Ο στόχος αυτού του τεύχους στο ξεκίνημά του, ήταν να θέσει υπό διαφορετικά πρίσματα τις στατιστικές και την κυκλοφορία τους, όχι μόνο μεταξύ των ειδικών, αλλά και ευρύτερων κοινών, δεδομένης της αυξανόμενης παρουσίας τους στη δημόσια ζωή. Θέλαμε να χαρτογραφήσουμε πώς παράγεται το νόημα και η σημασία που τους αποδίδονται, πώς διαχέονται, καθίστανται αντικείμενα διαπραγμάτευσης, μετασχηματίζονται, και πώς αυτό επηρεάζει τους ανθρώπους στους οποίους αναφέρονται και ταυτόχρονα απευθύνονται.


Τα κείμενα που ακολουθούν καλύπτουν εξαιρετικά ευρύ φάσμα, από την ιστορική επέλαση των κηνσόρων, έως την κριτική ανάλυση των κατατάξεων (rankings), το ρόλο της υπολογιστικοτήτας στην αποτύπωση του χρηματοπιστωτικού κινδύνου, αλλά και αναλύσεις περιπτώσεων χωρών, όπου ο ρόλος των οικονομικών μεγεθών όπως αποτυπώνονται στις στατιστικές τίθεται υπό αμφισβήτηση, ανανεώνοντας κατ’επέκταση τον προβληματισμό αναφορικά με την ποσοτικοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Το παρόν τεύχος, το οποίο θα ενημερώνεται περιοδικά με καινούρια άρθρα, ώστε να δώσει χώρο σε διαφορετικές οπτικές γωνίες, προσκαλεί τους αναγνώστες να δουν εκ νέου την κοινωνικοποίηση των αριθμών.

Ο Monchretien είχε δει στην καρδιά του ρωμαϊκού θεσμού των κηνσόρων, με τον φορολογικό, στατιστικό, αστυνομικό κλπ ρόλο που θα αναλάμβαναν, τη δυνατότητα ʺνα αποκαλύψουν το μυστικό των σπιτιώνʺ. Ένα τέτοιο σχέδιο με τέτοιο εύρος προϋποθέτει την ιδέα ότι το αντικείμενο της πολιτικής και το αντικείμενο της οικογενειακής διαχείρισης έχουν την ίδια φύση.


Ο αρχαίος θεσμός των κηνσόρων είναι μια μορφή κεντρική και περιθωριακή ταυτόχρονα του αρχαίου ρωμαϊκού πολιτικού κόσμου: κεντρική, καθώς πρόκειται πάντα για έναν από τους μείζονες θεσμούς της πόλης, που ο ρόλος του είναι να φροντίζει για τη διαφύλαξη των νόμων, αλλά περιθωριακή στο μέτρο που η δράση της τοποθετείται στο περιθώριο του νόμου και των αρχών, στους τομείς των ηθών, της παιδείας, των μητρώων κλπ. Η αρχική εξουσία του για οικονομική, πολιτική και στρατιωτική απογραφή και ταξινόμηση των πολιτών αναπτύχθηκε μέχρι που έλαβε τη μορφή εποπτικής εξουσίας. Έχοντας το προνόμιο του απαραβίαστου, ανεύθυνη και απεριόριστη στη δράση της, η υπέρτατη εξουσία των κηνσόρων διακρίνεται ριζικά από την εξουσία του νόμου: δεν προϋποθέτει κανένα δικαίωμα δικαιοδοσίας, όπως θα απαιτούσε για παράδειγμα μια δίκη μεταξύ ιδιωτών. Οι ίδιες οι αποφάσεις των κηνσόρων δεν εκφράζονται σαν ποινές, αλλά μάλλον σαν υποβιβασμοί ή υποβαθμίσεις και το νόημά τους έγκειται πρώτα απ’ όλα στην ατίμωση που συνεπάγονται: ο Κικέρων ορίζει την απόφαση του κήνσορα μόνο και μόνο με βάση το “κοκκίνισμα” που προκαλεί. Καθώς η απόφαση αυτή δεν επιδρά παρά μόνο στη φήμη [in nomime], η ετυμηγορία είναι η ignominia. Και μόνο από το αποτέλεσμα της δράσης του, αυτό το δικαστικό σώμα δρα μόνο σε σχέση με το ʺόνομαʺ και τη φήμη. Με αυτή την έννοια, επειδή σκιαγραφεί ένα είδος κανονιστικότητας με συλλογική σκόπευση που διαφέρει σε όλα από εκείνη του νόμου, κι επειδή επιτρέπει έτσι να μελετάται το ίδιον του νόμου από το περιθώριό του, η μορφή του κήνσορα μας φαίνεται σημαντική.


I. Η απογραφή στον Bodin.


Συναντούμε στον Bodin την πρώτη δομημένη και στοιχειοθετημένη έκκληση για επιστροφή στον θεσμό των κηνσόρων, πιο συγκεκριμένα στη Republique, βιβλίο το οποίο πραγματεύεται κυρίως προβλήματα που έχουν να κάνουν με την οικονομία και τους φόρους. Δεν θα ασχοληθώ σε αυτό το πλαίσιο παρά με μια πιθανή παραλλαγή της διαχείρισης της οικονομίας, που δεν αντιμετωπίζει πλέον την κυριαρχία ως την απόλυτη εξουσία που ορίζει τον νόμο, αλλά μάλλον ως κυβέρνηση (-τικότητα) με βάση την αρχή ότι για τον Bodin ʺ υπάρχει σίγουρα διαφορά ανάμεσα στο κράτος και την κυβέρνηση: ένας αστυνομικός κανόνας, τον οποίον δεν έχει αγγίξει κανείς, και που αφορά τόσο το σεβασμό από τον ηγεμόνα της ιδιοκτησίας των υπηκόων όσο και την κατανομή των αξιωμάτων, των κερδών, των πληροφοριών και των τιμών. Αυτές οι δυο παραλλαγές στους τρόπους διακυβέρνησης δεν επιδρούν καθόλου στο κράτος ή στην κυριαρχική μορφή της Πολιτείας. Εκεί που η κυριαρχία μας επιτρέπει να σκεφτούμε την πολιτική πέρα από όλες τις παραλλαγές της, η διακυβέρνηση επιβεβαιώνεται ως αυτό που μας επιτρέπει να σκεφτούμε τη σύνθεση με αυτή την κινούμενη πραγματικότητα. Τοποθετούμαστε λοιπόν εδώ σε ένα συγκεκριμένο πεδίο διακυβέρνησης που αναπτύσσεται παράλληλα με την κυριαρχία χωρίς να επιδρά σ’ αυτήν και που στο κέντρο του τίθεται βέβαια το θέμα του φόρου, με την έννοια ότι διακυβεύει την ιδιοκτησία από την οποία γίνεται αποσπάται ένα ποσοστό, τη χρήση του πλούτου που γίνεται αντιληπτός και την “αναδιανομή” του μέσα από τιμές, οφέλη, αξιώματα κλπ. Ο κήνσορας βρίσκεται στην καρδιά αυτής της μη καθορισμένης σχέσης μεταξύ αφαίρεσης και αναδιανομής με την ευρεία έννοια.


Πρεσβεύοντας την αποκατάσταση του αρχαίου θεσμού των κηνσόρων, που έχει ως καθήκον την “αποτίμηση των αγαθών του καθένα” (Rep. VI, 1, σ. 7 ], ο Bodin επιμένει στους διαφορετικούς ρόλους του καθένα που, από τη μια πλευρά, δεν προσεγγίζονται πλέον με όρους εξουσίας και εξουσιοδότησης και επομένως δεν έχουν να κάνουν με το θέμα της κυριαρχίας, ενώ από την άλλη πλευρά, υπερβαίνουν σαφώς το θέμα μιας απογραφής που γίνεται αποκλειστικά ενόψει του φόρου: ο κήνσορας είναι χρήσιμος



είτε για να καταλάβει τον αριθμό και την ποιότητα των ατόμων, είτε για να αποτιμήσει και να δηλώσει τα αγαθά του καθένα ή για να ρυθμίσει και να επιπλήξει τους υπηκόους. (Rep. VI, 1, σ. 7-8).


Χάρη στη γνώση των αγαθών του πληθυσμού, ο θεσμός των κηνσόρων επιτρέπει λοιπόν καταρχήν “την εξίσωση των επιβαρύνσεων και των φόρων ανάλογα με τα αγαθά του καθένα” ( Rep. VI, 1, σ. 15]. Έτσι, “θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τα δίκαια παράπονα των φτωχών ότι οι πλούσιοι συνηθίζουν να χρεώνουν και να εξαιρούνται” οι ίδιοι και κατά συνέπεια “οι στάσεις για την ανισότητα των επιβαρύνσεων, που είναι φυσιολογικές σε κάθε Πολιτεία, θα σταματούσαν”. Η γνώση των αγαθών και του πλούτου του καθένα δεν υποστηρίζει μόνο το πρόγραμμα ενός κεντρικού, δίκαιου, ισότιμου και όχι πλέον προσωπικού φόρου, αλλά και τον εντοπισμό ορισμένων οικονομικών πρακτικών που είναι απαράδεκτες για τον Bodin: “εκχωρήσεις κυριότητας”, “χρεωκοπίες”, “τοκογλυφία”…Ο γενικός στόχος της γνώσης του πλούτου του καθένα είναι λοιπόν να αποτραπεί “η ακραία φτώχεια κάποιων και ο υπερβολικός πλουτισμός άλλων” που αποτελεί την αιτία “τόσων στάσεων, ταραχών και εμφυλίων πολέμων” [Rep. VI, 1, σ. 14]


Ο Bodin διαβλέπει επιπλέον ότι ένας τέτοιος θεσμός δίνει τη δυνατότητα γνώσης για τις ανάγκες των πληθυσμών, τις δυνάμεις που είναι διαθέσιμες για τις εκλογές, τον πόλεμο, τις δημόσιες αγγαρείες ή τις αποικίες…Πέρα από την ιδέα του αρχείου, διαγράφεται κι εκείνη του στατιστικού εργαλείου. Τέλος, ο κήνσορας εξασφαλίζει μια υπηρεσία πληροφοριών που από αστυνομική άποψη είναι άμεσα αποτελεσματική:



“γνωρίζοντας ποια είναι η κατάσταση και το επάγγελμα του καθένα και πώς κερδίζει τη ζωή του”, μπορούμε “να διώξουμε από τις Πολιτείες τις μύγες και τις σφίγγες που τρώνε το μέλι από τις μέλισσες”, δηλαδή να “αποκλείσουμε τους αλήτες, τους αργόσχολους, τους κλέφτες, τους απατεώνες, τους μαστροπούς: θα τους δούμε, θα τους σημειώσουμε, θα τους ξέρουμε” [Rep. VI, 1, σ. 14].


Από την αρχή παρατηρούμε λοιπόν πόσο αμφιλεγόμενη είναι η επιχείρηση της στατιστικής: καθαρά διοικητική όταν παίρνει τη μορφή αρχείου και κατά συνέπεια άμεσα αποτελεσματική, αποτελεί επίσης την εξέλιξη μιας γνώσης που επιτρέπει τον ορισμό μιας πολιτικής. Αυτή η διπλή δυνατότητα της στατιστικής την καθιστά βασική στη σύγχρονη πολιτική. Εάν η στατιστική είχε να κάνει μόνο με το αρχείο ή με μια περιγραφή των πραγμάτων για τη λήψη ορισμένων αποφάσεων, δεν θα έπαιζε κεντρικό ρόλο στην πολιτική. Όμως, σε αυτόν τον διπλό χαρακτήρα της στατιστικής, προστίθεται ένα βαθιά ηθικό στρώμα μέσω του οποίου η στατιστική δρα επίσης στα συλλογικά ήθη. Ο θεσμός των κηνσόρων εκπροσωπεί το δημόσιο γίγνεσθαι του ιδιωτικού αγαθού που ήταν η εκπαίδευση, το οποίο πρέπει να γίνει κοινό (από την άποψη του δόγματος και της μεθόδου).


Αυτό επιβεβαιώνει το εύρος του ρόλου που προορίζεται για τους κήνσορες, δηλαδή το εύρος αυτής της πλευράς της πολιτικής που ξεφεύγει από τη δράση του νόμου ως αποκλειστικά κυριαρχική δύναμη και πρέπει να αναπτυχθεί με ένα ρυθμό πιο αργό απ’ αυτήν. Πρέπει να είναι πιο κοντά στην ιδιαίτερη πραγματικότητα του καθένα, πιο κοντά στον ιδιωτικό ή μάλλον κλειστό κόσμο της οικογένειας και του σπιτιού, από τον οποίον πρέπει ωστόσο να ξεριζωθεί η εκπαίδευση. Με δυο λόγια, το εύρος αυτής της σφαίρας που ελευθερώνεται από την αναδίπλωση της κυριαρχίας σε σχέση με το νόμο, παραμένει αναγκαστικά στο περιθώριο σε σχέση με αυτήν, η οποία και θα ορίσει την καρδιά της πολιτικής. Όλο και πιο καθαρά, τοποθετούμαστε λοιπόν σε αυτή τη ζώνη συνάντησης ή και συνέχειας μεταξύ σπιτιού και πολιτείας, μιας συνάντησης που είναι αδύνατη για την πολιτική που γίνεται αντιληπτή σύμφωνα με την αρχή της κυριαρχίας.


Μπορούμε τώρα να ορίσουμε πέντε σημεία που θεωρούμε ορθά για την οικοδόμηση ενός στατιστικού αρχείου. Αυτά τα πέντε σημεία δείχνουν όλα μια κανονιστική επίδραση στα άτομα, η οποία περιγράφεται κάθε φορά από τη σκοπιά μιας μετατόπισης σε σχέση με το νομικό αρχείο. Τοποθετείται λοιπόν πιο κοντά στα άτομα, με την αξίωση να επιδράσει σε αυτά χάρη στην εσωτερίκευση του βλέμματος του κήνσορα.


1. Το πρώτο σημείο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι για τον Bodin, η δράση στα ήθη και τη ζωή του καθένα που επιτρέπει ο κήνσορας επιβλήθηκε “σιγά-σιγά”, ξεκινώντας από ένα καθήκον καθαρά διοικητικό. Ο σεβασμός της χρονολογίας ενός θεσμού που ολοι γνωρίζουν την ηθική εμβέλεια του πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη: δεν γίνεται να υπάρχει άμεση δράση στη συλλογική ηθική που να μην είναι τυραννική, εξ ου και η ανάγκη μιας δράσης “ηθικά ουδέτερης” σε ό, τι αφορά τον ποσοτικό υπολογισμό και το αρχείο, η οποία οδηγεί έμμεσα στον έλεγχο των υπηκόων από τους ίδιους.


2. Η δεύτερη διαπίστωση που πρέπει να κάνουμε, χωρίς να χρειαστεί να διακρίνουμε ανάμεσα στους διάφορους ρόλους των κηνσόρων, είναι το γεγονός ότι η εξουσία τους αφορά τον “καθένα”, τον “καθένα από μας”. Η συνεχής επιλογή τέτοιων αντωνυμιών από τον Bodin σε αυτό το κεφάλαιο δεν είναι τυχαία: μια τέτοια εξουσία αφορά όλους, αλλά αντίθετα με αυτό που προκύπτει από την κυριαρχική δύναμη, αφορά και τον καθένα ξεχωριστά, ατομικά θα έλεγε κανείς. Δεν υφιστάμεθα μόνο την ισοπεδωτική δύναμη των αριθμών- η απαρίθμηση των υπηκόων, το αριθμητικό άθροισμά τους, προϋποθέτει την εναλλαξιμότητά τους-, μια πτυχή που λαμβάνεται ελάχιστα υπόψη στις αναλύσεις για την εμφάνιση του σύγχρονου ατομικισμού. Επιπλέον, όμως, το πρόγραμμα της απαρίθμησης είναι ήδη κλεισμένο σε ένα υβριδρικό αρχείο – το διοικητικό, πολιτικό και πειθαρχικό αρχείο του κήνσορα- που αφορά άμεσα και θετικά “τον καθένα από μας”, μέσα στην ιδιαιτερότητά του.


3. Είναι πρωταρχικό να σημειώσουμε ότι βρισκόμαστε εδώ αντιμέτωποι με ένα είδος εξουσίας που παροτρύνει μόνιμα σε συμπεριφορές ατομικής εσωτερίκευσης, αντί να τιμωρεί στιγμιαία όπως ο νόμος, οδηγώντας έτσι στον πλήρη έλεγχο της κοινωνίας από την ίδια, χάρη στην κοινή γνώμη και όχι πλέον χάρη στο νόμο. Ο Bodin, βασιζόμενος στον αρχαίο θεσμό, πρεσβεύει ρητά ότι η απογραφή πρέπει να έχει μια εξουσία που δεν τοποθετείται πλέον στη σφαίρα της κυριαρχίας και του δικαίου: “Η απογραφή δεν είναι απόφαση”, είναι “ένα βλέμμα, μια κουβέντα”, κάνει τους ανθρώπους “να τρέμουν” και “να κοκκινίζουν” (Rep. VI, 1, σ. 27 και 28), διευκρινίζει δανειζόμενος τα λόγια του Κικέρωνα.


4. Ο Bodin αμφισβητεί ευθέως τον μη δικαιοδοτικό χαρακτήρα των κηνσόρων (“και αν οι κήνσορες πρέπει να έχουν δικαιοδοσία;”), προβλέποντας ότι μια εξουσία χωρίς δικαιοδοσία μπορεί να αποβεί απατηλή. Σύμφωνα, όμως, με τον Bodin, πρέπει να αποφύγουμε “να περιβληθεί το καθήκον τους με δίκες και αντιδικίες”. Το καθήκον των κηνσόρων είναι πολύ σοβαρό για να υποστεί τις παρακάμψεις του νόμου. Αλλά η παράκαμψη του νόμου αιτιολογείται επίσης από το γεγονός ότι η αυθεντία των κηνσόρων είναι “τόσο μεγάλη” που αν ήταν “οπλισμένοι με δύναμη και δικαιοδοσία”, αυτό θα “άνοιγε το δρόμο στην τυραννία” (Rep. VI, 1, σ. 27). Για να αποφύγει τις περιστροφές και την τυραννία του δικαίου, ο κήνσορας δεν μπορεί παρά να φέρει ένα “φόβο και όχι μια ποινή”, συμπεραίνει ο Bodin, δανειζόμενος πάλι τα λόγια του Κικέρωνα (Pro Cluentio, 43, 120).


5. Για να είμαστε πιο σαφείς, ο θεσμός των κηνσόρων ακολουθεί πολύ συγκεκριμένα κάτι με το οποίο ο νόμος και τα διατάγματα δεν έχουν καμιά επαφή: μια παράγραφος του κεφαλαίου πραγματεύεται “τα πιο μεγάλα και πιο συχνά βίτσια που τιμωρεί η απογραφή, τα οποία επικρατούν επειδή οι νόμοι πάσχουν. Γνωρίζουμε καλά ότι τα πιο μισητά βίτσια, που βλάπτουν την Πολιτεία δεν κρίνονται στα δικαστήρια” αλλά “διαφθείρουν ντε φάκτο και με το παράδειγμά τους όλους τους καλούς υπηκόους”: μόνο η απογραφή μπορεί “να διώξει αυτή την ψώρα” ( Rep. VI, 1, σ. 22-23) που για τον Bodin η δράση της είναι πραγματικά συνώνυμη της διαφθοράς, καθώς τοποθετείται στο επίπεδο τόσο των γεγονότων όσο και του παραδείγματος. Ευρύτερα, διακυβεύεται η αρετή, με την έννοια ότι οι απαιτήσεις της είναι πιο ευρείες από εκείνες των κανόνων του δικαίου.


ΙΙ. Αντιστάσεις στο στατιστικό πρόγραμμα


Όταν προσπαθεί να απαντήσει σε εκείνους που, για λόγους αρχής ή συμφέροντος, εναντιώνονται σε οποιαδήποτε μορφή απογραφής αγαθών ή ατόμων, ο Bodin επιμένει ιδιαίτερα στον “ηθικό” ρόλο της στατιστικής, που δεν εξωτερικεύεται από τον καθένα. Πρέπει εδώ να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι το στατιστικό πρόγραμμα που σχεδιάζει ο κήνσορας δεν μπορεί παρά να προκαλεί μια ευρεία αντιπαράθεση, όχι μόνο από την πλευρά εκείνων που το συμφέρον τους θα εθίγετο από το φορολογικό στοιχείο ενός τέτοιου προγράμματος, αλλά επίσης, πολύ πιο βαθιά, από τη βία που ασκείτο έτσι σε ορισμένα στοιχεία που καθόριζαν την τάξη πραγμάτων τότε: η δραστηριότητα του κήνσορα συνεπάγεται την αποκάλυψη των μυστικών των σπιτιών, μια βία στην ιδιωτικότητα που δεν περιλαμβανόταν στην πολιτική τάξη, η οποία οριζόταν μάλιστα σύμφωνα με τον Αριστοτέλη από την αντίθεσή της σ’ αυτήν, δηλαδή σε αυτό που σήμερα που ξέρουμε τι είναι δημόσια εξουσία θα ονομάζαμε ιδιωτική ζωή. Η ζωή του σπιτιού καθεαυτή δεν ήταν πολιτική και έμοιαζε πραγματικά ʺπροστατευμένηʺ από τον αριστοτελικό τόπο για ένα σαφή και απαιτητικό διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομίας και από την πίστη σε μια βιβλική απαγόρευση της απαρίθμησης. Δεν τίθεται θέμα εδώ να τροφοδοτήσουμε αυτό το εξαιρετικά πολεμικό περιεχόμενο που έχει να κάνει με την πρόταξη της μορφής του κήνσορα, τοποθετώντας την στο πλαίσιο μιας σχεδόν φυσικής αντίστασης σε κάθε μορφή αφαίρεσης. Ο ίδιος ο Bodin καταθέτει γι’ αυτή την αντίσταση, καθιστώντας τον φόρο απώτατο και έκτακτο μέσο χρηματοδότησης. Αλλά μια τέτοια αντίσταση αιτιολογείτο ακόμη περισσότερο στον αρχηγό των Διαμαρτυρόμενων, στο πλαίσιο ενός εμφύλιου πολέμου που καταργούσε εμφανώς τη δυνατότητα θεμελίωσης του φόρου με το παραδοσιακό επιχείρημα της κατάστασης ανάγκης που οριζόταν από τον πόλεμο, με την έννοια ότι αυτός γινόταν εναντίον τους. Όπως μπορούμε να διαβάσουμε στο λιβελογράφημα La France-Turquie, που καλούσε το 1576 σε απεργία των φορολογούμενων, δεν πρέπει να πληρώσουμε “οποιαδήποτε δηνάρια σε φόρους, αρωγές και άλλα δηνάρια κανονικά και έκτακτα για να πάνε και να χρησιμεύσουν στους υπουργούς της μεγαλειότητάς της ως μαχαίρι που θα μας αποκεφαλίσει”.


Αντίθετα, πέρα από αυτή την αιτιολόγηση για μια φυσική ή πιο οριοθετημένη αντίσταση στο φόρο, είναι ενδιαφέρον να διατρέξουμε τις πιο θεμελιώδεις αρχές που μπορούσαν να θιγούν από τη λειτουργία του κήνσορα. Αυτές θα μπορούσαν να μας δώσουν την ευκαιρία να αποσαφηνίσουμε επακριβώς και αρνητικά τα διάφορα συστατικά στοιχεία του στατιστικού προγράμματος, και επομένως να καταλάβουμε τι είναι αυτό που επιτρέπει στο φόρο να καταστεί η καρδιά του σύγχρονου πολιτικού προγράμματος, ενώ το φορολογικό ζήτημα, φέρνοντας σε αντιπαράθεση την αρχή της κυριαρχίας με το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, μοιάζει απροσδιόριστο, ανοιχτό και συνεχώς διαπραγματεύσιμο. Το θέμα του φόρου, μαζί με το στατιστικό συμπλήρωμά του, αποτελούσε την καρδιά της σύγχρονης πολιτικής που επιβαλλόταν τότε, σε σημείο που από τα μέσα του 16ου αιώνα εμφανίστηκε ο φόβος και ο μύθος ενός φόρου στη ζωή, ενός φόρου που θα επιβαλλόταν στα πιο φυσικά και ιδιωτικά πράγματα της ζωής: τη γέννηση και το θάνατο, τις σχέσεις μεταξύ συζύγων και το δικαίωμα ταφής σε καθαγιασμένη γη! Δεν συναντάμε σ’ αυτό το λαϊκό μύθο μια αγωνιώδη απάντηση σε σχέση με την είσοδο της πολιτικής, για λόγους μεταξύ άλλων φορολογικούς, στη λεπτομέρεια των ζωών;


Πρώτα απ’ όλα, η αρχαία πολιτική οριζόταν, όπως μαρτυρά με τον πιο ορατό τρόπο η σκέψη του Αριστοτέλη, όχι μόνο από τη διάκριση της ηθικής αλλά κυρίως από τη διάκριση της οικονομίας, του κόσμου της οικογένειας, μια διάκριση που εγκαθιδρύει πραγματικά το πολιτικό ύφος. Η διάκριση αυτή είχε ποιοτική και όχι ποσοτική φύση : η διοίκηση του σπιτιού (οικονομία), με πρότυπο τον αρχηγό της οικογένειας, δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική που προωθείται από τον πολίτη και αποτελεί τελικό σκοπό του ανθρώπου. Επιπλέον, το θέμα της απόκτησης αγαθών, ως αντικείμενο της οικονομίας, περιορίζεται πολύ αυστηρά από το γεγονός ότι δεν αφορά παρά τον αναγκαίο πλούτο που προορίζεται αποκλειστικά για την επιβίωση, διότι διαφορετικά τείνει προς το χρηματιστικό, που αφορά επίσης την απόκτηση αγαθών, αλλά όπου το πρότυπο είναι αυτή τη φορά ο έμπορος, και διαγράφει την προοπτική απόκτησης χωρίς αντικείμενο ούτε όριο. Η οικονομία, μη όντας πολιτική, είναι λοιπόν αναγκαστικά περιορισμένη, χωρίς προοπτική διεύρυνσης, αν όχι καταργημένη. Η Πολιτεία είναι οπωσδήποτε άλλο πράγμα από την οικογένεια, ενώ και οι δυο είναι επίσης άλλο πράγμα από το μαγαζί του έμπορου.


Στους αντίποδες, ο Monchretien έγραψε το πρώτο Εγχειρίδιο πολιτικής οικονομίας [1615], ένα έργο θεμελιώδες, καθώς εναντιώνεται άμεσα στη μεγάλη αριστοτελική κατανομή “της οικονομίας [και] της αστυνομίας”, με την οικονομία να είναι κοινή “στις Πολιτείες όπως και στις οικογένειες”. Η αντίθεση στην κατανομή μεταξύ οικονομίας και πολιτικής σημαίνει αντίθεση σε κάθε ρήξη μεταξύ σπιτιού και πολιτείας. Η οικογένεια, η Πολιτεία, ακόμη και τα ενδιάμεσα σώματα [ τα “σώματα και κολλέγια”] έχουν ασφαλώς ως κοινό την οικονομία [ την “επιστήμη απόκτησης αγαθών” του Αριστοτέλη) αλλά κυρίως τις αρχές μιας διακυβέρνησης μέσω διοίκησης και υπακοής, έως ότου η οικογένεια γίνει η εικόνα της δημοκρατίας. Εκεί όπου ο Montchretien βάζει την οικονομία στην πολιτική, ο Bodin βάζει το νόμο στην οικογένεια, που όπως η Πολιτεία και τα ενδιάμεσα σώματα είναι ένα: διαφορετικά, θα ήταν σαν μια πόλη χωρίς σπίτια.


ΙΙΙ. Διδάγματα του ποσοτικού υπολογισμού


Επιδιώκουμε κυρίως να διασαφηνίσουμε την κινητήρια δύναμη του επιχειρήματος με το οποίο ο Bodin θα μπορέσει να απαντήσει οριστικά στην αντίσταση στο στατιστικό σχέδιο (και η ανάπτυξη αυτής της επιχειρηματολογίας επιβεβαιώνει αντιστρόφως την πραγματικότητα μιας τέτοιας αντίστασης):



ʺΜόνο οι απατηλοί, οι απατεώνες κι αυτοί που καταχρώνται τους άλλους δεν θέλουν να αποκαλυφτεί το παιχνίδι τους, να ακουστούν οι πράξεις τους, να μαθευτεί η ζωή τους: εκείνοι που είναι εντάξει, που δεν φοβούνται καθόλου το φως, ευχαριστιούνται πάντα όταν γνωρίζουμε την κατάστασή τους, την ποιότητά τους, την περιουσία τους, τον τρόπο ζωής τουςʺ (Rep. VI,1, σελ. 17-18).

Θα ξαναβρούμε μια τέτοια ηθική του φωτός και της διαφάνειας με την αντανακλαστική δράση που προκαλούν στους λίγους συγγραφείς που εμπνεόμενοι όλοι από τον Bodin, θα προτάξουν αυτή τη μορφή του κήνσορα. Ιδίως ο Antoine de Montchretien, ο οποίος πλειοδοτεί προς αυτή την κατεύθυνση: πρέπει “να μπορούμε να δούμε καθαρά στο βάθος των υποθέσεων” και όχι “να κερδίζουμε κρύβοντας τα χαρτιά μας”. Πρέπει να κάνουμε τα πράγματα έτσι ώστε οι άνθρωποι “να μην έχουν καμιά επιθυμία να κρύβουν τη ζωή τους” αλλά “να γίνονται γνωστοί”, “στη θέα όλων”, “η αρετή” δεν ζητά “παρά το φως”.


Εάν το καθαρά στατιστικό, ακόμη ανομολόγητο, διακύβευμα είναι ο μόνος πραγματικός στόχο του θεσμού των κηνσόρων- ενός θεσμού που πρέπει να μπορεί να τα κοιτάζει όλα, να τα βλέπει όλα, να τα ακούει όλα, να τα ανοίγει όλα- θα πρέπει να διαπνέεται από ένα ιδανικό διαφάνειας και φωτός μέχρι να αναπτυχθεί και να προκαλέσει περισσότερη αντανακλαστικότητα και αυτοέλεγχο απ’ ό,τι σχηματίζεται άμεσα και αποκλειστικά με βάση την αρχή της κυριαρχίας και του νόμου. Η βία που ασκεί ο κήνσορας στον μυστικό χαρακτήρα του σπιτιού και στον πολιτικό χαρακτήρα του ατόμου δεν ξεπερνιέται παρά μόνο στο μέτρο που η λειτουργία του κήνσορα είναι πρώτα απ’ όλα ηθική κι όπου μια τέτοια ηθική μπορεί να αναπτυχθεί με τρόπο αντανακλαστικό και συμμετοχικό. Μπορούμε ακόμη να πούμε ότι ο κήνσορας, με τη δικαιολογία του στατιστικού, αστυνομικού και οικονομικού ρόλου του, είναι επίσης εκείνος που επιτρέπει να ακολουθείται ένα πρόγραμμα ελέγχου της συλλογικής ηθικής- με την έννοια ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα δεν μπορεί να εφαρμόζεται από τη σκοπιά της κυριαρχίας (η οποία, απόλυτη και διαρκής, αποκλείει την πιθανότητα της διαφθοράς) και με την έννοια ότι η ιδέα ενός κυριαρχικού ελέγχου της συλλογικής ηθικής είναι τελικά συνώνυμη της τυραννίας: για τον Bodin, όπως είδαμε, η εξουσία των κηνσόρων είναι ʺ τόσο μεγάληʺ και τόσο ζωτική ώστε εάν ήταν ʺοπλισμένοι με δύναμη και νομοθετική ικανότηταʺ, αυτό θα “άνοιγε το δρόμο στην τυραννία” ( Rep. VI, 1, σ. 27). Η σύγχρονη δράση στα συλλογικά ήθη είναι αναγκαστικά περιθωριακή σε σχέση με εκείνη του νόμου και οφείλει λοιπόν να “περιλαμβάνεται” εξαρχής σε μια ετερόκλιτη σειρά ενεργειών διακυβέρνησης: φορολογία και αναδιανομή του πλούτου, δράση στην εργασία και την αδράνεια, στατιστική και ληξιαρχική κατάσταση, παιδεία…


Όλα τα στοιχεία που διατρέξαμε μας επιτρέπουν να διασαφηνίσουμε την ηθική ουσία του στατιστικού προγράμματος: ενώ το γεγονός της διείσδυσης στην μυστική και όχι πολιτική ζωή των σπιτιών είχε ωθήσει ορισμένους να μεταθέσουν (και επομένως να διατηρήσουν) ένα τέτοιο μυστικό στο βιβλίο που θα υποδεχτεί την καταγραφή της ζωής, η προοπτική που ανοίγει ο κήνσορας μάς δείχνει αντίθετα ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε πολύ πιο οριστικά αυτόν τον μυστικό χαρακτήρα του σπιτιού και την απαγόρευση της απαρίθμησης. Να προκύψει από την απαρίθμηση πως δεν υπάρχει κάτι κρυφό, να προκύψει δηλαδή αρετή: με ένα αρχείο αρετής μπορεί να αιτιολογηθεί η προσβολή στα μυστικά των σπιτιών και στο γεγονός πως μόνο ως πολιτικό ον μπορεί το άτομο να έχει υπόληψη στην πολιτεία. Εάν όμως η ίδια η ζωή, σε ό,τι αφορά τον πιο ιδιωτικό, τον πιο ιδιόμορφο και τον πιο ευμετάβλητο χαρακτήρα της, μοιάζει να γίνεται έτσι αντικείμενο της πολιτικής, αυτό έχει να κάνει με ένα είδος κανονιστικότητας εντελώς διακριτής από εκείνη του νόμου. Με δυο λόγια, η στατιστική απαιτούσε να είναι ηθική για να μπορεί ν’ αγγίξει τη ζωή. Η ζωή, σε ό, τι αφορά το ευμετάβλητο στοιχείο της, απαιτούσε να ληφθεί με κάποιο τρόπο υπόψη, πράγμα που ο νόμος, επικεντρωμένος στην κυριαρχία, δεν μπορούσε πια να της προσφέρει. Και η ηθική απαιτούσε να αναληφθεί έμμεσα από τη στατιστική δράση και όχι απευθείας από το νόμο.

Δε χωράει αμφιβολία πως οι κατατάξεις (rankings) βρίσκονται παντού. Υπάρχουν σήμερα χιλιάδες είδη κατατάξεων που συγκρίνουν άτομα (από τις εξετάσεις επιλογής στα πανεπιστήμια μέχρι τις μετρήσεις ρίσκου τις οποίες αντιμετωπίζουμε όταν υπογράφουμε ένα καινούριο εμπορικό συμβόλαιο), εταιρείες, πανεπιστήμια, πόλεις και χώρες (σε πολλαπλές διαστάσεις όπως η παιδεία των παιδιών, η ανταγωνιστικότητα, Ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης – ΔΑΑ, η ευτυχία, κλπ.). Μαζί με τον αυξανόμενο συσχετισμό αυτού του είδους μετρήσεων στον σύγχρονο κόσμο έχουν πολλαπλασιαστεί και οι μορφές προσέγγισής τους από την πλευρά των κοινωνικών επιστημών και ειδικότερα της κοινωνιολογίας. Στις επόμενες παραγράφους διαχωρίζω πέντε διαφορετικές κοινωνιολογίες των κατατάξεων, και στο τέλος κάνω ένα σύντομο σχόλιο πάνω σε κάποιες από τις πολιτικές συνέπειες που συνδέονται με καθένα από αυτά τα επίπεδα.


1. Οι μέθοδοι παραγωγής ποσοτικών κλιμάκων κοινωνικής σύγκρισης, όπως επίσης οι διαφορετικές μορφές ανάλυσης αυτών των στοιχείων ήταν πάντοτε παρούσες στις κοινωνικές επιστήμες από τις αρχές τους (Hacking 1990). Οι κοινωνιολόγοι (και γενικά όλοι όσοι εξασκούν τις κοινωνικές επιστήμες) συμμετέχουν στη συζήτηση κι ανάπτυξη νέων μορφών παραγωγής αριθμητικών συγκρίσεων ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές ταυτότητες (όπως αυτές που αφορούν άτομα, οργανισμούς ή χώρες). Γενικά η δουλειά σ’ αυτό το πλαίσιο έχει να κάνει με τον περιορισμό του φαινόμενου προς μελέτη (για παράδειγμα: το επίπεδο παραγωγικότητας μεταξύ διαφορετικών ερευνητών) και η λειτουργικότητά τους σε διαστάσεις, δείκτες και τεστ ή άλλες μορφές συλλογής πληροφοριών. Ένα σημαντικό κομμάτι της εκπαίδευσης στις μεθόδους κοινωνικής έρευνας στους προπτυχιακούς φοιτητές κοινωνιολογίας έχει να κάνει ακριβώς με την ανάπτυξη αυτού του είδους των εργαλείων. Μια ενδιαφέρουσα περιοχή για συζήτηση σε αυτό το πλαίσιο έχει να κάνει με τις πολεμικές σχετικά με τις διαφορετικές μορφές μέτρησης και σύγκρισης, που μπορούν να περιοριστούν σε συζητήσεις μάλλον τεχνικές ή να βρίσκονται ακόμη και στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης (Neiburg, 2006).


2. Τα εργαλεία της κοινωνιολογίας επίσης είναι βασικά στην ανάλυση των κοινωνικών κατατέξεων, αυτών που γενικά μπορούν να είναι «περιγραφικού» ή «δομικού» χαρακτήρα. Στην πρώτη περίπτωση περιγράφονται οι βασικές μεταβλητές υπό μελέτη (για παράδειγμα μέσω των μέσων, των καμπυλών διανομής, κλπ.), ενώ στη δεύτερη η διανομή αυτών σχετίζεται με άλλους παράγοντες όπως την ηλικία, το φύλο ή το κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο. Η δομική ανάλυση παρόλο που πλέον δεν έχει το ηγεμονικό βάρος που είχε παλιά είναι αναμφισβήτητα ένα σύμπαν από μόνη της, που εκτείνεται από την παρουσίαση πινάκων απρόοπτων γεγονότων μέχρι τις πιο εκλεπτυσμένες αναλύσεις της ενέλιξης (Savage 2009). Ίσως ένας από τους χώρους με τη μεγαλύτερη διάχυση αυτού του τύπου ανάλυσης είναι εκείνες οι συγκρίσεις μεταξύ «επιπέδων ανάπτυξης» και «ανισότητας» ή η σύγκριση αποτελεσμάτων με διεθνή τεστ στην εκπαίδευση και το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο των νοικοκυριών. Η δομική ανάλυση, δεδομένου του αντικειμενικού βάρους της, τείνει να είναι πολύ σημαντική σε αποφάσεις κοινωνικών πολιτικών, είτε πρόκειται γι’ αυτές που προσανατολίζονται προς τις αρχές της λογικής δράσης ή public choice ή αναζητούν την «κοινωνική συνοχή» ή την εξάλειψη των κοινωνικών ανισοτήτων.


3. Οι κατατάξεις είναι επίσης αντικείμενο κριτικής ως προς το γεγονός ότι περιορίζουν περίπλοκες κοινωνικές πρακτικές σε αφηρημένους και ιεραρχικά συγκρίσιμους δείκτες. Αυτού του είδους η κριτική γενικά ασκείται από υπερασπιστές των ποιοτικών και εθνογραφικών μεθόδων για την προσέγγιση του κοινωνικού κόσμου. Σε αυτό το ίδιο πλαίσιο, αλλά σε ένα πιο γενικό επίπεδο, οι κατατάξεις επικρίνονται στο μέτρο που όχι μόνο εκπροσωπούν με τρόπο πενιχρό αυτό που παρατηρούν, αλλά επίσης προσβάλλουν τις παρατηρημένες κοινωνικές πρακτικές, μέχρι το σημείο που τα αποτελέσματα των μετρήσεων καταλήγουν να επιβάλονται σε αυτές (Miller 1998). Για παράδειγμα, είναι πιθανό να επιχειρηματολογήσουμε πως η περιπλοκότητα της εκπαίδευσης στη Χιλή όχι μόνο δεν εκπροσωπείται από διεθνή τεστ, αλλά κι επιπλέον η εκπαίδευση στην τάξη έχει απλοποιηθεί εφ’ όσον μετράται σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτών των μετρήσεων. Αυτό το είδος της συζήτησης σχετίζεται με αντιπαραθέσεις πάνω στην προστασία ορισμένων κοινωνικών χώρων από την ποσοτικοποίηση (έτσι όπως αυτή πραγματοποιείται, για παράδειγμα στις χώρες εκείνε; όπου δεν επιτρέπεται η αριθμητική αξιολόγηση σε μαθητές μέχρι κάποια ηλικία).


4. Τέταρτον, οι κατατάξεις μπορούν να μελετηθούν σαν γενικοποιημένα μέσα επικοινωνίας (Chernillo 2006). Οι κατατάξεις, όπως και το χρήμα, είναι αφαιρέσεις που επιτρέπουν τη σύγκριση και μετάδοση ειδικής και περίπλοκης πληροφορίας με απλό τρόπο ή τουλάχιστον συγκρίσιμο. Οι κατατάξεις δρουν κατά αυτή την έννοια με παρόμοιο τρόπο με τον αναλογικό ή ψηφιακό μετασχηματιστή μουσικής, απλοποιώντας και ταυτόχρονα αυξάνοντας τις δυνατότητες μετάδοσης της πληροφορίας (Ganβmann 1988). Οι κατατάξεις καταστούν συγκρίσιμες καταστάσεις πολύ διαφορετικές (τέτοιες όπως τα ακαδημαϊκά αποτελέσματα ανάμεσα σε ένα Τμήμα Τέχνης κι ένα Τμήμα Μηχανικής, ή το ρίσκο ανάμεσα στο να επενδύσει κανείς στην Κίνα ή στα Νησιά του Πάσχα) και με αυτό τον τρόπο αυξάνονται οι επιλογές ανταλλαγής ανάμεσα σε πολλαπλούς δρώντες και οργανώσεις (για παράδειγμα: ανάμεσα στην Εφορία και την παιδεία ή ανάμεσα σε επενδυτές και παραγωγές χωρίς κοινό γλωσσικό ιδίωμα). Παρά τα προαναφερθέντα, την ίδια στιγμή που απλοποιούν τον κόσμο, οι κατατάξεις επιτρέπουν την ανάδυση καινούριων επιπέδων περιπλοκότητας. Για παράδειγμα, όπως έχει συζητηθεί για την αγγλική περίπτωση, περισσότερη μέτρηση δεν κάνει απαραίτητα τη διοίκηση απλούστερη, ή ακόμα, ο πολλαπλασιασμός κι επέκταση των τρόπων κατάταξης των κινδύνων στα οικονομικά είναι βασικά για την ανάπτυξη των χρηματοπιστωτικών παραγώγων, τα οποία με τη σειρά τους έχουν αυξήσει το ρίσκο του παγκόσμιου συστήματος (Poon 2009).


5. Τέλος, η διαδικασία παραγωγής των κατατάξεων και η εφαρμογή των κατατάξεων επίσης μπορεί να μελετηθεί σαν μια διαδικασία κοινωνική από μόνη της. Από αυτή την προοπτική εμφανίζονται ως σχετικά στοιχεία δυο διαφορετικές διαδικασίες: η συμμέτρηση (Espeland &Stevens 1998) και η διάδραση (enaction) (Thevenot 1984). Η συμμέτρηση (ή επίσης «αντιστροφές σε μορφές») αναφέρεται στην αργή διαδικασία που είναι απαραίτητη για την παραγωγή κι εφαρμογή μιας κατάταξης. Αυτό συμπεριλαμβάνει επιπλέον την «τεχνική» εργασία του να αποφασίσει και να παράξει κανείς τα εργαλεία, τις αντιπαραθέσεις που υπερβαίνουν τις ομάδες των ειδικών. Για παράδειγμα: πολλές φορές οι κατατάξεις σχετίζονται με οργανώσεις που ανησυχούν να εγείρουν κάποια ζητήματα (όπως ηθική κατανάλωση ή ελεύθερη αγορά), ή επίσης πρέπει να περάσουν εξαιρετικά μακρές διαδικασίες εναρμόνισης (Desrosieres 2000) δεδομένου να γίνουν συγκρίσιμες (για παράδειγμα: για να εισαχθούν στον ΟΟΣΑ ή αν ένα ακαδημαϊκό περιοδικό επιχειρεί να μπει στο ISI). Σήμερα αυτές οι διαδικασίες υπερβαίνουν μακράν τις εθνικές συζητήσεις κι αποτελεί σημαντικό κομμάτι σε διαδικασίες παραγωγής νέων παγκόσμιων θεσμών (Barry 2006). Ωστόσο, απ’ τη στιγμή που έχουν γίνει καθεστώς οι κατατάξεις, μετατρέπονται σε ένα καινούριο πράγμα στον κοινωνικό κόσμο, που εμφανίζεται σαν μαύρο κουτί για τους δρώντες που έρχονται αντιμέτωποι μαζί τους (Latour 2005). Η μελέτη της διάδρασης τότε ενδιαφέρεται για τη συνέχιση της κοινωνικής ζωής της κατάταξης ως ένα ήδη παραγμένο «κοινωνικό αντικείμενο» και ειδικά για το πώς αυτές μεταμορφώνουν την πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν. Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα ζητήματα σε αυτό το πλαίσιο, είναι εκείνες οι περιπτώσεις όπου η εισαγωγή στοιχείων ποσοτικής ταξινόμησης καταλήγουν να αλλάζουν αυτό που μετρούν κάνοντάς το πιο «μετρήσιμο» κι «ανταγωνιστικό», αμφισβητώντας το όριο ανάμεσα σε αυτό που παρατηρείται και το εργαλείο της μέτρησης. Ωστόσο, είναι επίσης πολύ σημαντικός ο ρόλος που παίζουν οι κατατάξεις – και γενικά οι στατιστικές μετρήσεις- στην ανάδειξη νέων δρώντων- όπως μια νέα επαγγελματική κατηγορία-, παγκόσμια δίκτυα και καινούριες αγορές, θεσμοί συλλογικής εκπροσώπησης – όπως οι πολίτες στην Ευρώπη, και ακόμη και η ανάδυση καινούριων ομάδων επηρεαζόμενων από παράπλευρες επιπτώσεις μιας νέας μέτρησης (όπως άτομα που παύουν να είναι άπορα και να λαμβάνουν κοινωνικά επιδόματα λόγω μιας αλλαγής στη μέτρηση) (πρβλ. Sabate & Tirroni, 1998).


Εν περιλήψει, οι κατατάξεις είναι αντικείμενα με πολλά πρόσωπα και είναι δυνατόν να τις προσεγγίσει κανείς από πολύ διαφορετικές προοπτικές. Είναι σημαντικό να λάβουμε υπόψη μας τελικά ότι από κάθε μια απ’ αυτές ανοίγονται διαφορετικές περιοχές για τις σύγχρονες πολιτικές. Έτσι από τον πρώτο τύπο ανάλυσης πηγάζουν αντιπαραθέσεις πάνω στους διαφορετικούς τύπους μετρήσεων, που ταυτόχρονα συνδέονται με διαφορετικές εστίες για ορισμένα δημόσια προβλήματα. Από την πλευρά τους, οι αποφάσεις των ειδικών έχουν σήμερα να κάνουν κατά πολύ με τη δυνατότητα να επεξεργαστούν σοβαρές ποσοτικές αναλύσεις που επιτρέπουν να εδραιωθεί ένα τέτοιο ζήτημα (αρκεί να σκεφτούμε την έκθεση Stern και την επίπτωσή της στη συζήτηση για την παγκόσμια υπερθέρμανση). Με άλλα λόγια, οι δομικές αναλύσεις δεν είναι μόνο βασικές για την επιστημονική ανάπτυξη, αλλά και για την παραγωγή πολιτικών αποφάσεων. Ταυτόχρονα είναι σημαντικό να αναλογιστούμε την προστασία ορισμένων περιοχών έναντι στις επιπτώσεις της ποσοτικής σύγκρισης, όπως και σε άλλες δυνητικά παράπλευρες επιπτώσεις των κατατάξεων. Εν κατακλείδι, οι κατατάξεις είναι κοινωνικές μηχανές βασικές για την παραγωγή νέων κοινωνικών οντοτήτων το οποίο αναπόφευκτα τις μετετρέπει σε κεντρικό κομμάτι των σύγχρονων υβριδικών μορφών (Callon et al, 2001). Μ’ αυτή την έννοια, οι αντιπαραθέσεις δεν είναι ως προς τις διαφορετικές εστίες έναντι σε ορισμένες μετρήσεις αλλά και ως προς την ευθύνη για την παραγωγή καινούριων φυσικών και κοινωνικών “οντοτήτων” (Mol 1999).


Αναφορές

– Barry, A. (2006) ‘Technological Zones’, European Journal of Social Theory, 12 (1), 155-174.

– Barry, A. and Slater, D. (2005) ‘Technology, politics and the market: an interview with Michel Callon’, A. Barry and D. Slater (eds) The Technological Economy, London: Routledge.

– Callon, M. (2007) ‘An Essay on the Growing Contribution of Economic Markets to the Proliferation of the Social’, Theory, Culture & Society 24(7-8): 139-163.

– Callon, M., Lascoumes, P., Barthe, Y. (2009) Acting in an Uncertain World: An Essay on Technical Democracy, Boston, MIT Press.

– Chernilo, D. (2006) ‘La teorización de la coordinación social en sociedades diferenciadas: La teoría de los medios simbólicamente generalizados en Parsons, Habermas y Luhmann’, en Farías, I. & Ossandón, J. (eds.), Observando Sistemas. Nuevas aportaciones y usos de la teoría de Niklas Luhmann, Ril Editores – Fundación SOLES, Santiago.

– Desrosieres, A. (2000) ‘Measurement and its Uses: Harmonization and Quality in Social Statistics’, International Statistical Review, 24 (2), 312-343.

– Desrosieres, A.; Goy, A.; Thevenot, L. (1983) ‘L’identité sociale dans le travail statistique : la nouvelle nomenclature des professions et catégories socioprofessionnelles’. Economie et statistique, 152, 55-81.

– Espeland, W. and Sauder, M. (2007) ‘Rankings and Reactivity: How Public Measures Recreate Social Worlds’, American Journal of Sociology, 113(1): 1-40.

– Espeland, W. N. and Stevens, M. (1998) ‘Commensuration as a Social Process’, Annual Review of Sociology 24, 312-43.

– Ganβmann, H. (1988). ‘Money – a symbolically generalized medium of communication? On the concept of money in recent sociology’, Economy and Society, 17(3), 285–316.

– Hacking, I. 1990 The Taming of Chance, Cambridge University Press, Cambridge.

– Latour, B. (2005) Reassembling the Social. An introduction to Actor-Network Theory, Oxford: Oxford.

– Mol, A. (2002) The Body Multiple. Ontology in medical practice, Durham: Duke University Press.

– Mol, A. (1998), ‘Ontological Politics. A Word and Some Questions.’ The Sociological Review, 46: 74–89.

– Law, J. (2009) ‘Seeing like a survey’, Cultural Sociology, 3(2), 239-256.

– Law, J. and Urry, J. (2004) ‘Enacting the Social’, Economy and Society 33(3): 390- 410.

– Miller, D. (1998). ‘A Theory of Virtualism’. En Carrier, J. (ed.) Virtualism: A New Political Economy, Berg, Oxford.

– Neiburg, F. (2006) ‘Inflation: Economists and Economic Cultures in Brazil and Argentina’, Comparative Studies in Society and History 48(3): 604–33.

– Ossandon, J. (2009). The Enactment of private health insurance in Chile. Unpublished PhD Thesis, Goldsmiths, University of London.

– Poon, M. (2009) ‘From new deal institutions to capital markets: Commercial consumer risk scores and the making of subprime mortgage finance’, Accounting, Organizations and Society 34(5), 654-674.

– Power, M. (1997). The Audit Society: Rituals of Verification, Oxford University Press, Oxford. Savage, M. (2009). ‘Contemporary Sociology and the Challenge of Descriptive Assemblage’, European Journal of Social Theory 12(1): 155-174.

– Sabaté, J. & Tironi, M. (2008). ‘Rankings, creatividad y urbanismo’, Revista Eure, Vol. XXXIV (102), 5-23.

– Thevenot, L. (1984) ‘Rules and implements: investment in forms’, Social Science Information, 23(1), 1-45.

Μερικές φορές οι ιδέες ξεφεύγουν από αυτούς που τις γέννησαν κι αποκτούν δική τους ζωή. Ο Simon Kuznets, με την εργασία του ήδη από τη δεκαετία του ’30 πάνω στους εθνικούς απολογισμούς, μπορεί νόμιμα να θεωρηθεί ένας από τους πατέρες των ιδεών του εθνικού εισοδήματος και της λογιστικής της ανάπτυξης. Το 1933 έγραψε:

Η γραμμή που χωρίζει την οικονομική από την μη οικονομική δραστηριότητα αλλάζει από χώρα σε χώρα κι από καιρό σε καιρό.


Αυτό θα μπορούσε να αναγνωστεί σαν προειδοποίηση, με σκοπό την αποθάρρυνση των συγκρίσεων του εθνικού εισοδήματος με το πέρασμα του χρόνου και μεταξύ χωρών που έχουν χαρακτηριστεί από πολύ διαφορετικές οικονομικές δομές. Ωστόσο, χάρη στην απλότητα της χρήσης της, η σύλληψη του εθνικού προϊόντος ή ΑΕΠ υπήρξε κρίσιμη κατά τα τελευταία 70 χρόνια στον καθορισμό ενός παγκόσμιου γνωσιολογικού χώρου όπου η συζήτηση για την ανάπτυξη θα μπορούσε εύκολα να πραγματοποιηθεί και να εδραιώσει μια κοινή γλώσσα χρήσιμη στην αξιολόγηση της απόδοσης διαφορετικών οικονομιών με την πάροδο του χρόνου. Η μονοσήμαντη εικόνα της Αφρικής σαν οικονομική αποτυχία που παρουσιάζουν οι πολιτικοί, οι οικονομολόγοι και οι δημοσιογράφοι σε όλο το ιδεολογικό φάσμα δεν θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή χωρίς την αναφορά στα χαμηλά επίπεδα του μέσου κατά κεφαλή ΑΕΠ και την απογοητευτική του απόδοση στην πάροδο του χρόνου. Μια σημαντική επανεξέταση του ΑΕΠ, καθώς είναι το σημαντικότερο και μοναδικό μέτρο για τη φτώχεια και τον πλούτο παγκοσμίως, είναι χρήσιμο να ξανασκεφτούμε τη φύση και τον ρόλο των οικονομικών στατιστικών. Αυτό το δοκίμιο δείχνει την παραπλανητική φύση αρκετής από την πρόσφατη βιβλιογραφία που ασχολείται με την οικονομική απόδοση της Αφρικής με την πάροδο του χρόνου. Δείχνει πως γίνεται κατάχρηση των δεδομένων στην εμπειρική φιλολογία για την Αφρικανική ανάπτυξη. Ύστερα από την αποκάλυψη κάποιων εκ των υποθέσεων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή επίσημων Αφρικανικών στατιστικών, βγαίνει το συμπέρασμα ότι αυτοί που πραγματικά θέλουν να κατανοήσουν την απόδοση των Αφρικανικών οικονομιών με την πάροδο του χρόνου πρέπει να κάνουν χρήση μιας πιο ταπεινής προσέγγισης, και μεγαλύτερης μεθοδολογικής προσοχής.


Η περισσότερη από τη φιλολογία που αποπειράται να εξηγήσει την οικονομική απόδοση της Αφρικής έχει πάρει το ΑΕΠ όχι μόνο ως σημείο εκκίνησής της, αλλά τον έχει επίσης θεωρήσει ένα καθιερωμένο γεγονός, αντί για ένα προϊόν. Στην ουσία το εθνικό εισόδημα είναι «το αποτέλεσμα πραγματιστικών αποφάσεων στα στατιστικά γραφεία που υπόκειται σε διαθεσιμότητα δεδομένων, οικονομικούς πόρους και πολιτικές οδηγίες». Το να χειριζόμαστε το ΑΕΠ σαν «σκληρή πραγματικότητα» έχει ευρείες συνέπειες για την (περιορισμένη) κατανόησή μας του τρόπου λειτουργίας των Αφρικανικών οικονομικών. Η εφαρμογή εκλεπτυσμένων οικονομετρικών τεχνικών έχει εκμεταλλευτεί την ικανότητα του ΑΕΠ να ταξιδεύει μεταξύ γνωσιολογικών πεδίων, καθιερώνοντας ένα αναλυτικό πλαίσιο στο οποίο η Αφρικανική αποτυχία γίνεται προφανής και αυτοφερόμενη. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κριτικής σε γνωσιολογική κι εμπειρική βάση.


Σε σχέση με την προηγούμενη πτυχή, οι φιλόσοφοι της επιστήμης γνωρίζουν καλά ότι «η δημιουργία ενός προτύπου περιλαμβάνει μια επιστημονική σκέψη στην οποία το επιχείρημα δομείται από το πρότυπο, αλλά στο οποίο η εφαρμογή επιτυγχάνεται μέσω μιας αφηγηματικής απεικόνισης προερχόμενης από ένα εξωτερικό δεδομένο, ένα φανταστικό γεγονός, ή μια ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί.» Το αναλυτικό πλαίσιο που χρησιμοποιείται για να εξηγήσει την Αφρικανική οικονομική απόδοση εφαρμόζεται μόνο με τη φαντασίωση του γεγονότος μιας επίμονης κι αργής ανάπτυξης στην Αφρική.


Η παραπλανητική φύση των εκτιμήσεων του εθνικού εισοδήματος για τις Αφρικανικές οικονομίες μπορεί να καθιερωθεί εμπειρικά. Οι τρεις πιο κοινές πηγές αποδεικτικών στοιχείων για την ανάπτυξη και το εισόδημα είναι οι Παγκόσμιοι Δείκτες Ανάπτυξης (World Development Indicators), οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn (Penn World Tables) και τα δεδομένα που έχει συλλέξει ο Angus Maddison. Σε μια άσκηση όπου συγκρίνονται οι υπολογισμοί του εισοδήματος για την Αφρική για το έτος 2000, οι τρεις πηγές συμφωνούν για την ατομική σχετική κατάταξη μιας μονάχα Αφρικανικής οικονομίας, και διαφωνούν για τις περισσότερες – σε μερικές περιπτώσεις με μεγάλη διαφορά.


Ας πάρουμε δυο παραδείγματα. Το 2000 σε ένα δείγμα 42 χωρών, η Γουϊνέα είχε καταταχθεί ως η έβδομη πιο φτωχή οικονομία στην Αφρική σύμφωνα με τον Maddison, ενώ οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn την είχαν μια θέση πίσω από τις δέκα πλουσιότερες Αφρικανικές χώρες. Εντωμεταξύ η Μοζαμβίκη ήταν η όγδοη φτωχότερη χώρα σύμφωνα με τους Δείκτες Παγκόσμιας Ανάπτυξης, αλλά βρισκόταν ανάμεσα στις δώδεκα πλουσιότερες οικονομίες στο σύνολο δεδομένων του Maddison. Η μέση διαφοροποίηση στην κατάταξη των οικονομιών όλου του δείγματος ήταν επτά θέσεις.


Τι γίνεται με τις αναπτυξιακές στατιστικές με την πάροδο του χρόνου; Η εικόνα που προκύπτει από μια σύγκριση των μέσων τιμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του ’60 μέχρι τη δεκαετία του ’90 για την Μποτσουάνα, την Κένυα, την Τανζανία και τη Ζάμπια είναι ζοφερή. Όχι εξαιτίας των χαμηλών μέσων τιμών ανάπτυξης, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά λόγω της τεράστιας ασυμφωνίας μεταξύ των τριών πηγών. Ύστερα από μια σύγκριση των διαθέσιμων στοιχείων προκύπτει η ερώτηση: Όντως η Μποτσουάνα και η Τανζανία μοιράζονταν παρόμοιες (και σχετικά υψηλές) τιμές ανάπτυξης στα πρώτα πέντε χρόνια ύστερα από την ανεξαρτησία, όπως υποννοούσαν οι Παγκόσμιοι Πίνακες Penn; Ή υπήρχε ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ των αποδόσεων αυτών των δυο, όπως φαίνεται στις στατιστικές του Maddison; Σε αυτό το σημείο οι ελλείψεις μιας ανάλυσης βασισμένης στις μέσες τιμές ανάπτυξης, σαν αυτή που χαρακτηρίζει την περισσότερη εμπειρική φιλολογία για την ανάπτυξη των Αφρικανικών οικονομιών, είναι αρκετά φανερές. Στην πραγματικότητα αυτή η μεθοδολογία αποτυγχάνει να λάβει υπόψη της την επεισοδιακή φύση της Αφρικάνικης ανάπτυξης, που παραμένει το βασικότερο χαρακτηριστικό της. Ανάμεσα στους σημαντικότερους λόγους γι’ αυτό μπορεί να θεωρηθεί η κυριαρχία του γεωργικού τομέα, που κάνει το εισόδημα ιδιάτερα εξαρτημένο από τις διακυμάνσεις του καιρού και την κακή ποιότητα των στατιστικών που παράγονται από τις Αφρικανικές κυβερνήσεις. Η τελευταία πτυχή απλά έχει αγνοηθεί στη φιλολογία της εμπειρικής ανάπτυξης, αλλά μια κρίσιμη επαναξιολόγηση του ρόλου του ΑΕΠ για το πώς επηρεάζει την αντίληψή μας της Αφρικανικής οικονομικής απόδοσης δεν μπορεί να αποφευχθεί.


Η κακή ποιότητα των δεδομένων που έχουν χρησιμοποιηθεί για να υπολογιστεί με ακρίβεια το ΑΕΠ έχει ρίζες στην ταραγμένη ιστορία των εθνικών απολογισμών στην Αφρική. Οι πρωτοπόρες στην εθνική λογιστική κυβερνήσεις ήταν εκείνες στις οποίες η κοινότητα των λευκών αποίκων ήταν η ισχυρότερη: η Νότια Αφρική το 1945, την οποία σύντομα ακολούθησε η Νότια Ροδεσία (Ζιμπάμπουε) και η Βόρεια Ροδεσία (Ζάμπια) το 1949. Οι απολογισμοί που παρήχθησαν εκείνη την περίοδο αντανακλούσαν τις ανάγκες της Αυτοκρατορίας: η μεγαλύτερη έμφαση είχε δοθεί στο εμπορικό ισοζύγιο και την συνεισφορά των λευκών αποίκων στην οικονομία∙ λίγος χώρος υπήρχε για τους Αφρικανούς παραγωγούς.


Στη δεκαετία του ’50, όταν η Αυτοκρατορία ήταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης κι ένα «αναπτυξιακό» πλαίσιο είχε αναδυθεί μέσα από το Υπουργείο Αποικιών, οι κατανοητές οικονομικές στατιστικές για να ενημερώνεται η χάραξη πολιτικής είχαν θεωρηθεί ολοένα και πιο σημαντικές. Σε πολλές περιπτώσεις περίπλοκα θρεωρητικά πλαίσια είχαν αποδειχτεί ελάχιστα χρήσιμα, όπως στην περίπτωση της Νιγηρίας. Οι πρώτοι υπολογισμοί του εθνικού εισοδήματος της Νιγηρίας (1952-1953) σκόπευαν σ’ έναν υπολογισμό που ήταν αποτέλεσμα της θεωρητικά έγκυρης χρήσης των προσεγγίσεων της παραγωγής, εξόδων και εσόδων για την ελαχιστοποίηση λαθών. Στην ουσία 86% του συνολικού εισοδήματος είχε αναφερθεί σαν «αταξινόμητα έσοδα».


Το 1960 χαιρετίστηκε σαν το έτος της Αφρικανικής ανεξαρτησίας: εκείνη τη χρονιά δεκαεπτά χώρες κατά μήκος της Μαύρης Ηπείρου κατόρθωσαν να ανεξαρτητοποιηθούν από την Ευρωπαϊκή αποικιοκρατία. Αυτό σηματοδότησε την έναρξη της αναζήτησης της οικονομικής ανάπτυξης κι αξιοποιήσης. Υπήρχε μια αυξανόμενη συναίνεση για τον κρίσιμο ρόλο των οικονομικών στατιστικών ώστε να ενημερώνουν για τις σωστές πολιτικές αποφάσεις. Σε μια εποχή σχετικής παγκόσμιας ευημερίας κι αισιοδοξίας σχετικά με το μέλλον των Αφρικανικών οικονομιών, η επέκταση του κρατικού τομέα συνοδευόταν από μια αξιόλογη αύξηση και στην ποιότητα και την ποσότητα των Αφρικανικών εθνικών απολογισμών, ακολουθώντας την ίδρυση και παγίωση των εθνικών στατιστικών γραφείων.


Δυστυχώς, από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 αυτή η λαμπρή φάση είχε ήδη περάσει: πολλά Αφρικανικά κράτη βίωσαν δριμύες οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες. Η Ζάμπια σταμάτησε να εκδίσει την ετήσια Οικονομική Έρευνα το 1985 εξαιτίας της έλλειψης οικονομικών πόρων και ειδικευμένου προσωπικού. Οι δεκαετίες του ’80 και του ’90, στις οποίες συχνά αναφέρονται σαν οι «χαμένες δεκαετίες» για την απογοητευτική απόδοσή τους στην ανάπτυξη, ήταν πράγματι χαμένες ως προς τον εθνικό απολογισμό. Αυτή η έλλειψη εμπειρικών αποδείξεων, πιο εντυπωσιακή όταν συγκρίνεται με την εμπειρία του ’60, κάνει μια αξιολόγηση των πολιτικών «δομικής προσαρμογής» που εφαρμόστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ακόμη πιο δύσκολη. Στην πραγματικότητα το κύμα ιδιωτικοποίησης και φιλελευθεροποίησης αποδυνάμωσε τον κυβερνητικό τομέα και ταυτόχρονα όξυνε την ικανότητά μας να αξιολογήσουμε την επίσημη αλλαγή των Αφρικανικών οικονομιών στην πάροδο του χρόνου. Υπάρχει μια ριζοσπαστική ασυνέχεια στις μεθόδους που έχουν υιοθετηθεί για τον υπολογισμό του ΑΕΠ και τη μειωμένη κάλυψη της οικονομίας από στατιστικά γραφεία από τότε που εφαρμόστηκαν αυτές οι πολιτικές ελεύθερης αγοράς.


Η πιο σημαντική πρόκληση που αντιμετώπισαν τα τελευταία πενήντα χρόνια οι Αφρικανικές κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί στο χτίσιμο αξιόπιστων απολογισμών είχε προέλθει από τον αποκαλούμενο ανεπίσημο τομέα, ή τομέα επιβίωσης. Η ουσία αυτών των οικονομικών δραστηριοτήτων είναι ότι οι περισσότερες δεν έχουν καταγραφεί. Μην έχοντας τα δεδομένα και τους οικονομικούς πόρους για να τα συλλέξουμε, ο κοινότερος τρόπος αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος ήταν να στηριχτούμε σε υποθέσεις ή προβολές. Η πιο κοινή υπόθεση δηλώνει ότι η ανάπτυξη του «ανεπίσημου» τομέα είναι ανάλογη της ανάπτυξης του αγροτικού πληθυσμού. Αλλά πόσο αξιόπιστα είναι τα δεδομένα για τον Αφρικανικό πληθυσμό; Όχι και τόσο, είναι η μια λογική απάντηση. Τα κίνητρα για υπό ή υπέρ αναφορές είναι ισχυρά. Τα στοιχεία για τον πληθυσμό χρησιμοποιούνται για λόγους φορολόγησης καθώς και για να σχηματίσουν τη βάση για δημοσιονομική δαπάνη κι εκλογές. Η περίπτωση της Νιγηρίας είναι διάσημη ως προς αυτό. Μια σύγκριση των αποτελεσμάτων των διαφορετικών απογραφών που διεξήχθησαν θέτει σε αμφισβήτηση τη συνέπεια των δεδομένων με την πάροδο του χρόνου. Η δύναμη των πολιτικών πρωτοβουλιών εκτίθεται ξεκάθαρα συγκρίνοντας την τελευταία αποικιοκρατική απογραφή με την πρώτη μετα-αποικιακή, η οποία απέφερε απίθανα υψηλή ανάπτυξη. Ένα σημαντικό μερίδιο του Νιγηριανού πληθυσμού που μετρήθηκε συνειδητοποίησε ότι τα δεδομένα που είχαν χρησιμοποιηθεί νωρίτερα για φορολόγηση, μετά την ανεξαρτησία θα ήταν η βάση για κοινωνική δαπάνη κι εκλογές.
Ακόμη κι αν παραμερίσουμε τα προβλήματα της αντιμετώπισης του ανεπίσημου τομέα, το γεγονός ότι ο πληθυσμός είναι ένα από τα δύο συστατικά των πραγματικών υπολογισμών του κατά κεφαλήν εισοδήματος, μας λέει πως το να θεωρήσουμε ότι το εθνικό κατά κεφαλήν εισόδημα σα γεγονός είναι σοβαρό σφάλμα. Η μέτρηση του ΑΕΠ δεν είναι μια τεχνοκρατική άσκηση μέτρησης που πραγματοποιείται στο κενό: είναι λοιπόν πιο αρμόζον να παρουσιάζεται το ΑΕΠ σαν το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης διαφορετικών δυνάμεων που προσπαθούν να επιδιώξουν διαφορετικούς σκοπούς.


Συνεπάγεται έτσι ότι μια μελέτη της οικονομικής ανάπτυξης στην Αφρική δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε δεδομένα χωρίς μια σοβαρή μελέτη των στατιστικών μεθόδων που εφαρμόζονται από τις Αφρικανικές κυβερνήσεις, και μια απόπειρα να γίνει κατανοητή η πολιτική φύση των οικονομικών στατιστικών. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν όλοι αυτοί που επιθυμούν να κατανοήσουν την εξέλιξη των Αφρικανικών οικονομιών στην πάροδο του χρόνου έχει τις ρίζες της στην ιστορία, αλλά είναι και θέμα μιας τρέχουσας επείγουσας ανάγκης. Ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα έρχεται από τη Γκάνα. Στις 5 Νοεμβρίου 2010, οι Στατιστικές Υπηρεσίες της Γκάνα δήλωσαν ότι το ΑΕΠ της Γκάνα δεν ήταν $15.7 δισεκατομμύρια δολλάρια όπως είχε προδηλωθεί, αλλά μάλλον $25.6 δις δολλάρια, και ότι ο λόγος για την προς τα άνω προσαρμογή έως και 63% ήταν μια τεχνική αναθεώρηση του τρόπου υπολογισμού του ΑΕΠ και μια βελτίωση των διαθέσιμων δεδομένων. Εν μια νυκτί η Γκάνα μετακίνηθηκε από τη θέση της οικονομίας χαμηλού εισοδήματος σε οικονομία μέσου εισοδήματος.


Το μάθημα που κρύβεται κάτω από αυτά είναι ένα κάλεσμα για ταπεινότητα και μεθοδολογική επίγνωση: ίσως αν περιορίσουμε το αντικείμενο της έρευνας σε συνδυασμό με μια καλύτερη χρήση των διαθέσιμων ιστορικών πηγών, να είναι ο μόνος τρόπος να επιτύχουμε μια καλύτερη κατανόηση της Αφρικανικής οικονομικής απόδοσης στην πάροδο του χρόνου.


Αναφορές

-Easterly, W. (2001) ‘The Lost Decades: Developing Countries’ Stagnation in Spite of Policy Reform, 1980-1988’ στο Journal of Economic Growth, 6:2, 135-157

- Jerven, M. (2009) ‘The Quest for the African Dummy: Explaining African Post-Colonial Economic Performance Revisited’ in Journal of International Development, διαθέσιμο στο http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jid.1603/pdf

-Jerven, M. (2010a) ‘The Relativity of Poverty and Income: How Reliable are African Economic Statistics?’ στο African Affairs,109/434, 77-96

-Jerven, M. (2010b) ‘Users and Producers of African Income: Measuring the Progress of African Economies’ Simons Papers in Security and Development, No. 7/2010, School for International Studies, Simon Fraser University, διαθέσιμο στο http://www.sfu.ca/internationalstudies/PDFs/WP7.pdf

-Jerven, M. (2010c) ‘Random Growth in Africa? Lessons from an Evaluation of the Growth Evidence on Botswana, Kenya, Tanzania and Zambia, 1965-1995’ in Journal of Development Studies, 46, 2, 274-294.

-Jerven, M. (2010d) ‘Controversy, Facts and Assumptions: Lessons from Estimating Long Term Growth in Nigeria, 1900-2007’, υπό έκδοση

-Morgan, M. S. (1997)‘Models, stories and the economic world’ in Journal of Economic Methodology, 8, 3, 361-384

-Speich, D. (2008) ‘Travelling with GDP through early development economics history’ Working Papers on the Nature of Evidence: How Well do ‘Facts’Travel? No. 33 Department of Economic History, London School of Economics, διαθέσιμο στο http://www2.lse.ac.uk/economicHistory/pdf/FACTSPDF/HowWellDoFactsTravelWP.aspx

Το λογισμικό/κώδικας μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν μια σημαντική πηγή για την κατανόηση κι εξήγηση πολλών από τις δυνάμεις του σύγχρονου καπιταλισμού, ειδικά σε σχέση με την λειτουργία των χρηματοπιστωτικών αγορών. Το λογισμικό, για παράδειγμα, αφήνει ίχνη μέσω ποικίλων μορφών επιγραφών και πληροφορίας σε επικαλύψεις που μπορούν να αναλυθούν από μελετητές, από την τεκμηρίωση του μοντέλου λογισμικού και τις συνεντεύξεις με προγραμματιστές υπολογιστών, έως και ακόμη πιο δραματικά παραδείγματα της πρόκλησης αναταραχής στις χρηματιστηριακές αγορές λόγω σφαλμάτων και ιών των λογισμικών.


Με προσεκτικές αναγνώσεις του λογισμικού/κώδικα είναι δυνατόν να δούμε πως ιδιαίτερες μορφές του καπιταλισμού είναι ενσωματωμένες μέσα στο στρώμα του λογισμικού/κώδικα για να ενεργοποιήσουν κάποιες μορφές δραστηριότητας της αγοράς. Χωρίς τον κώδικα του υπολογιστή, η περιπλοκότητα των σύγχρονων οικονομικών αγορών θα ήταν αδύνατη, και οι λειτουργίες και μέθοδοι που εφαρμόζονται σ’ αυτήν μέσω του παραδείγματος της δημιουργίας νέων αφηρημένων τάξεων επενδύσεων, όπως τα Credit Default Swaps (CDSs), Collateralized Debt Obligations (CDOs) και Asset Backed Securities (ABSs), θα ήταν υπερβολικά δύσκολο, αν όχι αδύνατον να δημιουργηθούν, να ανταλλαχθούν ως προϊόντα, και να καταστούν διαχειρίσιμα.


Για να κατανοήσουμε πλήρως αυτές τις χρηματοπιστωτικές πρακτικές και προϊόντα χρειάζεται να αναπτύξουμε μεθόδους που να είναι πιο προσηλωμένες στο λογισμικό και στον κώδικα των υπολογιστών, ο οποίος δρα σαν την συνθήκη δυνατότητας (condition of possibility) των χρηματοπιστωτικών αγορών. Όπως υποστηρίζει ο David Parnas ,



η τεχνολογία είναι η μαύρη μαγεία της εποχής μας. Βλέπουμε τους μηχανικούς σαν μάγους…η γνώση τους για τις απόκρυφες τελετουργίες και τη μυστηριώδη ορολογία μοιάζει να τους προικίζει με μια κατανόηση που δεν μοιράζεται ο απλός λαός (Parnas, όπως παρατίθεται στον Weiner 1994: ix).


Μαθαίνοντας πώς να διαβάζουν κι αποκρυπτογραφούν τις δομές που ενσωματώνονται στο λογισμικό, οι ερευνητές θα μπορούσαν να αναπτύξουν μια κατανόηση των σκοτεινών τεχνών των προγραμματιστών υπολογιστών και των χάκερς και να τους συνδέσουν πιο ξεκάθαρα με τον τρόπο που η τεχνολογία καθιστά εφικτή τη διάχυση των χρηματοπιστωτικών πρακτικών.


Παρόμοια, όταν κατανοούμε τον κώδικα, αυτά τα δύσκολα “μυστήρια” παραμένουν κι εμείς πρέπει να τα θέσουμε στον κοινωνικό σχηματισμό τους αν θέλουμε να κατανοήσουμε πως τίθεται σε λειτουργία ο κώδικας και η διεργασία του κώδικα. Ωστόσο, αυτή η δυσκολία σημαίνει ότι επίσης δεν μπορούμε να παραμείνουμε στο επίπεδο της οθόνης, στη λεγόμενη ουσιοκρατία της οθόνης. Όπως γράφει ο Wardrip-Fruin:



Όπως αν κάποιος ανοίξει το πίσω μέρος ενός ρολογιού από τη δεκαετία του 70 μπορεί να δει ένα διακριτό Ελβετικό μηχανισμό ή μια Γιαπωνέζικη συναρμολόγηση quartz, έτσι και οι μορφές των διαδικασιών των υπολογιστών είναι ξεχωριστές- και συνδεδεμένες με ιστορίες, οικονομίες, και σχολές σκέψης. Επιπλέον, επειδή οι διαδικασίες των ψηφιακών μέσων συχνά ασχολούνται με αντικείμενα πιο περίπλοκα από την χρονομέτρηση (όπως η ανθρώπινη γλώσσα και το κίνητρο), μπορούμε να τα δούμε σαν «λειτουργικοποιημένα» μοντέλα αυτών των αντικειμένων, που εκφράζουν μια θέση μέσα από τα σχήματα και τις διεργασίες τους (Wardrip-Fruin 2009:4).


Αυτός είναι ένας πολύ χρήσιμος τρόπος σκέψης για τον κώδικα και προσελκύει την προσοχή στον τρόπο με τον οποίο ο κώδικας, και οι πρακτικές που συνδέεονται μ’ αυτόν, συνεχώς εξελίσσονται καθώς αναπτύσσονται και εισάγονται νέες τεχνολογίες. Δεν προγραμματίζουμε πλέον υπολογιστές με κολλητήρια, ούτε με διάτρητες κάρτες. Χάρη σε βελτιώσεις των τελευταίων σαράντα ετών, οι προγραμματιστές μπορούν τώρα να εκμεταλλευτούν εργαλεία και λειτουργικά συστήματα που έχουν εισαχθεί στον προγραμματισμό μέσω των μαζικών μηχανικών τεχνικών του Φορντισμού. Με τον ίδιο τρόπο που η μελέτη των μηχανικών και βιομηχανικών εξοπλισμών του τελευταίου αιώνα μπορεί να μας πει πολλά για την οργάνωση των εργοστασίων, τις γεωγραφικές κινήσεις, τα υλικά και τις διαδικασίες στον βιομηχανικό καπιταλισμό, μέσα από τη μελέτη του κώδικα μπορούμε να μάθουμε πολλά για τις δομές και τις διαδικασίες των μετα-Φορτνικών κοινωνιών μας μέσω του τρόπου που συγκεκριμένες κοινωνικές διεργασίες σχηματίζονται και αποκρυσταλλώνονται στον κώδικα των υπολογιστών. Η ανάγνωση των επιγραφών του κώδικα που κατευθύνουν αυτές τις συμπεριφορές, ανοίγει συναρπαστικές δυνατότητες για τον κοινωνικό επιστήμονα καθώς οι κανόνες που διέπουν συγκεκριμένες μορφές θεσμικής συμπεριφοράς ξεδιπλώνονται μέσα στον πηγαίο κώδικα.


Θέλω να τονίσω πώς ο κώδικας/λογισμικό είναι “η πρακτική της επεξεργασίας”, την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε μόνο αν πραγματικά διαβάσουμε τον ίδιο τον κώδικα και παρακολουθήσουμε πως λειτουργεί, αν μελετήσουμε την υπολογιστικότητά του. Αν προβληματιστούμε σχετικά με την υπολογιστικότητα, θα είμαστε ικανοί να σκεφτούμε κριτικά για το πώς η γνώση στον 21ο αιώνα μετατρέπεται σε πληροφορία μέσα από υπολογιστικές τεχνικές, ειδικά μέσα στο λογισμικό/κώδικα. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι σε μια εποχή όπου η ιδέα των οικονομικών, ύστερα από την πιστωτική κρίση του 2007-2010, βρίσκεται η ίδια υπό σοβαρή επανεξέταση κι επαναδιαπραγμάτευση, οι ψηφιακές τεχνολογίες εισάγονται ως πανάκεια. Μπορούμε να το θεωρούσαμε αυτό σαν μία υπολογιστική οικονομική φαντασίωση. Αυτό βέβαια αποκαλύπτει τη δέσμευση της χρηματοπιστωτικής βιομηχανίας σε μια μορφή τεχνολογικής αιτιοκρατίας. Με άλλα λόγια, ότι η τεχνολογία μπορεί να λύσει το πρόβλημα της χρηματοπιστωτικής αστάθειας, αλλά και μια πεποίθηση από πλευράς των traders και των εταιρειών ότι η κρίση οφειλόταν, ως κάποιο σημείο, περισσότερο στην έλλειψη κατάλληλης τεχνολογίας παρά στην υπερπληθώρα της. Αυτό μοιάζει να αποδεικνύει ότι η διοίκηση, οι ποσοτικοί αναλυτές και το τεχνικό προσωπικό έχουν μεταφερθεί σε ένα καινούριο πεδίο όπου η στατιστική ανάλυση και οι λύσεις υψηλής τεχνολογίας μπορούν να μοχλευτούν ώστε να καταστήσουν διαχειρίσιμο, αν όχι να αμβλύνουν το ρίσκο των αντισυμβαλλόμενων, όσο κι αν είναι άστοχη αυτή η άποψη. Για παράδειγμα, το λογισμικό καθιστά την εμφάνιση της πληροφορίας του χαρτοφυλακίου υψηλού κινδύνου σε μια πολύ στυλιζαρισμένη, απλοποιημένη μορφή, συχνά με χρωματιστές κωδικοποιήσεις και με ολοένα και πιο πλούσια γραφικά. Όχι μόνο ελάχιστοι συμμετέχοντες στην αγορά κατανοούν πλήρως το ρίσκο σαν μία στατιστική κατηγορία, αλλά η γνώριμη καμπύλη κατανομής κατά Γκάους σε σχήμα καμπάνας που εμφανίζεται σε οθόνες κινητών, ενθαρρύνει ένα είδος “εξημερωμένης” προσέγγισης στο ρίσκο που το κάνει να φαίνεται οικείο και ευνοϊκό (βλ. Langley 2008).


Ειδικότερα ύστερα από την Χρηματοπιστωτική Κρίση του 2007, που είχε σαν αποτέλεσμα αποτυχίες σε εταιρείες υψηλού προφίλ (Jorion και Zhang 2009), πολύ μεγαλύτερη προσοχή έχει δοθεί στο ρίσκο του αντισυμβαλλομένου και στο πως μπορεί αυτό να μετριαστεί μέσω της στροφής στην υπολογιστικότητα. Με την κατάρρευση στις 10-15 Σεπτεμβρίου του 2008 της εταιρείας Lehman Brothers, μετά την ανακοίνωση της απώλειας 4 δις δολλαρίων και της αποτυχημένης διαπραγμάτευσης για να βρεθεί αγοραστής της, μια από τις έγκυρες εταιρείες της Wall Street κατέθεσε αίτηση προστασίας από την πτώχευση (Stampoulis 2010), και οι ανησυχίες για τους κινδύνους των αντισυμβαλλόμενων κορυφώθηκαν κι άλλο.

Ποια είναι η έκθεσή σας σε πραγματικό χρόνο σε οποιοδήποτε σημείο στο χρόνο; Αυτή είναι η ερώτηση που θα θέσουν οι ρυθμιστικές αρχές,


σημειώνει ο Alan Grody, πρόεδρος της Νεοϋορκέζικης εταιρείας συμβούλων Financial InterGroup … Οι απαντήσεις, εξαιρετικά επείγουσες υπό το πρίσμα των προβλημάτων σε ζητήματα του ρίσκου των αντισυμβαλλόμενων που εκτέθηκαν με την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008, θα απαιτήσουν καινούριες και βελτιωμένες ικανότητες που θα επιφέρουν κάποια μορφή διαχείρισης του κινδύνου σε πραγματικό χρόνο (Heires 2009: 35).


Επομένως ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων προέκυψε σαν κρίσιμο ζήτημα για τις τράπεζες κι άλλους δανειστές, ειδικότερα ύστερα από τις απώλειες που συνδέονταν με υψηλού προφίλ αποτυχίες ασφαλιστικών και τραπεζών επενδύσεων, όπως η Lehman Brothers, και πολλοί υποστηρίζουν τώρα ότι κανένας αντισυμβαλλόμενος δεν μπορεί πλέον να θεωρείται άτρωτος στην χρηματοπιστωτική αστάθεια (ακόμη και κυρίαρχοι αντισυμβαλλόμενοι) (Gregory 2009a, 2009b). Η παραδοσιακή προσέγγιση του ελέγχου του πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων ήταν να τίθενται όρια ενάντια σε μελλοντικές εκθέσεις σε κινδύνους και να επαληθεύονται οι νέου τύπου συναλλαγές απένταντι σε καθορισμένα όρια. Για παράδειγμα, η απόκτηση ενός συγκεκριμένου ποσοστού εγγύησης που θα “αναρτηθεί”, ειδάλλως η χρήση μιας εξωτερικής μέτρησης της πιστωτικής αξίας του αντισυμβαλλόμενου. Ωστόσο, ολοένα και πιο πολύ οι τράπεζες κινούνται προς την δυναμική τιμολόγηση, σε πραγματικό χρόνο, του υπολογισμένου πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων κατευθείαν σε νέες συναλλαγές. Η Προσαρμογή Πιστωτικής Αποτίμησης (ΠΠΑ) χρησιμοποιεί υπολογιστικές διαδικασίες για να καθορίσει γρήγορα το πιστωτικό ρίσκο ενός θεσμού ανά πάσα στιγμή (Algorithmics 2009, Beck n.d.). Αυτή η «σε πραγματικό χρόνο ροή» δεδομένων δεν είναι απλά ένα εμπειρικό αντικείμενο. Λειτουργεί και σαν μία τεχνολογική φαντασίωση, και σαν τέτοια δείχνει την πορεία του ταξιδιού για νέες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, που παράγουν και κυβερνούν αγορές μέσω μιας ιδιαίτερης χρονικής διάταξης. Για παράδειγμα, πολλοί τεχνολόγοι υποστηρίζουν ότι καθώς υφιστάμεθα μια μετάβαση σε γρήγορα κινούμενες ροές δεδομένων που μετρούν το χρόνο σε μικροδευτερόλεπτα, η προσοχή μας στρέφεται όλο και πιο πολύ σε ένα «τώρα» που γίνεται όλο και πιο σύντομο (Berry 2011). Για παράδειγμα, «η απότομη πτώση» στις 6 Μαϊου του 2010, όταν 500 δις δολλάρια σβήστηκαν στιγμιαία από την αγορά με συναλλαγή υψηλής συχνότητας (HFT) όταν ο Dow έκανε βουτιά σχεδόν 1,000 μονάδων σε λίγα λεπτά, μια πτώση 9.2% . Ένα ποσό αξίας μισού τρισεκατομμυρίου δολλαρίων σβήστηκε από την αγορά και ως εκ θαύματος επέστρεψε ξανά είκοσι λεπτά αργότερα (HTCWire 2010).


Πράγματι, οι χρηματοπιστωτικές εταιρείες αναπτύσσουν συνεχώς νέες τεχνολογίες για να κερδίζουν έδαφος στην αγορά, όπως τα dark pools, που είναι συστήματα συναλλαγών εκτός αγοράς που εργάζονται σε διασταυρούμενα δίκτυα και προσφέρουν αδιαφάνεια στις εμπορικές δραστηριότητες των χρηματιστών, όπως όταν προσπαθούν να πουλήσουν μεγάλες ποσότητες μετοχών (Bogoslaw 2007). Τα dark pools είναι “ένα ιδιωτικό ή εναλλακτικό σύστημα εμπορικών συναλλαγών που επιτρέπει στους συμμετέχοντες να συναλλάσσονται χωρίς να δημοσιοποιούνται οι κινήσεις τους. Οι εντολές ταυτίζονται ανώνυμα και δεν αναφέρονται σε καμία οντότητα, ούτε καν στις εποπτικές αρχές” (Shunmugam 2010).


Αυτές οι ροές δεδομένων σε πραγματικό χρόνο δημιουργούνται, διοικούνται, διανέμονται και σταθεροποιούνται μέσω της χρήσης λογισμικού/κώδικα, ειδικότερα πλατφόρμες λογισμικού που είναι ειδικά προσαρμοσμένες σε υλικό χαμηλής καθυστέρησης έτσι ώστε να καθιστά δυνατή τη γρήγορη συναλλαγή. Τον Ιούνιο του 2010, Επαγγελματίες του Κινδύνου (από τον Τραπεζικό Τομέα) ανέφεραν ότι 50% των καταστημάτων τους υπολόγισαν τη Προσαρμογή Πιστωτικής Αποτίμησης (ΠΠΑ) μηνιαία, 25% καθημερινά, και 25% σε πραγματικό χρόνο (Stampoulis 2010). Ωστόσο,



“για πολλές χρηματοπιστωτικές εταιρείες, το να κατορθώσουν να έχουν προβολή του κινδύνου και του κέρδους και της απώλειας για όλες τις αγορές και σε πραγματικό χρόνο είναι το Άγιο Δισκοπότηρο της διαχείρισης κινδύνων” (Bates, όπως παρατίθεται στον Heires 2009: 34).


Αυτή είναι η «λογισμικοποίηση» (softwarization) του προβλήματος του πιστωτικού κινδύνου των αντισυμβαλλόμενων και αποτελεί τη βάση των αλγόριθμων που τελικά παράγουν οπτικοποιημένες διεπαφές κι μελέτες. Πράγματι, είναι πολύ απίθανο να έχουν είτε οι χρηματιστές ή η διοίκηση ενεργή ανάμιξη στο λογισμικό/κώδικα που χρησιμοποιείται και μάλλον είναι αδύνατον να προβληματίζονται για την φαινομενική «αντικειμενικότητα» των αποτελεσμάτων που δημιουργεί. Φυσικά, οι ευρέως χρησιμοποιούμενοι αλγόριθμοι των εξισώσεων για την “προσαρµογή πιστωτικής αποτίµησης” δείχνουν μια μορφή «λογισμικοποιημένης» μονοκαλλιέργειας, όπου χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν ένα πολύ παρόμοιο, αν όχι ταυτόσημο αλγόριθμο για να υπολογίζουν την έκθεση σε αθέτηση πιστώσεων (βλ. Zhu και Pykhtin 2007), παρότι ομολογουμένως αυτοί οι αλγόριθμοι είναι γραμμένοι σε διαφορετικές γλώσσες προγραμματισμού. Ακόμη κι όταν ο οργανισμός αγοράζει ειδικό λογισμικό για την ανάλυση κινδύνων των αντισυμβαλλόμενων από άλλες εταιρίες, όπως το Murex, το Kondor, ή το Calypso, οι ίδιοι τυποποιημένοι αλγόριθμοι και εξισώσεις εκτελούνται από έναν μικρό αριθμό πωλητών. Αναρρωτιέται κανείς αν οι σπόροι της καινούριας χρηματοπιστωτικής κρίσης έχουν ήδη μπει στον κώδικα και στο λογισμικό που βρίσκεται κρυμμένο πίσω από αυτά τα συστήματα.


Εδώ, στον υπολογισμό του ρίσκου, η υπολογιστικότητα εφαρμόζεται για όλους τους συμβαλλόμενους μιας χρηματοπιστωτικής συναλλαγής με τη μέθοδο των αλγόριθμων για τον κίνδυνο των αντισυμβαλλόμενων. Αυτό το λογισμικό/κώδικας αποπειράται να ποσοτικοποιήσει την πιθανότητα χρεωκοπίας, όχι μονάχα για τις εταιρείες αλλά και για τα κυρίαρχα κράτη, που στο παρελθόν θεωρούνταν ότι παρουσίαζαν μόνο έναν περιθωριακό κίνδυνο ως αντισυμβαλλόμενοι. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η ανάπτυξη της χρήσης της αυτό-ανάλυσης, όπου με μια περίεργη διαδικασία ενδοσκόπησης, η εταιρεία που αποτιμά τον κίνδυνο των αντισυμβαλλόμενων περιλαμβάνει την πιθανότητα της δικής της χρεωκοπίας στις εξισώσεις ως έναν πιθανό πιστωτικό κίνδυνο για τους αντισυμβαλλόμενους – την λεγόμενη προσαρμογή εκτίμησης του διμερούς κινδύνου πίστωσης των αντισυμβαλλόμενων.


Με αυτή την πιο ολοκληρωμένη οπτική, μια εταιρεία θα αποκτούσε μια προβολή σε πραγματικό χρόνο των εκθέσεών της σε κινδύνους με βάση τις σχέσεις μεταξύ αγορών, χρηματιστών και θεσμών, σε συνδυασμό με τις πιθανότητες κέρδους και απώλειας, και διαθέτοντας την υπολογιστική ικανότητα να αναγνωρίζει τάχιστα γεγονότα που θα μπορούσαν να επιφέρουν κίνδυνο, να αναλύει στιγμιαία αυτά τα γεγονότα μέσα από μια ποικιλία μοντέλων ρίσκου και, αν είναι απαραίτητο, να αναλαμβάνει δράσεις μετριασμού του κινδύνου – κι όλα αυτά στο άψε – σβήσε (Heires 2009: 34).


Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το λογισμικό είναι μια τεράστια παγκόσμια βιομηχανία, και ότι το λογισμικό είναι κρίσιμο για τη λειτουργία των χρηματοπιστωτικών εταιρειών, των κυβερνήσεων και των μη κυβερνητικών οργανισμών (Berry 2008). Στην περίπτωση των χρηματοπιστωτικών αγορών, το λογισμικό έχει αλλάξει τελείως τη φύση της συναλλαγής των μετοχών και του προϊόντων δημιουργώντας αγορές που δουλεύουν όλο το εικοσιτετράωρο και καθιστώντας ικανή τη δημιουργία περίπλοκων προϊόντων παραγώγων κι άλλων υπηρεσιών. Ίσως, χωρίς αυτό να αποτελεί έκπληξη, κάποιες διορατικές εταιρείες να έχουν επίσης συνειδητοποιήσει ότι ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων είναι από μόνος του αντισταθμίσιμο (hedgeable), κι επομένως έχουν αρχίσει να εμπορεύονται την έκθεση των αντισυμβαλλόμενων σαν μία κατηγορία χρηματοπιστωτικού εργαλείου από μόνη της (Canabarro και Duffie 2003: 133).


Χρειάζεται περισσότερη έρευνα σ’ αυτό το πεδίο για να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τους τρόπους με τους οποίους το λογισμικό/κώδικας δημιουργεί την λογισμικοποιημένη οικονομία και ειδικότερες τις υπολογιστικές φαντασιώσεις που συνδέονται με το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο. Εξίσου σημαντικό είναι το έργο της χαρτογράφησης κι ανίχνευσης της χρήσης του λογισμικού στην πράξη. Εδώ, ο πιστωτικός κίνδυνος των αντισυμβαλλόμενων σε πραγματικό χρόνο είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα υπόθεση εργασίας, και λόγω της φαινομενικά παγιωμένης φύσης των αλγόριθμων που χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό του (και της διαθεσιμότητάς τους ως λογισμικού ανοιχτού κώδικα), αλλά και λόγω της σχετικά πρόσφατης ανάδυσής του στην χρηματοοικονομία. Όντως, χρειάζεται κι άλλη δουλειά για να ερευνήσουμε κριτικά τον τρόπο με τον οποίο το λογισμικό/κώδικας εξυπηρετεί σαν συνθήκη σταθεροποίησης του κινδύνου, της πίστωσης και των χρηματοπιστωτικών συστημάτων γενικότερα.


Αναφορές

– Algorithmics (2009) Credit Value Adjustment And The Changing Environment For Pricing And Managing Counterparty Risk, διαθέσιμο στο http://www.algorithmics.com/EN/media/pdfs/Algo-WP1209-CVASurvey.pdf

– Beck, R. (n.d.) The CDS market: A primer including computational remarks on “Default Probabilities online”, διαθέσιμο στο http://www.dbresearch.com/PROD/DBR_INTERNET_EN-PROD/PROD0000000000185396.pdf

– Berry, D. M. (2008) Copy, Rip, Burn: The Politics of Copyleft and Open Source, London: Pluto Press.

– Berry, D. M. (2011) The Philosophy of Software: Code and Mediation in the Digital Age, London: Palgrave Macmillan.


-Bogoslaw, D. (2007) Big Traders Dive Into Dark Pools, Business Week, 3 October 2010, διαθέσιμο στο http://www.businessweek.com/investor/content/oct2007/pi2007102_394204.htm

– Canabarro, E. and Duffie, D. (2004) Measuring and Marking Counterparty Risk, στο, Tilman, L. (ed.) ALM of Financial Institutions, Institutional Investor Books.

– Gregory, J. (2009a) The Role of Counterparty Risk in the Credit Crisis, διαθέσιμο στο http://oftraining.com/files/creditrisksummit_09.pdf

– Gregory, J. (2009b) Counterparty Credit Risk: The New Challenge for Global Financial Markets, London: John Wiley.

– Heires, K. (2009) Real-Time Racing, Risk Professional, Αύγουστος 2009, σσ. 33-37.

– HTCwire (2010) Algorithmic Terrorism on Wall Street, διαθέσιμο στο http://www.hpcwire.com/blogs/Algorithmic-Terrorism-on-Wall-Street-100079719.html

– Jorion και Zhang (2009) Credit Contagion from Counterparty Risk, The Journal of Finance, 64: 5, 2053–2087.

– Langley, P. (2008) Sub-prime mortgage lending: a cultural economy. Economy and Society, 37:4, 469-494.

– Stampoulis, T (2010) Bank of Japan Workshop – Credit Value Adjustment Trends, διαθέσιμο στο http://www.boj.or.jp/en/announcements/release_2010/data/fsc1006a3.pdf

– Shunmugam, V. (2010) Financial markets regulation: The tipping point, διαθέσιμο στο http://www.voxeu.org/index.php?q=node/5056

– Waldrip-Fruin (2009) Expressive Processing: Digital Fictions, Computer Games, and Software Studies, London: MIT Press.

– Weiner, L. R. (1994) Digital Woes. New York: Addison Wesley.

– Zhu, S. H. και Pykhtin, M., (2007) A Guide to Modeling Counterparty Credit Risk. GARP Risk Review, July/August 2007, διαθέσιμο στο http://ssrn.com/abstract=1032522

Η στατιστική υπηρεσία δεν είναι το είδος του κυβερνητικού θεσμού στον οποίο αυτοί που χαράσσουν την πολιτική προσπαθούν να ικανοποιήσουν πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Οι στατιστικές υπηρεσίες δεν δημιουργούν πολιτικές αντιπαραθέσεις ούτε προκαλούν το δημόσιο ενδιαφέρον. Τουλάχιστον, μέχρι τη συγκυρία της τρέχουσας οικονομικής κρίσης. Όταν οι αριθμοί ξαφνικά αποκτούν σημασία για τον πρωθυπουργό, τους εμπειρογνώμονες της πολιτικής, τους εργοδότες και τους εργαζόμενους και τους ανέργους, οι πολίτες αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τη σημασία των στατιστικών.


Οι αλλαγές προσωπικού στα στατιστικά γραφεία σπάνια συμβαίνουν στην αρχή της εντολής των εκλεγμένων κυβερνήσεων, αλλά κάπου στα μέσα, όταν εγείρονται προβλήματα στα οικονομικά θέματα. Καθώς οι στατιστικές υπηρεσίες δεν χαράσσουν οικονομικές πολιτικές, το ερώτημα είναι γιατί είναι τόσο σημαντική η δουλειά τους.


Οι πολιτικοί ηγέτες σπάνια δείχνουν ενδιαφέρον για τις στατιστικές υπηρεσίες. Οι διορισμένοι διευθυντές τους δεν είναι αναγνωρίσιμοι από τους πολίτες. Συνήθως, οι στατιστικές υπηρεσίες στελεχώνονται από δημόσιους υπαλλήλους, όπως και χιλιάδες άλλοι κυβερνητικοί υπάλληλοι που εργάζονται από τις 8.00 ως τις 17.00.


Ωστόσο, τα αποτελέσματα που βγαίνουν από τη στατιστική υπηρεσία είναι αυτό που δείχνει την επιτυχία ή την αποτυχία της οικονομικής πολιτικής.


Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν, ο Δείκτης Τιμών Καταναλωτή, οι Δείκτες ανεργίας, ο Δείκτης Βιομηχανικής παραγωγής είναι έννοιες στις οποίες δίνουμε περισσότερη προσοχή σε καιρούς οικονομικής αβεβαιότητας.


Πρόσφατα, προκλήθηκε στην Κροατία μεγάλη διαμάχη για τον δείκτη ανάπτυξης του ΑΕΠ (Ακαθόριστου Εγχώριου Προϊόντος) για το τρίτο τέταρτο του 2010, ο οποίος είναι κατά 0.4% υψηλότερος σε σύγκριση με το τρίτο τέταρτο του 2009.


Ο Πρωθυπουργός δήλωσε, ακολούθως, τη λήξη της ύφεσης στην Κροατία. Ένα μέρος της επιχειρηματικής κοινότητας είπε ότι αυτός ο αριθμός αποτελεί στατιστικό σφάλμα. Η αντιπολίτευση δήλωσε ότι ο συγκεκριμένος αριθμός είναι αδιάφορος, διότι η ανεργία ανεβαίνει και η βιομηχανική παραγωγή είναι μικρότερη σε σύγκριση με την ίδια περίοδο πέρυσι.


Το ΑΕΠ είναι στην πραγματικότητα 0.1% χαμηλότερο σε σχέση με το τρίτο τέταρτο του 2009.


Υπάρχουν τρεις δημοσιευμένοι υπολογισμοί του ΑΕΠ. Ο ένας έχει βασιστεί στις τρέχουσες τιμές, ο δεύτερος έχει βασιστεί στην αλυσιδωτή σύνδεση και η τρίτη μέθοδος έχει βασιστεί στις τιμές του έτους αναφοράς. Αυτοί οι τρεις υπολογισμοί αντανακλούν διαφορετικές εικόνες της οικονομικής δραστηριότητας.


Γιατί είναι τόσο σημαντικό αυτό; Υπό κανονικές συνθήκες, το κοινό δε δίνει μεγάλη σημασία σ’ αυτούς τους αριθμούς. Όμως, η περίοδος της γενικής αβεβαιότητας απαιτεί δράση και η στατιστική αντιμετωπίζεται σαν σημαντικό εργαλείο οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής.


Οι φοιτητές, οι εργάτες, οι άνεργοι και οι συνταξιούχοι αρχίζουν να γνωρίζουν τα πάντα για το τι σημαίνει ο ρυθμός ανάπτυξης, η βιομηχανική παραγωγή, ο πληθωρισμός και το δημόσιο χρέος.


Το ερώτημα είναι, όμως, αν είναι διαφωτισμένοι για τις οικονομικές εξελίξεις σε μια εποχή οικονομικής κρίσης.


Ναι, αλλά όχι επί τούτου. Αυτή η γνώση είναι το αποτέλεσμα μιας πίεσης των μέσων μαζικής ενημέρωσης, των ενεργειών των εκλεγμένων πολιτικών και toυ γενικευμένου φόβου που προκαλεί η οικονομική αβεβαιότητα. Η δύναμη των μήντια είναι πασίγνωστη. Τα πολιτικά στελέχη συνεχώς ενημερώνουν το εκλογικό σώμα για τις επιτυχίες των πολιτικών τους δράσεων. Οι άνθρωποι ενδιαφέρονται για την κατάσταση της οικονομίας λόγω της προσωπικής ανασφάλειας και του φόβου ότι θα χάσουν τις δουλειές και τις περιουσίες τους.


Ένα γενικό χαρακτηριστικό των πολιτικών είναι να αναγνωρίζουν μόνο τους θετικούς αριθμούς. Όταν βλέπουν ένα μείον, το αγνοούν ή στρέφουν την ευθύνη σ’ εκείνους που κυβερνούσαν πριν από αυτούς.


Για να καταλάβει το κοινό ότι το 3 είναι περισσότερο από το 2 δε χρειάζεται κάποια επεξήγηση από το Υπουργείο Οικονομικών. Αυτή η εξάρτηση των πολιτικών από τα στατιστικά δεδομένα μας λέει πολλά για την επιπολαιότητά τους και την ανικανότητά τους να κατανοήσουν την περιπλοκότητα της κοινωνίας.



Δεν είναι σαφές ότι οι πολιτικοί έχουν επίγνωση ότι μιλούν για προσωρινούς δείκτες – αυτά τα μοντέλα έχουν την αξία τους, αλλά αποτελεούν τις επονομαζόμενες πρώτες ανακοινώσεις, πολύ χρήσιμες για τους πολιτικούς βραχυπρόθεσμα. Οι τελικοί αριθμοί υπολογίζονται αργότερα, είναι ακριβέστεροι και δείχνουν μια διαφορετική εικόνα της οικονομικής δραστηριότητας. Σε δυο χρόνια η οικονομική κατάσταση σε μία χώρα και σε παγκόσμιο επίπεδο μπορεί να αλλάξει σημαντικά, οπότε αυτοί οι δείκτες ενδέχεται να χάσουν την αξία τους.


Μολαταύτα, μπορούμε να καλοσωρίσουμε το δημόσιο ενδιαφέρον για τη μελέτη των στατιστικών. Η δυσκολία της παρούσας οικονομικής κατάστασης καταθιστά σημαντικό το να υπάρχει μία βαθύτερη γνώση για τα οικονομικά θέματα από όλους τους πολίτες.


Πριν από λίγες εβδομάδες μια καθημερινή οικονομική εφημερίδα δημοσίευσε ένα άρθρο με τον τίτλο: “Στην Κροατία, μόνο 210.000 άτομα χρειάζονται δουλειά”. Αυτό το αποτέλεσμα προέκυψε από μία Έρευνα Εργατικού Δυναμικού που διεξήχθη και δημοσιεύτηκε από το Κροατικό Γραφείο Στατιστικής.


Την ίδια στιγμή, ο αριθμός των ανέργων που έχουν καταγραφεί στο Κροατικό Γραφείο Εργασίας έφταναν τους 319.845. Σήμερα, ο αριθμός αυτός είναι ακόμη πιο υψηλός, και οι προσδοκίες αγγίζουν τους 350.000 τους επόμενους λίγους μήνες. Ωστόσο, 210.000 και 350.000 δεν είναι ακριβώς παρόμοιοι αριθμοί. Κανένας από αυτούς τους δείκτες δεν είναι τέλειος, αλλά το θέμα είναι ότι σύμφωνα με τον πρώτο υπολογισμό, η ανεργία στην Κροατία είναι 11.5% και στη δεύτερη περίπτωση φτάνει το 18.3%.


Η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού έχει διεξαχθεί σύμφωνα με τη μεθοδολογία του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας. Ωστόσο, σύμφωνα με τη μεθοδολογία αυτή, εργαζόμενος θεωρείται όποιος έχει κερδίσει έστω έναν οποιοδήποτε μισθό μέσα στους τελευταίους τρεις μήνες. Είναι, λοιπόν, μια πολύ περιοριστική μεθοδολογία. Το γεγονός ότι από τους 285.000 καταγεγραμμένους ανέργους (τρίτο τέταρτο του 2010), οι 112.000 (39.2%) δεν πληρούσαν τα διεθνή κριτήρια της ανεργίας, υπονοεί πως έχουμε να κάνουμε με δύο εντελώς διαφορετικές μεθόδους μέτρησης της ανεργίας. Ο αριθμός των 210.000 ανέργων μπορεί να θεωρηθεί επιτυχία, γιατί αυτές τις μέρες διαβάζουμε στις εφημερίδες ότι υπάρχουν 320.000 άνεργοι, οπότε φαντάζει μεγάλη επιτυχία της οικονομικής πολιτικής.


Και τι γίνεται μ’ εκείνους που είναι πεπεισμένοι πως είναι άνεργοι, που αναζητούν δουλειά για χρόνια χωρίς επιτυχία, αλλά που εργάζονται προσωρινά κάθε τόσο; Δεν γνωρίζουν ότι είναι εργαζόμενοι, σύμφωνα με τη μεθοδολογία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εργασίας.


Αν αυτά τα δεδομένα χρησιμοποιούνταν για επαγγελματικούς σκοπούς, για τη μελέτη και κατανόηση της κοινωνικής κατάστασης στην Κροατία, αυτό θα ήταν θετικό. Όμως, το πρόβλημα είναι ότι τα πολιτικά στελέχη έχουν ένα μοναδικό ταλέντο να χρησιμοποιούν τους αριθμούς που θα αποδείξουν την επιτυχία τους. Σε κάθε περίπτωση, ο αριθμός των 210.000 δεν αποτελεί βάση για αισιοδοξία.


Πρώτον, συγκρίνοντας με τα στοιχεία από την περασμένη χρονιά, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η ανεργία ανέβηκε από 8.7% στο τρίτο τέταρτο του 2009 στο 11.5% στο τρίτο τέταρτο του 2010.


Δεύτερον, πρόκειται για το τρίτο τέταρτο του χρόνου, όταν μεγάλος αριθμός Κροατών βρίσκει απασχόληση στην τουριστική βιομηχανία.


Η Κροατία έχει καλά ανεπτυγμένο τουρισμό με σαφές εποχιακό χαρακτήρα, και το τρίτο τέταρτο του έτους συντελείται το 61% των κερδών από τον τουρισμό. Κι αν ο τουρισμός παράγει 15% του Κροατικού ΑΕΠ, είναι εμφανές ότι η ανεργία πρέπει να είναι χαμηλότερη τότε.


Θα έπρεπε να μελετούμε μεθοδολογία για να κατανοούμε τα δεδομένα, ή αρκεί να το φροντίζουν οι εκλεγμένοι εκπρόσωποί μας. Εξαρτώμαστε υπερβολικά από τους πηχαίους τίτλους των εφημερίδων και την τηλεόραση. Οι πολιτικοί πρέπει να είναι αισιόδοξοι και πάντα έχουν έντονη την τάση να αποδέχονται τους καλύτερους δυνατούς αριθμούς. Η χειρότερη συγκυρία έρχεται όταν τα μήντια και οι πολιτικοί βρίσκονται στην ίδια πλευρά. Η κατάσταση είναι πιο ευνοϊκή όταν τα μέσα και οι πολιτικοί είναι σε διαφορετικές πλευρές. Οι άνθρωποι μπερδέυονται κάπως, αλλά καλύτερα να είναι κανείς σε σύγχιση παρά αντικείμενο συντονισμένης χειραγώγησης.


Ένα από τα απουδαιότερα επιχειρήματα επιτυχίας της οικονομικής πολιτικής στην Κροατία είναι η σταθερή ανάπτυξη των εξαγωγών και η τάση της μείωσης του ρυθμού των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές. Αυτή η τιμή έχει αυξηθεί από 49.7% τον Ιανουάριο του 2009 σε 54.7% το Νοέμβριο του 2010.


Πολύ καλή στατιστική. Στους πρώτους έντεκα μήνες του 2009 οι εξαγωγές ήταν $ 9.555.383.000 δολλάρια, ενώ στους πρώτους έντεκα μήνες του 2010 ήταν $ 10.765.466.000 δολλάρια, μια αύξηση 12.69%. Εντωμεταξύ, οι εισαγωγές στην ίδια περίοδο έπεσαν από $ 19.447.485.000 δολλάρια σε $ 18.291.628.000 δολλάρια ή 6.32%. Ωστόσο, οι εξαγωγές το (I-XI) ήταν $ 13.176.959.000 δολλάρια ή 22.4% περισσότερο από ότι το 2010 (I-XI).Το γεγονός πως, υπό το πρίσμα των αποκαλούμενων βελτιωμένων αριθμών, οι εξαγωγές μειώθηκαν κατά $ 2.411.493.000 σε μόνο δυο χρόνια δεν ανησυχεί τους πολιτικούς. Οι εισαγωγές μειώθηκαν από $ 28.757.939.000 δολλάρια σε $ 15.580.980.000 δολλάρια στην ίδια περίοδο, στα μισό σχεδόν, οπότε η αναλογία εξαγωγών-εισαγωγών ανέβηκε από το 49.7% στο 54.7%.


Ο κύριος λόγος μείωσης των εισαγωγών είναι η μειωμένη ζήτηση των αγαθών. Οπότε, οι επενδύσεις και η προσωπική κατανάλωση επίσης μειώθηκαν, κι αυτό οδήγησε σε περαιτέρω μείωση της ζήτησης για εισαγόμενα προϊόντα. Αυτό δεν αντισταθμίστηκε από αυξημένη κατανάλωση εγχώριων προϊόντων, μιας και σ’ εκείνη την περίοδο η εγχώρια παραγωγή επίσης ελαττώθηκε. Οι πολιτικοί θα πρέπει να είναι πολύ αισιόδοξοι για να δηλώνουν ότι αυτό είναι μια μεγάλη οικονομική επιτυχία.


Η αλήθεια είναι αυτή: τίποτα δεν έχει αλλάξει – τα δομικά προβλήματα που υπήρχαν πριν από δυο χρόνια παραμένουν ως είχαν και σήμερα και οι καλύτερες στατιστικές δεν θα αλλάξουν αυτό το πρόβλημα.


Αυτά τα παραδείγματα δεν έχουν την πρόθεση να ελαχιστοποιήσουν τη σημασία των στατιστικών. Οι στατιστικές παράγονται σύμφωνα με τη διεθνή μεθοδολογία και τα διεθνή πρότυπα. Τα δεδομένα συγκρίνονται με άλλες χώρες και η συλλογή και ανάλυσή τους συντονίζεται από τη Eurostat. Η ερμηνεία των στατιστικών από αυτούς που χαράσσουν πολιτική είναι το πρόβλημα. Οι αριθμοί που παράγονται από τις στατιστικές υπηρεσίες δεν χρησιμοποιούνται για να διορθώνουν τις πολιτικές ή να θεσπίζουν αναγκαία μέτρα για δομικές αλλαγές στην οικονομία. Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν μόνο εκείνους τους αριθμούς που υποστηρίζουν τα επιτεύγματά τους και αγνοούν όλους τους υπόλοιπους.