι Ισραηλινοί όλης της χώρας, συμπεριλαμβανομένων των κατοίκων της ίδιας της πόλης, αρέσκονται να αναφέρονται στη ʺ φούσκα του Τελ Αβίβ ʺ. Η μεταφορά αυτή εμφανίζει την πόλη, από τη μια πλευρά ως έναν αυτόνομο κόσμο ελαφρότητας, χρήματος και σεξ, ηθελημένα ανυποψίαστο για τις συντριπτικές πραγματικότητες γύρω του- με πρώτη απ’ όλες, βεβαίως, την ισραηλο-παλαιστινιακή σύγκρουση. Από την άλλη πλευρά, η μεταφορά της φούσκας δείχνει επίσης τους τρόπους με τους οποίους το Τελ Αβίβ είναι μια επισφαλής αυταπάτη, ικανή να ʺεκραγείʺ ανά πάσα στιγμή υπό το βάρος της καθημερινής βίας από την οποία προσπαθεί απεγνωσμένα να ξεφύγει.


Η διαφορά όμως ανάμεσα στο Τελ Αβίβ και το υπόλοιπο Ισραήλ δεν είναι εντελώς φανταστική. Ενώ απέχει ακόμη από τα να είναι η ʺπόλη του κόσμουʺ που θα ήθελαν κάποιοι από τους ηγέτες της, η μητρόπολη είναι σίγουρα το πιο παγκοσμιοποιημένο μέρος της χώρας, όπως μαρτυρά η υψηλή διεθνική κινητικότητα πολλών από τους κατοίκους της, η κατάφωρη, αυξανόμενη ανισότητα εντός των συνόρων της και οι κοσμοπολίτικες προσδοκίες του πολιτισμού της. Ως τέτοια, η ʺφούσκαʺ συχνά ξεχειλίζει από διαφοροποιήσεις και εντάσεις διαφορετικές από εκείνες για τις οποίες ανησυχεί το έθνος. Ενώ η πόλη αποτελεί σίγουρα μια περίπτωση αστικής αναταραχής, οι εντάσεις που υπάρχουν στο εσωτερικό της γεννούν δημιουργικά ανοίγματα και επιτρέπουν την ανάδυση πολιτικών προγραμμάτων μητροπολιτικού επιπέδου, που θα ήταν αδιανόητα σε άλλα μέρη της χώρας.


Ένας ποιητής του Τελ Αβίβ οριοθέτησε κάποτε το πλαίσιο της αφοσίωσής του υποστηρίζοντας πως θα φορέσει τη στρατιωτική στολή του μόνο ʺόταν τα τανκς περάσουν το Γιαρκόνʺ (έναν μικρό ποταμό στα βόρεια περίχωρα της πόλης). Ωστόσο η πόλη αυτή ξεπέρασε τη Γιάφα, το μεγαλύτερο λιμάνι της Παλαιστίνης, και απορρόφησε πολλά από τα γύρω χωριά την επομένη του πολέμου του 1948. Το Τελ Αβίβ είναι μια πόλη που ο Νότος της (αποκαλούμενος ʺη μαύρη πόληʺ από την αρχιτέκτονα Sharon Rotbard) κατοικείται ανέκαθεν από Mizrahim, περιθωριοποιημένους και προλεταριοποιημένους Εβραίους που προέρχονται από τη Μέση Ανατολή. Εάν υπάρχει ʺφούσκαʺ, τότε τα όριά της μπορούν να χαραχτούν- και εκείνες οι μεγάλες εκτάσεις γης της δημοτικής ζώνης που αποκλείονται από τα σύνορά της και που ενώ επισήμως αποτελούν μέρος της πολιτείας, θεωρείται συχνά πως ʺδεν ανήκουν πραγματικάʺ στο Τελ Αβίβ.


Οι κάτοικοι της ʺμαύρης πόληςʺ έχουν κάτι κοινό: είναι οι αόρατοι κάτοικοι της Πρώτης Σιωνιστικής Πόλης. Η θέση τους στις σκιές του Τελ Αβίβ σημαίνει ότι ζουν περικυκλωμένοι από τις πιο βρώμικες και επικίνδυνες δραστηριότητες της πόλης. Στο γεωγραφικό κέντρο του Νότου βρίσκεται ο μεγαλύτερος σταθμός λεωφορείων της χώρας και σε μικρή απόσταση από αυτό το ρυπογόνο απεχθές θέαμα υπάρχουν εγκαταστάσεις όπως ένα νεκροτομείο, μια φυλακή, μια κλινική μεθαδόνης και μια συνοικία με κόκκινα φωτάκια.


Οι αόρατοι κάτοικοι αυτής της ζώνης είναι επίσης οι πρώτοι που λαμβάνουν ανακοινώσεις για εκκένωση όταν οι ξεχασμένες για καιρό συνοικίες τους εντάσσονται σε προγράμματα για ʺανάπτυξηʺ και αποκατάσταση. Τα λίγα τελευταία χρόνια, οι Παλαιστίνιοι κάτοικοι της συνοικίας Αγιαμί στη Γιάφα όπως και οι Υεμενίτες Εβραίοι της συνοικίας Κφαρ Σαλέμ απειλήθηκαν με έξωση από τα σπίτια στα οποία ζούσαν ημι-νόμιμα για πολλές δεκαετίες, για να ανοίξει ο δρόμος σε πιο ευημερούντες οικονομικά κατοίκους. Η μάχη που έδωσαν στέφθηκε από προσωρινή επιτυχία.


Αλλά και μέσα στη φούσκα υπάρχουν προβλήματα. Οι νεαροί, μεσοαστοί κάτοικοι του κεντρικού Τελ Αβίβ δέχτηκαν μεγάλα πλήγματα τα τελευταία χρόνια με την αύξηση των ενοικίων, μια δημοτική πολιτική για τις μεταφορές εστιασμένη στο άνοιγμα της πόλης στη χρήση ιδιωτικών αυτοκινήτων και την έλλειψη βασικών δημόσιων υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των μαιευτηρίων και των σχολείων. Το χάσμα ανάμεσα στις αμοιβές της μεσαίας τάξης και τις βασικές δαπάνες αυτής της τάξης- όπως το ενοίκιο και τα πανεπιστημιακά δίδακτρα- αυξάνεται σταθερά και η αγορά εργασίας γίνεται εξαιρετικά ανταγωνιστική.


Ένα άλλο μέρος του δημοτικού μωσαϊκού είναι οι δεκάδες χιλιάδες μη Εβραίων μεταναστών από 72 χώρες του παγκόσμιου Νότου που ήρθαν στο Ισραήλ και εγκαταστάθηκαν στο Τελ Αβίβ για να καλύψουν κενά σε χαμηλά αμοιβόμενους, αστικούς τομείς εργασίας. Ενώ μοιράζονται τις εμπειρίες της επισφάλειας σε σχέση με το καθεστώς τους και την περιθωριοποίησή τους στην αγορά εργασίας, οι μετανάστες αυτοί δεν αποτελούν ομοιογενή ομάδα. ʺΞένοι εργάτεςʺ, κυρίως από την Κίνα, την Ταϊλάνδη, τις Φιλιππίνες και την Ινδία, προσλαμβάνονται με συμβάσεις μέσω ενός προγράμματος του υπουργείου Εσωτερικών, το οποίο όμως διαχειρίζονται άτυπες υπηρεσίες ανθρώπινου δυναμικού. Ένας σημαντικός αριθμός μεταναστών είναι επίσης οι αιτούντες άσυλο που έρχονται από την Ερυθραία και το Σουδάν, με ταυτότητες που τους χορηγούνται από τα Ηνωμένα Έθνη, οι οποίες τους εξασφαλίζουν προνόμια προσωρινής διαμονής, χωρίς να περιλαμβάνουν πάντα άδειες εργασίας. Ακόμη πιο ʺπαράνομοι ξένοιʺ από τη Νότια Αμερική (κυρίως από την Κολομβία και τον Ισημερινό) και τη Δυτική Αφρική (Νηγηρία, Ακτή του Ελεφαντοστούν και Γκάνα), μπαίνουν στη χώρα με τρίμηνη τουριστική βίζα και εγκαθίστανται στο Τελ Αβίβ ελπίζοντας να βρουν ανεπίσημη απασχόληση ως οικιακοί βοηθοί, στην εστίαση ή στον κατασκευαστικό τομέα.


Αυτό είναι το Τελ Αβίβ. Πέρα από την εθνική πολιτική, μοιάζει ετοιμοθάνατο. Η σιωνιστική Αριστερά δεν έχει εξαφανιστεί και το κέντρο και η δεξιά (που εκπροσωπούν περισσότερο από 80% των μελών του Κοινοβουλίου) μοιάζουν να συμφωνούν ότι η διατήρηση του στάτους κβο της κατοχής είναι η καλύτερη πολιτική. Σ’ αυτή την πόλη όμως η ένταση για την εθνική διαμάχη ωθείται κατά καιρούς στο περιθώριο από αυτό που μπορεί στην καλύτερη περίπτωση να περιγραφεί ως ταξικές διαιρέσεις. Η διαφορά ανάμεσα στους πλούσιους και την υπόλοιπη πόλη- εν ολίγοις, ανάμεσα στο Βορρά από τη μια πλευρά και το κέντρο και το Νότο από την άλλη- δίνει μια ισχυρή ώθηση στους όρους με τους οποίους πλαισιώνονται οι πολιτικές διεκδικήσεις στην πόλη- από τις διαδηλώσεις των Νοτίων κατά των μεταναστών μέχρι το αίτημα για τον έλεγχο των ενοικίων στο κέντρο της πόλης.


Οι ελπίδες για μια πολυεθνική αστική μάχη από αυτή την σχεδόν αόρατη κοινότητα μοιάζουν ίσως εκτός πραγματικότητας. Είναι, πράγματι, και το αίτημά μας δεν είναι καθόλου ντετερμινιστικό. Αλλά εάν, όπως παρατηρήσαμε, οι αστικές συνθήκες παρέχουν μια χωροταξική γλώσσα με την οποία οι κάτοικοι του Τελ Αβίβ και της Γιάφας μπορούν να αρθρώσουν κοινούς προβληματισμούς, βασισμένους σε ταξικά κριτήρια, τότε έχουμε βάσιμες ελπίδες να πιστέψουμε στην πιθανότητα μιας συμμαχίας του Νότου (ή του Νότου και του κέντρου) ενάντια στην κυριαρχία του Βορρά. Οι συνθήκες σε εθνικό επίπεδο θα περιπλέξουν σίγουρα τις απόπειρες για τη σύναψη μιας συμμαχίας ανάμεσα στους Άραβες, τους Mizrahis και τους “ξένους” – αλλά ενώ οπουδήποτε αλλού στο Ισραήλ μια τέτοια συμμαχία θα ήταν αδιανόητη, στο Τελ Αβίβ είναι τουλάχιστον πιθανή.


Πολλοί Αριστεροί στο Ισραήλ σπεύδουν να αποτιμήσουν όλα τα πολιτικά προγράμματα στη χώρα σε σχέση με την ικανότητά τους να απειλήσουν τη συνέχεια της κατοχής και του απαρτχάιντ. Εμείς δεν αμφισβητούμε ούτε στιγμή τη σημασία που έχει αυτός ο αγώνας για την αλλαγή της καταστροφικής πολιτικής του ισραηλινού κράτους, κυρίως σε ό, τι αφορά τη συνεχιζόμενη καταπίεση των Παλαιστινίων. Θα ήταν όμως αναλυτικό και πολιτικό λάθος να αξιολογήσουμε τις εξελίξεις στο Τελ Αβίβ σε σχέση μόνο με την εθνική διαμάχη. Η αλλαγή στο Ισραήλ/Παλαιστίνη, όταν επέλθει, θα προέλθει από ένα σύμπλεγμα δυνάμεων πάνω και κάτω από το επίπεδο του έθνους-κράτους. Η αλλαγή στο Τελ Αβίβ δεν αποτελεί τη μόνη προϋπόθεση γι’ αυτό. Αλλά στο μέτρο που κάνει τη διαφορά για τον όλο και πιο ποικίλο πληθυσμό της πόλης και στο μέτρο που μπορεί να συνδυαστεί με αλλαγές σε άλλα μέρη και άλλες κλίμακες, οι δυνατότητές της αξίζουν σίγουρα να διερευνηθούν.


Σημείωση

Η περιοχή της Γιάφας-Τελ Αβίβ, αποτελεί από το 1950 ένα αμάλγαμα που λειτουργεί ως ενιαία μονάδα της δημοτικής αρχής. Η πόλη (με πληθυσμό που υπολογίζεται στους 400.000) βρίσκεται στο κέντρο της μητροπολιτικής περιοχής “Gush Dan” που στεγάζει περίπου 3 εκατομμύρια ή τον μισό πληθυσμό του Ισραήλ.

Τον Δεκέμβριο του 2008, μετά τη δολοφονία ενός έφηβου από έναν αστυνομικό, η Αθήνα γνώρισε ένα ξέσπασμα βίαιων διαμαρτυριών. Αντιδρώντας αρχικά στην αστυνομική βία, οι διαδηλωτές δεν διατύπωσαν συγκεκριμένη ατζέντα. Οι διαδηλώσεις, που κινητοποίησαν σημαντικό μέρος του πληθυσμού- ιδίως της νεολαίας- σταμάτησαν μερικές βδομάδες αργότερα. Παρόμοια ξεσπάσματα έχουν σημειωθεί και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις τα τελευταία χρόνια (π.χ. στα banlieues του Παρισιού) και εγείρουν μια σειρά από ερωτήματα σε σχέση με την ικανότητα που διαθέτουν τα κράτη και οι πόλεις μας για την καλλιέργεια μιας σθεναρής δημοκρατικής ζωής, αναγνωρίζοντας το ρόλο της διαμάχης και αποτρέποντας τη βίαιη έκφρασή της.


Μία συνέντευξη στην Τζία Γαλάτη


Ερώτηση: Απεικονίζουν τέτοιου είδους πράξεις, στην αναλογία τους και τον συσσωρευμένο θυμό που φέρουν, το γεγονός ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατίες αποτυγχάνουν στη δημιουργία χώρου για διαφωνία; Με άλλα λόγια, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η έμφαση στη συναίνεση έχει υπονομεύσει την ικανότητα των πολιτικών παικτών να διατυπώνουν τη διαφωνία με τρόπους αναγκαίους για τη δημοκρατική ζωή;


Chantal Mouffe: Πράγματι, αυτό ακριβώς σκεφτόμουν τη στιγμή που τα γεγονότα αυτά συνέβαιναν. Ήταν ένα πολύ καλό παράδειγμα για ένα από τα επιχειρήματά μου: ότι αν δεν υιοθετήσεις μια αγωνιστική μορφή πολιτικής, αν δεν αναλάβεις την ευθύνη ώστε διάφορες διαμάχες και μάχες να αποκτήσουν πολιτική μορφή έκφρασης, τότε οι διαμάχες αυτές όταν ξεσπούν, ξεσπούν με βίαιη μορφή. Συσχέτισα αυτό που έγινε στην Αθήνα το 2008 με τα banlieues στη Γαλλία. Πρόκειται για ένα παρόμοιο φαινόμενο, καθώς δεν υπήρχαν σαφή πολιτικά αιτήματα. Για να καταλάβουμε τις ομοιότητες μεταξύ των δυο περιπτώσεων, είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι, αντίθετα με πολλές ερμηνείες, αυτό που έγινε στα banlieues δεν ήταν εθνικό ή θρησκευτικό φαινόμενο, ήταν ένα διαφορετικό φαινόμενο, μια διαίρεση που αφορούσε τη νεολαία. Η διαμάχη στην περίπτωση αυτή ξέσπασε με πολύ βίαιο τρόπο αλλά δεν διατυπώθηκαν συγκεκριμένα αιτήματα. Κι ασφαλώς ήταν δύσκολο για τους ανθρώπους να συμβιβαστούν μ’ αυτό γιατί αναρωτιόντουσαν: ʺ Τι θέλουν; Τι ζητούν;ʺ Είναι παρόμοιο με αυτό που συνέβη στην Ελλάδα: ασφαλώς, στην περίπτωση της Ελλάδας δεν υπήρχε θέμα εθνότητας ή θρησκείας, αλλά νομίζω ότι τα δυο φαινόμενα έχουν πολλά κοινά σημεία. Πρόκειται σαφώς για την έκφραση μιας κρίσης εκπροσώπησης στην πολιτική που οφείλεται σε μια πολιτική μετακίνηση προς το κέντρο, ιδίως από την πλευρά των σοσιαλιστών και των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, που μοιάζουν να ταυτίζονται με ένα είδος μεσαίας τάξης και αφήνουν πολλά τμήματα του πληθυσμού, όπως οι παραδοσιακοί εργάτες και η νεολαία, χωρίς λόγο μέσα από τον οποίο να μπορούν να απευθύνουν τα αιτήματά τους. Δεν υπάρχει πολιτική μορφή έκφρασης γι’ αυτά τα αιτήματα, έτσι που όταν η διαμάχη ξεσπά, ξεσπά με ανταγωνιστικό και όχι με αγωνιστικό τρόπο.


Το κύριο σημείο της ανάλυσής μου είναι ότι αυτό που αποκαλώ το Πολιτικό έχει να κάνει με τη διάσταση της διαμάχης: μια διαμάχη που δεν μπορεί να επιλυθεί μέσω του διαλόγου και δεν μπορεί να πάψει να υπάρχει. Είναι μια ανταγωνιστική διαμάχη, δηλαδή μια διαμάχη για την οποία δεν μπορεί να υπάρξει ορθολογική λύση. Υπάρχουν ασφαλώς πηγές διαμάχης στις οποίες μπορούμε να βρούμε ορθολογική λύση ή λύση με την οποία να συμφωνούν όλοι. Από την άλλη πλευρά, οι ανταγωνιστικές διαμάχες συνδέονται με μια συγκεκριμένη αντίληψη πλουραλισμού, με την έννοια που του έδωσε ο Μαξ Βέμπερ ή ο Νίτσε, έναν πλουραλισμό αξιών που δεν μπορούν να συμφιλιωθούν μεταξύ τους. Αυτό διαφέρει πολύ από τη φιλελεύθερη αντίληψη του πλουραλισμού, καθώς για τους φιλελεύθερους ο πλουραλισμός συνεπάγεται ότι υπάρχουν πολλές διαφορετικές απόψεις στον κόσμο, αλλά αν μπορούσαμε να δούμε τα πράγματα από την πλευρά άλλων, θα βλέπαμε ότι όλες αυτές οι αξίες μαζί σχηματίζουν ένα αρκετά αρμονικό σύνολο. Είναι η μορφή πλουραλισμού που συναντάμε στη φιλελεύθερη σκέψη. Έπειτα υπάρχει ένας άλλος πλουραλισμός, που είναι ο πλουραλισμός με ανταγωνισμό- η αναγνώριση δηλαδή ότι ο πλουραλισμός συνεπάγεται διαμάχες που δεν έχουν ορθολογική λύση. Αυτό είναι που ονομάζω διάσταση του Πολιτικού.


Από την ώρα που θα το αναγνωρίσουμε, είναι επίσης σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι η ανταγωνιστική διαμάχη μπορεί να λάβει διαφορετικές μορφές. Μπορεί να λάβει καθαρά ανταγωνιστική μορφή σε ό, τι αφορά τη διάκριση μεταξύ φίλου και εχθρού μέσω της οποίας τα μέρη στη διαμάχη μοιράζονται κάποιο κοινό έδαφος και ο αντίπαλος αντιμετωπίζεται ως εχθρός που πρέπει να καταστραφεί. Αυτό το είδος διαμάχης δεν συμβιβάζεται με μια βιώσιμη δημοκρατία γιατί μπορεί να οδηγήσει σε εμφύλιο πόλεμο. Υπάρχει όμως ένας άλλος τρόπος όπου αυτή η ανταγωνιστική διαμάχη μπορεί να εκφραστεί κι αυτό είναι που ονομάζω αγωνιστική μορφή. Σ’ αυτή την περίπτωση έχουμε μέρη που αντί να αντιμετωπίζουν τους αντιπάλους τους ως εχθρούς, τους συμπεριφέρονται όπως σε αντιπάλους, πράγμα που σημαίνει ότι υπάρχει αναγνώριση της νομιμότητας των αιτημάτων του Άλλου. Γνωρίζουμε ότι διαφωνούμε και ότι δεν μπορούμε να συμφιλιώσουμε τις απόψεις μας αλλά συμφωνούμε ότι οι αντίπαλοί μας δικαιούνται να έχουν διαφορετική θέση. Αυτή η μορφή έκφρασης νομίζω ότι είναι συμβατή με τη δημοκρατική κοινωνία.


Η διάσταση της διαμάχης δεν μπορεί να εξαλειφθεί- αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε είναι πώς να τη διαχειριζόμαστε. Η παραδοσιακή άποψη θα ήταν να βρούμε τρόπους να δημιουργήσουμε συναίνεση. Αυτή είναι η άποψη που κριτικάρω: η ιδέα ότι δημοκρατία είναι η προσπάθεια επίτευξης συναίνεσης. Εγώ λέω ότι το κυριότερο καθήκον της δημοκρατίας δεν είναι η επίτευξη συναίνεσης αλλά η διαχείριση της διαφωνίας έτσι ώστε να μην οδηγήσει σε εμφύλιο πόλεμο ή να μην κατασταλεί με αυταρχικό τρόπο, η εξεύρεση μορφών που κάνουν τη συνύπαρξη δυνατή και μπορούν να συντελέσουν σε κάποια μορφή ελευθερίας και αναγνώρισης των διαφορών- για μένα, αυτό σημαίνει ανοχή.


Ε: Το πρότυπο του αγωνιστικού πλουραλισμού που προτείνετε συνεπάγεται τη δημιουργία θεσμών που μπορούν να εξημερώσουν τις διαμάχες. Πώς μπορεί ο αγωνιστικός πλουραλισμός να θεσμοποιηθεί; Ή μήπως είναι στην εγγενή λογική του να αποφεύγει τις επίσημες δομές;


Chantal Mouffe: Με εξημέρωση της διαμάχης δεν εννοώ να καταργηθεί η διαμάχη αλλά να μπορούμε να της δίνουμε συμβολική μορφή και, γι’ αυτό, οι θεσμοί είναι πρωταρχικής σημασίας. Ασφαλώς δεν πιστεύω ότι η εγγενής λογική του αγωνιστικού πλουραλισμού είναι να αποφεύγει την επίσημη δομή. Στην πραγματικότητα, θεωρώ ότι η διάκριση Αριστερά-Δεξιά είναι μια από τις πιο καίριες προϋποθέσεις για την ύπαρξη της αγωνιστικής πολιτικής. Είναι ένας τρόπος αναγνώρισης ότι η κοινωνία είναι διαιρεμένη. Κι αυτό είναι που έχει εξαφανιστεί με την ασάφεια μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς και την ιδέα του Τρίτου Δρόμου για το κέντρο, καθώς η τελευταία δεν επιτρέπει τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών λύσεων. Όταν η διαμάχη δεν μπορεί να πλαισιωθεί σε ένα πολιτικό λεξιλόγιο, όταν για παράδειγμα η κυρίαρχη ιδεολογία ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει πια Αριστερά και Δεξιά, τότε φυσικά η διαμάχη δεν εξαφανίζεται αλλά εκφράζεται με διαφορετική μορφή.


Σήμερα βιώνουμε ένα είδος ηθικοποίησης της πολιτικής: η πολιτική σήμερα γίνεται με ηθική ορολογία, όχι μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς αλλά διατυπώνεται ως Σωστό και Λάθος, πράγμα που μπορεί να είναι πολύ επικίνδυνο. Ένα από τα πιο σαφή παραδείγματα είναι εκείνο του Τζορτζ Μπους, που χρησιμοποίησε τον όρο ʺ άξονας του κακούʺ και τα λοιπά. Αντί να χρησιμοποιούμε πολιτικό λεξιλόγιο, χρησιμοποιούμε ηθικό λεξιλόγιο. Αυτό βέβαια δεν προάγει καθόλου την αγωνιστική πολιτική επειδή από την ώρα που κάποιος θεωρεί τον αντίπαλό του κακό, δεν μπορεί να εμπλακεί μαζί του σε καμιά αγωνιστική μορφή, κανείς δεν πρόκειται να δεχτεί τη νομιμότητα του κακού, θα θελήσουν να τους εξοντώσουν. Κι αυτό δεν είναι συμβατό με μια δημοκρατική πολιτεία. Εάν η διαμάχη δεν μπορεί να εκφραστεί με πολιτικό λεξιλόγιο, θα εκφραστεί με άλλες μορφές που δεν είναι διαχειρίσιμες από τους δημοκρατικούς θεσμούς. Είναι σημαντικό λοιπόν να διατηρήσουμε αυτούς τους θεσμούς μέσω των οποίων μπορεί να εκφραστεί η διαίρεση, οι άνθρωποι να συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων και να έχουν τη δυνατότητα παραγματικών επιλογών. Σήμερα η συμμετοχή έχει γίνει της μόδας αλλά συχνά δεν συνεπάγεται καμιά δυνατότητα απόφασης. Οι εκλογές είναι σημαντικές αλλά υπάρχουν άλλες μορφές εκπροσώπησης, που μπορούν να επιτρέψουν μια αγωνιστική συμμετοχή, όπου κανείς να μπορεί να αποφασίσει μεταξύ πραγματικά αντικρουόμενων εναλλακτικών λύσεων. Χωρίς αυτό, δεν μπορούμε να έχουμε αγωνιστική πολιτική.


Για να επανέλθουμε στην περίπτωση των banlieues στη Γαλλία ή στην εξέγερση στην Ελλάδα, αυτό συνέβη ακριβώς επειδή αυτοί οι νέοι δεν είχαν κανάλι ή θεσμό ή μορφή με την οποία να κάνουν τη φωνή τους να ακουστεί. Είναι εντελώς αποκλεισμένοι από την πολιτική. Είναι λοιπόν εντελώ κατανοητό όταν θέλουν να εκφραστούν να το κάνουν με τρόπους που είναι ανταγωνιστικοί. Πιστεύω ότι θα παρατηρούμε όλο και περισσότερα τέτοια φαινόμενα λόγω του αυξανόμενου πληθυσμού των νέων που δεν αισθάνονται ότι υπάρχει χώρος γι’αυτούς για να εκφράσουν τους προβληματισμούς τους.


Σε σχέση με τον εξτρεμισμό, πρέπει να τονίσουμε ότι δεν μπορούν όλες οι διαμάχες να μετατραπούν σε αγωνιστικές διαμάχες. Μια αγωνιστική μορφή πολιτικής δεν εξαλείφει τη δυνατότητα ανταγωνισμού. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν δυο περιπτώσεις: υπάρχουν μερικά αιτήματα που σε μια δεδομένη στιγμή βρίσκουν έναν τρόπο έκφρασης για τον οποίο δεν υπάρχει θεση στην αγωνιστική πολιτική, αλλά πρέπει να αναζητήσουμε τρόπους να τα ενσωματώσουμε. Ωστόσο, δεν μπορούν όλα τα αιτήματα να αποτελέσουν μέρος μιας αγωνιστικής δημόσιας σφαίρας, επειδή ορισμένα από αυτά θα έθεταν σε αμφισβήτηση την ίδια την ύπαρξη της αγωνιστικής πολιτικής. Εκεί πρέπει να τοποθετηθούν όλες οι μορφές εξτρεμισμού.


Για να πάρουμε μια ακραία περίπτωση, θυμάμαι, για παράδειγμα, τη φατφά κατά του Σάλμαν Ρούσντι: υπήρχαν τότε εξτρεμιστές μουσουλμάνοι στη Βρετανία, με δυνατή φωνή, που ισχυρίζονταν ότι έπρεπε να τους δοθεί το δικαίωμα να σκοτώσουν τον Ρούσντι ʺνόμιμαʺ, επειδή υπήρχε φατφά που έλεγε ότι ο Ρούσντι ήταν ένας άπιστος. Ισχυρίζονταν λοιπόν ότι η θρησκεία τους τούς πρόσταζε να σκοτώσουν τον Ρούσντι. ʺΕάν θέλετε να αναγνωρίσετε τον πλουραλισμό των απόψεων, τότε πρέπει να μας δώσετε το δικαίωμα να σκοτώσουμε τον Ρούσντιʺ, υποστήριζαν, ʺεπειδή αυτό μας υπαγορεύει η θρησκεία μαςʺ. Φυσικά οι Βρετανοί αρνήθηκαν αλλά οι εξτρεμιστές απάντησαν ʺαν δεν μας αναγνωρίζετε αυτό το δικαίωμα, τότε δεν είστε πλουραλιστές, είστε ολοκληρωτικοίʺ. Θυμάμαι ότι ορισμένοι φιλελεύθεροι προβληματίστηκαν, σκέφτηκαν ότι το επιχείρημα αυτό μπορεί να είχε βάση. Για μένα, δεν υπάρχει απολύτως κανένας χώρος σε μια αγωνιστική πολιτική για να γίνουν αποδεκτά ως νόμιμα τέτοια αιτήματα. Ορισμένα αιτήματα δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά, γιατί αν γίνουν θα υπονομεύσουμε τη βάση του πλουραλιστικού συστήμαος. Γι’ αυτό μιλάω για συγκρουσιακή συναίνεση.


Σε μια αγωνιστική μορφή πολιτικής χρειαζόμαστε μια μορφή συναίνεσης, που αποτελείται από βασικές εθνο-πολιτικές αρχές, γύρω από τις οποίες θα οργανώσουμε τη συνύπαρξή μας- δημοκρατία, ελευθερία, ισότητα για όλους. Είναι όμως, ασφαλώς, μια συγκρουσιακή συναίνεση γιατί θα υπάρχουν πάντα αντικρουόμενες ερμηνείες αυτών των αρχών και δεν υπάρχει ορθολογικός τρόπος για να φτάσουμε σε συναίνεση για την πραγματική ερμηνεία. Παρόλα αυτά, μπορεί να υπάρξει ένας συμβολικός χώρος στον οποίον να λαμβάνει χώρα η μάχη μεταξύ ερμηνειών.


Ε: Έχετε ασκήσει κριτική στα κυρίαρχα παραδείγματα της πολιτικής σκηνής ότι υποτιμούν τη σημασία των πολιτικών παθών, τα οποία θεωρείτε ότι αποτελούν μέρος της οικοδόμησης των πολιτικών ταυτοτήτων. Ο αγωνιστικός πλουραλισμός προτείνεται επομένως ως εναλλακτική λύση που δεν αποβάλλει τα πολιτικά πάθη, αλλά εστιάζεται, αντίθετα, στην εξημέρωσή τους. Θεωρείτε ότι είναι εφικτή ή επιθυμητή η εξημέρωση των πολιτικών παθών; Ποιες είναι οι ενδεχόμενες συνέπειες της διατήρησης των βίαιων εκφράσεων σε σχέση με το σχέδιο του αγωνιστικού πλουραλισμού;


Chantal Mouffe: Τα δυο σημεία είναι ασφαλώς αλληλοσυνδεόμενα, αλλά η έμφαση είναι διαφορετική. Υπάρχουν δυο σημεία στα οποία ασκώ κριτική στους φιλελεύθερους δημοκράτες θεωρητικούς: ένα από τα μειονεκτήματα αυτής της θεωρίας είναι, βέβαια, η πίστη ότι ο στόχος μιας δημοκρατικής πολιτείας είναι η δημιουργία συναίνεσης. Γι’ αυτούς, το θέμα είναι η επίτευξη συναίνεσης. Επιπλέον, δεν αναγνωρίζουν ότι μια από τις κινητήριες δυνάμεις στην πολιτική είναι αυτό που αποκαλώ πολιτικά πάθη. Λέγοντας πάθος δεν εννοώ αυτό που θα θεωρούσατε ατομικό πάθος αλλά ό, τι έχει να κάνει με τη συγκινησιακή διάσταση που κινητοποιείται για τη δημιουργία συλλογικής ταυτότητας. Με αυτό θέλω να τονίσω ότι όταν οι άνθρωποι δρουν πολιτικά, κινούνται από τα συμφέροντά τους και τις ορθολογικές απόψεις τους, που δεν συνδέονται αναγκαστικά με τα συμφέροντά τους και θα μπορούσαν να έχουν έναν ηθικό χαρακτήρα, αλλά υπάρχει επίσης μια συγκινησιακή διάσταση. Αυτό που κριτικάρω στο κυρίαρχο πρότυπο της πολιτικής θεωρίας είναι ο ορθολογισμός. Η πίστη ότι οι άνθρωποι κινούνται κυρίως από τον ορθολογισμό, είτε από κάποιον ορθολογισμό συμφερόντων είτε από τον επικοινωνιακό ορθολογισμό (σύμφωνα με τον Habermas) και αποβάλλουν οτιδήποτε έχει να κάνει με τον συγκινησιακό παράγοντα: επιθυμία, μορφές ταύτισης, ό,τιδήποτε συγκινησιακό. Νομίζουν ότι πρέπει να απομακρυνθούν από την πολιτική επειδή πιστεύουν ότι είναι κάτι που μπορεί να παρέμβει στο στόχο της συναίνεσης.


Ε: Εισάγετε σε αυτή τη διαδικασία την ιδέα του επηρεασμού, της εκπαίδευσης των παθών με την έννοια που ανέπτυξε ο Rorty;


Chantal Mouffe: Ο Rorty συνήθιζε να μιλάει για συγκίνηση. Νομίζω ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ πάθους και συγκίνησης επειδή υπάρχει κάτι πιο δραματικό και πιο επικίνδυνο στη λέξη πάθος. Η συγκίνηση είναι λίγο άτολμη για μένα, υπερβολικά πολιτισμένη. Η ιδέα του πάθους είναι ακριβώς αυτό που διακυβεύεται στο θέμα της ταύτισης. Είναι αδύνατον να καταλάβεις τη φύση και τη δύναμη του εθνικισμού αν δεν λάβεις υπόψη το ρόλο του συγκινησιακού παράγοντα. Η διάσταση αυτή μπορεί να διοχετευθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, αυτό που εννοώ με την εξημέρωση των παθών είναι ότι θα έπρεπε να αναγνωρίσουμε αυτή τη διάσταση και να μην προσπαθούμε να την καταργήσουμε απ’ την πολιτική, αλλά να προσπαθούμε να επιδράσουμε σ’ αυτήν, να την κινητοποιήσουμε, γιατί σε τελική ανάλυση υπάρχουν και θετικά πάθη, όπως για παράδειγμα το πάθος για δικαιοσύνη.


Νομίζω ότι ένας από τους λόγους που έχουμε αυτή τη δυσαρέσκεια με τους δημοκρατικούς θεσμούς είναι επειδή το υπάρχον είδος πολιτικής προσπαθεί να εξαλείψει οτιδήποτε έχει να κάνει με την κινητοποίηση των παθών- εκτός από τα δεξιά λαϊκίστικα κινήματα. Κι αυτό είναι κάτι που με ενδιαφέρει και είναι μια από τις κύριες θέσεις μου στο ʺΓια το Πολιτικόʺ: η άνοδος των δεξιών λαϊκίστικων κινημάτων οφείλεται στο γεγονός ότι τα πιο παραδοσιακά δημοκρατικά κόμματα της κεντροδεξιάς και της κεντροαριστεράς έχουν γίνει ορθολογικά και έχουν κατά συνέπεια αγνοήσει αυτή τη διάσταση. Είναι λοιπόν πολύ σημαντικό να αναπτυχθεί αυτό που θα αποκαλούσα μια μορφή αριστερής λαϊκίστικης κινητοποίησης.


Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στη δημοκρατία υπάρχει αναγκαστικά μια λαϊκίστικη διάσταση που συνδέεται με το γεγονός ότι αυτό που διακυβεύεται είναι η ύπαρξη ενός ʺλαούʺ. Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι είδος λαού και πώς οικοδομείται; Ο Σπινόζα είχε μεγάλη επίγνωση του ρόλου των παθών. Είπε ότι υπάρχουν δυο σημαντικά πάθη: ο φόβος και η ελπίδα. Και νομίζω ότι είναι σημαντικό να το γνωρίζουμε αυτό σήμερα: επειδή το κύριο πάθος που χρησιμοποιείται από τη δεξιά είναι ο φόβος, για παράδειγμα ο φόβος των μεταναστών. Εάν επιχειρήσεις να κινητοποιήσεις το πάθος του φόβου, τότε θα αρχίσεις βέβαια να βλέπεις τμήματα του πληθυσμού ως εχθρούς. Αυτό είναι καίριο στην αντίληψη της δεξιάς πολιτικής. Υπάρχουν καταστάσεις που ανάλογα με τον τρόπο που θα συζητηθούν και θα αποδομηθούν μπορούν επίσης να αναδομηθούν κινητοποιώντας το πάθος της ελπίδας. Μια κρίση μπορεί να γίνει αντιληπτή ως μια ευκαιρία για αλλαγή, μια ελπίδα για κάτι καλύτερο και μπορεί ακόμη να γίνει αντιλητπή ως κάτι απειλητικό. Γι’ αυτό πιστεύω ότι ο τρόπος με τον οποίον παρεμβαίνουμε για να κινητοποιήσουμε τον συγκινησιακό παράγοντα και το πάθος είναι σημαντικός. Αυτό εννοώ με την εξημέρωση. Στην πραγματικότητα δεν μου αρέσει πολύ αυτός ο όρος, στα γαλλικά υπάρχει μια πολύ καλύτερη λέξη: apprivoiser, amadouer. Είναι μια πολύ πιο ευγενική λέξη. Η λέξη εξημέρωση συνεπάγεται υπακοή.


Ε: Υπό το φως της οικονομικής κρίσης που βρίσκεται σε εξέλιξη, πώς βλέπετε το ρόλο της Αριστεράς;


Chantal Mouffe: Είναι πολύ κρίμα που η κρίση αυτή, η οποία θα μπορούσε να δώσει μια ευκαιρία για ένα κύμα αριστερής πολιτικής, χάθηκε. Η αριστερά δεν είχε εναλλακτικό λόγο, απορροφήθηκε εντελώς από τον τρίτο δρόμο, αποδέχτηκαν τελικά ότι δεν υπήρχαν εναλλακτικές και, ακόμη περισσότερο, σε πολλές χώρες συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό σε αυτή την κατάσταση. Σκεφτείτε τους Εργατικούς στη Βρετανία ή τη Γαλλία όπου η αριστερά ηγήθηκε των ιδιωτικοποιήσεων κ.λ.π. Δεν μπορούσαν να τους δουν ως μέρος της λύσης επειδή ήταν μέρος του προβλήματος, καθώς είχαν εμπλακεί οι ίδιοι σε αυτές τις πολιτικές.


Παρόλα αυτά, νομίζω ότι αυτή η κρίση θα αφήσει κάτι θετικό, παρότι έχουμε ξαναγυρίσει στις ασχολίες μας, ως συνήθως. Ήταν πραγματικά ενδιαφέρον που είδαμε αυτή τη μεταστροφή: από το κράτος που είχε διαμονοποιηθεί στο κράτος που έγινε σωτήρας. Και θα υπήρχε η δυνατότητα για μια πολύ πιο προοδευτική παρέμβαση του κράτους, αλλά φυσικά το κράτος παρενέβη για να βοηθήσει τις τράπεζες και ύστερα επέστρεψε στην προηγούμενη κατάσταση. Η ευκαιρία αυτή χάθηκε. Συμβολικά, ωστόσο, ο νεοφιλελευθερισμός δέχτηκε ισχυρό πλήγμα και εάν τα κόμματα της Αριστεράς είναι ικανά να κάνουν την αυτοκριτική τους, έχει δημιουργηθεί ένας χώρος ώστε η Αριστερά να εξετάσει την ύπαρξη εναλλακτικών λύσεων.


Ε: Αυτός ο χώρος έχει καταληφθεί από κοινωνικά κινήματα που είναι πιο ευέλικτα και ικανά να διατυπώσουν έναν εναλλακτικό λόγο διαφορετικό από εκείνον της επίσημης Αριστεράς;


Chantal Mouffe: Αυτό που με απασχολεί, αν σκεφτούμε την κατάσταση της Αριστεράς σήμερα, είναι ότι με μερικές εξαιρέσεις υπάρχει πραγματικά χάσμα ανάμεσα στα παραδοσιακά κόμματα της Αριστεράς και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών. Και ασφαλώς η πιο δημιουργική, ενδιαφέρουσα σκέψη υπάρχει σε αυτού του είδους τα κινήματα. Εκεί οι άνθρωποι επιχειρούν να φανταστούν έναν διαφορετικό κόσμο, εκεί υπάρχει ένα ενδιαφέρον επίπεδο σκέψης. Δυστυχώς, η πλειοψηφία αυτών των κινημάτων είναι εναντίον των κομμάτων και εναντίον των υπαρχόντων πολιτικών θεσμών και δεν θέλουν να έχουν καμιά σχέση με τις επίσημες οργανώσεις, με τα συνδικάτα και τα λοιπά. Είναι πραγματικά ένα σοβαρό πρόβλημα γιατί δεν βλέπω πώς μπορεί κανείς να αλλάξει τα πράγματα χωρίς να εγκαθιδρύσει μια συνέργεια ανάμεσα σ’ αυτούς τους διαφορετικούς παίκτες. Καταλαβαίνω πολύ καλά την αντιπάθεια αυτών των κινημάτων σε σχέση με τα πολιτικά κόμματα, γιατί τα κόμματα προσπαθούν συχνά να τα αποβάλουν, να τα εξουδετερώσουν ή να ψηφίσουν για την εισδοχή νέων μελών γι’ αυτό και είναι δύσκολο γι΄αυτά να εγκαθιδρύσουν μια ισότιμη βάση. Είναι δύσκολο αλλά νομίζω ότι είναι αναγκαίο και δεν μπορώ να δώ καμιά μορφή πραγματικά προοδευτικής μεταμόρφωσης χωρίς αυτό.


Το σύγχρονο παράδειγμα που βρίσκω πολύ ενδιαφέρον στην Ευρώπη είναι η Die Linke (η Αριστερά) στη Γερμανία, επειδή είναι ένα κόμμα που βρίσκεται στα αριστερά της σοσιαλδημοκρατίας, θέλει να δώσει μια εναλλακτική στον νεοφιλελευθερισμό και, ακόμη περισσότερο, ένα κόμμα που δουλεύει πολύ με τα κοινωνικά κινήματα. Είναι επίσης ένα κόμμα που θέλει να έρθει στην εξουσία. Μια πολύ διαφορετική περίπτωση είναι αυτή του Nouveau Parti Anti-Capitaliste (Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα) στη Γαλλία, επειδή δεν θέλουν να έχουν καμιά σχέση με την κυβέρνηση, κανένα είδος συμμαχίας, ούτε καν με κόμματα που βρίσκονται στα αριστερά των σοσιαλιστών. Είναι βασικά ένα κόμμα διαμαρτυρίας, όχι ένα κόμμα που προσδοκά να έρθει στην εξουσία. Δεν βλέπω να υπάρχουν πολλές ελπίδες εκεί. Αντίθετα, η die Linke έχει μια γερή βάση στις συνδικαλιστικές  ενώσεις και την πρώην Ανατολική Γερμανία, είναι το πιο υποσχόμενο παράδειγμα για το πώς κανείς μπορεί να επανεφεύρει τις αριστερές πολιτικές στην Ευρώπη. Η λύση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο κόμμα ή στο κίνημα, είναι η δυναμική της συνέργειας και της σχέσης ανάμεσά τους και αυτό συνεπάγεται νέες μορφές οργάνωσης και για τα δυο.


Ε: Όπως διαπιστώνουμε στις τελευταίες δεκαετίες, στον κόσμο, οι διαμάχες διεξάγονται όλο και περισσότερο στις πόλεις. Μολονότι αυτό θέτει νέες προκλήσεις στην επίλυση των συγκρούσεων και των τραυμάτων που αφήνουν πίσω τους, θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε ότι οι πόλεις και η εγγύτητα που συνεπάγονται φέρνουν στο προσκήνιο τον καθημερινό ρόλο του ανταγωνισμού και τη διαμόρφωση ενός αγωνιστικού δημόσιου χώρου. Νομίζετε ότι η πόλη ως τόπος όπου οι διαφορές συνυπάρχουν μπορεί να εξημερώσει βίαιες διαμάχες μέσα από μια καθημερινή αγωνιστικότητα.;


Chantal Mouffe: Δεν βλέπω κάποιο προνόμιο για τις πόλεις απ’ αυτή την άποψη. Αυτό που αμφισβητώ εδώ είναι η ιδέα ότι αυτή η εγγύτητα μπορεί να προάγει αγωνιστικές διαμάχες. Τα παραδείγματα των banlieues κ.λ.π. αφορούν ανταγωνιστικές και όχι αγωνιστικές διαμάχες. Δεν πιστεύω ότι η ίδια η πόλη προάγει μια αγωνιστική μορφή διαμάχης. Στην πραγματικότητα, αποτελεί την αφετηρία για πολλές ανταγωνιστικές διαμάχες. Νομίζω ότι η πρόκληση είναι η δημιουργία ενός αγωνιστικού δημόσιου χώρου στις πόλεις έτσι ώστε οι διαμάχες, όταν προκύπτουν, να μην λαμβάνουν τη μορφή ανταγωνισμού.


Αυτό που είναι ενδιαφέρον για το αστικό είδος διαμάχης, αυτή τη στιγμή, είναι να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε την ιδιαιτερότητα που έχουν αυτές οι διαμάχες. Αυτό συνδέεται με το θέμα της μεταμόρφωσης του καπιταλισμού και με αυτό που ο David Harvey αποκάλεσε “συσσώρευση μέσω στέρησης”. Ο Harvey επινόησε αυτή την έννοια για να δείξει τη διαφορά ανάμεσα στο πρωτόγονο είδος συσσώρευσης και τις νέες μορφές συσσώρευσης που χαρακτηρίζουν τη νεοφιλελεύθερη μορφή καπιταλισμού –κυρίως μέσα από διάφορες μορφές ιδιωτικοποίησης, καθιέρωσης μονοπωλίων και τα λοιπά. Ασφαλώς, όπως τονίζει ο ίδιος ο Harvey, η κατηγορία της εργατικής τάξης πρέπει να διευρυνθεί για να περιλάβει μεγαλύτερα τμήματα πληθυσμού. Οι περισσότεροι από μας αποτελούμε εν δυνάμει μέρος αυτής της τάξης. Ορισμένοι ασκούν κριτική, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για μια παραδοσιακά μαρξιστική θέση, ότι πρέπει να ξανασκεφτούμε την έννοια της τάξης, να τη διατυπώσουμε με άλλο τρόπο. Πιστεύω όμως ότι είναι σημαντικό είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη αυτού που ονομάζουμε στην Ηγεμονία και Σοσιαλιστική Στρατηγική “αλυσίδα ισοδυναμιών”. Υπάρχουν πολλές μάχες που θα μπορούσαν να ενοποιηθούν για να αγωνιστούμε εναντίον του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Πολλές από αυτές τις μάχες λαμβάνουν χώρα στις πόλεις.


Αυτό είναι που κάνει την πρωτοβουλία για το Δικαίωμα στην Πόλη στις Ηνωμένες Πολιτείες ενδιαφέρουσα. Είναι ένας τρόπος για να μπορέσουμε να διατυπώσουμε μια κοινή μάχη. Σ’ αυτή την περίπτωση η αλυσίδα ισοδυναμιών παίζει καίριο ρόλο για να αναγνωρίσουμε ότι πολλοί άνθρωποι επηρεάζονται με διάφορους τρόπους. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μια ήδη υπαρκτή συναίνεση ανάμεσά τους, καθώς υπάρχει συχνά διαμάχη ανάμεσά τους. Η ενότητα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Αυτός είναι ο λόγος που διαφωνώ με την έννοια της “πολλαπλότητας” στους Hardt και Negri, γιατί συνεπάγεται ότι η πολλαπλότητα απολαμβάνει ήδη αυτό το είδος ενότητας. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι είναι πιθανό, μέσω της πολιτικής διατύπωσης, όλες αυτές οι διαμάχες να δημιουργήσουν αλυσίδες ισοδυναμιών, αλλά αυτό είναι κυρίως πολιτικό έργο. Και νομίζω ότι το κίνημα Δικαίωμα στην Πόλη αποτελεί έναν ενδιαφέροντα χώρο όπου όλοι οι διαφορετικοί άνθρωποι που επηρεάζονται να μπορούν να έρθουν σε επαφή και να συζητήσουν, να δουν τι κοινό έχουν και να δημιουργήσουν μια αγωνιστική δημόσια σφαίρα.


Με την ευκαιρία, επιμένω πάντα ότι αυτό ισχύει στον πληθυντικό, δεν αφορά μόνο μια αγωνιστική δημόσια σφαίρα. Είναι ένας καίριος χώρος για πολιτική παρέμβαση προκειμένου να καλλιεργηθεί μια αγωνιστική πολιτική. Οι διαμάχες αυτές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια έκρηξη ανταγωνισμών.


Υπάρχει μια αυξανόμενη αναγνώριση της χωροταξικής φύσης της πολιτικής. Ήταν πάντα σημαντικό αλλά είναι κάτι που η μαρξιστική θεωρία αργεί πολύ να αναγνωρίσει. Οι κριτικοί γεωγράφοι προώθησαν πολύ αυτή την άποψη. Γίνεται πάλι μια ενδιαφέρουσα συζήτηση σε αυτό το επίπεδο και νομίζω ότι η λανθασμένη κατανόηση της έννοιας του χώρου μπορεί να οδηγήσει σε μια λανθασμένη μορφή πολιτικής. Δυστυχώς ορισμένοι κριτικοί γεωγράφοι είναι επηρεασμένοι από τους Deleuze και Guattari. Νομίζω ότι υπάρχει πραγματικά πρόβλημα με τον τρόπο που τους αντιμετωπίζουν ορισμένοι γεωγράφοι ή οι Hardt και Negri. Η θέση τους είναι ότι η παγκοσμιοποίηση και η απεδαφοποίηση είναι αναγκαστικά θετική και οδηγεί στη δημιουργία ενός ομαλού χώρου,  ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε το κράτος, το έθνος και την οικογένεια. Αντίθετα με αυτή την ιδέα της δημιουργίας ενός ομαλού χώρου, υποστηρίζω την αντίληψη της Doreen Massey, που λέει ότι ο χώρος είναι πάντα γραμμωμένος, δεν μπορεί ποτέ να είναι ομαλός επειδή είναι οργανωμένος γύρω από γεωμετρίες εξουσίας- με το δικό μου λεξιλόγιο θα έλεγα ότι ο χώρος είναι πάντα ηγεμονικά δομημένος. Το θέμα λοιπόν δεν είναι να πάμε σε έναν ομαλό χώρο, αλλά να μεταμορφώσουμε τις “γεωμετρίες εξουσίας” (Massey). Θα είμαστε πάντα μέσα στις γεωμετρίες εξουσίας αλλά κάποιες από αυτές θα είναι πιο δημοκρατικές, πιο προοδευτικές από άλλες. Γι’ αυτό κριτικάρω την ιδέα της εξόδου και της εγκατάλειψης που υποστηρίζουν οι Hardt και Negri. Αντιπαραθέτω σ’ αυτό τον πόλεμο της θέσης του Gramsci. Πρέπει να έχουμε μια στρατηγική δέσμευσης με αυτές τις γεωμετρίες εξουσίας και μέσω του πολέμου της θέσης σε πολλαπλά επίπεδα, να προσπαθήσουμε να τις μεταμορφώσουμε. Μπορείτε να δείτε γιατί μια διαφορετική έννοια του χώρου μπορεί να καταλήξει σε ένα διαφορετικό είδος πολιτικής.

Αν η γενίκευση της ιδιότητας του πολίτη στην δημοκρατία αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της εθνικότητας στην Δύση, η βία ανάμεσα στους πολίτες αντιμετωπίζεται ως επεισοδιακή προϋπόθεση για την ανάπτυξή της και όχι ως χαρακτηριστικό της. Μάλιστα, η δημοκρατική θεωρία στη Δύση εξελίσσεται σαν το πρόβλημα της εσωτερικής βίας να έχει ήδη λυθεί. Εικάζει ότι η ειρήνευση της κοινωνικής βίας γίνεται μέσα από την ανάπτυξη μιας εκπολιτιστικής διαδικασίας, κατά τον Norbert Elias, μέσα από τα σύγχρονα γνωστικά αντικείμενα, κατά τον Foucault ή ακόμη, κατά τον Max Weber, με το σύγχρονο έθνος-κράτος που συνδυάζει την κυριαρχία του νόμου με τη μονοπώληση των μέσων εξαναγκασμού και χρησιμοποιεί και τα δυο για να ελέγξει τη βία. Η δημοκρατική θεωρία συμπεραίνει λοιπόν ότι το πρόβλημα της εσωτερικής βίας εναντίον των πολιτών έχει λυθεί -ή μάλλον διαλυθεί- με τη μετάθεσή του στη δυτική ανάπτυξη του πολιτισμού και το έθνος-κράτος.


Ωστόσο, η ανθρωπολογική έρευνα για τον εκδημοκρατισμό του κόσμου μετά τη δεκαετία του 1970 και ειδικά πέρα από το Βόρειο Ατλαντικό, αποκάλυψε μια μεθοδική σύμπτωση την οποία η πολιτική επιστήμη παρέβλεψε: Καθώς η δημοκρατία ρίζωσε στις πλέον διαφορετικές κοινωνίες και πολιτισμούς, νέα είδη βίας, αδικίας, διαφθοράς και ατιμωρησίας αυξήθηκαν δραματικά. Η σύμπτωση αποτελεί το παράδοξο του παγκόσμιου εκδημοκρατισμού. Εμφανές αλλά και φαινομενικά δύσκολο να γίνει αντιληπτό από άλλα γνωστικά αντικείμενα, η ανθρωπολογία- με τις μπερδεμένες μεθοδολογίες της ερευνά τη διαφορά ανάμεσα σε αυτό που οι άνθρωποι λένε και σε αυτό που κάνουν, την εθνογραφική αποστασιοποίηση από βιωμένες πρακτικές, τη χρήση της ιστορίας ως επιχειρήματος για το παρόν- έδειξε την εγγενή σχέση ανάμεσα στη δημοκρατική αλλαγή και τη βία: ότι σε μεγάλο μέρος του κόσμου όπου υπάρχει εκτεταμένη νομιμοποίηση της δημοκρατίας και της ιδιότητας του πολίτη, η δημοκρατία αποσταθεροποιείται σε βάθος και γεννά το δικό της είδος βίας.


Η ανθρωπολογική μελέτη των νέων δημοκρατιών αποκάλυψε την έκταση στην οποία η υποτιθέμενη επίλυση της βίας που πρέσβευαν άλλες κοινωνικές επιστήμες είναι μάλλον η έκφραση- ακόμα και το πρόσχημα- συγκεκριμένων ιστοριών ορισμένων εθνών-κρατών (όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία) παρά ένα γενικό ή οικουμενικό χαρακτηριστικό του ίδιου του εκδημοκρατισμού. Αυτό το μπέρδεμα ξεχωρίζει επειδή ο εκδημοκρατισμός έχει να κάνει με τα ιδιώματα βίαιων κοινωνικών σχέσεων που αποτελούν συστατικά στοιχεία πολλών κοινωνιών με διαφορετικούς πολιτισμούς και ιστορίες. Επομένως, πολλές από αυτές τις κοινωνίες έχουν δημοκρατίες με εντυπωσιακή δυσλειτουργία: προβάλλουν ελεύθερες και δίκαιες εκλογές και νομοθεσία βασισμένη σε δημοκρατικές αρχές και αξίες και την ίδια ώρα οι πολίτες τους υφίστανται συστηματική βία από δημόσιες και ιδιωτικές δυνάμεις, οργανωμένη και ανοργάνωτη πίεση που λειτουργεί με τη σιγουριά της ατιμωρησίας. Τα σώματα των πολιτών τους, δημοκρατικά από πολιτική άποψη, σύμφωνα με οποιαδήποτε λογική θεωρία για τη δημοκρατία, δεν προστατεύονται από το σύστημα δικαιοσύνης του κράτους. Ακόμη περισσότερο, είναι ευάλωτα στη βία, παγιδευμένα στην αναπαραγωγή της βίας που η ιδιωτικοποιημένη δικαιοσύνη προωθεί και ταπεινωμένα από την ατιμωρησία. Πολιτισμοί φόβου, αδιαφορίας, παρανομίας και κατάχρησης εξουσίας πολλαπλασιάζονται χαρακτηριστικά μέσα στο δημόσιο σώμα των πολιτικών δημοκρατιών, συνυπάρχοντας με δημοκρατικές αξίες για τη δημόσια ζωή. Κατά παράδοξο τρόπο, η κυριαρχία του νόμου γίνεται βίαιη και αναποτελεσματική στην καταπολέμηση της βίας. Σε αυτό το κοινό είδος πολιτικού εκδημοκρατισμού, ο αστικός δημόσιος χώρος πολιτικοποιείται και γίνεται εκ νέου επικίνδυνος , άλλοτε εγκαταλειμμένος και άλλοτε οχυρωμένος.


Ένα σημαντικό εύρημα της ανθρωπολογικής μελέτης για τις αναδυόμενες δημοκρατίες είναι ότι αυτά που αποκαλώ νέα εξεγερσιακά κινήματα δημοκρατικών πολιτών, διαιωνίζουν θεμελιώδη χαρακτηριστικά της παγιωμένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη, ενάντια στην οποία τοποθετούνται. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι οι πολίτες-μέλη αυτών των κινημάτων με τους οποίους δουλεύω στο Σάο Πάολο αποδέχονται την αξία των δικαιωμάτων ειδικής μεταχείρισης, της ατομικής ιδιοκτησίας και της στρατηγικής νομιμοποίησης του παράνομου. Ωστόσο, βρίσκω πως, αντί να τρέφουν νέες εκδοχές αυτών των ιδιοτήτων, τα εξεγερσιακά κινήματα αποδιοργανώνουν: παραμένουν συνδεδεμένα με τις παγιωμένες αντιλήψεις, αλλά σε ένα ανισόρροπο, διαβρωτικό μίγμα που διαταράσσει και τις δύο πλευρές.


Επομένως, δεν μπορούμε να περιμένουμε από την ιδιότητα του εξεργερμένου πολίτη να επεκτείνεται σταθερά. Έχει κι αυτή λακκούβες στις οποίες πέφτει. Ακριβώς επειδή οι παλιές φόρμουλες παραμένουν, νέες αντικοινωνικές συμπεριφορές και αδικίες προκύπτουν με τον εκδημοκρατισμό. Η μίξη του παγιωμένου και του εξεγερμένου έχει λοιπόν αντιφατικό αποτέλεσμα. Διαβρώνει εκείνες τις κατηγορίες κυριαρχίας που θεωρούνται δεδομένες και που έδιναν στην καθημερινή ζωή μια αίσθηση τάξης και ασφάλειας. Διαφορετικά, δεν θα είχε σημασία. Η δημοκρατία δεν είναι η μόνη δύναμη αυτής της αποσταθεροποίησης, αλλά αναμιγνύεται με άλλες, όπως η αστικοποίηση, η ιδιωτικοποίηση και ο νεοφιλελευθερισμός. Αναμφίβολα, όμως, προκαλεί βίαιες αντιδράσεις, ορισμένες για να αποκαταστήσει παλιά παραδείγματα τάξης και άλλες ως έκφραση ξεσπάσματος, τα στοιχεία των οποίων- τώρα πιο εμφανή ακριβώς επειδή είναι αποδιοργανωμένα- παραμένουν. Ως αποτέλεσμα, η δημοκρατία κουβαλάει τα δικά της είδη βίας που εισβάλλουν εκεί όπου αποσταθεροποιεί παλιότερες διατυπώσεις τάξης και καταστολής.


Εμβληματικά αυτής της ασταθούς μίξης παλιάς και νέας αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη είναι τα υψηλά επίπεδα καθημερινής βίας από την πλευρά τόσο των εγκληματικών στοιχείων όσο και της αστυνομίας. Αυτή η μίξη συναντά την πιο παράλογη έκφρασή της στη βραζιλιάνικη κοινωνία όπου και τα εγκληματικά καρτέλ των ναρκωτικών και οι ειδικές μονάδες της αστυνομίας χρησιμοποιούν τη γλώσσα των δημοκρατικών δικαιωμάτων και την κυριαρχία του νόμου για να δικαιολογήσουν την ωμή βία. ΄Εχουν όμως γραφτεί πάρα πολλά γι’ αυτή τη βία και θέλω, κλείνοντας, να επιστήσω την προσοχή σε άλλες δημόσιες εκφράσεις για την έννοια της παραβίασης και του ξεσπάσματος που παράγει το ασταθές μίγμα εξεγερσιακής και παγιωμένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη. Αναφέρομαι στις κατάφωρες αντικοινωνικές συμπεριφορές και τις επιθετικές αισθητικές του απλού κοινού στο Σάο Πάολο: τον διαπεραστικό ήχο των καυγάδων και του τρόμου, όχι της σάμπα. Τη χρήση ρατσιστικών όρων που πολώνουν αντί να υβριδοποιούν. Το σημάδεμα της επιφάνειας των τοίχων παντού με μπογιά σε σπρέϊ (pinchacao) .


Ας πάρουμε το θέμα των επιγραφών. Τα τελευταία χρόνια, στο Σάο Πάολο, υπάρχουν παντού. Αυτοί που το κάνουν είναι πάντοτε νεαροί από τις περιφέρειες. Υπερβαίνουν τις γειτονιές τους γράφοντας στις επιφάνειες των τοίχων σε όλη την πόλη τα ονόματά τους, με μια ταυτολογική γραφή που οι περισσότεροι κάτοικοι καταδικάζουν ως άσχημη, ακατανόητη και εγκληματική. Οι εισβολές τους δεν αφήνουν κανένα μέρος της πόλης ασημάδευτο, ειδικά τις επιφάνειες που μοιάζουν δυσπρόσιτες, έτσι ώστε οι πολίτες να μην μπορούν παρά να τα δουν. Με αυτό τον τρόπο, αμφισβητούν την οχύρωση και ιδιωτικοποίηση του Σάο Πάολο και δημιουργούν μια νέα δημόσια οπτική των επιφανειών της πόλης που επιβάλλει την παρουσία της περιφέρειας παντού. Ο στόχος τους μπορεί να είναι μια επίδειξη ʺστα μούτρα σαςʺ, αλλά οι περισσότεροι κάτοικοι του Σάο Πάολο τη θεωρούν απόδειξη της κατάντιας του αστικού χώρου και του κοινού του.


Ωστόσο, καθώς μοιάζουν να έχουν την πρόθεση να διαταράξουν την υπόθεση περί εθνικής ολοκλήρωσης που αποτελεί τη βάση της παγιωμένης διαφοροποιημένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη στη Βραζιλία, μήπως θα έπρεπε να δούμε αυτές τις συμπεριφορές ως εκφράσεις εξέγερσης των πολιτών, ως μορφές διαμαρτυρίας και πολιτικές πράξεις; Φυσικά, οι ελίτ βλέπουν αυτές τις νέες εγγύτητες των περιφερειών ως εισβολές σε χώρους στους οποίους κάποτε κυριαρχούσαν πλήρως. Αντιδρούν δημιουργώντας νέα είδη απόστασης. Κινούμενες από το φόβο, την καχυποψία και το αίσθημα προσβολής, οι ελίτ αποσύρονται από την καθημερινή προσωρινή επαφή που αποτελούσε το στυλ άσκησης της εξουσίας που εφάρμοζαν- το καθεστώς της διαφοροποιημένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη, γνωστό για την επιφανειακή του οικειότητα. Αντί γι’ αυτό, αναπτύσσουν μια σειρά από νέους κοινωνικούς και φυσικούς φραγμούς. Από τη μια πλευρά, κλείνονται σε αστικούς και εμπορικούς περίκλειστους χώρους, φρουρούμενοι από ιδιωτική ασφάλεια και με την βοήθεια συστημάτων παρακολούθησης υψηλής τεχνολογίας, που δημιουργούν νέους διαχωρισμούς στον αστικό χώρο. Από την άλλη πλευρά, αυτός ο τρόπος σκέψης καταλήγει σε ρατσιστικές απεικονίσεις των χαμηλότερων τάξεων ως εγκληματιών, που είναι αντίθετες στα ανθρώπινα δικαιώματα και παρέχουν υποστήριξη στην αστυνομική βία.


Αυτές οι επιθετικές στρατηγικές εισβολής, απόσυρσης και ιδιωτικοποίησης παράγουν ένα αποσταθεροποιημένο αστικό τοπίο. Τα επιτεύγματα της εξεγερσιακής αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη είναι ορατά σε όλη την πόλη, όπως και η απόρριψή τους προς όφελος της εσωστρέφειας και της ιδιωτικοποίησης. Την ίδια στιγμή, για παράδειγμα, που κάποιες γειτονιές στις περιφέρειες επιδεικνύουν πολλές βελτιώσεις σε υποδομές και κονωνικούς πόρους, τα κτίρια εκεί και παντού ξεχειλίζουν από συστήματα ασφάλειας. Ακόμη κι όταν οι τοπικές αρχές επενδύουν σε νέες πολιτιστικές εγκαταστάσεις ( π.χ. μουσεία, πάρκα και κέντρα παραστάσεων), οι μεσοαστικές οικογένειες εγκαταλείπουν τα πάρκα και τις πλατείες της γειτονιάς, τα οποία έτσι υποβαθμίζονται, για τους ψυχαγωγικούς χώρους των ιδιωτικών λεσχών, των εμπορικών κέντρων και των κατοικιών. Η πόλη μοιάζει ταυτόχρονα ανανεωμένη και παρακμασμένη. Επιπλέον, ενώ κατασκευάζεται ένα λειτουργικό μετρό, οι μεσαίες τάξεις εγκαταλείπουν τις δημόσιες συγκοινωνίες για ιδιωτικά μέσα, στα οποία κρύβονται πίσω από σκούρα τζάμια και αλεξίσφαιρους εξοπλισμούς. Αυτές οι αντιθέσεις μεταξύ δημόσιας επένδυσης και αυξανόμενης ιδιωτικοποίησης, ανακαίνισης και παρακμής, δημοκρατικής πρόσβασης και ελιτίστικης εσωστρέφειας, είνα πλέον διάχυτα στο Σάο Πάολο, με τον πλέον σαφή τρόπο στην κοινή αστική εμπειρία.


Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να τραβάμε την αξιοπιστία στα όρια της όταν αποκαλούμε τα γκράφιτι έκφραση της εξεγερσιακής αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη. Παρόλα αυτά, διαταράσσουν τις ιδεολογίες της οικουμενικής ολοκλήρωσης που συμβάλλουν στη διατήρηση των διατυπώσεων περί διαφοροποιημένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη της κυρίαρχης ελίτ. Οι ιδεολογίες αυτές θολώνουν- με την έννοια ότι κάνουν λιγότερο υπολογίσιμες-τις μαζικά και ωμά άνισες κατανομές. Η πολιτισμένη συμπεριφορά του εδραιωμένου καθεστώτος δίνει έμφαση στην ολοκλήρωση, τον εναρμονισμό, την αμφισημία και την ετερογένεια ως ιδιώματα των κοινωνικών σχέσεων, που εκφράζονται με μια ποικιλία εθνικιστικών ιδεολογιών, πολιτισμικών θεσμών και κοινωνικών συμβάσεων- για παράδειγμα, στη “φυλετική δημοκρατία” και το καρναβάλι. Αυτά τα ιδιώματα της ολοκλήρωσης διατυπώνονται περαιτέρω από πολιτισμικές συμβάσεις γοητείας που δίνουν στις προσωπικές σχέσεις που έχουν να κάνουν με το φύλο, τη φυλή και την τάξη μια λάμψη συνένοχης συμφιλίωσης, μια αίσθηση οικειότητας που σκιάζει αλλά διατηρεί θεμελιώδεις ανισότητες: Αναφέρομαι στις σαγηνευτικές αμφισημίες που προέκυψαν μέσα από τα (αμετάφραστα) τεχνάσματα των jetinho, malicia, malandragem, jinga, jogo de cintura και mineirice , που απέκτησαν οικουμενικό χαρακτήρα στους θεσμούς της samba, του carnaval και της caporeira και τιμήθηκαν ως συστατικό στοιχείο του βραζιλιάνικου πολιτισμού- ενός πολιτισμού που παρόλα αυτά διατηρεί φοβερές ανισότητες.


Πιστεύω ότι αυτές οι ιδεολογίες και συμβάσεις της ολοκλήρωσης έγιναν πρόσφατα λιγότερο πειστικές. Καθώς η εξεγερσιακή αντίληψη περί της ιδιότητας του πολίτη διαταράσσει το διαφοροποιημένο, οι κυρίαρχες διατυπώσεις της ολοκλήρωσης δεν ανθίστανται και οι ανισότητες τις οποίες καλύπτουν γίνονται απαράδεκτες. Το πρόβλημα της σύγχρονης βραζιλιάνικης κοινωνίας είναι ότι μολονότι οι άνισες κατανομές παραμένουν, οι θολές εικόνες τους έχουν χάσει την αποτελεσματικότητά τους. Αυτή η εξάντληση εκθέτει όλο και περισσότερο τα σκληρά γεγονότα της ανισότητας “στα μάτια των Βραζιλιάνων”. Οι αναμφισβήτητες υπερβολές της βίας, της αδικίας και της διαφθοράς στην τρέχουσα περίοδο της δημοκρατίας μπορούν λοιπόν να ιδωθούν ως εξής: οι μεγάλες ανισότητες συνεχίζονται αλλά τα πολιτικά και πολιτισμικά συμβόλαια που τις διατήρησαν έχουν φθαρεί. Η αφαίρεση του κοινωνικού ιστού μεταμορφώνει την πόλη και την κοινωνία. Παράγει ωμότητα, ξέσπασμα και υπερβολή. Μ’ αυτή την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι οι βαθιές αλλαγές που έγιναν στον εκδημοκρατισμό παράγουν, αναγκαστικά ίσως, μη πολιτισμένη συμπεριφορά ως δημόσια γλώσσα αλλαγής.


Καταλήγω λοιπόν λέγοντας ότι ούτε ο εκδημοκρατισμός στη Βραζιλία κατάφερε να ξεπεράσει αυτά τα προβλήματα, ούτε οι αντίθετες δομές βίας και αδικίας κατάφεραν να αποτρέψουν την ανάπτυξη σημαντικών μέτρων δημοκρατικής καινοτομίας. Πάνω απ’ όλα, δεν απέτρεψαν τη διαδεδομένη νομιμοποίηση της εξεγερσιακής αντίληψης περί της ιδιότητας του δημοκρατικού πολίτη. Προς το παρόν, στη Βραζιλία, όπως σε πολλές άλλες χώρες, δεν επικρατεί ούτε η δημοκρατία ούτε τα αντίθετά της. Ριζωμένα, αλλά σε αποσύνθεση, παραμένουν μπερδεμένα και επιβιώνουν απρόσμενα το ένα έναντι του άλλου.


Σημείωση

Το κείμενο αυτό προέρχεται από το βιβλίο μου, Insurgent Citizenship: Disjunctions of Democracy and Modernity in Brazil (Princeton: Princeton University Press, 2008). Μπορείτε, επίσης, να βρείτε εκεί βιβλιογραφικές παραπομπές και υποστηρικτικό υλικό.

Είναι στη φύση των σύγχρονων πόλεων να είναι πολλοί από τους πολίτες τους απρόθυμοι. Ακόμη και ανάμεσα σ’ αυτούς που έχουν φτάσει πρόσφατα, ένα σημαντικό ποσοστό μπορεί να μην έχει επιλέξει αυτό το μέρος για να ζήσει, και ακόμη περισσότερο μπορεί να νιώθουν ότι δεν έχουν πολλά κοινά με τους ανθρώπους ανάμεσα στους οποίους έχουν βρεθεί να ζουν. Ενώ οι αρχές ίσως να προσπαθούν να στηρίξουν μια αίσθηση «κοινότητας» (και μ’ αυτήν την υπακοή του πολίτη), αυτές είναι με πολλές έννοιες πολύ περιστασιακές κοινότητες, αν τελικά βιώνονται σαν κοινότητες.


Μια αίσθηση αποκλεισμού ακόμη και από μια τέτοια περιστασιακή κοινότητα μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Οι πόλεις είναι αμφισβητούμενοι χώροι: πολλοί πολίτες βιώνουν την ανάγκη για μια αίσθηση πολιτισμικής ταυτότητας που να έχει συνοχή (που μπορεί να εκφράζεται με την εθνική, γλωσσική, αισθητική, πολιτική ή θρησκευτική διάσταση) η οποία αποκλείει ορισμένες άλλες. Οι κρατικές υπηρεσίες που προωθούν την κοινωνική ένταξη αναγνωρίζουν την ψυχική υγεία σαν πρωταρχική αιτία κοινωνικού αποκλεισμού. Και πράγματι, άνθρωποι με εμπειρία στην ψυχική ασθένεια όντως νιώθουν αποκλεισμένοι μέσα στην πόλη – αποκλεισμένοι από τα συμπτώματά τους, αποκλεισμένοι από την αγωγή που το νομικό- ιατρικό σύστημα συχνά τους επιβάλλει, και αποκλεισμένοι από το στίγμα που συνοδεύει την ψυχική ασθένεια. Συχνά αποκλείονται, προσωρινά ή μόνιμα, από τη δουλειά, από τις πολιτιστικές ευκαιρίες και από την συμμετοχή στα κοινά – όλα τα υποτιθέμενα βασικά συστατικά αυτού που έχει να προσφέρει η πόλη.


Και στη θέση τους μπορεί να τους προσφερθεί κάποιο υποκατάστατο, όπως κέντρα όπου άνθρωποι με ψυχικές ασθένειες μπορούν να περνούν τουλάχιστον κάποιες από τις ημέρες τους, και (ίσως ιδανικά, στο μυαλό των χρηματοδοτών) να ασχοληθούν με κάτι χρήσιμο όπως η μόρφωση και η εκπαίδευση, προσφέροντας έτσι την προσδοκία της μεταμόρφωσης σε κάτι που να μοιάζει περισσότερο με τον ιδανικό πολίτη. Προσφέρονται υποστηρικτικές υπηρεσίες με σκοπό να ελαχιστοποιηθούν συναφή κοινωνικά προβλήματα: μπορεί να παρασχεθεί ένα καθημερινό γεύμα και μια τηλεόραση. Κανείς ποτέ δεν επέλεξε να χρειάζεται αυτό το κέντρο, όμως βρίσκονται στη θέση να εξαρτώνται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από τη φροντίδα του Κέντρου. Όλοι έρχονται με μια ταμπέλα (διάγνωση) που τους ξεχωρίζει ως διαφορετικούς και σκορπίζουν το φόβο στην πόλη σε μεγάλο βαθμό: αυτά τα Κέντρα μπορούν, όπως και τα παλιότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τα γκέτο πριν από αυτά, να θεωρηθούν μεν καταφύγια γι’ αυτούς που είναι «διαφορετικοί», αλλά μπορεί και να βιωθούν σαν καταναγκαστικά μέσα διαχωρισμού. Ως πολύ περιστασιακές κοινότητες και αυτά, μπορούν να θεωρηθούν μικρο- πόλεις μέσα στις πόλεις. Και ακριβώς όπως ο γεωγραφικός χώρος μπορεί να ιδωθεί σαν κάτι αμφισβητήσιμο στις πόλεις με βάση τη διαφορετικότητα, τόσο και ο χώρος διάφορων ειδών είναι πεδίο ανταγωνισμού και διαφωνίας.


Μια φορά την εβδομάδα, την Πέμπτη, περνώ την ημέρα μου σ’ ένα τέτοιο κέντρο. Στεγασμένο σ’ ένα πρώην εγκαταλελειμμένο βιομηχανικό κτίριο, περιβάλλεται από ένα πολυώροφο οικοδόμημα σε μια από τις πιο φτωχές περιοχές του Λονδίνου, η οποία χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά υψηλά επίπεδα μετανάστευσης, φτώχεια κι ασθένειες (σωματικές και ψυχικές). Όπως και το σημείο της πόλης όπου βρίσκεται, ο πληθυσμός του κέντρου παρουσιάζει ποικιλία– ως προς τις ηλικίες, τις εθνικότητες, την πίστη και τη γλώσσα. Ο ρόλος μου είναι αυτός του μουσικού- είμαι μουσικοθεραπευτής, εκπαιδευμένος στο να απασχολώ με τη μουσική ανθρώπους που κατά τα άλλα είναι δύσκολο να εναχοληθούν. Έχω πολυετή εμπειρία σε περιβάλλοντα ψυχικής υγείας και με προσέλκυσε η ιδέα να δουλέψω εδώ λόγω της σχετικής ελευθερίας και έλλειψης ιεραρχίας (σε σύγκριση με νομικώς περιοριστικά και ιατρικώς πιεστικά ψυχιατρεία). Προσφέρω ατομικές συνεδρίες μουσικοθεραπείας (βασισμένες στην παραγωγή ζωντανής μουσικής από κοινού) σε όσους επιθυμούν να αναπτύξουν τη δημιουργικότητά τους, να επανασυνδεθούν με τη μουσική, να επανακτήσουν εκφραστικότητα, ή απλά να απολαύσουν την ελεύθερη αλληλεπίδραση με κάποιον με έναν τρόπο που η ασθένειά τους συνήθως το κάνει πολύ δύσκολο να το ζήσουν, ειδικά όπου εμπλέκεται η λεκτική έκφραση. Οι πιο παραδοσιακές αντιλήψεις για τη θεραπεία έχουν να κάνουν με το ατομικό στοιχείο μάλλον παρά τη σκέψη για το γενικότερο πλαίσιο. Ένα σημαντικό όμως κομμάτι αυτού που κάνω είναι επίσης να προσφέρω έναν μουσικό χώρο όπου μπορούν να ενασχοληθούν οι άνθρωποι και να διευκολυνθούν ευχάριστες αλληλεπιδράσεις που μπορεί να μην προκύψουν αλλιώς. Στην πράξη, αυτό παίρνει τη μορφή μιας ώρας ελεύθερης δημιουργίας μουσικής («όλα ταιριάζουν») στο επισκεπτήριο που μοιάζει με χωλ το οποίο είναι προσκείμενο στην κουζίνα και το καφέ όπου σερβίρεται το γεύμα στο τέλος της ώρας. Είναι μια δυνατά φωτισμένη αίθουσα με ένα τραπέζι μπιλιάρδου και υλικά για να φτιάχνουν καφέ. Κυριαρχείται όμως από μια τεράστια τηλεόραση με δορυφορικά κανάλια που τείνει να τραβάει τους πάντες γύρω της σ’ έναν κυρίως σιωπηλό λήθαργο.


Υπάρχει επίσης κι ένα πιάνο εκεί, κι ένα ηχητικό σύστημα το οποίο ρυθμίζω να είναι έτοιμο για λειτουργία γι’ αυτήν την ώρα. Αυτό μπορεί να κάνει τα πράγματα πολύ δυνατά: το μικρόφωνο συνδέεται σ’ ένα ισχυρό ζεύγος ηχείων και όποιος κρατάει το μικρόφωνο είναι σε θέση ισχύος. Όταν έφτασα για πρώτη φορά με το μικρόφωνο, οι άνθρωποι ήταν αρκετά επιφυλακτικοί να κάνουν ο,τιδήποτε μπροστά σε άλλους ανθρώπους, αλλά τώρα έχει καθιερωθεί η συνήθεια να τραγουδάμε σ’ αυτή την ομάδα. Πολλοί αναφέρονται σ’ αυτή την ώρα με φράση «Καραόκε Live»: υπάρχει μια ζωντανή σκηνή καραόκε σε πολλές παμπ εδώ γύρω κι αυτό το βλέπουμε σαν μια εκδοχή αυτού. Στην πραγματικότητα όμως είναι διαφορετικό για πολλούς λόγους. Πρώτον, το γεγονός πως δεν έχουμε μηχάνημα Καραόκε αλλά αντίθετα ένα πιάνο και διάφορα άλλα μουσικά όργανα που μπορεί να παίξει ο καθένας το κάνει πιο πολύ «ζωντανό» γεγονός από πολλές βραδιές Καραόκε, με την προσοχή των ανθρώπων να είναι πιο ενεργά δοσμένη: συμβαίνει στο προσκήνιο και όχι στο παρασκήνιο. Δεύτερον, επειδή είμαι μουσικός, και όχι μηχάνημα, μπορώ να προσαρμόσω την συνοδεία μου στους (κάποιες φορές υπερβολικά ιδιοσυγκρασιακούς) τρόπους που τραγουδούν οι άνθρωποι αυτοί. Επίσης μπορώ να παίζω στον τόνο που νιώθουν πιο άνετα, και να αλλάζω τονικότητες όταν χρειάζεται. Έτσι δεν τους υποστηρίζω μόνο μουσικά αλλά κάνοντας αυτό δίνω ώθηση στις ευκαιρίες τους να εκφράσουν τον εαυτό τους «με επιτυχία». Και τρίτον, ενώ οι παμπ του Λονδίνου εξυπηρετούν αυτούς που πίνουν αλκοόλ, αυτό το κομμάτι του Λονδίνου έχει έναν μεγάλο μουσουλμανικό πληθυσμό που όχι μόνο δεν συχνάζουν σε παμπ, αλλά έχουν κι ένα τελείως διαφορετικό μουσικό ρεπερτόριο από αυτό που βρίσκουμε στις βραδιές καραόκε.


Πολλά είδη μουσικής εκπροσωπούνται εδώ: ένα από τα μαθήματα που έμαθα γρήγορα είναι το πόσο απρόβλεπτη μπορεί να είναι η ιδιοκτησία της μουσικής. Ένα νεαρό λευκό κορίτσι δηλώνει πως της αρέσει «η ρέγκε, το τζανγκλ κι ίσως και η μουσική ενός λευκού». Ένας ηλικιωμένος κύριος από την Καραϊβική τραγουδάει Ιρλανδικά τραγούδια και ύμνους για τον Haile Selassie. Ένας νεαρός Ασιάτης τραγουδάει συνεχόμενα επιτυχίες των Black Eyed Peas και bhangra χωρίς να πάρει ανάσα. Για μενα ως μουσικό, όλα αυτά αποτελούν προκλήσεις αλλά η «αστική ποικιλία» (την οποία το Κέντρο αρέσκεται να διατυμπανίζει στα φυλλάδιά του) δουλεύει καλά ως προς την εξώρυξη απρόσμενων συνδέσεων μεταξύ των ανθρώπων και έτσι χτίζει τα είδη των χαλαρών δεσμών που οι θεωρητικοί του κοινωνικοί κεφαλαίου εγκωμιάζουν. Όμως η ποικιλία δουλεύει με δυο τρόπους. Πέρα από τη συμπλοκή του bhangra, της ρέγκε και των Beatles, παραμένουν θύλακες απομονωμένης μουσικής – μουσικής που είναι τόσο συγκεκριμένη πολιτιστικά που όχι μόνο δεν τη μοιράζονται οι άλλοι αλλά που μοιάζει να προξενεί ενεργή απόρριψη ακόμη και εχθρικότητα. Μια ομάδα ηλικιωμένων αντρών από την Βενγκάλη κάθονται σιωπηλοί περιμένοντας τη σειρά τους για να τραγουδήσουν, μοιάζοντας αναστατωμένοι καθώς ένας λευκός ξεφωνίζει ένα τραγούδι των Metallica. Και όταν παίρνουν το μικρόφωνο και παραδίδονται σ’ ένα θρησκευτικό τραγούδι, ακούω ψιθύρους αποδοκιμασίας από κάποιες γωνίες: κάποιοι άλλοι επιλέγουν αυτή τη στιγμή για να πάνε στην τουαλέτα ή να φτιάξουν τσάι.


Για να πάρουμε αυτά τα θρησκευτικά τραγούδια ως παράδειγμα, στα αυτιά των ντόπιων Λονδρέζων ακούγονται ελαφρώς «ξένα». Ως προς τον τόνο και τον ρυθμό ξεφεύγουν από τους περιορισμούς της Δυτικής μουσικής, τραγουδιούνται σε μια παράξενη γλώσσα αλλά «ακούγονται» θρησκευτικά, δημιουργώντας συνδέσεις με όλες τις λαϊκές αντιλήψεις για το Ισλάμ. Η αρχή αυτών των τραγουδιών σημαίνει «κάτι άλλο» – μια διαφορετικότητα που είναι άβολη. Η μουσική που μας είναι οικεία πολιτισμικά έχει την τάση να μας βάζει μέσα της – χτυπάμε τα πόδια μας ρυθμικά, σιγοτραγουδάμε τον πιασάρικο σκοπό, ακόμη και την αναπνοή μας συντονίζουμε μ’ αυτήν. Γινόμαστε σωματικά κομμάτι της. Αλλά τέτοια ανοίκεια μουσική μας φέρνει ευθέως αντιμέτωπους με τις διαφορές μας. Επιπλέον, επειδή η εσωτερική δομή της άγνωστης μουσικής δεν είναι προφανής σε μας, οι συμμετέχοντες νιώθουν ξεκάθαρα ότι οι τραγουδιστές της άγνωστης μουσικής παρατείνουν χωρίς λόγο τα τραγούδια τους για να τα κάνουν να διαρκέσουν παραπάνω, το οποίο σημαίνει ότι κρατούν το μικρόφωνο (οπότε και την εξουσία) περισσότερο. Αυτό προκαλεί δυσαρέσκεια, που συχνά εκφράζεται λεκτικά, και είναι μέρος του ρόλου μου να την περιορίσω.


Το να κρατήσω αυτή την ομάδα σε συνοχή είναι πρόκληση. Θέλω να προσφέρω σε όλους μια ασφαλή και ικανοποιητική εμπειρία μιας μουσικής παρουσίασης του εαυτού τους. Επίσης θέλω να προσφέρω ένα χώρο που καθιστά δυνατή την γεμάτη σημασία επαφή μεταξύ ομάδων ανθρώπων που μπορεί κατά τα άλλα, στην καλύτερη περίπτωση, να απέφευγαν ο ένας τον άλλο. Η μουσική δεν είναι η «παγκόσμια γλώσσα» για την οποία όλοι μιλούν με τόση ευκολία: μ’ αυτήν παρουσιάζουμε την ταυτότητά μας και σημαδεύουμε τα εδάφη μας. Πιάνω τον εαυτό μου να επεμβαίνει με ανορθόδοξους τρόπους. Για μένα είναι μικρό το πρόβλημα όταν έχω να συνοδεύσω τους Metallica με χορδές σε μια κιθάρα: είναι πιο δύσκολο (αλλά και πάλι εφικτό) για μένα να χτυπάω το τύμπανο με ένα τραγούδι από την Βενγκάλη. Όταν το συνοδεύω όμως πιάνω τον εαυτό μου να έχω την έγνοια όχι μόνο να υποστηρίξω το άτομο που τραγουδάει αλλά να αιχμαλωτίσω και να διατηρήσω την προσοχή, ανάμειξη και ανοχή των υπόλοιπων. Αυτό περιστασιακά με οδηγεί σε παράξενες μουσικές επιλογές – να χτυπάω τάμπλα στους Metallica ή να παίζω ελαφρώς συναισθηματικά (αλλά πολύ προσαρμοσμένα) μπάσσο στο πιάνο για ένα τραγούδι από τη Βενγκάλη – περπατώντας σε μια λεπτή γραμμή μεταξύ του να διατηρήσω το μουσικό χαρακτήρα του και να επικοινωνήσω το λυρισμό του στους άλλους. Ξέρω ότι αυτό κινδυνεύει να θεωρηθεί από κάποιους πολιτισμικός βανδαλισμός και προσπαθώ να φεύγω μόνος κάθε φορά!


Και εκτός μουσικής όμως, βρίσκομαι στη θέση να αναγκάζομαι να κρατήσω την ομάδα ενωμένη. Όλοι θέλουν να τραγουδήσουν και γίνεται αληθινή μάχη για το μικρόφωνο: φαίνεται πως είναι περισσότερο ο ρόλος μου να εξασφαλίσω ότι θα ακουστεί η φωνή του καθένα και θα υποστηριχτεί όσο περισσότερο γίνεται, μουσικά και κοινωνικά. Φτιάχνω μια ανεπίσημη λίστα αναμονής για το ποιος θα τραγουδήσει μετά από ποιον, καθησυχάζοντας τους ότι θα υπάρξει άλλη ευκαιρία για να τραγουδήσουν. Το πρότυπό μου είναι η μουσική συμμετοχή και ο σεβασμός για όλες τις μουσικές. Αντιδρώ λεκτικά στη μουσική και προσπαθώ να ενθαρρύνω την ομάδα να καταπιαστεί ο ένας με τις μουσικές του άλλου. Μερικές φορές αυτό δημιουργεί εκνευρισμό – υπάρχουν στιγμές που νιώθει κανείς μόνο αντιπαράθεση αναμοχλεύεται, και ύστερα από λίγο ότι υπάρχει αληθινό μοίρασμα κι αναγνώριση του πολιτισμού των άλλων. Οι μαγικές, μεταμορφωτικές στιγμές έρχονται όταν τα μέλη της ομάδας, ξεπερνούν τον εαυτό τους και ανακαλύπτουν ότι τους τραβούν μουσικές που δεν θα θεωρούσαν ποτέ δικές τους.


Είναι «απλά» μια ομάδα τραγουδιού σ’ ένα πρόγραμμα ψυχικής υγείας σ΄ ένα κτίριο σε μια μεγάλη πόλη: μια φωτογραφία της καθημερινής ζωής. Αλλά είναι αστικός χώρος που αμφισβητείται συνεχώς. Οι ανταμοιβές, ατομικές και κοινωνικές, για την ενασχόληση μ’ αυτή την αμφισβήτηση είναι απτές: για να γίνει αυτό χρειάζεται δεξιότητα, ευαισθησία και ασίγαστο κουράγιο.

Το κείμενο θα προσπαθήσει να ακολουθήσει διαδρομές, στάσεις, πορείες, ετερογενείς συχνότητες κινήσεων, διάκενα, συναντήσεις που έγιναν και που δεν έγιναν με σκηνικό την πλατεία της Νέας Σμύρνης. Κύριοι φορείς αυτών των κινήσεων είναι οι μετανάστες-μικροπωλητές που δραστηριοποιούνται μόνιμα πλέον στην πλατεία και τα άτομα κι οι ομάδες που συμμετείχαν στην εφήμερη κατάληψης ενός δημόσιου κτιρίου, του Γαλαξία.


Ο Γαλαξίας


Ο Γαλαξίας είναι το μοναδικό κλειστό κτίριο εντός του περιμετρικού χώρου της πλατείας Νέας Σμύρνης και αποτελεί κομμάτι του αρχικού σχεδιασμού της. Το κτίριο είναι έτσι φτιαγμένο ώστε να μπερδεύει αλλά και να αναδεικνύει τον διαχωρισμό του μέσα και του έξω. Οι τρεις πλευρές του αποτελούνται από γυάλινες τζαμαρίες που ανοίγουν και κλείνουν, ενώ το πίσω μέρος είναι φτιαγμένο από τσιμέντο στο πρώτο επίπεδο και τζαμαρία στο δεύτερο. Το εσωτερικό του αποτελείται από έναν μεγάλο ανοιχτό γεωμετρικό χώρο σε δύο επίπεδα, ενώ στο υπόγειο βρίσκεται μια μεγάλη αίθουσα με ελάχιστο εξαερισμό και φωτισμό. Το εξωτερικό διαμορφώνεται από ορθογώνιες τεχνητές λίμνες, και ανοιχτές τσιμεντένιες εκτάσεις που καλύπτονται κατά κύριο λόγο από κάθετες σειρές από τραπέζια και καρέκλες καφενείων. Οι κάθετες και οι οριζόντιες γραμμές του κτηρίου, καθώς και η ανοιχτή θέα συνθέτουν έναν «γραμμωμένο» χώρο. Μέσω των εκταταμένων διαφανειών ενσωματώνεται το έξω και το μέσα σε ένα ενιαίο-κλειστό χώρο. Η ιστορία του Γαλαξία καθορίζεται από την λογική της ενοποίησης του μέσα και του έξω που επιβάλει η γραμμωμένη αρχιτεκτονική του.

Εικόνα 1: Ο Γαλαξίας στη Νέα Σμύρνη


Από την ημερομηνία της οικοδόμησής του το 1969 ο Γαλαξίας έχει υπάρξει γιαπί, καφενείο, υπό ανακαίνιση πολιτιστικό κέντρο του δήμου, ξανά καφενείο, γιαπί, ξανά υπό ανακαίνιση πνευματικό κέντρο του δήμου, υπό ανακαίνιση καφενείο, ξανά γιαπί. Στις 14 Δεκεμβρίου 2008, ο Γαλαξίας μετατράπηκε προσωρινά σε χώρο κατάληψης. Η άμεση ανακοίνωση-κάλεσμα που κυκλοφόρησε η κατάληψη δήλωνε ευθέως την επιθυμία να γίνει ο Γαλαξίας «κέντρο συντονισμού και δράσης» για την εξάπλωση της εξέγερσης του Δεκεμβρίου. Ακολούθησε η συμμετοχή σε πολλαπλές δράσεις που οργανώνονταν διάσπαρτα το Δεκέμβριο σε όλη την Αθήνα. Ο Γαλαξίας απέκτησε συνέλευση που διαχειριζόταν όλα τα θέματα της κατάληψης, έγινε πορεία στους δρόμους της Νέας Σμύρνης, εκδηλώσεις για όσους είχαν φυλακιστεί κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου, συζητήσεις για τους δημόσιους χώρους, για την αστυνομική βία, δημιουργήθηκε ένα δελτίο αντιπληροφόρησης που μοιραζόταν και στους δρόμους της Νέας Σμύρνης, και η συνέλευση αρχίσε να δημοσιεύει ψηφίσματα.


Την ίδια περίοδο που άρχισε η διασπορά των δράσεων της κατάληψης στον χώρο της πόλης, οι συμμετέχοντες αναπροσάρμοσαν τη σχέση του κτιρίου με τον εξωτερικό χώρο της πλατείας. Όλες οι γυάλινες επιφάνειες καλύφθηκαν με υφάσματα, χαρτόνια και αφίσες: η οπτική επαφή με το έξω διακόπηκε, με πρόχειρο και εφήμερο, όμως, τρόπο. Για όσους βρισκόντουσαν στο εσωτερικό δεν υπήρχε πλέον ανοιχτός ορίζοντας, το βλέμμα δεν μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια της κατάληψης. Μέσα από το εφήμερο αυτό κλείσιμο, όμως, ο χώρος άνοιξε σε μια λογική του λείου – όπου περιορίστηκε η επιθυμία για την ωραία θέα και ενισχύθηκε η οπτική της εγγύτητας. Γκράφιτι τα οποία μπορούσε κανείς να δει μόνο από πολύ κοντά αντικατέστησαν τον ανοιχτό ορίζοντα και δημιούργησαν ένα νέο περιβάλλον χωρίς όρια. Στο εσωτερικό του κτιρίου άρχισε να λειτουργεί κατάληψη στέγης που απλώθηκε τόσο στον πάνω χώρο όσο και στο σκοτεινό υπόγειο.


Την περίοδο εκείνη το κτίριο έμοιαζε με καταφύγιο-σπηλιά καλυμμένο και προστατευμένο από τον εξωτερικό χώρο της πλατείας. Η αναδιαμόρφωση του κτρίου δεν είχε σκοπό την περιχαράκωση αλλά έγινε πρόχειρα, σαν ο εξωτερικός δημόσιος χώρος της πλατείας να μην είχε σημασία. Ο Γαλαξίας μετατράπηκε σε ένα ασύμμετρο σημείο, σε μια παραφωνία σε σχέση με την υπόλοιπη πλατεία: ένας κοινός τόπος εφήμερης κατοίκησης και διάσπαρτης πολιτικής δράσης. Κατοικούμενος προσωρινά σαν να ήταν σπηλιά, διαμόρφωσε χρήστες που πρωταρχική τους επιθυμία δεν ήταν ο προσδιορισμός της κατάληψης σαν χωρικού σημείου αναφοράς μέσα στην πόλη, αλλά η δημιουργία πολλαπλών τροχιών για την διασπορά της εξέγερσης του Δεκέμβρη. Οι πολλαπλές επιθυμίες της καταληψιών άρχισαν να χαρτογραφούν μια πόλη που δεν βασιζόταν πλέον «σε κάθετες και οριζόντιες γραμμές», που δεν επιθυμούσε πλέον την «μετακίνηση από το ένα σημείο στο άλλο» αλλά να «αλλάζει κατευθύνσεις» διαρκώς. Ένας λείος χώρος, όπου, «καταλαμβάνει κανείς χωρίς να απαριθμεί».


Δύο μήνες μετά, η συνέλευση αποφάσισε την λήξη της κατάληψης στέγης. Ένα άτομο μόνο, συνέχισε να κατοικεί το υπόγειο του κτιρίου για «πρακτικούς λόγους». Σκοπός αυτής της μεταστροφής ήταν να «ανοίξει το κτίριο στον κόσμο της Νέας Σμύρνης» και να ανακτήσει την αρχική του διαφάνεια, ενώ οι δράσεις άρχισαν να επικεντρώνουν όλο και περισσότερο στην ανακατασκευή του εσωτερικού και την διοργάνωση ανοιχτών εκδηλώσεων εντός του. Οι τζαμαρίες ανέκτησαν την διαφάνειά τους ενώ επαναπροσδιορίστηκε η ενότητα του εξωτερικού με τον εσωτερικό χώρο. Το «άνοιγμα» αυτό αποτυπώθηκε στο ψήφισμα της συνέλευσης με τίτλο «O Γαλαξίας είναι υπόθεση όλων μας», όπου διατυπώθηκε η επιθυμία για την μετατροπή της κατάληψης σε «ένα αυτοδιαχειριζόμενο δημόσιο χώρο, μη εμπορευματικού χαρακτήρα». Το άνοιγμα σήμανε την δημιουργία ενός ορίου, ενός συνόρου μεταξύ του εμπορευματικού έξω και του αντι-εμπορευματικού μέσα. Αυτό το ψήφισμα τυπώθηκε, μοιράστηκε και συνέχισε να μοιράζεται και να βρίσκεται μόνιμα πάνω σε ένα τραπέζι στο χώρο της κατάληψης με σκοπό την συλλογή όσο το δυνατόν περισσότερων υπογραφών στήριξης.


Το άνοιγμα σήμανε και το ξεκίνημα της απαρίθμησης. Η κατάληψη του Γαλαξία άρχισε να απαριθμεί τις υπογραφές στήριξής της, αλλά και πολλά άλλα μεγέθη: Πόσοι υπέγραψαν για την διατήρηση της κατάληψης, πόσοι συμμετείχαν στις εβδομαδιαίες συνελεύσεις της κατάληψης, πόσοι ήρθαν στην εκδήλωση για τους ελεύθερους δημόσιους χώρους, πόσα χρήματα μαζεύτηκαν από την εκδήλωση αλληλεγγύης και ενίσχυσης της Κωνσταντίνα Κούνεβα, πόσες μπύρες είχε το μπαρ, πόσα σουβλάκια το ψυγείο, πόσες και ποιες συλλογικότητες μετείχαν στην κατάληψη. Η κατάληψη του Γαλαξία προσπαθούσε πλέον να αναστήσει την οπτική επαφή με το έξω της πλατείας, να ανακτήσει την έστω συγκρουσιακή σχέση της με το έξω της πλατείας, να «απαριθμήσει για να μπορέσει να καταλάβει το χώρο», να αποτελέσει χωρικό σημείο αναφοράς για τον αγώνα για την αποεμπορευματοποίηση και την ελευθερία των δημόσιων χώρων: ένας γραμμωμένος χώρος «όπου κάποιος απαριθμεί για να τον καταλάβει»;


Ελεύθερος Γαλαξίας και Αφρικανοί πειρατές: συναντήσεις


Το κηνύγι του θησαυρού


Στο πλαίσιο του ανοίγματος της κατάληψης στον χωροχρόνο της Πλατείας, έγιναν και προσπάθειες επικοινωνίας με τους μετανάστες-μικροπωλητές της Πλατείας. Η προσέγγιση αυτή ξεκίνησε με ένα παιχνίδι για παιδιά – ένα κυνήγι θησαυρού. Η εκκίνηση του παιχνιδιού έγινε με μία ομάδα παιδιών που έβρισκε ένα γράμμα ξεχασμένο στον χώρο της κατάληψης πριν την έλευση των καταληψιών. ΄Ενας Αφρικανός το είχε αφήσει εκεί λίγο πριν φύγει:

Είναι σκοτάδι και κάθομαι μόνος μου στην Πλατεία της Νέας Σμύρνης. Πέρασα από τόπους πολλούς μέχρι να φτάσω εδώ. Οι θάλασσες που διέσχισα ήταν άγριες και τα καράβια μας δεν ήταν πάντοτε τα πιο γερά. Αλλά ήμασταν γενναίοι και δεν φοβηθήκαμε. Στην Ελλάδα μπήκα παράνομα, όπως όλοι οι πειρατές. Δεν φοβήθηκα. Η πλατεία της Νέας Σμύρνης μου άρεσε στην αρχή γιατί είχε νερό και μπορούσες να βλέπεις μακριά. Μου θύμιζε τη θάλασσα. Έμεινα ένα χρόνο εδώ πουλώντας το πειρατικό μου εμπόρευμα σε όποιον περνούσε. Είναι καιρός, όμως, να φύγω, να πάω σε άλλα νερά πιο φιλόξενα. Όπως και στην ανοιχτή θάλασσα έτσι και εδώ στην Πλατεία υπήρχαν πολλοί εχθροί που μας κυνηγούσαν διαρκώς. Δεν ήταν ζωή αυτή. Μας ζητούσαν άδειες, διαβατήρια, κι έπρεπε να μαζεύουμε την πραμάτεια μας και να τρέχουμε μακριά όποτε τους βλέπαμε να έρχονται. Φεύγω αλλά κρύβω τον θησαυρό μου σε μέρος όπου δεν μπορούν να τον βρουν οι εχθροί μας. Οι σύντροφοί μου έχουν το πρώτο το κλειδί για τη μακριά διαδρομή.


Η ομάδα των παιδιών πήρε τον χάρτη και βγήκε από το κτίριο του Γαλαξία ψάχνοντας τους συντρόφους του πειρατή για να τους ρωτήσει για τον θησαυρό. Οι σύντροφοι του πειρατή ήταν μετανάστες, οι περισσότεροι Αφρικανοί, μικροπωλητές, οι οποίοι έχουν μια μόνιμη καθημερινή παρουσία στην πλατεία Νέας Σμύρνης τα τελευταία χρόνια. Κύρια δραστηριότητά τους είναι η πώληση πειρατικών cd και dvd, αλλά και άλλων προϊόντων-μαϊμού. Κάποια στιγμή η ομάδα των παιδιών έφτασε μπροστά στον τοίχο του υπό ανέγερση γκαράζ στα όρια της πλατείας, εκεί όπου συνήθως μαζεύονται οι μετανάστες μικροπωλητές. Στον τοίχο όπου συνήθως είναι γεμάτος από διαφημιστικές αφίσες ήταν κρεμασμένος και ένας χάρτη του κόσμου. Τα παιδιά ζήτησαν από τους πειρατές να τους δείξουν τις διαδρομές που έκαναν για να έρθουν στην Ελλάδα κι εκείνοι τους έδωσαν έναν φάκελο που είχε μέσα μια ιστορία, το ίχνος για να ξεκινήσει η επόμενη διαδρομή. Στον χάρτη που τοποθετήθηκε ανάμεσα στις διαφημιστικές αφίσες κάποιοι μας διηγήθηκαν τις διαδρομές που έκαναν για να έρθουν στην Ελλάδα από την Αγγλία ή την Καραϊβική. Δεν ήταν εν τέλει όλοι Αφρικανοί πειρατές.


Πριν τη μέρα του παιχνιδιού οι διοργανωτές ζήτησαν στους πειρατές να γράψουν κάποιες λέξεις στη γλώσσα τους. Ένας από αυτούς πήρε τηλέφωνο τη μαμά του να την ρωτήσει πώς λέγεται το λουλούδι στην τοπική του διάλεκτο. Παρόλο, που η μητέρα του τού είπε τη λέξη από το τηλέφωνο, αυτός συνέχισε να μην θυμάται. Τελικά οι λέξεις-ίχνη παρέμειναν στα Αγγλικά και στα Γαλλικά.


Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού αυτού, συναντήθηκαν δύο διαφορετικές μορφές εναλλακτικής παραγωγής του χώρου της Πλατείας. Παρόλο που κι οι δυο αμφισβητούσαν τις υπάρχουσες οριοθετήσεις και τα δεδομένα του χώρου, δεν ήταν απαραίτητα συμβατές. Από τη μία, η διανεμημένη κίνηση των μεταναστών-χρηστών στον ανοικτό χώρο της πλατείας, που αναζητούν αγοραστές και ταυτόχρονα προσπαθούν να αποφύγουν τον έλεγχο της τοπικής αστυνομίας. Από την άλλη, ένας στατικός χώρος κατάληψης που προσπαθεί να αντισταθεί στην αυξανόμενη εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου και να επεκτείνει ζώνες αντι-εμπορευματοποίησης εντός του.


Το εγχείρημα της αντιεμπορευματοποίησης του δημόσιου χώρου που ανέλαβε η κατάληψη του Γαλαξία βρισκεται σε αντίθεση με αυτό της πώλησης πειρατικών προϊόντων. Η ίδια η οικονομία της πειρατικής επιχειρηματικής δραστηριότητας δεν είναι όμως γραμμωτή. Τα προϊόντα μαϊμού, τα προϊόντα χωρίς μάρκα, τα CD και DVD που έχουν αντιγραφεί ψηφιακά και πωλούνται στο δρόμο δεν έχουν καταγραφεί, δεν έχουν φορολογηθεί, δεν ελέγχονται. Η οικονομία της πειρατείας βασίζεται, αντίθετα, στην αναπαραγωγή του προϊόντος για δυνητικά άπειρες φορές κάνοντας το κάτι που εν τέλει δεν μπορεί επίσημα να απαριθμηθεί.


Παράλληλα, η στατικότητα της ανοιχτής κατάληψης ενός δημόσιου κτιρίου έρχεται σε αντίθεση με την εφήμερη τοποθέτηση εμπορευμάτων που επιτρέπει την γρήγορη μετακίνηση και μπορεί να επανατοποθετείται σε διαρκώς νέα σημεία. Αυτή η πρακτική δεν εξυπηρετεί μόνο την αυτονόητη προφύλαξη από τις αρχές που κάνουν ελέγχους και περιπολίες, αλλά και την πιο αποτελεσματική προώθηση ενός προϊόντος που δεν απαριθμείται. Οι μετανάστες-μικροπωλητές σε τακτά χρονικά διαστήματα διαπερνούν τις υπάρχουσες οριοθετήσεις και χρήσεις του χώρου προκειμένου να πουλήσουν. Απλά, γιατί προσπαθούν να πουλήσουν παντού: και στον ελεύθερο χώρο κυκλοφορίας, και στον εμπορικό χώρο συνεστίασης (καφενείο), ακόμα και στην παιδική χαρά. Η εμπορική τους δράση συνδέεται επομένως με μια διαφορετική στρατηγική παραγωγής του χώρου και του χρόνου της πόλης, μια στρατηγική που δεν αντιτίθεται ευθέως στην εμπορευματοποίηση αλλά αμφισβητεί τους υπάρχοντες κανόνες της. Οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών ωθούν την εμπορευματοποίηση στα άκρα της, μην αναγνωρίζοντας ότι η εμπορευματοποιημένη συναλλαγή θα πρέπει να καθορίζεται και σε σχέση με τον χώρο που πραγματοποιείται, μη αναγνωρίζοντας ότι θα πρέπει να οριοθετείται. Στο ‘πιο πολλές και πιο εκτεταμένες εμπορικές χρήσεις του δημόσιου χώρου’ που αντιπροσωπεύει την τάση για την εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου, οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών αντιπροσωπεύουν, κατά κάποιο τρόπο, το ‘εμπόριο παντού’ και για όλους, αρκεί αυτή η εμπορική δραστηριότητα να είναι πειρατική.


Η κίνηση των μεταναστών-μικροπωλητών παράγει λείους χώρους που διαπερνούν τις επίσημες οριοθετήσεις στην Πλατεία. Το πέρασμά τους αυτό εγγράφεται και στην ασαφή σχέση τους με το Ελληνικό κράτος: νομιμοποιούν την παρουσία τους στην Ελλάδα μέσω της εξαγοράς ενσήμων τα έξοδα των οποίων καλύπτονται από την πώληση πειρατικών εμπορευμάτων. Μέσα από μια παράνομη δραστηριότητα επομένως καταφέρνουν οι ίδιοι να γίνουν νόμιμοι. Αν μπορούσαμε να χαρτογραφήσουμε την πλατεία μέσα από τις κινήσεις των μικροπωλητών θα προέκυπτε «μια γραμμή που δεν περιβάλει τίποτε, που δεν διαγράφει ένα πλαίσιο, που δεν πηγαίνει από το ένα σημείο στο άλλο, αλλά διαπερνά ανάμεσα στα σημεία, εκπίπτει διαρκώς από το οριζόντιο και το κάθετο, αλλάζει συνεχώς κατεύθυνση, μια μεταλλαγμένη γραμμή αυτού του τύπου που δεν έχει εσωτερικό και εξωτερικό, φόρμα η φόντο, αρχή ή τέλος, και είναι τόσο ζωντανή σαν μια συνεχής εναλλαγή- μια γραμμή που είναι πραγματικά αφηρημένη και διαγράφει ένα λείο χώρο».


Οι μετανάστες μικροπωλητές της πλατείας δεν είναι όμως νομάδες, ή τουλάχιστον δεν είναι διαρκώς νομάδες:

«Ο νομάς δεν είναι σε καμιά περίπτωση ίδιος με τον μετανάστη: γιατί ο μετανάστης κινείται κυρίως από ένα σημείο στο άλλο, ακόμα κι αν το δεύτερο σημείο είναι αβέβαιο, απρόβλεπτο ή ακόμα και δύσκολο να προσδιοριστεί σαν τόπος».

Οι επιθυμίες των μεταναστών-μικροπωλητών είναι γραμμωμένες. Όπως έγραψαν σ’ ένα συλλογικό κείμενο: «Φύγαμε από εκεί για να έρθουμε στην Ευρώπη με σκοπό να προστατεύσουμε τη ζωή μας γιατί οι τόποι μας δεν ήταν ασφαλείς για να ζήσουμε”. Αυτό που επιθυμούν και αναζητούν είναι καλύτερες συνθήκες ζωής, ευκαιρίες, ανοίγματα για να γίνουν πιο πλούσιοι, πιο μορφωμένοι, πιο ανεξάρτητοι, πιο αυτόνομοι από πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς περιορισμούς. Ένας από αυτούς διηγείται:

«Είμαι από τη Νιγηρία. Ήρθα στην Ελλάδα λόγω των δυσκολιών της ζωής. Ζούσα μια άνετη ζωή στη χώρα μου, όπου είχα δικό μου μαγαζί. Πουλάω αυτοκίνητα στη Νιγηρία. Μετά έχασα την δουλειά μου στη Νιγηρία και ήρθα στην Ελλάδα. Είχα ένα όνειρο: να ζω άνετα όπως κάθε άνθρωπος.»

Κατά κάποιο τρόπο, οι μετανάστες-μικροπωλητές υιοθετούν νομαδικές πρακτικές επειδή οι πρωταρχικές μεταναστευτικές επιθυμίες τους είναι αδύνατον να εκπληρωθούν. Στο συλλογικό τους κείμενο αναφέρουν: «Ψάξαμε για δουλειές αλλά ήταν πολύ δύσκολο να βρούμε κάτι. Γίναμε μικροπωλητές όχι επειδή θέλουμε να είμαστε στους δρόμους αλλά επειδή αναζητούσαμε έναν τρόπο επιβίωσης.»


Η επιθυμία των μεταναστών-μικροπωλητών να πουλήσουν αλλά και η προσπάθεια ελέγχου από τις αρχές αυτής της επιθυμίας τους οδηγούν σε μία απόσμενη χρήση του δημόσιου χώρου. Εφευρίσκουν κι εφαρμόζουν διάσπαρτες πρακτικές προκειμένου να δουλέψουν και να διαφύγουν τον έλεγχο. Ο ελεγχος, όπως εφαρμόζεται από την δημοτική και την κρατική αστυνομία είναι εξίσου διάσπαρτος: άλλες φορές τους ζητούν χαρτιά κι άλλες φορές απλά συνομιλούν μαζί τους φιλικά, άλλες φορές τους διώχνουν, τους κάνουν ελέγχους των αδειών παραμονής και άλλες φορές τους προσπερνούν. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί λείους χώρους που ξεπερνούν την ίδια την μεταναστευτική επιθυμία και οδηγούν προς εφήμερες, αποσπασματικές νομαδικές πρακτικές.


Εκδηλώσεις αλληλεγγύης


Η πρώτη συνάντηση της κατάληψης με τους μετανάστες – μικροπωλητές, αυτή του Κυνηγιού του Θησαυρού, ήταν η αρχή μιας σειράς αποτυχημένων προσπαθειών για κοινή δράση. Στη δεύτερη συνάντηση, η πλατεία γέμισε με τονικούς ήχους. Στο πλαίσιο της αντιρατσιστικής αλληλεγγύης η κατάληψη του Γαλαξία οργάνωσε μικροφωνική δράση και διανομή φυλαδίων σε περαστικούς. Η συνέλευση του Γαλαξία είχε λίγο πριν καταλήξει σε ένα κείμενο για τη μετανάστευση στην Ελλάδα -γραμμένο στα Ελληνικά και στα Αγγλικά για να μπορεί να γίνει κατανοητό από όλους. Το κείμενο έπρεπε να διαβαστεί με ντουντούκα. Το μήνυμα επαναλαμβανόταν ξανά και ξανά σε τακτά χρονικά διαστήματα. Παράλληλα τυπώθηκε και σε φυλλάδιο για να αναπαραχθεί σε πολλά αντίτυπα και να μοιραστεί στους περαστικούς και τους μικροπωλητές. Το κείμενο κατέληγε:

«Οι μετανάστες καταδιωγμένοι από πόλεμο, οικονομικές και επισιτιστικές καταστροφές αναζητούν μια καλύτερη ζωή στο δυτικό κόσμο. Στεκόμαστε αλληλέγγυοι με όλους τους μετανάστες, όχι στα πλαίσια φιλανθρωπίας ή λύπησης. Είμαστε αλληλέγγυοι γιατί νιώθουμε ότι με τους μετανάστες είμαστε από την ίδια πλευρά, ότι η καθημερινή καταπίεση και εκμετάλλευση που δεχόμαστε, είτε στη δουλειά είτε στο δρόμο, είναι κοινή για έλληνες και ξένους».


Οι μετανάστες- μικροπωλητές δεν απάντησαν ποτέ άμεσα στο κάλεσμα της κατάληψης.


Ένα μήνα μετά προετοιμάστηκε μια ανοιχτή συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο κτίριο του Γαλαξία με τίτλο «Αλληλεγγύη στους μετανάστες μικροπωλητές». Πριν την εκδήλωση έγιναν συναντήσεις προετοιμασίας τα μεσημέρια, στο διάλειμμα των μεταναστών, όταν ο Γαλαξίας ήταν κλειστός. Τα πατζούρια ήταν κατεβασμένα, οι τζαμαρίες καλυμμένες. Άρχισε να συζητιέται τι είναι ο Γαλαξίας και πως θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε αυτόν. Δόθηκαν οι απαραίτητες εξηγήσεις, αλλά πολλοί από αυτούς αντέδρασαν διστακτικά λέγοντας ότι δεν ήθελαν να μπλέξουν, ούτε επιθυμούσαν μια ευθεία αντιπαράθεση με την τοπική αστυνομία ή το Δήμο, που δεν ήταν και πάντοτε εναντίον τους.


Η εκδήλωση έγινε με τα πατζούρια ανεβασμένα. Μεταφράστηκαν κείμενα των μεταναστών τα οποία προβάλλονταν στον τοίχο κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης σε συγκεκριμένα, επαναλαμβανόμενα χρονικά διαστήματα. Παράλληλα έγιναν παρουσιάσεις από αντιρατσιστικές ομάδες και την Ένωση Μικροπωλητών Μεταναστών. Ακούστηκαν πολλές τοποθετήσεις και στο τέλος εκδόθηκε ψήφισμα ενάντια στην αστυνομική αυθαιρεσία, τις κατασχέσεις εμπορευμάτων και υπέρ της νόμιμης εργασίας και παραμονής όλων των μεταναστών στην Ελλάδα. Διοργανώθηκε και πάρτυ με Αφρικανικές μπύρες και κάσιους που είχαν φέρει σαν δώρο το προηγούμενο βράδυ οι μικροπωλητές. Στην ιστοσελίδα του Γαλαξία αναρτήθηκε την επόμενη μέρα η περιγραφή:

«Συγκλονιστικές μπορούν να χαρακτηριστούν οι παρεμβάσεις των εκπροσώπων πρωτοβουλιών μεταναστών, μικροπωλητών κ.λ.π. καθώς και των παιδιών που πουλούν CD και άλλα μικροαντικείμενα στην πλατεία. Μερικές από αυτές τις ακούσαμε με βουρκωμένα μάτια ενώ σε όλες ο κόσμος διέκοπτε με χειροκροτήματα. Πιο χαρακτηριστική ατάκα όμως ήταν αυτή του πεντάχρονου γιου ενός συντρόφου που ρώτησε μόλις είδε τα παιδιά από τη Νιγηρία μαζεμένα : “Μπαμπά, ποιοι είναι αυτοί οι ωραίοι σοκολατένιοι;”


Οι γραμμωμένες πρακτικές αλληλεγγύης προς τους μετανάστες -όπως δείχνει και το παραπάνω απόσπασμα αναγνώρισης των μεταναστών ως θύματα- δεν μπορούν από μόνες τους να παράγουν πρακτικές φιλοξενίας. Όπως και η διανεμημένη κίνηση των μεταναστών-μικροπωλητών για να πουλήσουν τα πειρατικά CD και DVD, η διασπορά τους σαν η πλατεία να είναι ένας λείος χώρος – δεν αναπαράγει από μόνη της πρακτικές φιλοξενίας. Αντιθέτως, η συνύπαρξη λείων και γραμμωμένων χώρων οδηγεί σε μια περίπλοκη σχέση μεταξύ πρακτικών φιλοξενίας και πρακτικών ξενοφοβίας. Η παραγωγή λείων χώρων εντός του σκηνικού της πλατείας μπορεί να μην έχει δημιουργήσει έναν απελευθερωμένο από ρατσιστικές πρακτικές χώρο, αλλά έχει τουλάχιστον θέσει την παραγωγή της πλατείας υπό νέα διαπραγμάτευση.


Τόσο η κατάληψη του Γαλαξία όσο και οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών οδηγούν στην παραγωγή του δημόσιου χώρου της Πλατείας, σαν ένα patchwork λείων και γραμμωμένων χώρων. Οι συναντήσεις, όμως, μεταξύ καταληψιών και μικροπωλητών πραγματοποιήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά σε συνθήκες γραμμωμένου χώρου αναδεικνύοντας τις πολλαπλές εντάσεις και αντιφάσεις εντός των αντιρατσιστικών πρωτοβουλιών αλλά και των μεταναστευτικών (συλλογικών και ατομικών) επιθυμιών και πρακτικών. Στο πλαίσιο της αλληλεγγύης, το μόνο αίτημα που κατάφερε να αρθρωθεί ήταν αυτό της συμμετοχής των μεταναστών στην επίσημη εμπορευματοποίηση της πλατείας, με όρους πλέον νομιμότητας και κρατικής αναγνώρισης. (Να τους δοθούν άδειες για να πουλούν νόμιμα τα προϊόντα τους κι ένας συγκεκριμένος οριοθετημένος χώρος όπου θα μπορούν να πουλούν κάτω από στέγαστρο τα -αναπόφευκτα πλέον- μη πειρατικά προϊόντα τους). Το ερώτημα (αναπάντητο προς το παρόν) είναι τι θα μπορούσε να σημαίνει μια αντιρατσιστική – μεταναστευτική συνάντηση σε λείο χώρο.


Η πλατεία Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork


Το σκηνικό αυτών των συναντήσεων ήταν η Πλατεία της Νέας Σμύρνης. Τόσο η κατάληψη του Γαλαξία όσο και οι πρακτικές των μεταναστών μικροπωλητών αποτέλεσαν πρακτικές ρήξης με τις προδιαγεγραμμένες κατατμήσεις και χρήσεις του χώρου και του χρόνου της πλατείας αυτής. Παρά την φαινομενικά κοινή τους, όμως, σχέση με τον περιβάλλοντα χώρο, οι στρατηγικές τους είναι συχνά ασσύμετρες –ούτε και μπορούν να θεωρηθούν ως αυτονόητες οι συνδέσεις μεταξύ τους. Οι συνήθεις πρακτικές αλληλεγγύης δεν αποσιωπούν αλλά αντίθετα αναδεικνύουν πιο έντονα την αδυναμία διαφυγής από την εδραιωμένη λογική των κινημάτων πόλης. Το υποκείμενο που δρα είναι αυτό του πολίτη, ενώ οι μετανάστες ως μη-πολίτες, που είναι αναγνωρίσιμοι από τους μηχανισμούς του κράτους -επιλεκτικά και προσωρινά – εντάσσονται στο εγχείρημα με συγκεκριμένους όρους που αποτρέπουν την ενεργή συμμετοχή τους στην παραγωγή του χώρου και την ρήξη με τον δημόσιο χώρο.


Προσπαθήσαμε να συρράψουμε εικόνες της πλατείας Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork. Ένα patchwork αποτελούμενο από λείους και γραμμωμένους χώρους που παράγονται από μετανάστες-πειρατές και την κατάληψη του Ελεύθερου Γαλαξία. Η πλατεία της Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork, είναι χώρος ταυτόχρονα φιλόξενος και ξενοφοβικός. Λείοι και γραμμωμένοι χώροι δεν τέμνονται, δεν συγκλίνουν, δεν αποκλείνουν: είναι ασσύμετροι. Όπως και η σχέση μεταξύ μεταναστών μικροπωλητών και κατάληψης του Γαλαξία παρόλες τις πολλαπλές συναντήσεις τους, τις προσπάθεις για από κοινού δράση παρέμεινει ασσύμετρη.


Επίλογος


Μετά από συνεχείς διαμάχες στο εσωτερικό της συνέλευσης, πολλοί από εκείνους που είχαν πρωτοστατήσει στο «άνοιγμα» του Γαλαξία αποχώρησαν παίρνοντας μαζί τους ότι «εμπορικά πολύτιμο» είχε αποκτήσει η κατάληψη. Τον χώρο κατέλαβε προσωρινά μια ομάδα εφήβων με καταγωγή από την Ρωσία, την Ελλάδα, την Γεωργία την Αλβανία, και την Κίνα. Δεν έβγαλαν κανένα διάγγελμα και δεν προσπάθησαν να οργανώσουν καμιά απολύτως δράση, αντίθετα άρχισαν να καταστρέφουν συστηματικά τα απομεινάρια της κατάληψης. Υποστήριξαν ότι εκείνοι ήταν στον Γαλαξία πολύ πριν τον Δεκέμβρη και θα συνεχίσουν να είναι εκεί και αφού τελειώσει η κατάληψη ακόμα κι αν γκρεμιστεί το κτίριο. Μετά από μια φωτιά που ξέσπασε από άγνωστη αιτία, ο χώρος εκκενώθηκε από την πυροσβεστική, και το κτίριο παραμένει έως σήμερα κλειστό και κλειδωμένο. Φημολογείται ότι θα επαναμετατραπεί σε υπό ανέγερση πολιτιστικό κέντρο του δήμου.


Σημειώσεις

Η πλατεία Νέας Σμύρνης είναι αφιερωμένη στον ελεύθερο χρόνο, όπου στερεοτυπικά η διασκέδαση κι η ξεκούραση συνδέονται άμεσα με την κατανάλωση. Ένα μεγάλο κομμάτι της, όμως, καλύπτεται από τεχνητές λίμνες, που επιβάλουν όρια στην επέκταση των εμπορικών χρήσεων καθώς εκ των πραγμάτων δεν μπορούν να καλυφτούν, ή να πατηθούν αλλά ούτε και να χρησιμοποιηθούν επιτρέποντας τη δημιουργία λείων ανοιγμάτων. Το νερό μπορεί, όπως λέει ο Μπασελάρ, να προσδίδει μια πιο «φυσική», πιο «πολιτισμένη» αλλά και πιο «γεωμετρική» αίσθηση του χώρου, Βλ.Gaston Bachelard, Poetics of Space (Boston: Beacon press, 1969). Όμως, στη συγκεκριμένη περίπτωση χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι είναι σχεδόν στάσιμο, τεχνητό και αποστειρωμένο (μυρίζει χλώριο και άλλα απολυμαντικά). Με άλλα λόγια πρόκειται για μια κατηγορία που ο Μπασελάρ δεν θα μπορούσε να έχει προβλέψει: το τεχνητό νερό ως μουσειακό είδος που επιτρέπει όχι πλέον μια ναρκισσιστική σχέση (κανείς δεν μπορεί να καθρεπτίζεται σε αυτά τα νερά) αλλά μια ηδονοβλεπτική σχέση. Ένα νερό που είναι εκεί μόνο για να το κοιτάζουμε από απόσταση.

Οι Deleuze και Guatarri αναφέρονται στην έννοια του «γραμμωμένου χώρου» (striated space) σαν ένα χώρο που εγκαθιδρύεται από τους μηχανισμούς του κράτους σε αντίθεση με τον «λείο χώρο» (smooth space) που εγκαθιδρύεται από την Πολεμική Μηχανή. Παρόλο που η φύση αυτών των δύο χώρων είναι εντελώς διαφορετική και αντιθετική, βρίσκονται σε διαρκή μείξη κι αλληλεπίδραση καθώς οι δύο χώροι δεν είναι στην πράξη διακριτοί αλλά εισέρχονται, μεταμορφώνονται και μεταλλάσσονται διαρκώς ο καθένας στο αντίθετό του. Οι όροι αναπτύσσονται στο κεφάλαιο «The Smooth and the Striated» στο Gilles Deleuze – Felix Guattari, 1988 (1999) A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, μτφ Brian Massumi (Λονδίνο: The Athlon Press).

Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική κάθετων και οριζόντιων γραμμών, που επιθυμεί να απευθυνθεί κυρίως στο βλέμμα και κύριο σκοπό έχει να ξυπνήσει την όραση, να αναδείξει την ωραία θέα, αν και το υδάτινο στοιχείο των τεχνητών λιμνών που περιβάλλουν τον χώρο διαρκώς αποπροσανατολίζει αυτή την γραμμωμένη λογική και επιτρέπει παρελκύσεις προς έναν πιο λείο χώρο. Οπ.π., σσ. 492-493.

Βλ., για παράδειγμα, «Διαδήλωση στην Άνω Νέα Σμύρνη με αφορμή τα γεγονότα των ημερών» http://www.youtube.com/watch?v=deL57so7FdA&feature=related

Deleuze — Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 496

Η λογική του γραμμωμένου βέβαια δεν εγκατέλειψε εντελώς τον χώρο διότι πολύ συχνά ο προβληματισμός πίσω από την μετατροπή του διαφανούς κτιρίου σε σπηλιά απαντούσε και σε φόβους για την «ασφάλεια» της κατάληψης, για τη δημιουργία ενός ορίου με το έξω.

Deleuze — Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 498

Οπ.π., σ. 477. Το παράθεμα αναφέρεται στην αντίληψη του Pierre Boulez για την μουσική. Δική μας μετάφραση.

Δημιουργήθηκε έτσι μια ανταγωνιστική σχέση με τον περιβάλλοντα δημόσιο χώρο. Στις συνελεύσεις, κυριάρχησαν οι απόψεις για συντεταγμένη δράση ενάντια στο εμπορευματοποιημένο εκτός, ενώ πολλοί από τους αρχικούς καταλήψιες που συμμετείχαν στην κατάληψη στέγης κατηγορήθηκαν και εν τέλει αποχώρησαν διότι είχαν μετατρέψει τον χώρο σε κατάληψη στέγης και εμπόδιζαν την ανοιχτή αυτή αντιπαράθεση.