Έχει περάσει πάνω από ένας χρόνος από τότε μας χτύπησε ο κατακλυσμός της κρίσης. Νωρίτερα, τον περασμένο Σεπτέμβρη, υπήρξε μια αρχική έκρηξη ενθουσιασμού μέσα στην αριστερά πως τα χρόνια του αχαλίνωτου νεο – φιλελεύθερου καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς είχαν φτάσει στο τέλος τους. Επιτέλους είχαμε δικαιωθεί για τις κριτικές μας και την πολιτική μας ύστερα από αυτό που για χρόνια φαινόταν σαν την πιο παρατεταμένη ραγδαία ανάπτυξη στην ιστορία του Καπιταλισμού. Ωστόσο, η ελπίδα για μια πιθανή επαναφορά στην ισορροπία των κοικωνικο- οικονομικών προτεραιοτήτων και μια μεταστροφή των ταξικών δυνάμεων, εν δυνάμει μέσω αυτής της επονομαζόμενης «‘νέας’ Νέας Κοινωνικοοικονομικής Πολιτικής» (New Deal) αποδείχτηκε βραχύβια.


Ο Mike Davis απέδειξε αρκετά νωρίς ότι η λύση της νέας Κοινωνικοοικονομικής Πολιτικής για την κρίση του 1929 προέκυψε κυρίως σαν μια αντίδραση προσαρμογής σε μια οργανωμένη, στρατευμένη δύναμη στις ΗΠΑ, με την ιδεολογική απειλή της Σοβιετικής Ένωσης να προβάλει απειλητικά, και με το Μαρξισμό ακόμη να αποτελεί μια σημαντική έμπνευση για την Αμερικάνικη πνευματική ζωή, πιέσεις που δεν υφίστανται τώρα.


Έχει φυσικά υπάρξει η αποκαλούμενη εθνικοποίηση μεγάλων τμημάτων του Αγγλο- Αμερικάνικου τραπεζικού συστήματος. Για αρκετούς σχολιαστές αυτό από μόνο του είναι τρανή απόδειξη πως ο νεο- φιλελευθερισμός έχει λήξει σαν επικρατούσα ιδεολογία. Κι όμως αυτό προϋποθέτει παρεμβάσεις σε αγορές, και οι κυβερνητικοί κανονισμοί αντιτίθεται στη νεο- φιλελεύθερη διακυβέρνηση. Αντί να κατασκευάζουμε νεο – φιλελευθερισμό μέσα από τη διχοτομία των αγορών ενάντια στα κράτη και απελευθέρωση τιμών εναντίον ρύθμισης, είναι ίσως πιο εποικοδομητικό να το δούμε σαν μια συγκεκριμένη μορφή κρατικής παρέμβασης σε κοινωνικές, οικονομικές κι άλλες σχέσεις. Υπάρχει μεγάλη προϊστορία μεγάλων κρατικών παρεμβάσεων για να αποτραπεί η οικονομική κρίση και απαλλαγές τραπεζών στο Βόρειο ημισφαίριο κατά τη διάρκεια της Νεο- φιλελεύθερης εποχής και οι πρόσφατες παρεμβάσεις των διοικήσεων Bush και Obama μπορούν να ειδωθούν μόνο σαν τις πιο δραστικές εκφάνσεις αυτού.


Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το μέγεθος των πρόσφατων κυβερνητικών παρεμβάσεων θα μπορέσει τουλάχιστον να προκαλέσει την ίδια την ηγεμονική αυτοπροβολή του νεο – φιλελευθερισμού σαν μια ιδεολογία απελευθερωμένων οικονομιών, ελεύθερων αγορών κι ελάχιστης κυβερνητικής παρέμβασης. Εδώ πάλι χρειάζεται να φανούμε προσεκτικοί. Ο Νεο – φιλελευθερισμός μοιάζει να επιβιώνει συνεχώς ενώπιον των δικών του ολοφάνερων αντιφάσεων. Πολύ πρόσφατα μπορούμε να σκεφτούμε πως οι μαζικές απαλλαγές των τραπεζών νομιμοποιήθηκαν από απόφθεγμα «πολύ μεγάλος για να αποτύχει». Ωστόσο πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι αυτές οι ίδιες οι εταιρείες που έλαβαν χρήματα ως εγγύηση είχαν σα συνέπεια να γίνουν ακόμη μεγαλύτερες. Η J.P. Morgan Chase έχει τώρα περισσότερο από $1 για κάθε δέκα σε κατάθεση στις ΗΠΑ.


Μια εξαιρετικά άβολη πραγματικότητα για τους προοδευτικούς ήταν η σποραδική κι αδύναμη ανταπόκριση των εργατικών τάξεων στην κρίση, τουλάχιστον σε σχέση με τη σπουδαιότητα των γεγονότων. Στη διάρκεια της ιστορίας ο συνδικαλισμός δεν ήταν ποτέ δυνατός απέναντι στην οικονομία, εν μέρει γιατί οι ίδιες οικονομικές κρίσεις βιώνονται σαν μια απρόσωπη αφηρημένη δύναμη. Κάποιοι από τους συγγραφείς σ’ αυτό το τεύχος παίρνουν αυτή την αφαίρεση σοβαρά, και την βλέπουν σαν μια πρόσκληση για να εξερευνήσουν πιο προσωπικούς χώρους και συναισθήματα που έχει φτάσει να καταλαμβάνει αυτή η κρίση στις καθημερινές ζωές των ανθρώπων.


Μέχρι στιγμής, η ηγεμονική ερμηνεία της κρίσης ήταν κατά πολύ ηθικολογική· άπληστοι τραπεζίτες και διεφθαρμένη ‘wall street’ (Σοφοκλέους) ενάντια σε μια τίμια ‘main street’ (Αγορά).


Αυτή η κουβέντα έχει προκαλέσει κι αρκετή συγκεκριμένη ανάλυση. Υπάρχει μια υποβόσκουσα ιδέα από πολλούς σχολιαστές ότι η κρίση έχει κορυφωθεί λόγω οικονομικών υπερβολών που δεν βρίσκονταν σε συγχρονισμό με την πραγματική παραγωγική οικονομία.


Τα δοκίμια αυτού του τεύχους όλα με τον τρόπο τους απέχουν από τέτοιους δυαδικούς τρόπους σκέψης. Πολλά αρχίζουν εξερευνώντας πως τοποθετείται η σχέση μας με την αγορά, και πως αυτό επηρεάζει τον τρόπο που γενικά αντιλαμβανόμαστε την κρίση ως άτομα.


Κάποιοι από τους αρθρογράφους μας βοηθούν να εξετάσουμε σχολαστικά τη φαντασίωση πως η τίμια ρύθμιση μπορεί να μας επαναφέρει πίσω σε μια λιγότερο επιζήμια μορφή καπιταλισμού και προκαλούν την ιδέα πως η διαίρεση της «πραγματικής/ φανταστικής» οικονομίας είναι μια παραγωγική ιδέα μέσω της οποίας μπορούμε να ερμηνεύσουμε την κρίση. Επίσης στις σελίδες αυτού του ειδικού τεύχους, οι αναγνώστες ελπίζουμε να βρουν προσεκτικές αξιολογήσεις για κάποιες από τις αναδυόμενες λαϊκιστικές ανταποκρίσεις στην κρίση, μέσα από τις πολιτιστικές βιομηχανίες και τα μέσα της μόδας, ανταποκρίσεις που μέχρι στιγμής μοιάζουν να κατάσχουν την ανάδειξη συζητήσεων που δίνουν το δικαίωμα να αντιμετωπίσουμε πιο συλλογικά τα φλέγοντα ζητήματα.


Arlen Dilsizian, επιμελητής αφιερώματος

Η τρέχουσα χρηματο-πιστωτική κρίση έχει δημιούργησε την ανάγκη για επιστροφή στην «πραγματική οικονομία» σαν αντίθεση προς την χρηματοοικονομική (πλασματική) οικονομία. Ο Brett Neilson μας δείχνει ότι αυτή η τάση δεν είναι κάτι καινούριο: μέσω της ανάλυσης των πρόσφατων αλλαγών στην ίδια την άσκηση της καπιταλιστικής συσσώρευσης διαλύει κάθε φαντασίωση για επίλυση της κρίσης με την επιστροφή στη βιομηχανία.


Υπάρχει μια αποκρυφιστική ιστορία για την κινέζικη λέξη 危机 (wēi jī) που σημαίνει κρίση. Συνδυάζοντας τα λογοτεχνικά είδη των βιβλίων αυτοβοήθειας στις επιχειρήσεις και τα Ανατολικά σε σχέση με τις τρέχουσες γεωπολιτικές μεταβολές, κυκλοφορεί ο μύθος πως η λέξη αποτελείται από δυο συνθετικά που αντίστοιχα σημαίνουν κίνδυνος (wēi) και ευκαιρία (jī). Ενώ οι Σινολόγοι έχουν απορρίψει αυτό το μύθο, η ιστορία παρόλα αυτά απηχεί και στους ταξιδιώτες της θέσης μπίζνες που ελπίζουν να εξαργυρώσουν την τρέχουσα οικονομική αναταραχή και αυτούς τους αριστερίζοντες που πιστεύουν πως κάθε ανακοίνωση μιας κρίσης θα επηρεάσει τις πιθανότητες ριζοσπαστικής πολιτικής αλλαγής. Από την ύφεση του Αυγούστου του 2007, βρίθουν οι εξαγγελίες για το τέλος του ενός και του άλλου: το τέλος του νεοφιλελευθερισμού, το τέλος της συλλογικής ασωτίας, το τέλος της μετα ψυχροπολεμικής εποχής, το τέλος της Δύσης, και σε κάποιες εκδοχές, ακόμη και το τέλος του καπιταλισμού.


Αυτές οι βιαστικές κρίσεις είναι όλες υπερβολικά πρόωρες και τελεολογικές. Καθώς το πολυδαίδαλο της κινέζικης γλώσσας δεν συνδέεται απαραίτητα με τις τρέχουσες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, αξίζει να ωθήσουμε αυτό το επιχείρημα λίγο πιο πέρα. Όπως εξηγεί ο Victor H. Mair στο pinyin.info, κίνδυνος + ευκαιρία ≠ κρίση. Σύμφωνα με τον Mair, το κομμάτι της κινέζικης λέξης που χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει (机 ή jī) υπονοεί σε αυτά τα συμφραζόμενα «εναρκτήρια στιγμή» ή «αποφασιστικό σημείο». Μόνο του υποδεικνύει «ευστροφία» ή «επινοητικότητα» ή «μηχανή, συσκευή». Η κρίση μπορεί λοιπόν να είναι μια στιγμή κινδύνου, ένα σημείο απόφασης ή μια μηχανή που ξετυλίγει ακόμη πιο επικίνδυνες αλληλουχίες και συνδέσεις. Πράγματι, ένας από τους πιο επικίνδυνους συνδέσμους που διαιωνίζονται από αυτή τη μηχανή μπορεί να είναι ότι συνδέει την οικονομική αναταραχή με τον πολιτικό οπορτουνισμό. Τι νόημα έχει να επενδύουμε στην προσδοκία ότι ο καπιταλισμός ή ακόμη κι ο νεοφιλελευθερισμός, θα καταρρεύσουν; Η ελπίδα είναι τόσο ακατάλληλη σαν πολιτικό συναίσθημα όσο και η εκφορά του λόγου σαν εννοιολογική βάση για τον πολιτικό αγώνα. Ενώ η πρώτη ενθαρρύνει επιθυμίες για το μέλλον που αναστρέφουν τη νοσταλγία κι εμψυχώνουν την αδράνεια, η δεύτερη προϋποθέτει την απλή σύνδεση σαν υποκατάστατο της πολιτικής σχέσης. Η ρήξη της εκφοράς της κρίσης και της ελπίδας είναι ένα από τα πιο επείγοντα καθήκοντα αυτή τη στιγμή.


Αυτό δεν θα έπρεπε να αποτελεί λόγο για απαισιοδοξία. Η ανάγκη να εγκαταλείψουμε την απόλαυση είναι τόσο μικρή όσο κι αυτή που υπαγορεύει να πιστέψουμε ότι η ανησυχία μπορεί να κατασταλεί με τα ψώνια ή τις προσδοκίες για την επόμενη φούσκα. Αντί να κοιτάζουμε μόνο για συνδέσμους ή να αναζητούμε να ενώσουμε τις τελείες που αρθρώνουν αυτό ή το άλλο, υπάρχει μια ανάγκη να ερμηνεύσουμε πέρα από πλαίσια γεωγραφικά, ιστορικά ή πολιτικά. Σε κίνδυνο βρίσκεται όχι μια οικονομία σύνδεσης μεταξύ ξεχωριστών οντοτήτων αλλά ένα σύνθετο κίνημα με πολλαπλές κατευθύνσεις που είναι προσηλωμένο σε επικαλύψεις, διαθλάσεις κι εποχικές δυσαρμονίες. Σε ένα τέτοιο τέλμα από συγκλίσεις και αντιθέσεις, είναι δυνατόν να αποκτήσουμε μια αίσθηση για το πως δουλεύει η μηχανή της κρίσης. Μια τέτοια μηχανή δεν είναι μια τεχνική συσκευή που χρησιμοποιείται προς έναν ορισμένο σκοπό. Μάλλον κάνουν στροφές συνεχόμενα γύρω από τον εαυτό τους, ενεργοποιώντας ρυθμίσεις υποκειμενικοποίησης και κοινωνικοποίησης. Ο καπιταλισμός χρειάζεται την κρίση για ανανεωθεί. Γι’ αυτό η μηχανή του παρατάσσει συνδέσμους και όρια που μοιάζουν να ξεφεύγουν από τον έλεγχο και να μεταλλάσσουν την ίδια τους την αρμονία.


Πάρτε τον άξονα ΗΠΑ- Κίνα, που συνεχώς αναφέρεται σαν την πρώτη γραμμή πάνω στην οποία ισορροπεί η κρίση. Πάρα πολύ συχνά το σχέδιο, στρίψιμο, σπάσιμο και στροβίλισμα αυτής της γραμμής κρύβεται σε ένα πέπλο από δίπολα: Ανατολή/ Δύση, πίστωση/ χρέος, μέλλον/ παρόν, ανάδυση/ παρακμή, ολοκληρωτισμός/ δημοκρατία, παραγωγή/ κατανάλωση, αποταμίευση/ ασωτία … ευκαιρία/ κίνδυνος. Απόρροια αυτού είναι η φαντασίωση της διαχείρισης αυτής της δυάδας κι οπότε η υπερνίκηση αυτής της κρίσης, είτε μέσω μιας αναδρομικής ηθικής της πρόληψης ή μιας μελλοντικής προβολής της ανάρρωσης. Ποιος ξέρει τι θα είχε συμβεί αν οι Κινέζοι εργάτες ήταν καλύτερα πληρωμένοι ή υπήρχε λιγότερη στήριξη στους Αμερικάνους ομολόγους τους ως «καταναλωτές της έσχατης λύσης»; Ερωτήσεις σαν κι αυτή αφθονούν. Υπάρχει όμως κίνδυνος στην προσέγγιση εργατικών δυναμικών εσωτερικά ετερογενών και συνδεδεμένων σαν να μπορούσαν να ομογενοποιηθούν πλήρως σε εθνικούς συνασπισμούς, σε συσχετισμούς με τις συνολικές οικονομικές δυνάμεις που χειραγωγούνται από τις κεντρικές τράπεζες, και τότε μόνο να συσχετιστούν. Είτε τοποθετημένο σαν μια βάση για αλληλεγγύη ή σαν κίνητρο για ανταγωνισμό, υπάρχει μια στιγμή διαχωρισμού που σχεδόν αναπόφευκτα ανήκει στη δέσμευση της ελεύθερης ανταλλαγής ή του προστατευτισμού. Παρά το θόρυβο γύρω από αυτή τη διαίρεση, παρουσιάζει ένα αναλυτικό αδιέξοδο που δεν αφήνει το περιθώριο να συλλάβουμε τις ιστορικές εξελίξεις που μπορούν να ανακινηθούν από τις αλλαγές αυτές.


Δεν είναι κατά λάθος που αυτό το άρθρο ξεκινάει με μια ιστορία για τη μετάφραση. Η μετάφραση συχνά γίνεται κατανοητή ως μια γέφυρα που ενώνει τους πολιτισμούς. Όμως μπορεί να γίνει και εργαλείο διαχωρισμού και χάραξης συνόρων, που υποθέτει τη μεταφορά ενός μηνύματος από τη μια πλευρά στην άλλη, και, κάνοντας αυτό, προϋποθέτει την ύπαρξη δυο ξεχωριστών και διαφορετικών ενοτήτων. Επιπλέον, η μετάφραση είναι ένας από τους βασικούς τρόπους λειτουργίας του παγκόσμιου κεφαλαίου. Καθημερινά το κεφάλαιο πρέπει να μεταφράζει την κίνηση και τη συνεργασία ζωντανών σωμάτων σε «ομογενή και κενό χρόνο» της αιχμαλώτισης της αξίας. Σήμερα το οικονομικό σύστημα είναι το πιο εξελιγμένο μηχάνημα για να επιτευχθεί αυτή η σύλληψη. Αξίζει να θυμηθούμε ότι, για τον Μαρξ, μια τέτοια αιχμαλώτιση περιλαμβάνει τη διαδικασία της αφαίρεσης. Μόνο όταν αφαιρείται η εργασία γίνεται μετρήσιμη. Υπάρχει πάντα ο πειρασμός σε στιγμές οικονομικής αναταραχής, όταν η ακαταλληλότητα ενός τέτοιου μέτρου γίνεται έκδηλη, να ψάξουμε για το συγκεκριμένο – να ξεφλουδίσουμε τα στρώματα της αφαίρεσης σαν να επρόκειτο για στρεψοδικία. Πίσω από αυτό κρύβεται η αναζήτηση για την «πραγματική οικονομία» ή ένα όνειρο για την επανάκτηση κάποτε της εργασίας στην οποία η αξία που παράγει δεν μπορεί ούτε να αφαιρεθεί ούτε να ανταλλαχθεί.


Για να βγάλουμε νόημα από αυτή την τάση χρειάζεται να μεταφράσουμε στο βάθος των ιστορικών περιόδων, αν όχι τα διαφορετικά επεισόδια οικονομικών κρίσεων. Παράγωγα, μετοχές, ο ατομικός καπιταλιστής – όλα αυτά εκπροσωπούν διαφορετικούς βαθμούς διαχωρισμού από την ιδιοκτησία που εισάγουν νέα στρώματα ρευστότητας στις κοινωνικές σχέσεις του καπιταλισμού. Όταν η μηχανή της κρίσης αρχίζει να ξετυλίγει τα επικίνδυνα μέτρα της, υπάρχει μια ροπή να κατηγορούμε ή να συνηγορούμε υπέρ της απογύμνωσης του πιο πρόσφατου στρώματος της καπιταλιστικής οργάνωσης. Είτε στην τρέχουσα φρενίτιδα να αναγνωρίζουμε ενέργειες κατά της διακύμανσης των τιμών και πώλησης προς κάλυψη ως «εγκληματικές» ή την πολεμική κατά της «μετοχικής εταιρείας» της εποχή της οικονομικής κρίσης του 1857, υπάρχει μια λαχτάρα για πρακτικές ρύθμισης που υπόσχεται να στερεοποιήσει κάθε τι ρευστό. Πως θα καταλάβουμε εμείς αυτή την προθυμία να γειώσουμε την επιμονή της καπιταλιστικής κερδοσκοπίας, που συχνότερα αντηχεί σαν μια έκκληση προς την κρατική εξουσία ή στην φαντασίωση να εξαπλωθεί αυτή η δύναμη παγκοσμίως;


Αξίζει να θυμηθούμε ότι οι φυσιοκράτες θεμελίωσαν τη σύλληψη της παραγωγικής εργασίας κυριολεκτικά στη γη, στο πλαίσιο της γεωργίας. Γράφοντας στην Γαλλία του 18ου αιώνα, έστρεψαν τη διαμάχη για την προέλευση της υπεραξίας από τη σφαίρα της κυκλοφορίας στη σφαίρα της παραγωγής. Αυτή όμως ήταν μια τροπή που κατόρθωσαν μόνο στο στενό πεδίο της γεωργίας. Για τους φυσιοκράτες, η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών ήταν απλά και μόνο η κατανάλωση της γεωργικής υπεραξίας. Όπως εξηγεί ο Mario Tronti στο Operai e capitale:

Ανακάλυψαν την υπεραξία σαν το περίσσευμα της παραγόμενης έναντι της καταναλισκόμενης αξίας χρήσης· κι αυτό είναι φανερό, πρώτα και κύρια, στη γεωργία, στην πρωτογενή παραγωγή – αυτός είναι ο κλάδος της παραγωγής που μπορούμε να φανταστούμε ως αυτόνομο, ως ανεξάρτητο από την κυκλοφορία και την ανταλλαγή. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι στη γη, στην αγροτική παραγωγή, στο ότι ανακαλύπτουν την υπεραξία που παράγεται από την παραγωγική εργασία – η παραγωγική εργασία εδώ πάντα γίνεται πιο συγκεκριμένη, ορισμένη, όχι αφηρημένη εργασία, όχι εξουσία της εργασίας – κι έτσι η υπεραξία παρουσιάζεται σε δώρο της φύσης, της παραγωγικής δύναμης της φύσης. Η γεωργία γίνεται ο μόνος παραγωγικός κλάδος στον οποίο η παραγωγή του κεφαλαίου (δηλαδή, η παραγωγή της υπεραξίας) εκδηλώνεται ευθέως (173 –δική μου μετάφραση).


Είναι δυνατόν να διακρίνουμε παρόμοιες απόπειρες να γειωθεί η παραγωγή κεφαλαίου σε διαμάχες σχετικές με την τρέχουσα οικονομική κατάσταση. Σ’ αυτή την περίπτωση, το σχίσιμο δεν είναι μεταξύ της γεωργίας και της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών αλλά μάλλον στο πλαίσιο της πολυεθνικής και του νέου οικονομικού στρώματος παραγώγων. Το τελευταίο αντιμετωπίζεται σαν η απλή κατανάλωση του πλεονάσματος που δημιουργεί το πρώτο ή σαν σφαίρα κέρδους χωρίς συσσώρευση. Οπότε η εικόνα του παρασιτισμού αυξάνεται – για να μην πούμε για το θέμα της τοκογλυφίας που είναι εμφανές σε κάποιους λόγους για τη συμπεριφορά των τραπεζιτών ή την υποτιθέμενη Κινέζικη τάση προς συσσώρευση. Μαζί με αυτά είναι και οι νέοι ισχυρισμοί για την αξιοπρέπεια της δουλειάς – ούτε αφηρημένη εργασία ούτε δύναμη της εργασίας αλλά συγκεκριμένη εργασία ως «δώρο της φύσης», κι ως εκ τούτου προς κάθε άκρη και σκοπό ανάξια ανταμοιβής. Χωρίς να έχει σχέση με το κέρδος χωρίς συσσώρευση, ο σύγχρονος οικονομικός καπιταλισμός έχει φέρει μια αλλαγή στην ίδια την πρακτική της συσσώρευσης. Από την εποχή της ρήξης του Φορντισμού στις αρχές του 1970, υπήρχε μια τάση να περικυκλώσουν αυτές τις μορφές εργασίας που παραδοσιακά ξέφευγαν από την αφαίρεση μέσα στον παραγωγικό κύκλο. Το κεφαλαίο έκανε αποικίες όχι μόνο στη σφαίρα της παραγωγής αλλά και σ’ αυτήν της αναπαραγωγής – όχι μόνο οι μορφές της συναισθηματικής και σχεσιακής εργασίας που παραδοσιακά ανήκαν στο γυναικείο φύλο αλλά όλη η σειρά των επικοινωνιακών, γλωσσικών και συναισθηματικών ικανοτήτων που απαιτούνται για να συνεχίσουν τα πράγματα να δουλεύουν στον εργασιακό χώρο της εποχής μετά τον Φορντ. Ίσως θα ήταν ακριβέστερο να λέγαμε πως το φράγμα μεταξύ παραγωγικής και αναπαραγωγικής εργασίας έχει καταρριφθεί από το νέο καθεστώς συσσώρευσης που έχει εισέλθει τώρα σε κρίση.


Αλλά η κίνηση της αναπαραγωγικής εργασίας στη σφαίρα της παραγωγής δεν έχει συνοδευτεί από την αξιολόγησή του. Πιο συχνά, η εργασία των σχέσεων, του συναισθήματος ή της μετάφρασης μένει απλήρωτη. Το Google είναι ίσως το πιο εμφανές παράδειγμα εταιρείας της οποίας η υπεροχή έχει χτιστεί πάνω στην ελεύθερη εργασία – με τα αχνάρια των κλικ των χρηστών του διαδικτύου να θεωρούνται «δώρα της φύσης». Ένα τέτοιο «δώρο» είναι η βάση των νέων μορφών συσσώρευσης που είναι έκδηλες στην οικονομία της εξόρυξης πληροφοριών. Αυτή η κίνηση όμως για συσσώρευση που βασίζεται σε διαδικασίες σχεσιακής κι επικοινωνιακής εργασίας επίσης σημαίνει ότι η κρίση δεν μπορεί να αποτραπεί με την επιστροφή στη βιομηχανία – χτίζοντας γέφυρες και υποδομές ενώ περιμένουμε να γυρίσει ο οικονομικός κύκλος.


Η χρηματιστικοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές της επιθυμίας, όπως ακριβώς και η παγκοσμιοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές του χώρου και του χρόνου. Κανείς δεν ξέρει προς τα που θα στρίψει η μηχανή της κρίσης στην επόμενη φάση. Η απάντηση που θεωρεί ότι αυτή η πρόσφατη φάση του καπιταλισμού θα εισάγει σε κάτι καλύτερο από το νεοφιλελευθερισμό είναι εξίσου ακατάλληλη όσο και το συμπέρασμα ότι η ανάρρωση θα κατέβει σαν από μηχανής Θεός. Έχουμε αφεθεί στο να ζούμε στην αμφιβολία. Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε ελπίδες ή απόγνωση. Ένα από τα χειρότερα πράγματα της αβεβαιότητας είναι ο τρόπος που ενεργοποιεί επιτηδειότητα. Αυτό πρέπει να αποκηρυχθεί έντονα. Για να βγει νόημα από αυτή την κρίση δεν απαιτεί επιτηδειότητα αλλά συνεχή μετάφραση κατά μήκος των γεωγραφικών, ιστορικών και πολιτικών πλαισίων, που επίσης σημαίνει συνεχή αντιμετώπιση του δυσερμήνευτου. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση απαιτεί μια πολύ διαφορετική ποικιλία μετάφρασης από ομογενοποιητική κατάληψη του κεφαλαίου. Βρίσκεται σε κίνδυνο η επινόηση νέων μορφών οικειότητας που συνδυάζουν το κοινό με το ξένο για τη δημιουργία υποκειμενικών και θεσμικών μορφών ικανών να διαπραγματευτούν την τρέχουσα μετάβαση. Οποιαδήποτε πολιτική κατάλληλη για την αβεβαιότητα της στιγμής οφείλει να εκτιμήσει αυτή τη δουλειά της μετάφρασης.


*Ευχαριστίες στην Αγγέλα Μητροπούλου για μια ημέρα συζήτησης από την οποία γεννήθηκαν ιδέες γι’ αυτό το άρθρο.

O Stephen Gudeman μας προσκαλεί να αναθεωρήσουμε την αντίληψή μας για την οικονομία όχι σαν μια επίπεδη πεδιάδα που αποτελείται από αγορές και συμπεριφορές τύπου αγοράς που οδηγούν σε καταστάσεις ισορροπίας, αλλά σαν σφαίρες αξιών και πρακτικών που αλληλεπικαλύπτονται και συγκρούονται μεταξύ τους. Μέσα από αυτή τη συγκριτική και εθνογραφικά πληροφορημένη προοπτική της οικονομίας, ο Gudeman μας βοηθάει να θέσουμε σε αμφισβήτηση ορισμένα κυρίαρχα αφηγήματα της τρέχουσας κρίσης.


Ζούμε μια επώδυνη οικονομική κρίση, που τις διαστάσεις της κανείς από μας δεν είχε βιώσει στο παρελθόν.[1] Παντού στον πλανήτη η ανεργία και η υποαπασχόληση αυξάνονται, οι μισθοί παγώνουν, τα σπίτια χάνονται, η ανισότητα συνεχίζεται και πολλοί είναι αυτοί που νιώθουν έντονη συναισθηματική οδύνη. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε όλες τις συνέπειες της ύφεσης ή πότε θα τελειώσει, και ακόμη κι αν ορισμένοι ισχυρίζονται ότι διακρίνουν το σημείο μεταστροφής, η παγκόσμια ανάκαμψη θα είναι αργή.


Πώς πρέπει όμως να αντιληφθούμε την παγκόσμια κρίση; Τα τελευταία χρόνια, η έννοια του Schumpeter περί ‘δημιουργικής καταστροφής’ έκανε την εμφάνισή της στον Τύπο, όπως και στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Επεσήμανε τη δυναμική του καπιταλισμού και τον τρόπο που η καινοτομία, μέσω της δημιουργικής καταστροφής, αποφέρει κέρδη. Όταν δημιουργούμε νέα προϊόντα και υπηρεσίες, καταστρέφουμε τα παλιά: το αυτοκίνητο υποκαθιστά το κάρο με τα άλογα. Όλοι ωφελούνται (εκτός από αυτούς που φτιάχνουν κάρα και χαλινάρια), επειδή το νέο προϊόν και μέρος των κερδών επιμερίζονται σε όλους εμάς μέσα από τη μαγεία των αγορών. Επειδή όλοι είμαστε καλύτερα, δεν προβληματιζόμαστε πολύ για το περί δικαίου αίσθημα. Σε μια αναπτυσσόμενη οικονομία, οι ελπίδες αυξάνονται και το επίπεδο ζωής ανεβαίνει.


Η σημερινή κρίση πρέπει να μας κάνει να αμφισβητήσουμε αυτή τη θεωρία, ειδικά αν λάβουμε υπόψη την αλλαγή από τον σοσιαλισμό στον μετα-σοσιαλισμό, τα τελευταία είκοσι χρόνια- μια χρονική περίοδο σύγχρονη, σε γενικές γραμμές, με την ανάπτυξη και την κατάρρευση της ευρύτερης οικονομικής φούσκας. Δεν εννοώ ότι η κατάρρευση του σοσιαλισμού και η φαινομενική ανάπτυξη του καπιταλισμού συνδέονται, ζούμε όμως σε εποχές ειρωνείας. Για να καθυποτάξουν την χρηματοοικονομική κρίση και να αντιμετωπίσουν την ύφεση, οι Ηνωμένες Πολιτείες επαφίενται στα κυβερνητικά κονδύλια και στις παρεμβάσεις τους στις ‘ελεύθερες’ αγορές για να τις σταθεροποιήσουν και να τις σώσουν. Αποφεύγουμε τον όρο, αλλά είναι σαν η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών να εθνικοποιεί μερικώς τους τομείς της αυτοκινητοβιομηχανίας και των τραπεζών. Χρειάζεται σοσιαλισμός για να σωθεί ο καπιταλισμός; Αντίθετα, οικονομίες που πέρασαν από τον εναγκαλισμό ενός αναποτελεσματικού σοσιαλισμού στην αποτελεσματικότητα και την ελευθερία της οικονομίας της αγοράς έπεσαν στην κατάλληλη στιγμή για να βιώσουν τα δυσάρεστα χαρακτηριστικά της, όπως ο νεποτισμός και τα ολιγοπώλια, καθώς και τα πιστωτικά και τραπεζικά προβλήματα. Για παράδειγμα, σύμφωνα με την Wall Street Journal, η παγκόσμια ύφεση, μέσα από τη μειωμένη ζήτηση για ακριβό κασμίρι, έχει άμεση επίπτωση στους νομάδες βοσκούς στη Μογγολία. Πολλοί απ’ αυτούς δανείστηκαν έναντι των κοπαδιών τους για να επεκτείνουν την παραγωγή τους και να βελτιώσουν τις κατοικίες τους. Με την πτώση των τιμών και της ζήτησης, δεν μπορούν να ανταποκριθούν στα χρέη τους και κινδυνεύουν να χάσουν και τα κοπάδια τους και τα πολύτιμα σπίτια τους, που είναι αντίσκηνα. Η κρίση των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου, που τροφοδοτείται από το διασυνδεόμενο τραπεζικό σύστημα και τη διεθνή ροή κεφαλαίων, έχει παγκόσμιες διαστάσεις. Κατά παράδοξο τρόπο, καθώς ο καπιταλισμός στρέφεται για βοήθεια σε σοσιαλιστικές πρακτικές, οι μετα-σοσιαλιστικές περιοχές μαθαίνουν ότι ο καπιταλισμός δεν θεραπεύει όλες τις ασθένειες.


Επειδή η συνήθης γλώσσα της οικονομίας δεν εξηγεί αυτόν τον κόσμο των αντιφάσεων, των ειρωνειών και του απρόβλεπτου, ίσως να έχει έρθει η ώρα της ανθρωπολογίας. Εγώ έχω διαφορετικό τρόπο σκέψης για την οικονομία. Αντί να τη βλέπω σαν επίπεδες ή ήπιες πεδιάδες που αποτελούνται από αγορές και συμπεριφορές αγορών, οι οποίες οδηγούν σε καταστάσεις ισορροπίας, νομίζω ότι αποτελείται από επικαλυπτόμενες και αντιμαχόμενες σφαίρες αξιών και πρακτικών. Επιτρέψτε μου μια σύντομη παρουσίαση αυτής της άποψης.


Οι οικονομίες περιλαμβάνουν διαφορετικούς χώρους αξιών. Μπορούμε να φανταστούμε αυτές τις περιοχές σαν πέπλα, το ένα πάνω στο άλλο. Τις ονομάζω Σπίτι, Κοινότητα, Εμπόριο, Οικονομία και Οικονομία της Οικονομίας. Το σχετικό μέγεθος κι η ύπαρξη τους ποικίλλει ανάλογα με την κοινωνία.


Μερικές φορές, οι ζώνες είναι χωριστές, μερικές φορές διεισδύουν η μια στην άλλη, μερικές φορές ενώνονται και άλλες φορές επικαλύπτονται. Υπάρχει ένας σημαντικός διαχωρισμός μεταξύ Σπιτιού και Κοινότητας απ’ τη μια πλευρά, και Εμπορίου, Οικονομίας και Οικονομίας της Οικονομίας από την άλλη. Αποκαλώ την πρώτη περιοχή ‘ Κοινότητα’ και τη δεύτερη ‘Αγορά’. Η σφαίρα της κοινότητας φιλοξενεί πολλαπλές αξίες που νομιμοποιούν διαφορετικούς τρόπους και συνδυασμούς σε σχέση με τον προσδιορισμό πόρων και αποτελεσμάτων, όπως η ισότητα, η ανάγκη, η ικανότητα ή η σχετική κοινωνική θέση. Αντίθετα, οι αγορές αποτελούνται από ανώνυμες ανταγωνιστικές ανταλλαγές. Για να παραμείνουν στην ανταγωνιστική αρένα, οι παίκτες πρέπει να κάνουν ορθολογικές επιλογές ή υπολογισμούς, ώστε οι άλλοι να μην τους ξεπεράσουν. Η αιτιολογική αξία γι’ αυτό τον τρόπο ζωής είναι η αποτελεσματικότητα στην κατανομή των πόρων. Ασφαλώς, αυτοί οι δυο ευρείς τομείς συχνά αναμιγνύονται- προς μεγάλη δυσαρέσκεια των νεοφιλελεύθερων που δεν θαυμάζουν τον έρποντα σοσιαλισμό.


Έχω αναπτύξει την αντίθεση μεταξύ αγοράς και κοινότητας αλλού (Gudeman 2001, 2008). Προχωρώντας πιο πέρα, λέω ότι υπάρχει ένα είδος λογικο-γενετικής σχέσης ανάμεσα στις οικονομικές σφαίρες. Νομίζω ότι τις βρίσκουμε στα εθνογραφικά υλικά, ανεξάρτητα αν έχουν
ή όχι μια ιστορική σχέση σε ό, τι αφορά την προέλευσή τους. Ακόμη πιο σημαντικό, τις συναντούμε σήμερα στις καπιταλιστικές οικονομίες, ακόμη κι αν αποσιωπούμε την αναγνώρισή τους. Τις περιγράφω εν συντομία.


Πρώτα, υπάρχει το σπίτι, που χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση μιας αυτάρκειας, η οποία δεν επιτυγχάνεται ποτέ. Το σπίτι είναι όπως το εσώτερο κύτταρο της οικονομίας. Στη βάση του, υπάρχουν χαρακτηριστικά όπως μοίρασμα και αμοιβαιότητα, που δεν είναι καλά διαχωρισμένα. Υπάρχουν πολλές μορφές σπιτιών στον κόσμο, από τις ομάδες που αναζητούν τροφή και κυνήγι, μέχρι τις μητριαρχικές καλύβες, ανάμικτες ομάδες και μικρά σόγια, υποστατικά και επαύλεις, ανεξάρτητες χωριάτικες κατοικίες, ολόκληρες οικονομίες. Μια βασική πρακτική του σπιτιού είναι να αποταμιεύει ή να φυλάει με φειδωλή διαχείριση, προκειμένου να διατηρεί ένα βαθμό αυτονομίας. Σημειώνω την αποταμίευση γιατί είναι το αντίθετο της ανταλλαγής στις αγορές. Δικαιολογημένα, ο Κέινς καταφερόταν εναντίον της τάσης για αποταμίευση, ειδικά σε περιόδους ύφεσης. Μ’ αυτή την έννοια, τα κονδύλια της κυβέρνησης ή της ευρύτερης κοινότητας βοηθούν να ξεπεραστεί η εξάντληση της ζήτησης που μπορεί να προκαλείται και από την αποταμίευση στην κυτταρική μονάδα ή οικονομία. Όταν επικρατεί μεγάλη αβεβαιότητα, δεν προσπαθούμε να κρατήσουμε ό, τι έχουμε και να το διατηρήσουμε για το μέλλον;


Δεύτερον, υπάρχει η ίδια η κοινότητα με ένα βαθμό ανταλλαγών μεταξύ των μονάδων. Όπως το σπίτι, η κοινότητα βασίζεται στο μοίρασμα μέσω μιας βάσης που συγκροτεί τις κοινωνικές σχέσεις. Τα υλικά πράγματα και υπηρεσίες καθορίζουν τις σχέσεις. Τόσο στο σπίτι όσο και στην κοινότητα, συγκροτούν κοινωνικές διασυνδέσεις-οι άνθρωποι και τα αντικείμενα δεν είναι ξεχωριστά, όπως παρατήρησε ο Marcel Mauss. Στην κοινότητα το μοίρασμα και η αμοιβαιότητα εμφανίζονται περισσότερο ως ξεχωριστές πρακτικές, αποτελούν τρόπους διαχωρισμού μιας βάσης με διαφορετικές αξίες, Σ’ αυτόν τον τομέα, βλέπουμε επίσης την παρουσία αυτού που εγώ αποκαλώ ‘χρήμα βάσης’. Οι άνθρωποι ανταλάσσουν μέρη ή δείγματα αυτών που συνήθως υπολήπτονται και οι ανταλλαγές αυτές οδηγούν σε μεταστροφές σε υλικά πράγματα και θέσεις. Ας περάσω όμως γρήγορα στην επόμενη σφαίρα αξιών.


Τρίτον, έχουμε την αγορά ή την απρόσωπη, ανώνυμη ανταλλαγή. Ας αφιερώσουμε λίγο χρόνο εδώ, γιατί ένα μέρος της επιχειρηματολογίας μου στηρίζεται στη σχέση μεταξύ κοινότητας και αγοράς. Κατά την άποψή μου, οι αγορές δεν είναι ποτέ αυτόνομες αλλά εμπεριέχουν κάποια έννοια κοινότητας, ακόμη κι αν δεν αναγνωρίζουν ή αν υποβαθμίζουν αυτή τη βάση. Απ’ τη στιγμή που θεωρούμε ότι οι αγορές εντάσσονται σ’ ένα πλαίσιο, η σημασία της κοινότητας γίνεται προφανής. Οι κοινότητες δημιουργούν το πεδίο για το εμπόριο μέσω τυπικών και άτυπων κανόνων. Μερικές φορές οι ρυθμίσεις ξεκινούν με μια ηθική δήλωση. Ο πρόεδρος Ομπάμα μίλησε για τη ντροπή που αποτελούν τα αγόρια της Γουολ Στριτ με τα υπερμεγέθη μπόνους ακριβώς πριν από την χρηματοοικονομική εξαγορά των εταιριών τους. Πολλοί ένιωσαν ότι οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών χρηματοδοτούσαν τα μπόνους τους μέσω των φόρων τους, στη δική μου γλώσσα η κοινότητα υποστήριζε παίκτες της αγοράς που ήταν ελεύθεροι καβαλάρηδες σε βάρος μας.


Υπάρχει ακόμη μια διασύνδεση μεταξύ αγοράς και κοινοτικής συμπεριφοράς, την οποία αποκαλώ κλιμακωτή ενίσχυση ή αποικισμό. Ο ανταγωνισμός και ο καθορισμός των τιμών καθοδηγούν τις αγορές. Εκτός κι αν τυγχάνουν ειδικής προστασίας, οι συμμετέχοντες στην αγορά πρέπει να είναι ανταγωνιστικοί για να παραμείνουν στο πεδίο. Εάν δεν μπορούν να φτάσουν ή να χτυπήσουν τις τιμές των άλλων, βρίσκονται αναγκαστικά εκτός ανταγωνισμού. Εδώ η επίδραση των παγκόσμιων δυνάμεων στις τοπικές αγορές είναι πολύ σημαντική, όπως γνωρίζουμε από τις επιδράσεις της Wal-Mart.


Οι ανθρωπολόγοι έχουν ιδιαίτερα ενδιαφερθεί για τον τρόπο που ο ανταγωνισμός οδηγεί τους συμμετέχοντες στην επέκταση των περιθωρίων των αγορών, την οποία γνωρίζουμε ως αυξανόμενη εμπορευματοποίηση της ζωής. Η κλιμακωτή ενίσχυση προκύπτει όταν πράγματα και υπηρεσίες που προηγουμένως δεν μπορούσαν να αποτιμηθούν, υπολογίζονται, τιμώνται και γίνονται ανταλλάξιμα. Κλιμακωτή ενίσχυση γίνεται επίσης όταν η αγορά εντάσσει άλλες οικονομίες.


Η κλιμακωτή ενίσχυση ή αποικισμός έχει επίσης ιδεολογική επίδραση. Το να είσαι ανταγωνιστικός στις αγορές μέσω του συνεχούς καθορισμού των τιμών απαιτεί ένα ειδικό είδος λογικότητας που αποκαλώ υπολογιστική λογική. Την ικανότητα να υπολογίζουν, να μετρούν, να κάνουν ανταλλαγές και να επιλέγουν μοιράζονται αναμφίβολα όλοι οι άνθρωποι, αλλά αυτή αυξάνει ή παρακινείται και διευρύνεται από τη συμμετοχή της αγοράς. Η χρήση της στις αγορές την καλλιεργεί μέσω της επανάληψης, της ανάγκης άσκησής της και της αντιμετώπισή της ως εργαλείο. Η πρόσφατη πειραματική έρευνα το δείχνει. Ορισμένες μελέτες για φοιτητές οικονομικών και επιχειρηματικών σχολών δείχνουν ότι όσο προχωρούν στις σπουδές τους, γίνονται πιο υπολογιστές σε σχέση με τους άλλους. Άλλες αναφορές δείχνουν ότι όσοι συμμετέχουν με υπομνήσεις της αγοράς είναι πιο υπολογιστές και ιδιοτελείς στους επόμενους πειραματισμούς. Μια πρόσφατη μελέτη για pit traders, στο Σικάγο, που είναι αρσενικού γένους, δείχνει πώς αποκτούν όλο και περισσότερο υπολογιστικές και ανταγωνιστικές πρακτικές στη δουλειά τους και μεταφέρουν τις συμπεριφορές αυτές και πέραν των σχέσεων στη δουλειά. Ενισχύουν κλιμακωτά την υπολογιστική λογική έξω από το εμπορικό πεδίο. Ακόμη πιο σκανδαλιστική είναι η άποψη ότι τα υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης στους άντρες και οι εμπορικές επιτυχίες συνδέονται.[2]


Δεν πιστεύω ότι η ικανότητα υπολογιστικής λογικής έχει να κάνει με το φύλο. Τη βλέπω ως μια ικανότητα που διευρύνεται μέσα απ’ την πρακτική. Στο μέτρο, όμως, που η εμπλοκή της αγοράς, μέσω της συνεχούς υποταγής στην πειθαρχία ως τελικό κριτήριο, απαιτεί ικανότητα και χρήση της υπολογιστικής λογικής, και στο μέτρο που οι άνδρες ασχολούνται περισσότερο με τις αγορές, έχει γίνει έμφυλη ικανότητα.


Αυτές οι σκέψεις για τη διαλεκτική της κοινότητας και της αγοράς μας οδηγούν να εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τον τρίτο, τέταρτο και πέμπτο χώρο αξιών στην εικόνα μου για την οικονομία. Τους ονομάζω εμπόριο, οικονομία και οικονομία της οικονομίας ή αυτοπαθή οικονομία. Λέγοντας εμπόριο, αναφέρομαι στην ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών. Λέγοντας οικονομία, αναφέρομαι στον κόσμο της ανταλλαγής χρήματος μέσω ιδρυμάτων όπως οι κεντρικές και οι εμπορικές τράπεζες, οι ασφαλιστικές εταιρίες, οι τραπεζικοί οίκοι και τα μεσιτικά γραφεία, όπως επίσης τα χρηματιστήρια και τα παραρτήματά τους. Με την ευρεία έννοια, αυτή η σφαίρα της αγοράς παρέχει ρευστότητα μέσα από δάνεια, επενδύσεις και συνδεδεμένα εργαλεία για εμπορικές επιχειρήσεις σε αγαθά και υπηρεσίες. Στη σφαίρα της οικονομίας, το χρήμα ανταλάσσεται με χρήμα και η καθυστερημένη επιστροφή του αποφέρει τόκους στον δανειστή. Εάν η εμπορική σφαίρα έχει να κάνει με άμεσα κέρδη και ποσοστά κέρδους όπως αυτά αποτιμώνται σε χρήμα, η οικονομική σφαίρα έχει να κάνει με τόκους και επιτόκια σε χρήμα. Απλοποιώ, επειδή το εμπόριο και η οικονομία είναι βαθιά συνδεδεμένα, αλλά υπάρχει διαφορά. Για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολουθούν διπλή προσέγγιση στην καταπολέμηση της κρίσης. Από τη μια πλευρά, τα ομοσπονδιακά ταμεία διοχετεύουν χρήμα στον τομέα της οικονομίας μέσω τραπεζών και μέσω εμπορικού χρέους: αυτή είναι δράση στην οικονομική σφαίρα. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση ξοδεύει μαζικά από το έλλειμμα για να αναζωογονήσει την παραγωγή και την κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών, και να καταπολεμήσει την ύφεση σα να διαχωρίζεται από την κρίση ρευστότητας.


Ωστόσο, οι οικονομικές και εμπορικές αγορές είναι ίδιες στο ότι και οι δυο είναι ανταγωνιστικές αρένες όπου οι παίκτες στοχεύουν στην απόκτηση κερδών. Η πράξη του να αποκτάς κέρδος δεν είναι καινούργια, αλλά τα τελευταία πενήντα κάτι καινούργιο ήρθε να προστεθεί στον ανταγωνισμό για το κέρδος. Το ονομάζω σφαίρα της ‘οικονομίας της οικονομίας’ ή αυτοπαθή οικονομία. Αλλά θα μπορούσαμε να το αποκαλέσουμε ‘ανάθεση σε τρίτους’ στην επιχειρηματική γλώσσα, ‘σύνδεση και ρίσκο με χρεώγραφα’ σε οικονομικούς όρους ή ‘ειδίκευση’ και ‘διαφοροποίηση’ σύμφωνα με τις εκφράσεις των κοινωνιολόγων.


Οι ανθρωπολόγοι γνωρίζουν για την ανάθεση σε τρίτους, επειδή σε πολλά από τα μέρη που δουλεύουμε παρατηρήσαμε την εμφάνιση και εξαφάνιση αλυσίδων πρόχειρων εργοστασίων που απασχολούν συχνά γυναίκες και παιδιά με χαμηλές αμοιβές. Αυτά τα κέντρα κοστίζουν λιγότερο παρά αν βρίσκονταν σε πολύ εμπορικές περιοχές και μετακινούνται όταν τα επίπεδα των αποδοχών στα έθνη αλλάζουν. Τα κέρδη απ’ αυτά τα εργοστάσια κρατούνται σε παράκτιες εταιρίες ή επιστρέφουν στις μητροπόλεις. Συνήθως δεν επενδύονται σ’ αυτά τα εργοστάσια ή στη συγκεκριμένη περιοχή. Αυτό το είδος offshoring είναι εμβληματικό μιας ευρύτερης διαδικασίας σε μια οικονομία.


Ας εφαρμόσουμε αυτή την εικόνα της ανάθεσης σε τρίτους στον οικονομικό τομέα. Μπαίνουμε εδώ στη σφαίρα των παράγωγων και επενδυτικών φορέων. Στο τελευταίο μέρος του 20ου αιώνα, μετά τη δουλειά που έγινε στην κατανομή ενεργητικών και τη διατίμηση των μελλοντικών συμβολαίων, το ίδιο το ρίσκο έγινε εμπορεύσιμο αγαθό που μπορεί να διαχωριστεί από το ομόλογο ή το εμπορικό εγχείρημα, να αγοραστεί και να πουληθεί. Δεν θα δώσω λεπτομέρειες γι’ αυτή τη νέα μαθηματική διαδικασία, θα πω μόνο ότι μέσω της εμπορευματοποίησης του ρίσκου, κάποιος μπορεί τώρα να αγοράσει και να πουλήσει την τιμή μιας τιμής. Τα παράγωγα του επιτρέπουν να διαχωρίσει το ρίσκο της αλλαγής των τιμών ενός ενεργητικού από την τιμή του ενεργητικού, προκειμένου να εξασφαλίσει μια συγκεκριμένη τιμή στο μέλλον. Τα στεγαστικά δάνεια, για παράδειγμα, είναι δάνεια με ρίσκο. Τεμαχίζοντας, όμως, το υποτιθέμενο ρίσκο και πουλώντας το αλλού, οι τράπεζες μπορούν να διαχωρίσουν τον τόκο του δανείου από το ρίσκο τους, με κάποιο κόστος. Εδώ βρισκόμαστε: στην προβληματική αποτίμηση του ρίσκου. Πώς αποτιμά κάποιος το ρίσκο, εκτός μέσα από την τοπική γνώση ή υπολογίζοντας κατά προσέγγιση με βάση το παρελθόν; Πώς όμως αποτιμά κάποιος το ρίσκο της τιμής ενός ενεργητικού που δεν έχει ιστορία, όπως η υποθήκη ενός στεγαστικού που έχει χορηγηθεί σε οφειλέτη υψηλού κινδύνου; Ωστόσο, το ρίσκο εκτιμήθηκε και ανατέθηκε σε τρίτο και είδαμε την καταστροφή που προκάλεσε αυτή η χρηματοοικονομική επανάσταση. Οι επιδράσεις της κλιμακώθηκαν σε μας τους υπόλοιπους και καλούμε την κοινότητα, με τη μορφή της κυβέρνησης, να μας σώσει από την υπερβολική επέκταση της αγοράς.


Η ιστορία μου δεν έχει ακόμη τελειώσει. Μαζί με άλλους ανθρωπολόγους, κατέγραψα πώς μια οικιακή και κοινοτική οικονομία που βασιζόταν μερικώς στην αυτάρκεια καταστράφηκε από την επέκταση της αγοράς μέσω της καλλιέργειας του εμπορίου που ήταν μια καινοτομία στην υπηρεσία της αποτελεσματικής παραγωγής. Η μεταστροφή αυτή καθοδηγήθηκε από τη αναζήτηση κέρδους στον εμπορικό τομέα. Πιο πρόσφατα, βιώσαμε μια εμπορική επανάσταση σε σχέση με την ανάθεση σε τρίτους, που περιλάμβανε περιορισμένες εταιρικές δραστηριότητες που παράγουν οικονομικό κέρδος. Κι αυτή ήταν μια επανάσταση στην αποτελεσματικότητα κι ένα παράδειγμα δημιουργικής καταστροφής.[3] Τώρα βιώνουμε μια κρίση στον οικονομικό τομέα, που συμβαίνει πάλι στο όνομα της ενίσχυσης της ρευστότητας της αγοράς και τροφοδοτείται από το ρίσκο της ανάθεσης σε τρίτους και την ανάθεση ‘άλφα’. Εξεζητημένοι επαγγελματίες μιλούν για την ‘αναζήτηση για το άλφα’ που ήταν μια από τις επωδούς του Goldman Sachs στη Νέα Υόρκη. Άλφα λέγεται το πλεόνασμα επιστροφής που σχετίζεται με ένα μέτρο σύγκρισης , ή είναι μια αφύσικη, πέρα από τις προσδοκίες, χρηματική επιστροφή. Ως υπολογισμένη επιστροφή για άλλες επιστροφές, το άλφα βρίσκεται στο κέντρο της σφαίρας της ‘οικονομίας της οικονομίας’. Αυτό το υπέρτατο κέρδος στο κέρδος ήταν το άγιο δισκοπότηρο της Γουολ Στριτ και του Σίτι του Λονδίνου.[4]


Η άποψή μου για την οικονομία ως μια ιεραρχία από σφαίρες αξιών και τις αλληλεπιδράσεις τους περιγράφει τη σημερινή κρίση ως ένα νέο φαινόμενο που είναι συνεχές και επεκτείνεται από το σπίτι στην κοινότητα, στο εμπόριο, στην οικονομία και την οικονομία της οικονομίας. Η ιστορία όμως έχει αγκάθια. Μέσω του ξοδέματος του ελλείμματος και της δράσης της κεντρικής τράπεζας πολλές οικονομίες μπορεί να στραφούν σε τρόπους ανάκαμψης. Φυσικά, μεταθέτουμε ένα βαρύ φορτίο στην επόμενη γενιά που θα χρειαστεί να αποπληρώσει το χρέος που συσσωρεύουμε. Η ανησυχία μου, όμως. για το μέλλον είναι άλλη. Η οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων χωρών τροφοδοτήθηκε από την προσωρινή ρευστότητα που παρείχαν οι τομείς της οικονομίας και της οικονομίας της οικονομίας. Αντίθετα, με την ανάθεση σε τρίτους ο εμπορικός τομέας των αγαθών και άλλων υπηρεσιών πιθανώς να μην αναπτυχθεί στον ίδιο βαθμό με τον οικονομικό τομέα. Στην πραγματικότητα, αναρωτιέμαι εάν ο εμπορικός τομέας υποβαθμίστηκε με την ανάθεση σε τρίτους και την εστίαση στα οικονομικά κέρδη.[5] Είμαστε, μήπως, αντιμέτωποι με μια διπλή κρίση λόγω της έκρηξης της οικονομικής φούσκας, από τη μια πλευρά, και του ξεκοιλιάσματος του εμπορικού τομέα, από την άλλη; Παραπέμπω στον Marcel Mauss και τον χαρακτηρισμό του για το ξεφάντωμα των Kwakiutl ως ‘τερατογέννεση’ της προσφοράς δώρων. Για να αποκτήσουν γόητρο και να ξεπεράσουν τους άλλους, οι αρχηγοί έκαιγαν τα σκεπάσματα κι έριχναν τα χάλκινα σκεύη στη θάλασσα. Είναι αυτή η καταστροφή διαφορετική από το οικονομικό ξεφάντωμα στις μητροπόλεις μας;


Υπαινίσσομαι ότι ο καπιταλισμός της αγοράς έχει την τάση να αυτοκαταστρέφεται μέσω της δημιουργικής καταστροφής. Δεν είμαι εξελικτικός ανθρωπολόγος, αλλά φαντάζομαι ένα άλφα αρσενικό να κυνηγά άλφα α κέρδη στις στέγες της Γουολ Στριτ και του Σίτι. Σε τι όμως βασίζεται το άλφα- το κέρδος πάνω στο κέρδος; Εάν, στον ανταγωνισμό για το άλφα καταστρέφουμε τα θεμέλια των σπιτιών, της κοινότητας και του εμπορίου, μπορούμε να προσδοκούμε μια επιστροφή στην οικονομική ζωή όπως ήταν πριν από την κρίση; Είναι η καταστροφή της οικονομίας, μέσω της επικέντρωσης στα καθαρά κέρδη και την ανάθεση σε τρίτους το μέλλον μας ή μήπως μπορούμε να συνδυάσουμε τις εμπειρίες του καπιταλισμού, του σοσιαλισμού και των εθνογραφικών οικονομιών με νέους τρόπους για να στηρίξουμε τις κοινωνικές σχέσεις, έναν αξιοπρεπή υλικό τρόπο ζωής και ατομική ευημερία; Αυτά είναι σήμερα τα ερωτήματα για την οικονομία.


Σημειώσεις

[1] – Συνεχίζω τη συζήτηση που ξεκίνησα με τα Gudeman 2008a, 2008b, 2009a, 2009b.

[2] – Σύμφωνα με μία έρευνα για τους χρηματιστές του Λονδίνου, οι πιο πετυχημένοι είχαν μακρύτερους δείκτες από αντίχειρες, ένα χαρακτηριστικό που σχετίζεται με την έκθεση σε ανδρόγυνα κατά την διάρκεια της κύησης και πιστεύεται ότι αυξάνει τα επίπεδα τεστοστερόνης των ενηλίκων. Wired Science 12 Ιανουαρίου 2009.

[3] – Βλ. Milberg 2008.

[4] – “The Search for Alpha Continues,” (2001); “Active Alpha Investing.”

[5] – Βλ., για παράδειγμα, Krugman, “Reconsidering a Miracle,” NY Times, 16 April 2009; van Ark, O’Mahony, and Timmer (2009).

Αναφορές

- Gudeman, Stephen. 2008a. Economy’s Tension. New York: Berghahn.

- Gudeman, Stephen. 2008b “Watching Wall Street: a global earthquake.” Anthropology Today, 24, νο.6: 20-24.

- Gudeman, Stephen. 2009a “Introduction” for the Greek translation of The Anthropology of Economy. Polyptropon.

- Gudeman, Stephen. 2009b “Hoarding Wealth: When Vice Becomes Virtue,” Anthropology Today, 25, νο. 2:25-26.

- Milberg, William. 2008. “Shifting sources and uses of profits: sustaining US financialization with global value chains.” Economy and Society, 37 (1):420-451.

Το θέαμα των ειδήσεων στα μέσα σχετικά με την χρηματο-πιστωτική Κρίση, απεικονίζει τους θεσμούς των Τραπεζικών Κοινοπραξιών και τις Ομοσπονδιακές Τράπεζες της κοινωνίας μας «σαν προσωπικότητες με θεϊκή υπόσταση που ελέγχουν τις ζωές μας χωρίς λογική ή υποχρέωση λογοδοσίας». Ο Richard Seymour ανιχνεύει μια αντίστοιχη παρουσίαση της εγγενούς κυκλικής λογικής του αφανισμού του πλούτου του Καπιταλισμού που έχει την τάση προς το θέαμα και την αποξένωση.


Η μίνι τηλεοπτική σειρά «έλλειψη πιστώσεων» έχει χαρακτηριστεί από αλλεπάλληλες συγκλονιστικές τροπές στην πλοκή. Κάθε επιπλοκή στην πλοκή έχει προκύψει από το μηδέν, χωρίς προϊστορία, ρίζες ή συμφραζόμενα στα οποία θα μπορούσαμε να αναφερθούμε. Το περίγραμμα για μια τέτοια κάλυψη παρέχεται από το καλλιτεχνικό είδος του ιολογικού ξεσπάσματος: η ασθένεια χτυπάει στην τύχη, ζητώντας νέες θανατώσεις σε επίπεδο βιομηχανίας, καθώς η παθογένεια μεταλλάσσεται και βρίσκει μη αναμενόμενους ξενιστές. Το ορμητικό δράμα των διακυμάνσεων του χρηματιστηρίου, στο μεταξύ, οδηγείται από έναν μοναδικό μυστηριώδη χαρακτήρα γνωστό ως «ο επενδυτής». Νιώθει σιγουριά σήμερα, ταραχή αύριο, δραπετεύει με τις οικονομίες του (και τις δικές σου) μεθαύριο. Όλα όσα προσφέρονται σαν κίνητρο για τέτοια συμπεριφορά είναι τα υποτιθέμενα «κέφια» που διαταράσσουν το λογισμό του εν λόγω επενδυτή.


Η αντικειμενοποίηση θεσμών που έχουν παραχθεί κοινωνικά είναι τέτοια που, στο θέαμα των ειδήσεων, τους ζούμε σαν προσωπικότητες που αγγίζουν το θείο και που ελέγχουν τη ζωή μας χωρίς λόγο ή ευθύνη να λογοδοτήσουν. Μια από τις μεγάλες προκλήσεις που έχουν ζήσει οι σοσιαλιστές ακτιβιστές στην προσπάθεια να ορθώσουν αντίσταση στην απώλεια δουλειών και βιοπορισμών είναι πως η ίδια η ιδέα της «αντίστασης στην ύφεση» μπορεί να μοιάζει ασυνάρτητη υπό της πρίσμα της θεαματικής αυτονομίας της.


Υπάρχει επίσης μια διαδικασία λησμονιάς υφασμένη στη δραματουργία. Ο αφανισμός του πλούτου είναι ένα χαρακτηριστικό σύνηθες του καπιταλισμού, είτε με τη μορφή προγραμματισμένης παλαίωσης ή κανονικών συστηματικών συσπάσεων. Σπιτικά εγκαταλείπονται και τα περιεχόμενα τους αφήνονται στο έλεος, αγαθά μένουν απούλητα κι οπότε αχρησιμοποίητα, εργοστάσια και γραφεία εγκαταλείπονται, οργανικό κεφάλαιο αφήνεται στη σκουριά: όλα αυτά υλικό για το καμίνι της «δημιουργικής καταστροφής».


Ομολογουμένως, η κλίμακα της τρέχουσας κρίσης έχει λίγα προηγούμενα. Για παράδειγμα, σε μια μέρα μόνο το Σεπτέμβριο του 2008, το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης έχασε 1 τρισεκατομμύριο δολάρια. Για να το τοποθετήσουμε σε προοπτική, αυτό αντιστοιχούσε σε δουλειά μιας εβδομάδας ολόκληρου του πληθυσμού του πλανήτη. Και η αγριότητα του ξεκληρίσματος συνεχίστηκε με αμείωτο ρυθμό. Ως το Μάρτιο του 2009, υπολογίστηκε ότι περίπου το 45% του παγκόσμιου πλούτου είχε καταστραφεί. Η κρίση δεν έχει καταπιεί μόνο δουλειές και εισοδήματα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες. Μαζικές κατασχέσεις έχουν δημιουργήσει μια νέα κοινωνική κατηγορία στις ΗΠΑ: τους «οικονομικά άστεγους», αυτούς που αναγκάζονται ξαφνικά να ζήσουν με την οικογένεια , ή σε άσυλα, εξαιτίας της ανεργίας. Σε όλη την Αμερική έχουν ξεπηδήσει ουρές για φαγητό, όπου άνθρωποι που λιμοκτονούν ικετεύουν και περιμένουν για ώρες μέχρι να τραφούν. Στην πλουσιότερη χώρα του κόσμου, 32 εκατομμύρια άνθρωποι εξαρτώνται από δελτία φαγητού.


Ακόμη κι έτσι, η λογική της παραγωγής ειδήσεων είναι να λειτουργεί αποσπασματικά και να εξειδικεύεται σε λεπτομέρειες, να απογυμνώνει τα γεγονότα από το πλαίσιο τους. Το γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σημερινής οικονομικής κατάρρευσης έχουν προεικονιστεί πολλές φορές δεν αποτελεί ανησυχία του εκφωνητή, ούτε και πρέπει να επιτραπεί να αλλοιώσει την έκφρασή του δυσοίωνου οργασμού του καθώς αφηγείται τα τελευταία συγκλονιστικά γεγονότα.


Ωστόσο, αν η λειτουργία των ειδήσεων είναι να εγκλωβίσει τόσο τη δημόσια μνήμη ώστε κάθε κρίση να θεωρείται καινοτομία, ένα εξωγενές τράνταγμα σε ένα κατά τα άλλα σταθερό σύστημα κέρδους, τότε η πολιτιστική λογική του καπιταλισμού της καταστροφής είναι πως υπάρχει μόνο μια κατάλληλη απάντηση στην καταστροφή: να την καλλωπίσουμε. Έχουμε συνηθίσει ένα είδος κινηματογραφικής παραγωγής στο οποίο η καταστροφή είναι μια περιπέτεια, μια ευκαιρία να ρίξουμε ασυνάρτητα εξαρτήματα σε διάφορα πράγματα και έχουμε την εμπειρία της αυθεντικότητας, καθώς κι ένα κοινωνικό λιπαντικό και μια ευκαιρία να τα βρούμε με αποξενωμένους συγγενείς. Παρόλα αυτά, να υποβιβάσουμε αυτή την τάση στην υποκατηγορία των ταινιών καταστροφής θα ήταν σα να χάνουμε το νόημα. Τέτοιες εσχατολογικές τάσεις έχουν διαποτίσει την πολιτιστική βιομηχανία.


Σκεφτείτε τη γκάμα των υποτιθέμενων «αντι-καταναλωτικών» ταινιών που μας πουλάει σε μορφή σαγηνευτικών DVD η Dreamworks, η 21st Century Fox, και η Pixar, μεταξύ άλλων. Η μετα – Χάιντεγκερ ταινία του David Fincher, Fight Club, προκαλεί κατ’ επίφαση την εταιρική κουλτούρα. Και το κάνει με το να επικυρώνει μια τραχιά αρρενωπότητα, όπου ο αντιήρωας χωρίς όνομα εγκαταλείπει τις ανέσεις της ζωής, ανατινάζει το διαμέρισμά του με όλα του τα υπάρχοντα, και πάει να ζήσει το alter ego του, τον Tyler Durden,σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι. Στήνει fight clubs, και η ομοερωτική βία ενσταλάζει μέσα του μια αίσθηση αυθεντικότητας και μια οργή ενάντια στην ευνουχιστική εταιρική κουλτούρα.


Ο Tyler Durden εξηγεί: “Είμαστε καταναλωτές. Είμαστε παράγωγα μιας εμμονής με τον τρόπο ζωής. Φόνος, έγκλημα, φτώχεια, αυτά τα πράγματα δεν με απασχολούν. Αυτό που με απασχολεί είναι τα περιοδικά για celebrity, η τηλεόραση με τα 500 κανάλια, το όνομα ενός τύπου στο εσώρουχό μου. Rogaine, Viagra, Olestra.” Τα club γίνονται η βάση μιας υπόγειας ανταρσίας που, αντί να αναζητά την κοινωνικοποίηση με τον πλούτο, έχει βαλθεί να τον καταστρέψει, να δημιουργήσει χάος. Πάλι, ο Durden εξηγεί το κίνητρο των εξεγερμένων: «Είμαστε τα μεσαία παιδιά της ιστορίας, φίλε. Χωρίς σκοπό ή χώρο. Δεν έχουμε το Μεγάλο Πόλεμο. Το Μεγάλο Κραχ. Ο δικός μας Μεγάλος Πόλεμος είναι ένας πνευματικός πόλεμος… το Μεγάλο Κραχ μας είναι οι ζωές μας. Έχουμε μεγαλώσει με μια τηλεόραση που μας έκανε να πιστεύουμε πως μια μέρα θα είμαστε όλοι εκατομμυριούχοι, και θεοί του σινεμά και αστέρες της Ροκ. Δε θα γίνουμε όμως. Και αυτό το μαθαίνουμε σιγά σιγά. Κι έχουμε τσαντιστεί πολύ, πάρα πολύ.»


Η ταινία αγγίζει μια κορύφωση ευφορίας με την κατάρρευση εκ των έσω του τραπεζικού συστήματος – που αναπαρίσταται στην οθόνη με δυο πύργους που εκρήγνυνται σε φλόγες και καταρρέουν, ενώ οι ήρωες απολαμβάνουν το θέαμα. Στο Fight Club, η κριτική του καταναλωτισμού έρχεται από τη δεξιά. Η λαχτάρα για μια περιπέτεια, για μια καταστροφή σαν τον Μεγάλο Πόλεμο, θυμίζει τον ενθουσιασμό με τον οποίο οι Ευρωπαίοι δεξιοί αντιμετώπίσαν αυτόν τον πόλεμο. Η ιδέα ότι ένας αγώνας ζωής και θανάτου, ή μια οικονομική ύφεση, θα αποκαθιστούσε την ακεραιότητα της είναι ειρωνεία αλλά αποτελεί μια από τις πιο κοινότοπες αλληγορίες της αστικής κουλτούρας. Αρκεί να θυμηθείτε τη μάταιη ελπίδα που τοποθετήθηκε σ’ έναν ανανεωμένο αστικό εθνικισμό στην Αμερική μετά την 11η Σεπτεμβρίου, και την ανακούφιση που εκφράστηκε από σχολιαστές τόσο διαφορετικούς όπως ο David Brooks και ο George Packer, πως μια εποχή παρακμής έφτανε επιτέλους στο τέλος της.


Επίσης γενικά περιλαμβάνεται στις δέκα κορυφαίες προτιμήσεις των ταινιόφιλων σαν αντι-καταναλωτική ταινία η υλοζωϊστική φαντασίωση American Beauty του Sam Mendes. Αντί για τις βάρβαρες αρετές της Ευρωπαϊκής δεξιάς, αυτή η ταινία εκφράζει τις ατομιστικές ηθικές του χίπικου καπιταλισμού. Ο Lester, ένας αποξενωμένος Αμερικανός της μεσαίας τάξης, εσκεμμένα συσχετίζει το πεπρωμένο του από την πλεονεκτική θέση της μετέπειτα ζωής: το μακρύ θάνατο της ψυχής του, και την ανακάλυψη ξανά της ζωής μέσω της απώλειας της δουλειάς του. Εν μέρει, αυτό το ξανάνιωμα παίρνει της μορφή μιας ανακτημένης αρρενωπότητας, που για καιρό είχε κατασχεθεί από τα εταιρικά αφεντικά του και την μαινάδα σύζυγό του. Ο Lester ξαναζεί τη νιότη του, κι φτάνει στο σημείο να συνειδητοποιήσει ότι οι καναπέδες κι άλλα οικιακά αγαθά είναι «σκέτα πράγματα».


Παρά μια τέτοια τετριμμένη σοφία, η ταινία εκφράζει, ή σφετερίζεται μια φοβερή λαχτάρα. Η πνευματική λύση όμως προσφέρεται από τον Ricky, ο επιχειρηματίας – βαποράκι που είναι παγιδευμένος σε μια βίαιη, πατριαρχική οικογένεια, και που βγαίνει με τη κόρη του Lester, τη Jane. Σε μια αξιομνημόνευτη σκηνή, ο Ricky δείχνει στη Jane κινηματογραφικό υλικό από μια αιωρούμενη πλαστική σακούλα. Ο πνιχτός του σχολιασμός δίνει μια ξαφνική αίσθηση ότι η σακούλα έπαιζε μαζί του, και ότι υπήρχε «αυτή η απίστευτα καλοσυνάτη δύναμη που ήθελε να ξέρω ότι δεν υπήρχε λόγος να φοβάμαι. Ποτέ πια.» Αυτή η άυλη δύναμη είναι η «ομορφιά» της ταινίας, και την οποία ο Lester μπορεί να απολαύσει πλήρως μόνο όταν έχει πια απελευθερωθεί από τη ζωή του και το σώμα του αιωρείται στον ουρανό. Δεν υπονοείται κριτική για τη δουλειά ή τη συσσώρευση ως τέτοιες. Στην πραγματικότητα, μέρος της απελευθέρωσης του Lester συνίσταται στο ότι εργάζεται σαν υπάλληλος σε φαστ φουντ, μια από τις πιο εξαντλητικές κι αγχώδεις δουλειές στην Αμερική. Απλά ενθαρρύνεται κανείς να ανταλλάξει τη σχέση του με εργασιακή ανασφάλεια, χαμηλόμισθη δουλειά, την πιθανότητα να απολυθεί, και τελικά να χάσει τη ζωή του. Μην ανησυχείς για τα πράγματα: Χρησιμοποίησε τη δύναμη.


Αυτές, και χιλιάδες μικρότερες παραγωγές, καταναλώνονται για ένα υποτιθέμενο «αντι-καταναλωτικό» μήνυμα. Ένας όμως πιο κατάλληλος όρος για τέτοιες ταινίες θα ήταν αντιυλιστικές. Η αισθητική εκτίμηση της καταστροφής των πραγμάτων μας μοιάζει να είναι τόσο ουσιώδης στην πολιτιστική παραγωγή όσο και η παραγωγή αποβλήτων, η σχεδιασμένη απαξίωση και η κυκλική εξάλειψη των αξιών είναι ενσωματωμένα στον καπιταλισμό. Ταυτόχρονα, η ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ένα συλλογικό ενδιαφέρον και στρατηγικές για να υπερασπίζονται τα πράγματά τους και να αγωνίζονται για περισσότερα, δεν είναι μέσα στο ρεπερτόριο των συμβάσεων της βιομηχανίας του πολιτισμού. Στην ουσία, παρά την δικαιολογημένη κοροϊδία των ευαγγελιστών και την προφανή ευχαρίστησή τους να μιλούν για το αναπόφευκτο και αλλόκοτο τέλος που περιμένει την ανθρωπότητα, είναι πολιτιστικός κοινός τόπος ότι δεν υπάρχει τίποτα που να μπορούμε να κάνουμε εμπρός στην καταστροφή εκτός από να την καλλωπίσουμε. Για την ακρίβεια, όπως και στην Χριστιανική εσχατολογία, αποδεικνύουμε ότι είμαστε ίσοι προς την καταστροφή και ως εκ τούτου άξιοι λύτρωσης στο επακόλουθο της κάθαρσης ακριβώς με το να θριαμβολογούμε γι’ αυτό.

Η Kingsolver θεωρεί την ερώτηση για το αν, εν όψει της αυξανόμενης ύπαρξης χρεών, μπορεί να υπάρξει ένα κοινωνικό κίνημα στις ΗΠΑ παρόμοιο με το El Barzón, ένα κίνημα οφειλετών στο Μεξικό ιδιαίτερα ορατό κατά τη διάρκεια και ύστερα από τη νεοφιλελεύθερη οικονομική κρίση του 1994. Η σημασία του χρέους του Αμερικάνου καταναλωτή για την παγκόσμια οικονομία (με ισχυρό δυναμικό για οφειλέτες να το οργανώσουν, αν αναγνωριστεί αυτή η σπουδαιότητα) έγινε αισθητή στις ΗΠΑ λόγω της αυξανόμενης οικιακής παρακολούθησης και των συνδέσμων μεταξύ νεοφιλελεύθερης πολιτικής και νεοσυντηρητικής Χριστιανικής λογικής στην κυβερνητική διοίκηση. Από τότε που δημοσιεύτηκε αυτό το άρθρο για πρώτη φορά, οι ΗΠΑ βίωσαν – μαζί με πολλές άλλες χώρες – την πιστωτική κρίση που προβλέφθηκε σ’ αυτό το άρθρο.


Τον Δεκέμβριο του 1994, τον πρώτο χρόνο που η Συμφωνία Ελευθέρου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA) άρχισε να εφαρμόζεται, το μεξικανικό πέσο υποτιμήθηκε και οι επενδυτές στη μεξικανική αγορά προχώρησαν σε μαζική μεταφορά των κεφαλαίων έξω απ’ τη χώρα. Αυτό προκάλεσε τη χειρότερη χρηματοοικονομική κρίση από την εποχή που ξεκίνησε η νεοφιλελεύθερη οικονομική αναδιάρθρωση στη χώρα, πριν από είκοσι χρόνια. Οι πραγματικές αποδοχές έπεσαν σε επίπεδα κατώτερα από αυτά που οι εργάτες κέρδιζαν πριν από δυο δεκαετίες (Dresser 1997), πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι έπαψαν να λαμβάνουν τους μισθούς τους και τα μηνιαία επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος ανέβηκαν κατά 100 % κι ακόμα περισσότερο. Για πολλούς ανθρώπους, η πληρωμή των πιστωτικών καρτών και των τραπεζικών δανείων έγινε αδύνατη. Το El Barzon, ένα κίνημα που είχε ξεκινήσει στις αγροτικές περιοχές στο βόρειο και δυτικό Μεξικό ( βλέπε Hernandez 2001, de Gramont 2001, H.Williams 2001, Wheat 1996), έγινε ορατό κι απέκτησε λόγο στην πολιτική, καθώς οι οπαδοί του κατέλαβαν τις ιδιοκτησίες που είχαν αναγκαστεί να επιστρέψουν, μπλόκαραν τις γέφυρες με τρακτέρ, γδύθηκαν στους δημόσιους δρόμους (λέγοντας ότι είχαν απογυμνωθεί από όλα τα υπάρχοντά τους από τη νεοφιλελεύθερη πολιτική) και διαδήλωσαν μαζικά στα κρατικά και ομοσπονδιακά κυβερνητικά κέντρα. Το δημόσιο πρόσωπο του El Barzon το 2006 μπορεί να θεωρηθεί , στο πολύπλοκο πεδίο της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στο Μεξικό, ως προϊόν της μεσαίας έως και ανώτερης αστικής τάξη.


Μια δεκαετία αργότερα και καθώς η εφαρμογή της NAFTA ολοκληρώθηκε το 2009 σύμφωνα με το 15ετές χρονοδιάγραμμά της, τα επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος έχουν γίνει απρόσιτα και για πολλούς από τους κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών. Στη Νότια Καρολίνα, ένας αυξανόμενος αριθμός πελατών, τα τελευταία χρόνια, πλήρωνε το ηλεκτρικό, το γκάζι, το τηλέφωνο, το νοίκι, τις ασφάλειες, τα στεγαστικά δάνεια, και τώρα τα τρόφιμα, με πιστωτική κάρτα. Στις αρχές του 2005, καθώς το διάταγμα υπ. αρ. 256 για την Πρόληψη των Καταχρηστικών Πτωχεύσεων και την Προστασία του Καταναλωτή ήταν υπό συζήτηση και πλήθαιναν οι δηλώσεις πτώχευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι συνθήκες θύμιζαν, κατά κάποιο τρόπο, εκείνες του Μεξικού, το 1995. Μερικά βραχυπρόθεσμα δάνεια που χορηγούνται με εγγύηση το μισθό για την πληρωμή άλλων χρεών έχουν πολύ υψηλά επιτόκια ( B. Williams 2001), ακόμη και κατά 300-500%, και ενδέχεται να επιδεινώσουν την φυλετική οικονομική αδικία (βλέπε Spence 2005).


Ως πολιτική οικονομική και ερμηνευτική ανθρωπολόγος, που ασχολήθηκα στη δεκαετία του 1990 με την επιτόπια επιστημονική έρευνα, σε πολλές περιοχές, για το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη NAFTA, προέβλεψα τις επιδράσεις της στο Μεξικό και τις Ηνωμένες Πολιτείες (Kingsolver 2001). Αναρωτιόμουν, μάλιστα, για πολύ καιρό εάν θα υπήρχε ένα κοινωνικό κίνημα της μεσαίας τάξης, αντίστοιχο με το El Barzon, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε περίπτωση που το χρέος σε σχέση με τις πραγματικές αποδοχές γινόταν αφόρητο, ή εάν ιδεολογικοί λόγοι θα απέτρεπαν κάτι τέτοιο.


Ο χορός εξουσίας και χρέους


Από τη στιγμή που το κυρίαρχο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα έπαψε να έχει ως μέτρο το χρυσό κι άρχισε να βασίζεται στο χρέος ( Robbins 2005:99), εκείνοι που έχουν καταναλωτικό χρέος ( σε στεγαστικά και πιστωτικές κάρτες) έχουν αποκτήσει μια εξουσία στην οικονομία, γιατί η μηχανή του παγκόσμιου καπιταλισμού βασίζεται στις νέες πηγές χρέους για να δημιουργήσει νέες πηγές κέρδους (από πληρωμές επιτοκίων και τέλη) για τους επενδυτές. Αυτό που πρέπει να επεξεργαστούν ιδεολογικά οι οφειλέτες είναι ότι δεν διεκδικούν την εξουσία τους ( είτε επειδή δεν συνειδητοποιούν το ρόλο τους στην καθοδήγηση της οικονομίας, είτε επειδή φοβούνται τα αντίποινα εάν διεκδικήσουν την εξουσία τους, σταματώντας για παράδειγμα να καταναλώνουν ή αλλάζοντας τα καταναλωτικά πρότυπά τους). Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε ψευδο- συνείδηση (Lykacs 1967), αλλά εγώ θεωρώ ότι είναι ένας χορός εξουσίας, καθώς πράγματι υπάρχουν μάσκες- όπως αυτή του ‘καταναλωτή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες που αποσπά σημαντικά την προσοχή από την εστίαση στην εκμετάλλευση της διεθνικής εργασίας με τροφοδότηση της κατανάλωσης- όπως υπάρχουν επίσης χειρισμοί και ελιγμοί σε σχέση με αυτές τις μάσκες. Μια από τις μάσκες σ’ αυτό το χορό είναι ηθική: ο ισχυρός ρόλος των οφειλετών καλύπτεται στις Ηνωμένες Πολιτείες από μια νεοσυντηρητική χριστιανική ρητορική που χαρακτηρίζει το χρέος ως μη χριστιανικό, ανήθικο ή επαίσχυντο, κι αυτό έχει ως αποτέλεσμα να απομονώνει τα άτομα από μια πιθανή συλλογική δράση, καθώς ντρέπονται να γνωστοποιήσουν την κατάστασή τους στους άλλους. Υπάρχει επίσης η μάσκα της ‘μεσαίας τάξης’, εκείνων που έχουν τεράστια κεφάλαια στις Ηνωμένες Πολιτείες και που τα εισοδήματά τους βασίζονται κατά πολύ στα κέρδη από τα χρέη άλλων που υποτίθεται ότι ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη.


Αντί να κάνουμε εικασίες σε σχέση με το γιατί εκείνοι που δημιουργούν το χρέος που καθοδηγεί την παγκόσμια οικονομία δεν αναγνωρίζουν και, πολύ περισσότερο, δεν ασκούν την εξουσία τους στις τράπεζες, τις εταιρίες, τα δημόσια ταμεία και τους διεθνικούς πιστωτές, οι ανθρωπολόγοι μπορούν να το ερευνήσουν εθνογραφικά, όπως έχει κάνει ο Brett Williams (2001, 2004). Μπορούμε να ρωτήσουμε ευθέως άτομα σε διάφορες περιοχές γι’ αυτά τα θέματα και να εντάξουμε τις αναλύσεις μας σ’ ένα συγκριτικό και ιστορικό πλαίσιο- και είναι ζωτικό να κάνουμε αυτή την έρευνα συνεργατικά, σε διάφορα πνευματικά πλαίσια ( π.χ. επιστημονικούς κλάδους, ακαδημαϊκούς/ ακτιβιστικούς, παγκόσμιο Βορρά /Νότο, φύλο, φυλή, τάξη ή πολιτικές διαιρέσεις) Ο Emilio Alvarez Longoria (2002:332) μας έχει δώσει, πιστεύω, εξαιρετικές συμβουλές για διεθνική συνεργατική έρευνα : ‘Η πρώτη πρόκληση είναι να αναπτύξουμε μια μορφή συνεργασίας που υπερβαίνει τη δυναμική πλούσια χώρα-φτωχή χώρα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε τρόπους να επικοινωνήσουμε τις εμπειρίες με οριζόντιο τρόπο, που επιτρέπει την αμοιβαία γνώση’. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς στο Ribeiro Escobar (2006), πολύ συχνά, οι απόψεις των κοινωνικών επιστημόνων αγνοούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες, για λόγους που δεν έχουν να κάνουν μόνο με τη μετάφραση, αλλά και με τις ηγεμονικές πρακτικές γνώσης. Αυτό πρέπει να αμφισβητηθεί και να αλλάξει κι ίσως οι διανοητές των Ηνωμένων Πολιτειών να μετάσχουν περισσότερο στις παγκόσμιες συζητήσεις εάν υπάρξει μια πιο ρεαλιστική αίσθηση του ρόλου των Ηνωμένων Πολιτειών στην παγκόσμια οικονομία ( όπως προκύπτει από τις συναντήσεις της G- 20 στο Λονδίνο).


Η μεγαλύτερη μάσκα σ’ αυτόν τον κυκλικό χορό είναι εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών, ως φιγούρα που έχει τη δύναμη να υπαγορεύει τους όρους, ή να διαγράφει τα δάνεια των άλλων, ενώ οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο μεγαλύτερος οφειλέτης στην παγκόσμια κοινότητα. Εάν η Κίνα, για παράδειγμα, άλλαζε ξαφνικά τους όρους αποπληρωμής των χρεών για τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα υπήρχε κρίση που δεν θα εξέθετε μόνο το φάσμα του χρέους των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά θα διατύπωνε εκ νέου τον όρο ‘εξάρτηση’.


Όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας


Για να επικεντρωθούμε στη σύγκλιση νεοφιλελεύθερης και νεοσυντηρητικής λογικής στην κυβέρνηση Μπους, εάν η φράση ‘συγχώρησε μας τα χρέη μας, όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ ( που αποδίδεται στον Ιησού στο κατά Ματθαίο 6:12 της Καινής Διαθήκης) εφαρμοζόταν στην παγκόσμια οικονομία, ποιοι θα ήμαστε αυτοί οι ‘εμείς’ που συγχωρούμε τα χρέη; Θεωρώ ότι είναι ενδιαφέρον που ο Pat Robertson της Χριστιανικής Συμμαχίας έκανε δηλώσεις τόσο για την απειλή που εκπροσωπεί ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Τσάβες για τις Ηνωμένες Πολιτείες ( ή ίσως για τις νεοφιλελεύθερες καπιταλιστικές αξίες) όσο και για την ανάγκη να είναι οι Χριστιανοί απαλλαγμένοι από χρέη. Έκανε αυτή τη δήλωση στην επίσημη ιστοσελίδα του για να διασαφηνίσει την προτροπή του στις Ηνωμένες Πολιτείες να δολοφονήσουν τον πρόεδρο Τσάβες:

Έχει καταστρέψει την οικονομία της Βενεζουέλας για να τη μετατρέψει σε πλατφόρμα για κομμουνιστική διείσδυση και μουσουλμανικό εξτρεμισμό σε όλη την ήπειρο…Αυτός ο άνθρωπος αποτελεί τρομερό κίνδυνο κι αυτή είναι η δική μας σφαίρα επιρροής, γι’ αυτό και δεν μπορούμε να το αφήσουμε συμβεί. Έχουμε το δόγμα Μονρόε κι έχουμε άλλα δόγματα που έχουμε ανακοινώσει και, χωρίς αμφιβολία, είναι ένας επικίνδυνος εχθρός για τον Νότο μας, που ελέγχει μια τεράστια πηγή πετρελαίου που θα μπορούσε να μας κάνει πολύ κακό.


Δεν θέλω να πω ότι ο Pat Robertson μίλησε στο όνομα της αμερικανικής κυβέρνησης, σίγουρα όμως μίλησε στην κυβέρνηση Μπους. Μπορούμε να δούμε, σ’ αυτή τη δήλωση, τις διασυνδέσεις μεταξύ των ισχυρισμών για ηθική ανωτερότητα της ηγεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών στις Αμερικές, τη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική πολιτική και τις νεοσυντηρητικές χριστιανικές αξίες. Στην επίσημη ιστοσελίδα του, ο Pat Robertson δημοσιεύει επίσης μια μελέτη που λέγεται ‘Πώς να απαλλαχθείτε από τα χρέη’, στην οποία παραθέτει αναφορές από τη Βίβλο για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του ότι το χρέος ισοδυναμεί με δουλεία κι ότι οι Χριστιανοί δεν πρέπει να είναι χρεωμένοι. Σ’ αυτή τη μελέτη, ο Robertson ηθικολογεί για το ρόλο των οφειλετών, αναφέροντας την ατομική βουλιμία για εμπορική ικανοποίηση ως αιτία του χρέους (και όχι, για παράδειγμα, την νεοφιλελεύθερη πολιτική). Σε μια μελέτη για το χρέος της μεσαίας τάξης, οι Warren και Tyagi (2005) υποστηρίζουν ότι το πρόσφατο νομοσχέδιο για την πτώχευση ήταν ‘μια ηθική κρίση για τους πτωχεύσαντες’. Η ηθική κρίση για εκείνους που δεν μπορούν να πετύχουν στην ελεύθερη αγορά συνοδεύεται συχνά από στρατηγικούς ισχυρισμούς περί ‘διαφοράς’ (π.χ. φυλετικής) που επιχειρούν να δικαιολογήσουν ή να εξηγήσουν αυτή την αποτυχία στην αγορά ( Brett Williams 2001, 2004). Ισχυρίζεται επίσης ότι για το χρέος ή την απώλεια οικονομικής δύναμης ευθύνεται το άτομο και όχι μια δομική κατάσταση ή μια πολιτική.


Οι συζητήσεις που σχετίζονται με τη μεταρρύθμιση για την πτώχευση στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκάλυψαν όχι μόνο ιδεολογικές εικασίες για την ανηθικότητα του οφειλέτη αλλά και για την αιτία του ίδιου του χρέους- κι ακόμη πιο σημαντικό σε ένα καπιταλιστικό πλαίσιο, την ανικανότητα αποπληρωμής του χρέους και την θεωρούμενη συγχώρεση ή επαναδιαπραγμάτευση του χρέους μέσα από δηλώσεις πτώχευσης. Οι αποφάσεις για το ποιος χρειάζεται συμπόνια και ποιος χρειάζεται αυστηρότητα, σε σχέση με την οικονομική πολιτική στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι όλο και περισσότερο αποφάσεις κρατικές παρά δημοκρατικές. Επαναλαμβάνουμε, ποιος είναι αυτό το ‘εμείς’ στη χριστιανική φράση ‘όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ και πόσο αλληλένδετη είναι η δύναμη να διαγράφεις τα χρέη (ή να διαπραγματεύεσαι εκ νέου τους όρους) με έναν εν δυνάμει φασισμό;


Εξημερώνοντας τον οφειλέτη


Εάν η παγκόσμια οικονομία βασίζεται στο χρέος για να αναπτυχθεί, τότε ο οφειλέτης πρέπει να εξημερωθεί για να υπάρχουν ευνοϊκές τριμηνιαίες εκθέσεις. Ο Pem Buck (2005) υποστηρίζει ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι πολίτες της μεσαίας τάξης, και όχι οι φτωχότεροι, είναι πιο πιθανό να υποστηρίξουν το φασισμό. Είναι επίσης η ομάδα που έχει πιθανώς τα περισσότερα χρέη σε πιστωτικές κάρτες. Η νομοθεσία για την πτώχευση του 2005, που στόχευε ως επί το πλείστον να κάνει την κήρυξη πτώχευσης πιο δύσκολη για τη μεσαία τάξη, πρέπει να θεωρηθεί ως μια μορφή πειθάρχησης της μεσαίας τάξης (ή εξημέρωσης των οφειλετών) έτσι ώστε να εξασφαλίσει ότι ο χορός του χρέους θα συνεχιστεί χωρίς διακοπή ή χωρίς δημόσια συνειδητοποίηση της εξουσίας των χρεωμένων έναντι των πιστωτών τους. Η απειλή της φυλακής, υποστηριζόμενη από την απειλή της κρατικής βίας, καραδοκεί εάν η νόμιμη επαναδιαπραγμάτευση των όρων του χρέους δεν αποτελέσει λύση. Από τη στιγμή που οι μισές από τις πτωχεύσεις σχετίζονται με ολίσθημα στην κάλυψη της περίθαλψης από τους εργοδότες (Himmelstein, Warren, Thorne και Woolhandler 2005) και οι άλλες μισές μοιάζουν να συνδέονται με την απώλεια θέσεων εργασίας με άλλους τρόπους, αυτό το γενικό πρότυπο μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας τρόπος τιμωρίας ή φίμωσης εκείνων που υποφέρουν από τη φιλελεύθερη αναδόμηση. Στη δεκαετία του 1990, το χρέος σε πιστωτικές κάρτες για τις οικογένειες της μεσαίας τάξης ανήλθε στο 75% (Dugas 2003). Στη μεσαία τάξη, εμπειρίες φυλετικής διάκρισης στο δανεισμό, που εξαναγκάζουν σε ακόμη μεγαλύτερη πειθαρχία συγκεκριμένες ομάδες οφειλετών, είναι διαδεδομένες ( βλέπε Appelbaum Mellnik 2005, B. Williams 2001).


Η οικουμενική μη συμμόρφωση είναι μια αναπτυσσόμενη πρακτική που διευρύνει τις επιδράσεις του χρέους. Ο Werner (2006) αναφέρει ότι περίπου οι μισές πιστωτικές κάρτες έχουν έναν όρο που λέει ότι αν ο κάτοχος της πιστωτικής κάρτας καθυστερεί να πληρώσει τους λογαριασμούς κοινής ωφελείας, για παράδειγμα, το επιτόκιο της πιστωτικής κάρτας μπορεί αυτόματα να ανέβει αρκετά, ως ποινή. Πώς ξέρει η εταιρία της πιστωτικής κάρτας ότι ο λογαριασμός του ηλεκτρικού πληρώθηκε με καθυστέρηση; Λόγω της αυξημένης ηλεκτρονικής εποπτείας, που ξέρουμε ότι υπάρχει, καθώς – για παράδειγμα- το διάταγμα USA PATRIOT έχει διατάξεις περί εποπτείας οικονομικών συναλλαγών ( Zeljak 2004a). Στο Μεξικό, όταν τα επιτόκια εκτοξεύτηκαν το 1994 και 1995, ένας Μπαρτζονίστας χαρακτήρισε αυτά τα επιτόκια που αυξάνονται χωρίς ειδοποίηση ή συνεννόηση ως ‘οικονομική τρομοκρατία’ ( De Palma 1995). Οι αυξανόμενες πτωχεύσεις οδηγούν τους δανειστές σε αυξανόμενη εποπτεία των οφειλετών ( Parenti 2003: 97). Η συλλογική επαναδιαπραγμάτευση των όρων της υπερχρέωσης των οφειλετών της μεσαίας τάξης στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να εμποδιστεί όχι μόνο από τις απομονωτικές επιδράσεις της ηθικολογίας για το χρέος αλλά και λόγω της αυξημένης (και όλο και μεγαλύτερης ηλεκτρονικής) εποπτείας των οικονομικών συναλλαγών όπως και των επικοινωνιακών πρακτικών.


Είναι βασικό να συγκρίνουμε τις σημειώσεις μας διεθνικά καθώς οι μάσκες πέφτουν σ’ αυτόν τον συνεχιζόμενο χορό εξουσίας και χρέους.


Μια πολύ εκτενέστερη εκδοχή αυτού του άρθρου δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 2008 στο Rethinking Marxism 20 (1): 11-25.


Αναφορές

-
Álvarez Icaza Longoria, E. 2002. Alianza Cívica and U.S.-Mexico collaboration. In Cross-border dialogues: U.S.-Mexico social movement networking επ. D. Brooks and J. Fox, 329-333. La Jolla, CA: Center for U.S.-Mexican Studies, University of California, San Diego.

- Appelbaum, B., και T. Mellnik. 2005. Black homebuyers far more likely to pay high interest. The State 4 September: G5.

- Buck, P. 2005. Keeping the collaborators on board as the ship sinks: Toward a theory of fascism and the U.S. `middle class.’ Paper presented in the session Rethinking Class and Exploitation: Imagineering Ethnography and Marxist Praxis Today, American Anthropological Association, 1 Δεκεμβρίου.

- de Grammont, H. C. 2001. El Barzón: un movimiento social inserto en la transición hacia la democracia política en México. En Una nueva ruralidad en América Latina? επ. Norma Giarracca, 153-190. Buenos Aires: CLACSO (Colección Grupos de Trabajo: Desarrollo Rural).

- De Palma, A. 1995. The Mexicans rise up against `fiscal terrorism.’ The New York Times/em> 13 Μαϊου: (1) 4.

- Dresser, D. 1997. Mexico: Uneasy, uncertain, unpredictable. Current History.

- Dugas, C. 2003. Middle class barely treads water. USA Today 14 Σεπτεμβρίου.

- Hernández, M. A. 2001. Remaking the corrido for the 1990s: Maldita Vecindad’s “El Barzón.” Studies in Latin American Popular Culture/em> 20: 101-115.

- Himmelstein, D. U., E. Warren, D. Thorne, και S. Woolhandler. 2005. MarketWatch: Illness and injury as contributors to bankruptcy. Health Affairs: The Policy Journal of the Health Sphere. 2 Φεβρουαρίου. 1.

- Kingsolver, A. E. 2001. NAFTA stories: Fears and hopes in Mexico and the United States. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.

- Lukàcs, G. 1967. History and class consciousness: Studies in Marxist dialectics. μτφ. R. Livingstone. Cambridge, MA: MIT Press.

- Mann, Bruce H. 2002. Republic of debtors: Bankruptcy in the age of American independence. Cambridge, MA: Harvard University Press

- Manning, Robert D. 2000. Credit card nation: The consequences of America’s addiction to credit. New York: Basic Books.

- Parenti, C. 2003. The soft cage: Surveillance in America from slave passes to the war on terror. New York: Basic Books.

- Ribeiro, Gustavo Lins, and Arturo Escobar, eds. 2006. World anthropologies: Disciplinary transformations within systems of power. Oxford: Berg.

- Robbins, R. H. 2005. Global problems and the culture of capitalism. 3η εκδ. Boston: Allyn & Bacon.

- Spence, L. K. 2005. Commentary: New bankruptcy laws will target middle class. Interview. News & Notes with Ed Gordon. National Public Radio. 17 Μαϊου.

- Warren, E., και A. W. Tyagi. 2005. What’s hurting the middle class: The myth of overspending obscures the real problem. (New Democracy Forum.) Boston Review: a Political and Literary Forum. Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 2005.

- Werner, B. 2006. Credit card clause hits consumers. The State. 5 Ιανουαρίου: B6.

- Wheat, A. 1996. The Mexican debtors’ revolt. Multinational Monitor 17:6.

- Williams, Brett. 2004. Debt for sale: A social history of the credit trap. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- ____________. 2001. What’s debt got to do with it? In The new poverty studies: The ethnography of power, politics, and impoverished people in the United States επ. Judith Goode και Jeff Maskovsky, 79-102. New York: New York University Press.

- Williams, Heather. 2001. Of free trade and debt bondage: Fighting banks and the State in Mexico. Latin American Perspectives 28(4):30-51.

- Zeljak, C. 2004a. The USA Patriot Act. Problems of Post-Communism

- _______. 2004b. The USA Patriot Act and civil liberties (part II). Problems of Post-Communism 51 (3): 69-71.

Μέσα από την ανάγνωσή του νέου είδους παραγωγής των μέσων που ασχολείται με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακών χώρων, η οποία προέκυψε από την κερδοσκοπική φούσκα στα ακίνητα που επηρέασε τόσες χώρες, ο William Davies υποστηρίζει, ο πληθωρισμός στις τιμές της ακίνητης περιουσίας οδήγησε παράλογα σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Οι αυξανόμενες ανταλλακτικές αξίες στην ιδιοκτησία είχαν την περίεργη επίδραση να μετατρέψουν την αξία χρήσης των κατοικιών σε εθνική εμμονή. Με την τρέχουσα κατάρρευση στη φούσκα των ακινήτων, η αγορά ακινήτων παρουσιάζεται ξανά σαν μια αγορά. Να έχει κανείς δικό του σπίτι είναι σα να είναι θύμα μοχθηρών μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανότητες που είχαν μυστηριωδώς θολώσει το τοπίο κατά την περίοδο της επέκτασης.


Ένα από τα πιο έντονα πολιτισμικά συμπτώματα της κερδοσκοπικής φούσκας στη Βρετανία, το 1992-2008, ήταν η ανάδυση μιας παραγωγής νέου τύπου των μέσων μαζικής ενημέρωσης, που είχε να κάνει με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακού χώρου. Τροφοδοτημένη από τη φτηνή πίστωση και τις ανερχόμενες ιδιοκτησιακές αξίες, αυτή η εποχή της οικονομικής υπερβολής τοποθέτησε το σπίτι στο επίκεντρο της πολιτισμικής και οικονομικής ψυχής του έθνους. Όπως φάνηκε, το αποτέλεσμα ήταν ότι το κοινό και οι αναγνώστες ανέπτυξαν μια ακόρεστη δίψα για ένα πολιτισμικό περιεχόμενο που εκθείαζε το σπίτι και όλες τις υλικές και οργανικές δυνατότητές του.


Το BBC άνοιξε το χορό με το κοσμοϊστορικό τηλεοπτικό ριάλιτι σόου Changing Rooms, όπου ομάδες από διακοσμητές εσωτερικών χώρων ανταγωνίζονταν για τη μεταμόρφωση των σπιτιών των διαγωνιζομένων. Το σόου Ground Force έκανε το ίδιο για ιδιωτικούς κήπους. Άλλα τηλεοπτικά κανάλια ακολούθησαν με σόου για την ιδιοκτησία, όπως το Grand Design και το Location, Location, Location. Οι εφημερίδες εγκαινίασαν νέες αφιερώματα και ολόκληρα ένθετα, με στόχο να εκπαιδεύουν, να πληροφορούν και να ψυχαγωγούν τους αναγνώστες τους σε σχέση με το εσωτερικό και το εξωτερικό των σπιτιών. Αναρωτιέται κανείς εάν δυο άλλοι τομείς μαζικού πολιτισμικού ενδιαφέροντος, που γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη στα χρόνια του Τόνι Μπλερ, η μαγειρική και η αρχιτεκτονική, δεν αποτελούσαν, επίσης, κατά κάποιο τρόπο, συμπτώματα αυτού του φετίχ. Κανείς απ’ αυτούς δεν περιορίστηκε στην οικιακή σφαίρα, αλλά αναδρομικά μοιάζει να αναπτύχθηκαν εκεί. Τηλεοπτικοί σεφ όπως ο Jamie Oliver και η Nigella Lawson εμφανίζονταν συχνά στα σπίτια τους να μαγειρεύουν για τους φίλους τους, καθιστώντας εσκεμμένα ασαφές πού τέλειωναν οι μαγειρικές συνταγές και πού άρχιζαν οι οδηγίες για το lifestyle στο σπίτι.


Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς έφτασε το σπίτι να έχει αυτή την καίρια πολιτισμική θέση στη Βρετανία. Από οικονομικής άποψης, καταλάμβανε όλα τα σημεία ενός καθησυχαστικού φαύλου κύκλου. Η διογκωμένη αξία του παρείχε μια βάση για καταναλωτική πίστωση που μπορούσε να επεκταθεί στα αντικείμενα που θα το διακοσμούσαν, θα το βελτίωναν και θα αύξαναν ακόμη περισσότερο την αξία του. Καταστήματα βελτίωσης του σπιτιού όπως το B@Q και το IKEA γνώρισαν μεγάλη άνθιση, καθώς απευθύνονταν στην ψυχολογία τόσο του επενδυτή όσο και του καταναλωτή. Η διαμάχη του καπιταλιστικού πνεύματος, ανάμεσα στην προτεσταντική ελίτ που περιμένει για το κέρδος και την, μετά το 1968, ηθική της άμεσης ικανοποίησης, άρχισε να ξεπερνιέται μέσα από μια μορφή ευχαρίστησης που μπορεί να καταναλωθεί και να καθυστερεί ταυτόχρονα.


Κοιτώντας αναδρομικά αυτή την πολιτισμική έκρηξη, αυτό που είναι ταυτόχρονα ειρωνικό κι ενοχλητικό ήταν η απουσία οποιασδήποτε σαφούς οικονομικής συνείδησης. Αυτή η περίοδος υψηλού πληθωρισμού από την οποία επωφελήθηκε περίπου το 70% του πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου, είχε το παράλογο αποτέλεσμα να γαλουχήσει νέες τεχνολογικές και αισθητικές αναγνωρίσεις της αξίας του σπιτιού. Αυτό που για τον Αριστοτέλη ήταν θεμελιακή οικονομική μονάδα- ο οίκος-παρουσιαζόταν σε οτιδήποτε εκτός από οικονομικούς όρους. Στη διάρκεια του δεκαεξάχρονου βρετανικού πολιτισμικού τσίρκου του οικογενειακού βίου, το σπίτι μπορούσε να είναι ‘μηχανή ζωής’, καμβάς της καλλιτεχνική έκφρασης, σφαίρα όπου μπορούσε να εφευρεθεί ξανά η αρρενωπότητα και άγκυρα συναισθηματικής έκφρασης. Το γεγονός ότι η αξία του μπορούσε επίσης να ανέβει κατά 20% μέσα σε ένα χρόνο αποτελούσε τη συνθήκη διάδοσης αυτών των φημισμένων πολιτισμικών φαινομένων, αλλά σπάνια βρισκόταν ανάμεσά τους. Στα χρόνια της ανερχόμενης ανταλλακτικής αξίας του σπιτιού, η χρηστική αξία του ήταν που έγινε η εθνική εμμονή μας


Προς επιβεβαίωση όλων αυτών, δείτε πώς εξελίχθηκε η οικονομική κρίση. Η αγορά στέγης βρέθηκε, ασφαλώς, στο οικονομικό επίκεντρο της κρίσης, ακριβώς όπως βρίσκεται στο ψυχολογικό επίκεντρο του, ευφρόσυνα χρεωμένου, καταναλωτή. Είναι φυσικό που οι τράπεζες όλου του κόσμου υπέστησαν σοβαρή ζημιά από μια όρεξη για οικιακή ιδιοκτησία που είχε από καιρό ξεφύγει από κάθε οικονομική λογική. Τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια σε Αμερικανούς με χαμηλά εισοδήματα μπορεί να είναι μια απτή αιτία, αλλά εμείς, οι Βρετανοί, που υποκλινόμασταν μπροστά στις απαστράπτουσες εικόνες ενός ακόμη μπάνιου που βαφόταν σε άλλο χρώμα, βρισκόμασταν σαφώς σε παρόμοια διάθεση. Η απόκρημνη κλίμακα του πληθωρισμού οδήγησε, παράδοξα, σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Μια πιο επεκτατική, επιζήμια οικονομική συνείδηση που απαρνιόταν τις μικροαστικές συνήθειες της ανταλλαγής και της οικονομίας, την υποκατέστησε. Σε ό τι αφορά τα σπίτια, η φούσκα επιβεβαίωσε την αλήθεια του ισχυρισμού του Ζορζ Μπατάιγ ότι ‘δεν είναι η ανάγκη, αλλά το αντίθετό της, η ‘πολυτέλεια’, που φέρνει αντιμέτωπους τους ζωντανούς και την ανθρωπότητα με το βασικό τους πρόβλημα’.


Κάτι σχετικά με το σπίτι αψήφησε επιτυχώς την υπέρτατη ορθολογιστική μηχανή που ήταν το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα. Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο καπιταλισμός έφτασε στα όρια της κατάρρευσης, όχι λόγω της πάλης των τάξεων ή κάποιας κρίσης υπερπαραγωγής, αλλά λόγω μιας αρχέγονης ροπής για περισσότερο καταφύγιο, περισσότερες ανέσεις, περισσότερη ιδιωτικότητα. Το διαφημιστικό σλόγκαν του ΙΚΕΑ ‘το σπίτι είναι το πιο σημαντικό μέρος στον κόσμο’ αποδείχτηκε σωστό, αλλά ελάχιστοι μπορούσαν να φανταστούν την καταστροφή που ο κόσμος θα μπορούσε να υποστεί από το ‘πιο σημαντικό μέρος’ του.


Οι συνέπειες της κρίσης αντέστρεψαν αυτές τις τάσεις. Η οικονομική λογική μπορεί να λέει ότι η ύφεση είναι η κατάλληλη εποχή για να ανακαλύψουμε ξανά τις χαρές της κηπουρικής, της μαγειρικής και του ‘Do It Yourself’, ως ευπρόσδεκτα καταφύγια σε έναν δυσλειτουργικό κόσμο συναλλαγών και χρήματος. Απ’ τη στιγμή που οι αγορές εργασίας και οι πιστωτικές αγορές γίνονται πολύ επικίνδυνες για να εξαρτάσαι από αυτές, ασφαλώς οι τεχνολογικές και αισθητικές ανέσεις του σπιτιού έρχονται στο προσκήνιο, καθώς η ψυχολογία των υπολογισμών βρίσκεται σε προσωρινό διάλειμμα. Το αντίθετο, όμως, συμβαίνει.


Από πολιτισμικής άποψης, η αγορά στέγης παρουσιάζεται σαφώς, για άλλη μια φορά, ως αγορά. Το να είσαι ιδιοκτήτης ενός σπιτιού σημαίνει να είσαι θύμα επιζήμιων μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανοτήτων που εξιδανικεύτηκαν μυστηριωδώς την περίοδο της ανάπτυξης. Οι ειδησεογραφικές αναφορές περιλαμβάνουν γραφήματα, εικόνες ολόκληρων δρόμων με τυποποιημένες κατοικίες, εικόνες από ανήσυχους μεσίτες ακινήτων. Ο ‘οικονομικός αλφαβητισμός’ της κοινωνίας μας αυξάνεται, ενώ ο προβληματισμός μας σχετικά με την εγκατάσταση ξύλινου ‘καταστρώματος’ στις πίσω αυλές μας βρίσκεται προσωρινά σε αναστολή. Τα σόου για τη βελτίωση του σπιτιού, που αναμφίβολα γυρίστηκαν πριν από την κατάρρευση των Lehman Brothers, είναι πλέον έξω από το πνεύμα της εποχής. Ακριβώς τη στιγμή που η χρηστική αξία του σπιτιού έρχεται στο προσκήνιο, η πολιτισμική αντίδρασή μας είναι να είμαστε σε πανικό για την ανταλλακτική του αξία.


Μια υλιστική θεώρηση αυτών των γεγονότων θα δόξαζε την κρίση, καθώς η αισθητική επίφαση φεύγει και αποκαλύπτονται οι σκληροί μηχανισμοί του χρηματοοικονομικού συστήματος που κατηύθυνε την εμμονή μας με τη στέγη. Ακριβώς όπως ο Μαρξ είδε ότι ο βιομηχανικός καπιταλισμός δημιουργεί τυχαία τις θεσμικές και χωροταξικές συνθήκες για τη συνειδητοποίηση του προλεταριάτου, η κρίση της στέγης μπορεί να είχε ως αποτέλεσμα, όχι εσκεμμένα, να αφυπνίσει τις μεσαίες τάξεις σε σχέση με το πόσο οικονομικά όμοιες και τρωτές είναι. Στο Millenium People, ο JG Ballard φαντάζεται αυτή την αστική συνείδηση να παίρνει τη μορφή ευγενικής εξέγερσης.


Έτσι όμως αγνοούμε το φαινόμενο του σπιτιού ως συστατικό στοιχείο του πρόσφατου καπιταλισμού. Είναι ένα καίριο περιουσιακό στοιχείο, και το θεωρούμε ως τέτοιο όταν συρρικνώνεται. Είναι, επίσης, ένα μέρος για φαί, γέλιο, εφευρετικότητα και ομορφιά, που η κουλτούρα μας το θεωρεί ως τέτοιο όταν διογκώνεται από μια λανθάνουσα οικονομική δυναμική. Πρέπει τώρα να ελπίζουμε ότι θα έχουμε μια δεκαετία, κατά την οποία δεν θα εκτοξευθούν οι τιμές των σπιτιών, για να αποφύγουμε αυτό τον δυσάρεστο γρίφο. Πρέπει να αποκατασταθούν οι εγγενείς αξίες της αρχιτεκτονικής, του φαγητού, της οικογένειας και του σπιτιού, ώστε το πολιτισμικό στάτους τους να αποσυνδεθεί από την εκτόξευση της ανταλλακτικής αξίας. Η ύφεση δίνει μια θαυμάσια ευκαιρία για να τα ερευνήσουμε και να τα δούμε όλα αυτά απ’ την αρχή.

Ο Michael Sayeau θέτει σε αμφισβήτηση τους πρόσφατους διαλόγους στα μέσα των απλών πολιτών που ανακαλύπτουν τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας κάτω από τη σκιά της οικονομικής κρίσης. Τραβώντας την προσοχή μας στο γεγονός ότι «λιτότητα» μέχρι πρόσφατα ήταν ο κωδικός για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα της πείνας του κυβερνητικού τομέα σε μια εποχή ανάπτυξης των κερδών και των επιστροφών φόρων, ο Sayeau θεωρεί πως αντί να υιοθετήσουμε τέτοιες φαντασιώσεις ασκητικής διαβίωσης, θα ήμασταν καλύτερα αν κάναμε έναν χρήσιμο επαναπροσδιορισμό των πολιτισμικών προτεραιοτήτων. Δεδομένου ότι ο καπιταλισμός είναι ταυτόχρονα κι ένας δυναμικός δημιουργός αγαθών προς κατανάλωση, και της φαύλης και κακής διανομής αυτών των αγαθών, μια πιθανή αρχή είναι η αναγνώριση του ότι η μιζέρια και η λιτότητα είναι αποτελέσματα του καπιταλισμού και όχι η λύση του.


Στον πολιτισμό αρέσει να ξεχνάει, σε στιγμές κρίσης, ότι πολλά από τα πράγματα της σημερινής κατάστασης που μοιάζουν καινούργια, στην πραγματικότητα δεν είναι. Οι εφημερίδες δημοσιεύουν άρθρα για την αυξανόμενη ανεργία σα να ήταν εύκολο να βρεις και να κρατήσεις μια καλή δουλειά πριν αρχίσει η κρίση των τραπεζών. Πετάνε τους ανθρώπους έξω απ’ τα σπίτια τους και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης βρίσκονται εκεί για να το δείξουν στα βραδινά δελτία, λησμονώντας πόσο δύσκολο ήταν να αποκτήσεις, καταρχήν, σπίτι.


Οι εφημερίδες και τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων ψάχνουν για ιστορίες που δίνουν έμφαση σ’ αυτή τη φαινομενικά καινούργια και απρόβλεπτη κατάσταση πραγμάτων. Οτιδήποτε βρίσκουν, το παρουσιάζουν σαν να μην έχει προηγούμενο- διότι εάν η κρίση ήταν απλώς ενδεικτική του στάτους κβο, τότε δεν θα αποτελούσε είδηση. Και ποιος ξέρει πού θα επιρρίπταμε ευθύνες εάν έπρεπε να αντιληφθούμε αυτό που συμβαίνει ως κάτι άλλο απ’ τον λεγόμενο μαύρο κύκνο –ως κάτι άλλο από τη συνέχεια των ίδιων κύκλων δημιουργικής καταστροφής που αποτελούν τη βασική προσωρινότητα του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος.


Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες τάσεις που εμφανίστηκαν τελευταία στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι ότι οι κοινοί πολίτες, υπό τη σκιά της οικονομικής κρίσης, ανακαλύπτουν (ή ανακαλύπτουν εκ νέου) τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας. Είναι προφανές ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους ή τις συντάξεις τους και βρίσκονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, χωρίς σπίτι ή μεταφορικό μέσο ή χρήματα για να στείλουν τα παιδιά τους στα ίδια σχολεία που πήγαιναν πριν. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι όμως η παρουσίαση της συμπεριφοράς εκείνων που δεν επλήγησαν ακόμη άμεσα από την ύφεση- οι ιστορίες εκείνων που εθελοντικά άλλαξαν τη συμπεριφορά τους, επειδή φοβήθηκαν ότι θα έχουν πρόβλημα ή απλώς επειδή η κοινωνικο-οικονομική ατμόσφαιρα του κόσμου τους άλλαξε.


Για παράδειγμα, η Guardian ανέφερε πρόσφατα ότι η αυξανόμενη ζήτηση για αγροτεμάχια προς καλλιέργεια αντανακλά μια νέα δημοφιλή τάση των Βρετανών πολιτών να εξοικονομούν κόστη και να γίνονται πιο αυτόνομοι.

Η γενική διευθύντρια της κοινοπραξίας Fiona Reynolds είπε ότι το σχήμα αυτό είναι αποτέλεσμα της ύφεσης, οι άνθρωποι άλλαξαν τις προτεραιότητές τους κι από τον υλισμό πέρασαν στα ‘αληθινά’ πράγματα όπως να αφιερώνουν χρόνο στην οικογένειά τους και στις τροφές που καλλιεργούνται στο σπίτι.

Η Reynolds είπε: ‘ Υπάρχει κάτι καινούργιο στην ατμόσφαιρα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να καλλιεργούν τα δικά τους φρούτα και λαχανικά. Δεν το κάνουν μόνο για να εξοικονομούν χρήματα- είναι πραγματικά ικανοποιητικό να φυτεύεις σπόρους και να δρέπεις τα φρούτα και τα λαχανικά του κόπου σου. Δημιουργώντας νέους χώρους για καλλιέργεια, η National Trust βοηθά τους ανθρώπους να αρχίσουν να καλλιεργούν για πρώτη φορά’.


Την ίδια εβδομάδα, οι New York Times δημοσίευσαν ένα πρωτοσέλιδο άρθρο για μια νέα τάση που υπάρχει στην Ιαπωνία προς την απλή ζωή και την οικονομική περίσκεψη.

Οι νεότεροι νιώθουν τη σφοδρότητα αυτής της μεταστροφής. Γύρω στο 48% των εργατών ηλικίας 24 ετών ή και νεότεροι είναι προσωρινοί. Αυτοί οι εργάτες, που ενηλικιώθηκαν στην εποχή μιας δύσκολης αγοράς εργασίας, τείνουν να αποφεύγουν την επιδεικτική κατανάλωση.

Τείνουν να αδιαφορούν για τα αυτοκίνητα. Σύμφωνα με μια έρευνα της ημερήσιας επιχειρηματικής εφημερίδας Nikkei, μόνο το 25% των Γιαπωνέζων αντρών γύρω στα 20 ήθελαν αυτοκίνητο, έναντι 48% το 2000, συμβάλλοντας στην πτώση που παρατηρείται στις πωλήσεις.

Ακόμη και οι νέες Γιαπωνέζες μοιάζουν να έχουν χάσει την άλλοτε ακόρεστη δίψα τους για την εισαγόμενη μόδα. Η Louis Vuitton, για παράδειγμα, κατέγραψε μια πτώση της τάξεως του 10% στις πωλήσεις της στην Ιαπωνία το 2008.

‘Δεν μ’ ενδιαφέρει να ξοδεύω πολλά’, λέει η 20χρονη Risa Masaki, φοιτήτρια κολεγίου στο Τόκιο και γειτόνισσα των Ταγκισακάκι. ’Θέλω απλώς μια ταπεινή ζωή’.


Στις εφημερίδες αρέσουν πολύ αυτές οι ιστορίες, που ταιριάζουν με τη γραμμή που έχουν εδώ και καιρό καθιερώσει. Μεταξύ άλλων, η αγωνιώδης αυτό-επιβεβλημένη λιτότητα είναι πιο παρήγορη. Μην έχοντας πολλά περιθώρια επιλογής, ήδη ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας καταναλώνει την τροφή που καλλιεργεί κάθε μέρα χωρίς να θεωρείται ότι αποτελεί είδηση, όπως άλλωστε και το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγοράζουν μοντέρνα ρούχα κι αυτοκίνητα συνεχώς.


Τώρα όμως οι κυριακάτικες στήλες είναι γεμάτες συμβουλές για το πώς να κάνουμε περισσότερα με λιγότερα σε ό, τι αφορά στη διακόσμηση του σπιτιού, τη διατροφή της οικογένειας ή τις αγορές δώρων γενεθλίων. Η πορνογραφία της αγοράς ακινήτων των τελευταίων χρόνων που κατελάμβανε σημαντικά τμήματα τηλεοπτικού χρόνου στις Ηνωμένες Πολιτείας και στο Ηνωμένο Βασίλειο -δείχνοντας κοινούς ανθρώπους να προβληματίζονται μεταξύ ενός εξοχικού στην ακτή του Suffolk ή ενός διαμερίσματος στην Ισπανία, ή κερδοσκόπους να μεταπουλούν σπίτια βγάζοντας ένα εκατομμύριο δολάρια σε ένα χρόνο- έδωσε τη θέση της σε φαντασιώσεις απόδρασης στους κινηματογράφους και σε όλο και πιο δυσοίωνες εκθέσεις στην τηλεόραση για την τραπεζική κρίση και την αυξανόμενη ανεργία.


Ασφαλώς, δεν είναι μια κυνική, πανούργα κυβερνητική υπηρεσία που ασκεί πιέσεις στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για να δημοσιεύουν αυτές τις ιστορίες. Είμαι σίγουρος ότι σε ένα βαθμό οι ιστορίες αυτές δημοσιεύονται επειδή αρέσουν στους αναγνώστες των εφημερίδων, και αρέσουν επειδή είναι αληθινές στην κυριολεξία. Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη τάση στα ανθρώπινα όντα να γλεντάνε όταν η σοδειά είναι πλούσια και να προσέχουν όταν εκείνη του επόμενου χρόνου είναι αμφίβολη. Εάν αυτό συμβαίνει σε νευρο-ψυχολογικό επίπεδο ή στο επίπεδο των πολιτισμικών προηγούμενων ή των ηθών, δεν έχει σημασία. Είναι λογικό να είμαστε προγραμματισμένοι να τρώμε κάπως λιγότερο όταν έχουμε κακή σοδειά επειδή η ξηρασία έπληξε τις καλλιέργειες, όπως και να πνίγουμε τις απαιτήσεις μας όταν διαβάζουμε ότι η Σίτιμπανκ μπορεί να κρατικοποιηθεί ή κάτι τέτοιο.


Αλλά αυτή η παρόρμηση δεν είναι τόσο χρήσιμη, όταν κατ’ επανάληψη την παίρνουν και την προσαρμόζουν στις ιστορίες που παρουσιάζουν. Κι ακόμη περισσότερο, είναι πεισματικά συγχρονισμένη με πολλές από τις πιο ολέθριες εξελίξεις στη σφαίρα της πολιτικής και της οικονομίας των τελευταίων δεκαετιών. Σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι η πρώτη φορά, από τότε που θυμόμαστε τον εαυτό μας, που ακούμε τη λέξη ‘λιτότητα’, η οποία ήταν, μέχρι πρόσφατα, μια κωδικοποιημένη λέξη για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα για αυστηρότητα στον κρατικό τομέα, υπό τη σκιά της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας. Παρά τα μεγάλα κέρδη και τις επιστροφές φόρων, τα οφέλη της ευημερίας ναυάγησαν ή γενικά εξαφανίστηκαν, οι πρόνοιες για τις συντάξεις μειώθηκαν και οι περισσότερες από τις κρατικοποιημένες υπηρεσίες και βιομηχανίες ιδιωτικοποιήθηκαν υπό την εντολή μιας υποτιθέμενης υποχρεωτικής ’λιτότητας’. Στιγμές όμως όπως η τωρινή, που βλέπουμε πολύ καθαρά τον τρόπο με τον οποίον η μαζική κουλτούρα είναι υπερβολικά πρόθυμη να προσαρμοστεί στις νέες θεωρίες της καπιταλιστικής δημιουργικής καταστροφής, δείχνουν τις κρυφές συνάφειες μεταξύ της προσωπικής λιτότητας και της αυστηρότητας στον δημόσιο τομέα υπό την καθοδήγηση της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον και της νεοφιλελεύθερης αποθέωσης του αόρατου χεριού της αγοράς.


Αυτό που θα ήταν χρήσιμο να κάνουμε, αν αφιερωνόμασταν σε όχι πολύ φιλόδοξα αντι-ιδεολογικά σχέδια, θα ήταν να επιχειρήσουμε να αποστρέψουμε την παρουσίαση αυτών των θεμάτων από το μίσος για τον εαυτό μας, από το αυτό-μαστίγωμα της φαντασίωσης για μια λιτή ζωή (πρέπει να τρώμε βραστό λάχανο επειδή ήμαστε κακοί καταναλωτές!). Και να τη στρέψουμε προς μια χρήσιμη επανεκτίμηση των πολιτισμικών προτεραιοτήτων που μπορούν να οδηγήσουν σ’ ένα πιο χρήσιμο μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα από μια επιστροφή σε λογικές αποφάσεις στα νοικοκυριά, στα παντοπωλεία και την καλλιέργεια του κήπου. Εάν οι πολίτες δεν νιώθουν καλά με τον τρόπο, την ταχύτητα και την ένταση της ζωής, στη διάρκεια της κρίσης και στα μεθεόρτιά της, τότε θα έπρεπε να ενθαρρυνθούν τους να αναζητήσουν καλύτερες και ευρύτερες απαντήσεις σ’ αυτή τη δυσφορία από το νεοχριστιανικό μαρτύριο των φθηνότερων αγορών και των ισχνότερων γευμάτων.


Το θέμα είναι να δούμε τον καπιταλισμό όπως είναι, τους καρπούς του και τα σφάλματά του όπως πραγματικά είναι. Δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να πέσουμε στην παγίδα και να αποδεχτούμε τη μιζέρια της λιτής ζωής ως πολιτικό σκοπό. Όπως έγραψε ο Henri Lefebvre το 1947 στην Κριτική της Καθημερινής Ζωής (σ. 154):

Ο πλούτος δεν είναι κακό ούτε κατάρα. Ο πλούτος, όπως η εξουσία, αποτελεί μέρος της μεγαλοσύνης του ανθρώπου και της ομορφιάς της ζωής. Η λύση στα προβλήματα του ανθρώπου δεν θα βρεθεί στο μοίρασμα της αδυναμίας, της φτώχιας και της μετριότητάς μας- αλλά στην επιδίωξη της εξουσίας και του πλούτου, μόνο αυτά επέτρεψαν και καθόρισαν οτιδήποτε υπέροχο και λαμπρό έγινε ποτέ στην κουλτούρα, τον πολιτισμό, τη ζωή…Ο σκοπός δεν είναι να πολεμάμε τον πλούτο για να πετύχουμε μια γενική μετριότητα, μια ‘ ισότητα’ στη μετριότητα. Ο σκοπός είναι πάντα ο πλούτος: ο πλούτος που γίνεται προοδευτικά πιο οικουμενικός και κοινωνικοποιημένος’.


Ο καπιταλισμός είναι δυναμικός δημιουργός των αγαθών προς κατανάλωση και φαύλης κακής διανομής αυτών των προϊόντων. Εάν η παγκόσμια αριστερά θέλει να χτίσει μια νέα, ευρύτερη περιφέρεια, σ’ αυτή την ευνοϊκή στιγμή, πρέπει να κάνει δυο πράγματα. Πρώτον, πρέπει να εξηγήσει το γεγονός ότι η καλλιέργεια της μιζέριας ακόμη κι η λιτότητα, είναι αποτέλεσμα του καπιταλισμού και όχι λύση γι’ αυτόν. Και, δεύτερον, πρέπει να αρχίσει να δίνει στην παγκόσμια οικονομική κρίση – μια κρίση που δεν είναι καινούργια, αλλά επιστρέφει κυκλικά, ακριβώς όπως ο χειμώνας ακολουθεί το φθινόπωρο- καλύτερες λύσεις από τους αστικούς κήπους και την αναβολή της αγοράς ενός καινούργιου Φολκσβάγκεν.

Ο Steven Shaviro υποστηρίζει ότι μέρος της δυσκολίας μας ως προς το να βγάλουμε ένα συναφές νόημα από την κρίση, αντικατοπτρίζει τον τρόπο που τη βιώνουμε ως άτομα, την οικονομία της αγοράς σαν κάτι ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε εξουσία. Οι κύκλοι ανάπτυξης και πτώσης που είναι εγγενείς στον καπιταλισμό είναι καθοριστικοί στο να ενσταλάζουν την αίσθηση του μοιραίου στον κόσμο. Μια πιθανή πρόκληση σ’ αυτή τη μοιρολατρία είναι η επαναπολιτικοποίηση μιας από τις πιο πανταχού παρούσες διαστάσεις της οικονομίας: το χρήμα. Σχεδόν ολόκληρη η καπιταλιστική θεωρία υποθέτει «την ουδετερότητα του χρήματος», ενώ μάλλον πρέπει να το δούμε σαν ένα μέσο που εξαφανίζεται και χρειάζεται να το κατανοήσουμε, καθώς αυτή η κρίση έδειξε, ότι το χρήμα δεν είναι μια πιστή «απεικόνιση» υπάρχοντα πλούτου, αλλά περισσότερο κάτι που έχει τη δική του ενύπαρκτη πυκνότητα και βάρος.


Η κρίση ήταν απρόβλεπτη, αλλά επίσης δεν μας εξέπληξε. Έπεσε πάνω μας ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση. Κανείς δεν είχε ιδέα γι’ αυτήν νωρίτερα – και κανείς δεν θα μπορούσε να ήξερε. Δεν υπήρχε τρόπος να προσχεδιαστεί· ή τρόπος να προβλεφθεί· τρόπος να ληφθεί υπόψη, οικονομικά ή αλλιώς. Μόνο αναδρομικά μπορούμε να ανιχνεύσουμε τα αρχικά σημάδια της κρίσης, να ακολουθήσουμε την αργή πρόοδο της έλευσης της. Γιατί η κρίση δημιουργεί μια ρήξη με όλα όσα υπήρχαν πριν. Ξεριζώνει όλες μας τις βεβαιότητες. Όλα έχουν αλλάξει ανεπανόρθωτα. Οι συντηρητικοί δεν μπορούν πια να προσποιούνται ότι η «αγορά» φροντίζει για τα πάντα. Και οι προοδευτικοί δεν μπορούν πλέον γυρίζουν την κουβέντα προς τα ζητήματα της πολιτικής οικονομίας, λες και ζητήματα κυριαρχίας και ιεραρχίας, βιοπολιτικής, φυλής και γένους, ήταν κατά κάποιο τρόπο ανεξάρτητα από τις διαδικασίες συσσώρευσης κεφαλαίου.


Κι όμως, ταυτόχρονα, η κρίση ήταν κάτι το αναμενόμενο. Μόνο από σκόπιμη τυφλότητα θα μπορούσε κάποιος να νιώσει έκπληξη που ολόκληρος ο πύργος από τραπουλόχαρτα θα μπορούσε να καταρρεύσει κάποια στιγμή. Φυσικά, οι τραπεζίτες, οι επιχειρηματίες, και οι οικονομολόγοι πράγματι εξεπλάγησαν. Δεν θα έπρεπε όμως. Αν το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα δεν είχε κλονιστεί στο χείλος της αβύσσου το Σεπτέμβριο του 2008, θα το είχε κάνει κάποια άλλη στιγμή. Δεν υπήρχε τρόπος να είχε αποφευχθεί η κατάρρευσή του τελικά.


Για την άνοδο που προηγήθηκε, και οδήγησε σ’ αυτό, η πρόσφατη πτώχευση ήταν, φυσικά, δομικά αστήρικτη. Είχε συσσωρευτεί τόσο χρέος, που θα ήταν αδύνατον να εξοφληθεί ποτέ. Οι οικονομικοί θεσμοί κέρδιζαν τεράστιες αμοιβές σαν υποτιθέμενη αποζημίωση για τα ρίσκα που αναλάμβαναν. Οι υπολογισμοί τους όμως συμπέραναν, ταυτόχρονα, ότι το πραγματικό, ενεργό ρίσκο τους ήταν κοντά στο μηδέν, ότι οι συνεχόμενες αμοιβές και τα κέρδη τους ήταν σίγουρα. Πήραν σα δεδομένο πως εκείνες οι υποθήκες δανειοληπτών με κακό πιστωτικό ιστορικό δεν θα αθετούσαν ποτέ σε μεγάλους αριθμούς, όλες μαζί. Πήραν σαν δεδομένο ότι η ασφάλεια που τους παρείχε εγγύηση δεν θα χρειαζόταν να εξοφληθεί ποτέ. Κι έτσι συνεχιζόταν η κατάσταση, σε μια θηλιά που αυτοενισχυόταν συνεχώς με θετικές ανταποκρίσεις. Οι τεράστιοι υπολογισμοί για εξαγορές των οικονομικών θεσμών βρήκαν το αντίστοιχό τους στις μαζικές συσσωρεύσεις μη αφαλούς χρέους ιδιοκτητών σπιτιών και άλλων καταναλωτών.


Ακόμη και τώρα, που η κρίση έχει πέσει πάνω μας ολοκληρωτικά, είναι αδύνατο να την κατανοήσουμε, ή να βγάλουμε νόημα με συνάφεια απ’ αυτήν. Γιατί η κατάρρευση πραγματοποιείται αόρατα, και σε αργό ρυθμό. Στην πραγματικότητα δεν μπορείς να τη δεις ενώ συμβαίνει. Την επόμενη μέρα αφότου είχαν στερέψει όλες οι πιστώσεις, ο κόσμος έμοιαζε ο ίδιος με και την προηγούμενη. Σταδιακά, παρατηρείς ότι είχαν υπάρξει μικρές, αυξανόμενες αλλαγές. Κάποιες επιχειρήσεις έκλεισαν· υπάρχουν λιγότερα αυτοκίνητα έξω στο δρόμο· υπήρξαν λίγες περισσότερες διαρρήξεις στη γειτονιά μου. Αλλά η φύση αυτών των αναστατώσεων είναι τόσο σταδιακή που δεν μπορείς να δεις καν τις αλλαγές ευθέως.


Η κρίση αποτελεί καταστροφή, με την έννοια που περιέγραψε ο Maurice Blanchot: «η καταστροφή γκρεμίζει τα πάντα, αφήνοντας ταυτόχρονα τα πάντα ανέπαφα». Το σπίτι μου δεν άλλαξε από το διάστημα που χτύπησε η κρίση. Είναι εξωτερικά ακριβώς το ίδιο με πριν, και είναι το ίδιο άνετο για να ζει κανείς σ’ αυτό. Έχει ωστόσο μεταμορφωθεί με έναν απροσδιόριστο τρόπο. Έχει γίνει από πηγή ιδεατού πλούτου ένα επαχθές χρέος. Μόνο λίγα χρόνια νωρίτερα, το δικαίωμα εξαγοράς που είχα γι’ αυτό ήταν μεγαλύτερο από τον ετήσιο μισθό μου. Τώρα όμως, η αξία του στην αγορά είναι σημαντικά μικρότερη από την αρχική που ακόμη χρωστάω στην τράπεζα, σύμφωνα με τους όρους της υποθήκης μου.


Φυσικά, είμαι ένας από τους τυχερούς. Έχω ακόμη μια καλοπληρωμένη δουλειά· και είναι μια δουλειά, που ως μόνιμος πανεπιστημιακός, είναι απίθανο να χάσω. Θα μπορούσα να συνεχίσω να πληρώνω το δάνειό μου χωρίς να αθετήσω – ακόμη κι αν, για την ακρίβεια, πληρώνω ένα σημαντικό ποσό κάθε μήνα εις αντάλλαγμα μιας αξίας ιδιοκτησίας που δεν υπάρχει πια. Η τράπεζα θα συνεχίσει να έχει κέρδη από εμένα – ακόμη κι ενώ οι αποταμιεύσεις μου είναι στο αρνητικό, και κατεβαίνουν. Εξ αιτίας της επαγγελματικής μου κατάστασης, δεν θα αντιμετωπίσω τις συνέπειες αυτού του ελλείμματος ώσπου να αναγκαστώ να αποσυρθώ – κάτι που ελπίζω να καταφέρω να αναβάλω όσο περισσότερο γίνεται.


Δεν έχουν όλοι την δική μου καλή τύχη. Πολλοί άνθρωποι έχουν προβλήματα αυτή τη στιγμή – και όχι σε ένα αδιευκρίνιστο μέλλον. Εγώ ζω στο Ντητρόιτ, όπου η συνολική τιμή της ανεργίας, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, είναι 23%. Έχω ένα φίλο που δουλεύει (όπως κάνουν τόσοι άνθρωποι εδώ, ή τουλάχιστον έκαναν) στη General Motors. Δεν έχει απολυθεί ακόμη· αλλά θα μπορούσε να συμβεί ανά πάσα στιγμή. Δεν έχει ιδέα τι θα συμβεί με τη General Motors τους επόμενους μήνες, καθώς η εταιρεία ξαναοργανώνεται μετά την παραλίγο χρεοκοπία της. Στη GM, ποτέ δεν ξέρεις προκαταβολικά αν, ή πότε, θα χάσεις τη δουλειά σου. Δεν ξέρεις ούτε αν έχουν απολυθεί άλλα άτομα. Αυτά τα πράγματα ποτέ δεν ανακοινώνονται. Συνειδητοποιείς ότι δεν έχεις δει κάποιον για ένα διάστημα· διασχίζεις το διάδρομο για το γραφείο του κι ανακαλύπτεις ότι είναι άδειο εδώ κι εβδομάδες.


Η πραγματική ερώτηση εδώ είναι για τη σχέση μας, ως ατόμων, με την οικονομία γενικά – ή με την αποκαλούμενη «ελεύθερη αγορά». Μας λένε ότι η αγορά έχει φτιαχτεί από άτομα σαν κι εμάς. Μας λένε ότι συνίσταται από τίποτα παραπάνω και τίποτα λιγότερο από την άθροιση δισεκατομμυρίων αποφάσεων της οποίες έλαβαν δισεκατομμύρια αυτόνομα άτομα, με τον καθένα μας να κάνει τις επιλογές για τον εαυτό μας. Κι όμως, στην πραγματικότητα βιώνουμε την αγορά σαν μια απέραντη, αναπόφευκτη δύναμη. Τη νιώθουμε σαν κάτι τελείως ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε καμία ισχύ, και το οποίο δεν μπορούμε να αποφύγουμε. Γι’ αυτό και η οικονομική καταστροφή είναι κάτι αόρατο, άπιαστο: επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας, κι όμως είμαστε ανίκανοι να το «δούμε», να το διακρίνουμε σαν μια πραγματική δύναμη, πίσω από τις καταφανείς επιδράσεις της.


Τα βάζουμε συνέχεια με την κυβέρνηση, γιατί μπορούμε να δούμε πάνω κάτω πως δουλεύει, και γιατί μας δίνει συγκεκριμένα άτομα να κατηγορήσουμε όταν κάτι πάει στραβά. Γι’ αυτό τόσο πολλοί Αμερικάνοι συμφώνησαν με τον Ronald Reagan όταν είπε ότι η κυβέρνηση ήταν το πρόβλημα – παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Reagan ήταν η κυβέρνηση. Η αγορά, αντίθετα, μοιάζει να είναι κάτι που απλά είναι εκεί – σαν τον καιρό, ίσως, ή σαν ένα σεισμό. Παραπονιόμαστε για τον καιρό όλη την ώρα, φυσικά – αλλά μόνο με τον τρόπο που παραπονιόμαστε για μια βροχερή μέρα. Ο,τιδήποτε περισσότερο θα ήταν σα να σπαταλάμε το σάλιο μας – εφόσον ξέρουμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι΄αυτό. Οι Αμερικάνοι θυμώνουν γιατί πρέπει να πληρώνουν φόρους· αλλά ακόμη κι αν γκρινιάζουν, βασικά αποδέχονται μοιρολατρικά τα εξοργιστικά υψηλά επιτόκια των πιστωτικών τους καρτών. Γι’ αυτό δεν υπάρχουν ταραχές, και διαμαρτυρίες στους δρόμους, στις ΗΠΑ σήμερα..


Πράγματι, ο ίδιος ο σκοπός της «ελεύθερης αγοράς» είναι να ενσταλάξει αυτό το είδος της μοιρολατρίας στους ανθρώπους. Η αγορά είναι κατά πολύ ένα εργαλείο πειθαρχίας κι ελέγχου. Ο Friedrich Hayek, νονός του νεοφιλελευθερισμού του εικοστού αιώνα εγκωμιάζει την «ελεύθερη αγορά» ακριβώς γιατί υποβάλλει τον «άνθρωπο» [sic] στην «πικρή αναγκαιότητα να υποβάλει τον εαυτό του σε κανόνες που δεν του αρέσουν με σκοπό να διατηρήσει τον εαυτό του ενάντια σε ανταγωνιστικές ομάδες.» Η αντικειμενική αξία της αγοράς είναι ότι «μας υποχρεώνει να είμαστε ελεύθεροι», μας υποχρεώνει να συμπεριφερόμαστε «λογικά» και «αποτελεσματικά», μας υποχρεώνει να ενεργούμε σύμφωνα με τα δικά μας ατομικά συμφέροντα — οποιεσδήποτε ευρύτερες σκέψεις είναι καταδικασμένες. Ηθική, αισθητική, συμπάθεια, αλληλεγγύη, και έγνοια για τους άλλους απλά αποκλείονται, με εξαίρεση το σημείο που μπορούν να πακεταριστούν σαν προϊόντα και να τεθούν προς πώληση. Το «σύστημα τιμολόγησης» εγκλείει, περιορίζει και δρομολογεί τη συμπεριφορά μας πολύ πιο αυστηρά, και αποτελεσματικά, από όσο θα μπορούσε οποιαδήποτε παρόρμηση βασισμένη στην απλή ωμή επιβολή. Κανένας κρατικός μηχανισμός, καμία «κυβερνητικότητα», κανένα μέτρο επιτήρησης και καμία μορφή εκπαίδευσης ή προπαγάνδα δεν κατάφερε να περιορίσει την ανθρώπινη ελευθερία τόσο κατανοητά – ή τόσο αόρατα – όπως το κατόρθωσε η «πειθαρχία της αγοράς».


Το να βλέπουμε την αγορά με αυτόν τον τρόπο είναι σα να κατανοούμε ότι οι κύκλοι απότομων ανόδων και πτωχεύσεων είναι εγγενείς στην ίδια της τη λειτουργία. Οι καπιταλιστικές οικονομίες είναι έμφυτα βουλιμικές, λειτουργώντας σύμφωνα με μια λογική καταβροχθίσματος και εμετού. Με άλλα λόγια, η κρίση δεν είναι ένα μικρόβιο, αλλά ένα χαρακτηριστικό. Η άνοδος των ακινήτων του πρώτου μισού αυτής της δεκαετίας εξυπηρέτησε το σκοπό να συσσωρευτεί μαζικά κεφάλαιο, και να μεταφερθεί πλούτος από σπιτικά μεσαίας και χαμηλότερης τάξης στον οικονομικό τομέα. Αλλά το τωρινό όργιο καταστροφής κεφαλαίου επίσης εξυπηρετεί για εδραιώσει αυτή τη συσσώρευση, ανακουφίζοντας τις πιέσεις της υπερ-συσσώρευσης και υπερπαραγωγής χωρίς να ανατρέπει μεροληψίες στη διανομή του πλούτου. Η άνοδος και η πτώχευση είναι ομοίως «αντικειμενικές» συνθήκες που αντιπαρέρχονται οποιαδήποτε επίκληση σε ηθικές ανησυχίες, και οποιαδήποτε άσκηση πολιτικής βούλησης. Μπορούμε να διαφωνούμε για το πως θα χειριστούμε αυτές τις συνθήκες, αλλά δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε το «δεδομένο» αυτών των ίδιων συνθηκών. Γι’ αυτό η απάντηση στις πολιτικές μας διαμάχες πάντα καταλήγει να είναι η ίδια. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία είναι να εξυπηρετούμε τα συμφέροντα του οικονομικού τομέα: σε καιρούς άνθισης, ενθαρρύνοντας τους «νεωτερισμούς» του, και σε καιρούς πτώχευσης να τον απαλλάσσουμε.


Είναι πάντα μόνο αινιγματικό να λέμε (όπως οι ορθόδοξοι, νεοκλασικοί οικονομολόγοι συνηθίζουν να κάνουν) ότι η οικονομία της αγοράς βασικά τείνει προς την εξισορρόπηση, ταιριάζοντας ζήτηση και προσφορά και εναρμονίζοντας τους πόρους σε συμφωνία με τις επιθυμίες των ανθρώπων. Οι καλύτεροι καπιταλιστές οικονομολόγοι ξέρουν καλύτερα. Ο Joseph Schumpeter, για παράδειγμα, χλευάζει ανοιχτά τη θεωρία της ισορροπίας. Βλέπει την ουσία του καπιταλισμού σαν μια συνεχή διαδικασία «δημιουργικής καταστροφής»: μαζικά διασπαστικός, συνεχώς σε αναταραχή, και ενεργοποιημένος από μια δεσποτική μονοπώληση περισσότερο παρά από τον «τέλειο ανταγωνισμό» (που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει). Ο Hayek, από την πλευρά του, βασίζει το επιχείρημα υπέρ της αγοράς ακριβώς στο γεγονός ότι η «τέλεια γνώση», ότι η νεοκλασική θεωρία αποδίδει σε οικονομικούς παράγοντες είναι στην πραγματικότητα αστήρικτη. Ο Hayek επίσης μακαρίως αδιαφορεί, όπως παραδέχεται ελεύθερα, για το ότι «οι απρόσωπες αποφάσεις της αγοράς» είναι απολύτως «ασυμβίβαστες με μια πλήρη ικανοποίηση με τις θέσεις μας για την επιμεριστική δικαιοσύνη».


Οι Schumpeter και Hayek επιδεικνύουν τουλάχιστον κάποια επίγνωση του ανθρώπινου κόστους των μηχανισμών της αγοράς που επιδοκιμάζουν τόσο ένθερμα. Δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τους νεοφιλελεύθερους οπαδούς και τους διαδόχους τους των τελευταίων τριάντα ετών. Το όραμα του Schumpeter για την δυναμική, επιχειρηματική καινοτομία, και η αίσθηση του Hayek για την οικονομία ως ένα αναδυόμενο, αυτο- οργανωμένο σύστημα (που ακριβώς ευδοκιμεί σε συνθήκες άσχετες με την ισορροπία) έχουν γίνει αξιωματικά σε αυτό το σημείο – στην Αριστερά καθώς και στη Δεξιά. Κανείς σχεδόν δεν έχει τη διάθεση να αμφισβητήσει της πεποιθήσεις του Schumpeter ή του Hayek, παρά το γεγονός ότι αυτές οι πεποιθήσεις φέρουν ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης που μας οδήγησαν στη – ή τουλάχιστον που νομιμοποίησαν – την καταστροφική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα.


Τείνω να πω ότι το πρόβλημα στην πραγματικότητα είναι το χρήμα. Σχεδόν όλη η καπιταλιστική οικονομική θεωρία – βάζοντας στην άκρη αυτή του Keynes – παραδέχεται αυτό που ο Hayek αποκαλεί «η ουδετερότητα του χρήματος». Δηλαδή, το χρήμα θεωρείται ένα τελείως διαφανές μέσο, «ένας ουδέτερος σύνδεσμος μεταξύ συναλλαγών σε πραγματικά πράγματα και περιουσιακά στοιχεία» (Doug Henwood, επικαλούμενος τον Keynes) χωρίς το ίδιο να έχει εγγενείς επιδράσεις. Η «νομισματικότητα» του Milton Friedman και των οπαδών του διατείνεται πως «διαστρεβλώσεις» ενός κατά τ’ άλλα από τη φύση του τέλειου συστήματος αγοράς συμβαίνουν μόνο όταν η κυβέρνηση παρεμβαίνει στο «φυσικό» επίπεδο του αποθέματος χρημάτων.


Αλλά θα οφείλαμε να γνωρίζουμε – ύστερα από τον McLuhan όπως κι από τον Marx –ότι ένα «μέσο» ποτέ δεν είναι ουδέτερο. Μας φαίνεται απλά «διάφανο» γιατί είναι τόσο πανταχού παρόν· το παίρνουμε τόσο πολύ σαν δεδομένο που δεν καταφέρνουμε να προσέξουμε τους μηχανισμούς του. Αγνοούμε τις επιδράσεις του χρήματος για τον ίδιο λόγο που (όπως το έθεσε ο McLuhan) τα ψάρια αγνοούν το νερό. Το μόνο πράγμα που οι οικονομολόγοι δεν υπολογίζουν είναι η υλικότητα, και η ιδιαιτερότητα ως μέσου του ίδιου του χρήματος. Οι θεωρητικοί των μέσων θα έπρεπε να μελετούν περισσότερο το χρήμα ως μέσο, με τον ίδιο τρόπο που μελετούν την τηλεόραση, το βίντεο και το Web 2.0 ως μέσα – αλλά δυστυχώς, ως επί το πλείστον δεν το κάνουν. Και οι πολιτικοί οικονομολόγοι θα έπρεπε να στρέψουν την προσοχή τους στην υλικότητα των χρημάτων, αντί να τα θεωρούν απλά «μεσάζοντες που εξαφανίζονται».


Με το «υλικότητα του χρήματος» δεν εννοώ απλά τη φυσική υπόσταση των χρυσών ή των μεταλλικών νομισμάτων και των δολαρίων και των χάρτινων χρηματογράφων. Πάνω απ’ όλα χρειάζεται να υπολογίσουμε την υλικότητα, και την ιδιαιτερότητα του χρήματος ως μέσου, σαν την πιο εικονική και εφήμερη: το χρήμα που έχει φτιαχτεί από μονάδες και μηδενικά που κυκλοφορούν στο δίκτυο, και που παίρνει τη μορφή παράγωγων και μυστηριακών οικονομικών εργαλείων. Σε καμία από αυτές τις μορφές δεν είναι το χρήμα απλά ουδέτερο και διαφανές. Το ντελίριο της οικονομικής κερδοσκοπίας που μας οδήγησε στην τρέχουσα πανωλεθρία οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα χρήματα δεν είναι απλά μια πιστή «αναπαράσταση» πλούτου που υπάρχει, συγκεκριμένα και απτά, σε άλλες μορφές· μάλλον, είναι κάτι που έχει τη δική του εγγενή πυκνότητα και βάρος.


Πολλοί άνθρωποι, και στη Δεξιά και στην Αριστερά, κατηγορούν για την κρίση τον πολλαπλασιασμό του «πλασματικού κεφαλαίου»: των χρημάτων που δεν στηρίζονταν σε συγκεκριμένο, φυσικό πλούτο. Θα έπρεπε να απορρίψουμε αυτόν τον τρόπο σκέψης, και να πούμε, αντίθετα, ότι πράγματα όπως ανταλλαγές πιστωτικών αθετήσεων είναι, τα ίδια, το ίδιο «πραγματικά» και «υλικά» όσο και τα σπίτια των οποίων οι υποθήκες είναι υποτίθεται, σε πολλούς βαθμούς απομάκρυνσης, βασισμένες. Σε τελική ανάλυση, αυτά τα σπίτια, δε θα είχαν χτιστεί ποτέ, εξ αρχής, αν δεν υπήρχαν τα οικονομικά εργαλεία στα οποία θα μπορούσαν να δώσουν σάρκα και οστά τα δάνεια που τους είχαν χορηγηθεί. Η μη ουδετερότητα του χρήματος, η προκατάληψη και μεροληψία του, πρέπει να είναι το σημείο εκκίνησης για κάθε αντιμετώπιση κάθε διακρατικού κεφαλαίου, και για ότι πρέπει να κάνουμε ώστε να ξεφύγουμε από την ολέθρια κυριαρχία του.

Ενώ ιστορίες εκτεταμένων κατασχέσεων έχουν ίσως το πιο ανθεκτικό ζήτημα της κρίσης στα ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου, ο Joe Deville φωτίζει κάποιες από τις πιο πεζές και καθημερινές πραγματικότητες του να ζει κανείς με δάνειο. Λόγω της κρίσης ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων και νοικοκυριών έχουν έρθει σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που αποσκοπούν στην ανάκτηση του αναπτυσσόμενου όγκου οφειλομένου χρέους. Εν όψει των κάπως περιορισμένων κοινωνικο – τεχνικών μηχανισμών που έχει στη διάθεσή του ο πράκτορας που αναζητάει τον τρόπο να ισοφαρίσει το μη εξασφαλισμένο χρέος, ο Deville υποστηρίζει ότι ο συλλέκτης χρεών πρέπει να θέσει προκλήσεις που απευθύνονται στα συναισθήματά του εκπρόθεσμου οφειλέτη, λειτουργώντας σαν διασπαστικός υποκριτής του νοικοκυριού και να προσκολληθεί αναγκαστικά σε πεζές συνήθειες και πρακτικές ώστε να κατορθώσει να εισπράξει μέρος της εξόφλησης.


Η τροχιά της παρούσας ύφεσης μπορεί, ενδεχομένως, να θεωρηθεί ότι μετατόπισε την οικονομία από μια φάση δανεισμού σε μια φάση είσπραξης. Σε επίπεδο νοικοκυριών, αυτό σημαίνει ότι οι πρακτικές και οι τεχνολογίες είσπραξης φόρων έγιναν πιο ορατές, καθώς πάρα πολλά άτομα ήρθαν σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που στοχεύουν στην απαίτηση του αυξανόμενου όγκου του ανεξόφλητου χρέους. Τα πιο ορατά και εντυπωσιακά μέτρα για την ανάκτηση αυτών των χρεών είναι οι κατασχέσεις, που γίνονται όλο και πιο κοινές τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το θέαμα ατόμων και οικογενειών που εξαναγκάζονται να βγουν απ’ τα σπίτια τους αποτελεί μια ηχηρή υπενθύμιση των πραγματικών συνεπειών που έχει η εξάρτηση από εξασφαλισμένα δάνεια, ως μηχανισμός που παρέχει σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων ένα από τα πιο βασικά συστατικά στην ολοένα πιο περίπλοκη υλική υποδομή τους: μια στέγη πάνω απ’ τα κεφάλια τους.


Αλλά τα σπίτια αποτελούν επίσης κομβικά σημεία περάσματος για τους πιστωτές που επιδιώκουν την επιστροφή των μη εξασφαλισμένων δανείων-μέσω πιστωτικής κάρτας, κάρτες καταστημάτων, συμφωνία αγοραπωλησίας με δόσεις ή μη εξασφαλισμένο δάνειο. Η μη αποπληρωμή αυτών των δανείων δεν καταλήγει άμεσα στην απώλεια σπιτιού. Αντίθετα, στις επαφές μεταξύ οφειλετών και πιστωτών (ή των υπηρεσιών τους), το σπίτι γίνεται ένας διαφιλονικούμενος χώρος μέσω του οποίου οι τεχνολογίες είσπραξης έρχονται αντιμέτωπες με τις ρουτίνες της οικιακής ζωής. Πιο συγκεκριμένα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οφειλέτης που δεν πληρώνει τα μη εξασφαλισμένα δάνεια του, προστατεύεται (με εξαίρεση τα αγαθά που αγοράστηκαν με δόσεις) σε μεγάλο βαθμό από το νόμο από επισκέψεις δικαστικών επιμελητών στο σπίτι.[1] Το αποτέλεσμα είναι ότι, τουλάχιστον μέχρι να φτάσει ένα χρέος σε σοβαρή καθυστέρηση, οι υπηρεσίες που προσπαθούν να το εισπράξουν διαθέτουν δυο μέσα, τις επιστολές και τα τηλεφωνήματα. Μέσω αυτών των δυο τεχνολογιών, ο εισπράκτορας χρεών επιδιώκει, τουλάχιστον για ένα διάστημα, να μετατρέψει το σπίτι σε χώρο οικονομικών υπολογισμών.[2]


Αξίζει να κάνουμε μια παύση για να σημειώσουμε τις σημαντικές προκλήσεις που τίθενται στη βιομηχανία είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο, από το γεγονός ότι περιορίζεται σ’ αυτό το (μετά βίας καινούργιο) ζεύγος κοινωνικο-τεχνικών μηχανισμών. Και τους δυο μηχανισμούς μπορεί κάποιος να τους αποφύγει (οι οφειλέτες συχνά ελέγχουν τα τηλεφωνήματα και δεν ανοίγουν τα γράμματα), κι ακόμη κι αν ένας οφειλέτης το κάνει, δεν υπάρχει η συγκινησιακή φόρτιση μιας συνάντησης πρόσωπο με πρόσωπο. (Στο ‘ελαφρό’ ειδησεογραφικό τμήμα της, μια εμπορική επιθεώρηση σημείωνε πρόσφατα ότι οι εισπράκτορες χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν κατέχουν ‘όλα τα εργαλεία που χρειάζονται’, σε αντίθεση με έναν τολμηρό Ρώσο εισπράκτορα που (όπως αναφέρεται) αύξησε τις επιστροφές του παίρνοντας μαζί του, πόρτα-πόρτα, μια αρκούδα. ‘Μας αρέσει αυτό το στιλ’, κατέληγε νοσταλγικά ο συγγραφέας).[3] Το σημερινό οικονομικό πλαίσιο διευρύνει αυτές τις δυσκολίες: σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, 93 από τις 387 μεγαλύτερες υπηρεσίες είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκονται σε οικονομικό κίνδυνο.[4] Ένας σημαντικός αριθμός εταιριών παλεύουν για να προσαρμοστούν στο γεγονός ότι τα νοικοκυριά που βρίσκονται κάτω από αυξημένη οικονομική πίεση, απλώς δεν ανταποκρίνονται στις προτροπές των τεχνολογιών της είσπραξης φόρων όπως έκαναν στο παρελθόν. Όπως λέει ένας εκπρόσωπος της βιομηχανίας είσπραξης: ‘…Ενώ η βιομηχανία κατακλύζεται από περισσότερη δουλειά, οι επιχειρήσεις είσπραξης χρεών παλεύουν να πετύχουν διευθέτηση του χρέους με τον ίδιο τρόπο όπως πριν. Διαπιστώσαμε μια μεταστροφή στα πρότυπα αποπληρωμής προς την καταβολή μικρότερων ποσών σε μεγαλύτερη χρονική περίοδο, ενώ λιγότεροι οφειλέτες κάνουν μεγαλύτερες εφάπαξ αποπληρωμές’.[5] Ο οφειλέτης που δεν συμμορφώνεται θέτει, επομένως, στη βιομηχανία είσπραξης νέα και άγνωστα προβλήματα. Μολονότι ο όγκος της συνολικής είσπραξης μπορεί να αυξάνεται, το συνολικό ποσό που εισπράττεται επιτυχώς από τον κάθε οφειλέτη μειώνεται. Οι αριθμοί για τις αντιδράσεις και τις αλληλεπιδράσεις σε σχέση με τις τεχνολογίες είσπραξης χρεών ήταν λίγο-πολύ προβλέψιμοι, ενώ τώρα πρέπει να αποτιμηθούν και να εξεταστούν ξανά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, τα τηλεφωνήματα που κάνουν οι πιστωτές κι οι υπηρεσίες είσπραξης χρεών, κι οι επιστολές που στέλνουν, δεν είναι παρά απόπειρες να εξασφαλίσουν ένα κομμάτι μιας πίτας που συρρικνώνεται συνέχεια, πόσο μάλλον που ένας οφειλέτης είναι πιθανό να οφείλει χρήματα σε πάνω από μια δωδεκάδα ανταγωνιστές (παράδειγμα, οι πελάτες του Consumer Credit Counselling Service, που εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο, όφειλαν κατά μέσο όρο χρήματα σε 7.6 διαφορετικούς πιστωτές το 2008).[6]


Οι δυσκολίες αυτές καθιστούν το σπίτι ένα καίριο πεδίο μάχης για τη βιομηχανία είσπραξης μη εξασφαλισμένων χρεών. Είναι ο χώρος όπου οι ανταγωνιστές συναντιούνται και προσπαθεί ο καθένας να αποκτήσει επαφή με έναν οφειλέτη που είναι είτε απρόθυμος είτε ανίκανος να πληρώσει. Ως τέτοιες, οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών μπορούν να θεωρηθούν ότι παίζουν το ρόλο τους στη ‘χρηματοποίηση’ της καθημερινής ζωής, σύμφωνα με την αναπτυσσόμενη φιλολογία (στο έργο του Paul Langley ειδικότερα).[7] Το έργο αυτό χαρτογραφεί, μερικές φορές με συναρπαστικό τρόπο, τον τρόπο με τον οποίο η καθημερινή ζωή γίνεται όλο και περισσότερο ένας πόρος για τις ροές της παγκόσμιας οικονομίας. Νομίζω, ωστόσο, ότι δεν δίνει προσοχή στη συγκινησιακή διάσταση της ζωής του νοικοκυριού, στα ενσαρκωμένα, συγκινησιακά μπερδέματα που ανακύπτουν μεταξύ του οφειλέτη και του χρέους του. Όταν επικεντρωνόμαστε, μ’ αυτόν τον τρόπο, στην επίδραση, βλέπουμε σύμφωνα με το έργο του Brian Massumi, το σώμα όχι απλώς ως τοποθεσία για την παραγωγή ‘νοήματος’, αλλά ως ένα πάντοτε ανοιχτό αντικείμενο που βρίσκεται σε μια διαδικασία (παρόλο που αυτή η περίπλοκη ανοιχτότητα βρίσκεται σε δυναμική σχέση με τις διαδικασίες κλεισίματος και απλοποίησης και τις μεθόδους αφαίρεσης), ενώ επιχειρεί να αιχμαλωτίσει τον καινοφανή δυναμισμό που απορρέει από ανθρώπους, σώματα, σκέψη, συγκίνηση και τεχνολογίες που γίνονται διασυνδεδεμένες και διαμορφώνονται μαζί (becoming together).[8]


Μπορούμε να δούμε τα πιθανώς περίπλοκα αποτελέσματα της συνύπαρξης του συναισθηματικού και οικονομικού παράγοντα στον οφειλέτη που δεν συμμορφώνεται, μέσα από το παράδειγμα της Ιβ, από την οποία πήρα συνέντευξη το 2008.[9] Η Ιβ είναι μετανάστρια πρώτης γενιάς από τη Νιγηρία και ανύπαντρη μητέρα τριών μικρών κοριτσιών, που ζει σε μια κατοικία που της παρέχει το κράτος, στο βόρειο Λονδίνο. Όταν τη συνάντησα, εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική πρόνοια και είχε αποκτήσει σημαντικά χρέη (γύρω στις 10.000 λίρες), έχοντας χρησιμοποιήσει πιστωτικές κάρτες για να πληρώσει τα καθημερινά της έξοδα, για να συμπληρώσει το εισόδημά της από μια χαμηλά αμειβόμενη προσωρινή εργασία και για να τα βγάλει πέρα σε περιόδους ανεργίας. Όπως συμβαίνει με πολλούς οφειλέτες που δεν πληρώνουν, τον ρυθμό της καθημερινής ζωής της στο σπίτι διέκοπταν συχνά οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών, σε σημείο που απέκτησαν σταδιακά πρωταγωνιστικό ρόλο στο πλέγμα των σχέσεων στο νοικοκυριό. Πιο κάτω, η Ιβ αναφέρεται στο ρόλο που παίζουν οι επιστολές στην καθημερινή ρουτίνα της:

‘…όταν γυρίζεις, ω Θεέ μου, υπάρχει κανένα γράμμα για μένα, τίποτα λογαριασμοί; Έτσι, μερικές φορές όταν γυρίζω σπίτι η Τζένι μου λέει, μαμά αυτό είναι λογαριασμός; Ξέρετε, αρχίζουν ν’ ανησυχούν στην ηλικία τους, ξέρετε, μαμά, αυτό είναι λογαριασμός….κάθε φορά που έρχομαι είναι έτσι, ίσως διαισθάνονται ότι ανησυχώ για τους λογαριασμούς, γι’ αυτό λένε, αυτό είναι λογαριασμός; Είναι λογαριασμός;’


Για την Ιβ, η καθημερινή άφιξη των επιστολών είναι ένα κομβικό σημείο στη ρουτίνα του νοικοκυριού, που σε αυτή την περίπτωση εμπλέκει τα παιδιά της. Γι’ αυτά, το σχήμα του άμεσου μέλλοντος χρειάζεται να ερμηνευτεί από τα γράμματα στο χαλάκι της εισόδου: εάν είναι λογαριασμοί (από τους οποίους το μεγαλύτερο μέρος αφορά καταναλωτικό χρέος), θα έχουν να αντιμετωπίσουν το άγχος της μητέρας τους, καθώς εκείνη καλείται, με την επιστολή, να αντιμετωπίσει αμέσως την κατάσταση του χρέους της. Εάν όχι, μπορούν ίσως να ελπίζουν σε μια στιγμή ανακούφισης, με τις συνέπειες των εκκρεμών χρεών να αιωρούνται στο ‘περιβάλλον’ της ζωής της Ιβ. Όπως αυτή η ιστορία δείχνει, μέρος της δυναμικής που οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών ενεργοποιούν, είναι να καθιστούν τον χρόνο στο νοικοκυριό εντατικό, να διακόπτουν τον οικείο ρυθμό του και να κατασκευάζουν μια ξεχωριστή ‘στιγμή’ (αυτό μπορεί να θεωρηθεί ανάλογο της κοινωνικο-υλικής κατασκευής ανταλλαγών, που ο Michael Callon, ειδικότερα, περιγράφει) στην οποία εστιάζεται η προσοχή, απευθυνόμενες στα συναισθήματα των οφειλετών και αυτών που έρχονται σε επαφή μαζί τους.[10]


Αξίζει επίσης να επισημάνουμε πώς οι επαναλαμβανόμενες οικιακές εισβολές αυτών των μηχανισμών είσπραξης χρεών συνδέονται με το ξεδίπλωμα τόσο των συναισθημάτων όσο και της αποφασιστικής λογικότητας. Όπως περιγράφει η Ιβ:

‘Μόλις έρθει πρέπει να το ανοίξω….τουλάχιστον να ξέρω τι υπάρχει εκεί, αρχίζω να προετοιμάζω το μυαλό μου ή οτιδήποτε προς αυτή την κατεύθυνση. Το πρώτο πράγμα, μόλις ανοίξω την πόρτα βλέπω αν υπάρχει γράμμα, το πρώτο πράγμα, πριν ακόμη βγάλω το παλτό μου, ανοίγω το γράμμα και βλέπω με τι έχει να κάνει. Αν είναι κάτι που πρέπει να με πανικοβάλει, πανικοβάλλομαι. Αν είναι κάτι που μπορώ να βάλω κατά μέρος….Αν είναι κάτι που πρέπει να κάνω ένα τηλεφώνημα, κάνω αμέσως το τηλεφώνημα’.


Αυτό που κανονικά θα θεωρείτο μια απαίτηση είσπραξης χρέους που προκαλεί μια ιδιαίτερη συναισθηματική αντίδραση, περιγράφεται ίσως καλύτερα ως παραγωγή μιας συναισθηματικής αντίδρασης, που γίνεται πιο ατομική ως συναίσθημα και υπολογισμός. Η πολυπλοκότητα αυτής της εμπειρίας, ενώ είναι αναπόφευκτη αλλά όχι τελείως εμπειρικά προσιτή- είναι ότι πρέπει εν μέρει να ανοιχτεί η Ιβ. Αν πάρουμε (εσκεμμένα) τα λόγια της στην κυριολεξία, περιγράφει μια περίπλοκη τομή μεταξύ σώματος και υπολογισμού, που αρχίζει με την ‘προετοιμασία’ του μυαλού της έναντι της επιστολής, προκειμένου να φέρει το μυαλό/σώμα της στην αναγκαία κατάσταση προνοητικότητας ώστε να είναι σε θέση να χειριστεί οτιδήποτε της ζητηθεί. Αυτό ενέχει μια διαδικασία διαχωρισμού: το σώμα της πρέπει να είναι έτοιμο να μπει σε μια διαδικασία πανικού, αλλά το μυαλό της πρέπει να είναι έτοιμο να δράσει, να εμπλακεί σε μια ορθολογικά προσδιορισμένη δράση, ανεξάρτητα αν βάλει την επιστολή στην άκρη ή αν κάνει το τηλεφώνημα. Ο πανικός και η σαφώς προσδιορισμένη ‘ εκλογικευμένη’ δράση, με σώμα και πνεύμα, χρειάζονται, σύμφωνα με την περιγραφή της Ιβ, να ‘γίνουν’ ξεχωριστά ( Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό ενέχει μια ταυτόχρονη διαδικασία επανασυνδυασμού, που δεν θα περιγράψω εδώ). Ωστόσο, δεν πρόκειται για το απλό αποτέλεσμα των περιεχομένων της επιστολής, αλλά για την πρόβλεψη ενός μέλλοντος που δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί , όπου οι σωματικές καταστάσεις συνυπάρχουν σε μια κατάσταση μη πραγματοποιημένης ύπαρξης, έτοιμες να ξεδιπλωθούν και να πραγματοποιηθούν πλήρως όπως απαιτείται, από τη στιγμή που θα ανοιχθεί η επιστολή. Περιγράφοντας τον περίπλοκο διαχωρισμό πνεύματος και σώματος, λογικής και συναισθήματος, η Ιβ περιγράφει επίσης τις αντιφάσεις που γεννώνται και τους περιορισμούς των παραδοσιακών μεταφυσικών κατηγοριών ‘κοινής λογικής’. Το πνεύμα και το σώμα είναι αμέσως αλληλοεξαρτώμενα, και παρόλα αυτά πρέπει να πραγματοποιηθούν μέσω του έργου του διαχωρισμού.


Σε μια κατάσταση όπου οι οφειλέτες παλεύουν για να ανταποκριθούν στις πιο άμεσες βασικές ανάγκες τους, είναι απίθανο να δώσουν προτεραιότητα στην αποπληρωμή των χρεών τους. Συχνά, λοιπόν, μόνο όταν γίνονται μέρος της ενσαρκωμένης, συναισθηματικής ζωής του νοικοκυριού, οι εισπράκτορες φόρων μπορούν να ελπίζουν ότι θα πετύχουν τουλάχιστον ένα μέτρο αποπληρωμής. Ο εισπράκτορας χρεών πρέπει να θέτει συναισθηματικές προκλήσεις στον οφειλέτη που δεν πληρώνει, να ενεργεί ως κάποιος που παρεμβαίνει στο νοικοκυριό, να προσκολλάται στην ανιαρή ρουτίνα και πρακτική. Για τον οφειλέτη που δεν πληρώνει, όμως, αυτό σημαίνει ότι το σπίτι γίνεται ένας χώρος τακτικών, ενοχλητικών εισβολών, που δεν επιδρούν μόνο στον ίδιο, αλλά και στα άλλα μέλη του νοικοκυριού. Όπως δείχνει το προηγούμενο, σύντομο παράδειγμα, η σκιαγράφηση των συναισθηματικών διαστάσεων της είσπραξης χρεών δείχνει περισσότερα από την ‘εμπειρία’ του να είσαι εκπρόθεσμος οφειλέτης. Στην έρευνά μου, υποστηρίζω ότι οι στιγμές που αυτοί από τους οποίους παίρνουμε συνέντευξη βρίσκονται σε ένταση δείχνουν ότι και οι ίδιες οι πραγματικότητες περνούν από διαδικασίες εξατομίκευσης: αυτό, σύμφωνα με τον Stengers, περιγράφει πώς η πραγματικότητα ‘μεταμορφώνεται’ και ‘αποκαλύπτεται’ με πολλούς τρόπους, πώς το οντολογικό κλείσιμο κατηγοριών όπως το σώμα, το πνεύμα, ο ορθολογισμός, το συναίσθημα, ταράσσονται και διαμορφώνονται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τεχνολογιών είσπραξης χρεών και οφειλετών που δεν πληρώνουν.[11] Το να είσαι οφειλέτης που δεν πληρώνει, είναι σα να είσαι φτιαγμένος για να αισθάνεσαι τον κόσμο διαφορετικά. Αλλά, επίσης, να τον αισθάνεσαι ανήσυχα.


Σημειώσεις

[1] – Αν η προσφορά του οφειλέτη για μερική αποπληρωμή δεν γίνει δεκτή, ο πιστωτής (ή ο πράκτοράς του) μπορεί να ζητήσει μία δικαστική απόφαση (County Court Judgement), όπου το δικαστήριο αποφασίζει για το μηνιαίο ποσό που οφείλει να πληρώνει στον πιστωτή ανάλογα με την οικονομική του κατάσταση. Μόνο σε περίπτωση που ο οφειλέτης αθετήσει αυτή τη συμφωνία, χωρίς να υπάρχει δικαιολογημένη αλλαγή των συνθηκών, μπορεί ο πιστωτής να ζητήσει από το δικαστήριο να ορίσει δικαστικό κλητήρα για να κατασχέσει μέρος της περουσιακής ιδιοκτησίας του οφειλέτη (πχ. το αυτοκίνητό του).

[2] – Χρησιμοποιώ τον όρο εισπράκτορας χρεών χωρίς να αναφέρομαι αποκλειστικά στις ειδικευμένες εταιρίες είσπαξης χρεών (DCAs), αλλά ευρύτερα σε όσους προσπαθούν να ανακτήσουν το χρέος που δεν μπορεί να πληρωθεί (που μπορεί να είναι ή να μην είναι ο αρχικός πιστωτής).

[3] – Credit Today, “The bear necessities,” Credit Today, Σεπτέμβριος 2008, 66.

[4] – Plimsoll, “Debt Collection Agencies Plimsoll Portfolio Analysis,” (Stockton- on- Tees: Plimsoll, 2009).

[5] – Ken Maynard, “What’s in store for debt buyers?,” Credit Management (2009): 21.

[6] – CCCS, “CCCS Statistical Yearbook 2008,” (Leeds: Consumer Credit Counselling Service, 2009), 16. Όπως σημειώνεται στην έκθεση, η τιμή του μέσου όρου ενδεχομένως διαστρεβλώνεται από την παρουσία ενός μικρού αριθμού περιπτώσεων όπου οφειλέτες χρωστούν χρήματα σε έναν ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό πιστωτών. Ακόμα, αυτός ο αριθμός δεν είναι αντιπροσωπευτικός του συνόλου των οφειλετών στη Μεγάλη Βρετανία, αφού σχετίζεται μόνο με αυτούς που μετέχουν στα προγράμματα CCCS Debt Management (από τα οποία συχνά αποκλείονται περιπτώσεις οφειλετών με χαμηλά εισοδήματα)

[7]- Βλ. για παράδειγμα: Paul Langley, “Uncertain subjects of financialization,” Cultural Critique 67-91 (2007); Paul Langley, “The making of investor subjects in Anglo-American pensions” Environment and Planning D: Space and Society 24 (2006); Paul Langley, “Securitising suburbia: the transformation of Anglo-American mortgage finance,” Competition & Change 10 (2006); Paul Langley, The everyday life of global finance: Saving and borrowing in America (Oxford: Oxford University Press, 2008); and Randy Martin, Financialisation of daily life (Philadelphia: Temple University Press, 2002).

[8]- Brian Massumi, Parables for the virtual: Movement, affect, sensation (Durham, NC and London: Duke University Press, 2002).

[9]- Το Ιβ είναι ψευδώνυμο. Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διδακτορικής μου έρευνας. Το 2008 έκανα 20 συνεντεύξεις με πρόσωπα που είχαν πρόσφατα αντιμετωπίσει υψηλά ανεξόφλητα χρέη και η πλειοψηφία των οποίων δεν έχει μπορέσει ακόμα να τα αποπληρώσει. Ήρθα σε επαφή με αυτούς τους 20 συνομιλητές μου με τη βοήθεια δύο μη-κερδοσκοπικών συμβουλευτικών οργανώσεων στη Μεγάλη Βρετανία: την Consumer Credit Counselling Service και την Money Advice Trust (which runs National Debtline), όπως και από προσωπικές επαφές.

[10]- Michel Callon, “Introduction: the embeddedness of economic markets in economics,” στο The laws of the markets, επ. Michel Callon (Oxford: Blackwell, 1998); Michel Callon, Cecile Méadel, και Vololona Rabeharisoa, “The economy of qualities,” Economy and Society 31, νο. 2 (2002); και Michel Callon and Fabian Muniesa, “Peripheral vision: Economic markets as calculative collective devices,” Organization Studies 26, νο. 8 (2005).

[10]- Isabelle Stengers, “Whitehead’s account of the sixth day,” Configurations 2005, νο. 13 (2005): 42.