Το ερώτημα που θέτει ο τίτλος του αφιερώματος: για τις πιθανότητες ενός ευτυχή ή ταραχώδη γάμου μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και φιλελευθερισμού είναι παραπλανητικό. Το μυστήριο δυστυχώς ή ευτυχώς έχει τελεστεί εδώ και καιρό. Μπορεί κάποιος να το εντοπίσει χρονικά στη μετα-ψυχροπολεμική εποχή, όταν η Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία αναγκάστηκε να αποποιηθεί όχι μόνο κάθε ιδεολογική συγγένεια με τον υπαρκτό σοσιαλισμό, αλλά συχνά και με την γενικότερη παράδοση του σοσιαλισμού και να στραφεί προς το λεγόμενο κέντρο. Αλλά ίσως θα άξιζε τον κόπο να υιοθετούσε κανείς και μια πιο ριζοσπαστική γενεαλογία, να ισχυριστεί ενδεχομένως ότι ο γάμος ήταν κατά κάποιο προσυμφωνημένος, ότι η ίδια η γένεση της σοσιαλδημοκρατίας μπορούσε να συμβεί μόνο μέσω ενός μερικού ασπασμού φιλελεύθερων αξιών. Αυτές οι φιλελεύθερες αξίες μπορούν με την ίδια οπτική να εντοπιστούν ακόμα και στον σοσιαλισμό του Μαρξ.


Το αρχικό ερώτημά μας μπορεί να είναι παραπλανητικό αλλά νομίζουμε ότι δεν είναι άστοχο. Συνήθως, η παραδοχή της σχέσης μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και κάποιου είδους φιλελευθερισμού είναι ταμπού. Αυτό το ταμπού είναι ισχυρό και στην Ελλάδα. Κύριο αίτιο είναι η γενικευμένη τάση ταύτισης (κυρίως στην Ευρώπη) του φιλελευθερισμού με τον νέο-φιλελευθερισμό. Προφανώς το επιχείρημα στο οποίο βασίζεται το ταμπού είναι διάτρητο, προφανώς ο φιλελευθερισμός είναι μια πολύ πιο πλούσια φιλοσοφική και πολιτική παράδοση από τον ορίζοντα που καθορίζεται από την νέο-φιλελεύθερη εκδοχή του. Αν όμως περιοριστούμε στην αποκάλυψη αυτής της ανακρίβειας στην οποία βασίζεται αλλά και την οποία αναπαράγει το ταμπού δεν πρόκειται να αλλάξει κάτι – τα ταμπού δεν συνηθίζεται να καταρρέουν από την ασυγκράτητη ισχύ ορθολογικών επιχειρημάτων.


Το αφιέρωμα δεν έχει λοιπόν κανέναν τέτοιο στόχο ούτε θεωρητικό ούτε πολιτικό. Πολύ σπάνια τα κείμενα αναφέρονται στην ύπαρξη του ταμπού ή την ανάγκη κατάρριψης του. Αντιθέτως, το αφιέρωμα αναπτύσσεται σαν το ταμπού να μην υπήρξε ποτέ. Η προσέγγιση που προτείνουμε είναι ότι ανεξάρτητα αν είναι υποσχόμενη ή όχι, η σχέση φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας πρέπει πλέον να διευθετηθεί με σαφήνεια και συγκεκριμένες απαντήσεις.


Αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται να φτάσουμε αυτόματα σε μία λίστα σωστών απαντήσεων και καλών πρακτικών. Για παράδειγμα, μερικοί από εμάς νομίζουν ότι οι φιλελεύθερες αξίες δεν συμβαδίζουν αναγκαστικά με νέο-φιλελεύθερες οικονομικές ιδέες και πρακτικές. Υπάρχουν – και υπήρξαν – πολλές φιλελεύθερες οικονομίες με καταπιεστικές αξίες. Η σοσιαλδημοκρατία θα μπορούσε να αφομοιώσει εξαιρετικά κοινωνικά φιλελεύθερες ιδέες χωρίς τον αυτόματο εναγκαλισμό του οικονομικού φιλελευθερισμού. Αυτή η θέση όμως προϋποθέτει την απόρριψη της Μαρξιστικής Αριστεράς η οποία συνδέει άρρηκτα την οικονομική διάσταση με την ιδεολογικοπολιτική. Εάν η θέση αυτή υιοθετηθεί, τότε η σοσιαλδημοκρατία είναι ένα – αλλά σημαντικό – βήμα μακρύτερα από την ριζοσπαστική αριστερά. Εάν η θέση αυτή απορριφθεί, τότε η κεντροαριστερά πρέπει να διαλέξει μεταξύ φιλελεύθερων ιδεών και ελεύθερης οικονομίας από τη μία και μη φιλελεύθερων ιδεών και συγκεντρωτισμού από την άλλη.


Άλλο από εμάς νομίζουν, αντιθέτως, ότι το πρόβλημα της σοσιαλδημοκρατίας σήμερα είναι ότι έχει πάψει να συνδέει αρκετά το οικονομικό με τα υπόλοιπα πεδία της ζωής, ότι έχει πάψει να αναζητά νέους τρόπους για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της ιδιοκτησίας και των τρόπων παραγωγής. Αλλά, σε αντιδιαστολή με τη νεοφιλελεύθερη παράδοση, άλλου τύπου φιλελευθερισμοί μπορούν να βοηθήσουν τη σοσιαλδημοκρατία να σκεφτεί και να υποστηρίξει την εξάπλωση νέων μορφών ιδιοκτησίας που δεν είναι ούτε ακριβώς κρατικιστικές, αλλά ούτε και ατομικές.


Ανεξάρτητα του αν έχουμε όλοι άδικο, αυτό που γίνεται σαφές είναι ότι η απλή διατύπωση της στενής σχέσης μεταξύ κάποιων μορφών φιλελευθερισμού με τη σοσιαλδημοκρατία δεν είναι πλέον επαρκής. Οι όποιες προτάσεις διασαφηνισμού δεν πρέπει να θέτουν γενικά ερωτήματα, τέτοια έχουν ειπωθεί ήδη πολλά. Οι εν λόγω προτάσεις είτε πρέπει να δίνουν απαντήσεις, είτε τα ερωτήματα που θέτουν πρέπει να είναι πολύ συγκεκριμένα και καθαρά.


Θέσαμε, αρχικά, πέντε τέτοιου είδους ερωτήματα στους συγγραφείς του αφιερώματος, ζητώντας τους να επικεντρωθούν σε ένα ή περισσότερα από αυτά



* Πρέπει η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία να διαφοροποιηθεί από την φιλελεύθερη αντίληψη της ελεύθερης αγοράς και αν ναι με ποιο τρόπο;

* Πρέπει η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία να ενστερνιστεί ένα φιλελεύθερου τύπου διαχωρισμό μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού;

* Μπορεί η σοσιαλδημοκρατία να αποφύγει την παγίδα του κρατο-κεντρισμού στηριζόμενη στη φιλελεύθερη εκδοχή του κοσμοπολιτισμού;

* Είναι σκόπιμο η σοσιαλδημοκρατία να αντιμετωπίσει τα ζητήματα της πολυπολιτισμικότητας και της αυξανόμενης παγκόσμιας κινητικότητας πληθυσμών στηριζόμενη στη φιλελεύθερη παράδοση του πλουραλισμού; Είναι πάντοτε ο ηθικός και πολιτικός πλουραλισμός συμβατός με μια σοσιαλδημοκρατική ατζέντα;

* Πρέπει η σοσιαλδημοκρατική ατζέντα να ενσωματώσει και να εφαρμόσει τις αρχές της διαβούλευσης, της συμμετοχής, και της δημόσιας λογικής στο σύνολο του πολιτικού πεδίου; Μπορεί να διασφαλίσει ότι αυτές θα οδηγούν απαραίτητα σε δημοκρατικά συμπεράσματα;


Η υποβολή των παραπάνω ερωτημάτων δεν προεξοφλεί φυσικά την οριστική και αμετάκλιτη απάντησή τους από τους συγγραφείς, όπως και δεν τους απαγορεύει να παρεκκλίνουν από αυτές, να θέσουν άλλα και πολλές φορές πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα από τα δικά μας. Το αφιέρωμα –ευτυχώς- είναι πολύ πιο πλούσιο από όσο εμείς το είχαμε αρχικά σχεδιάσει. Αυτή δεν είναι και η ουσία της συνεργατικής δουλειάς;


Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Πάνος Παπούλιας.


Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η κατάρρευση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, η διάσπασή τους στο επίπεδο των ψηφοφόρων υπό την επίθεση του λαϊκισμού.


Αυτό που διακυβεύεται είναι ο κατακερματισμός του σοσιαλδημοκρατικού εκλογικού σώματος σε δυο στρατόπεδα: ένα σχίσμα μεταξύ κοινωνικών/φιλελεύθερων ακαδημαϊκών επαγγελματιών και παραδοσιακών συνδικαλιστών σοσιαλδημοκρατών-ένα σχίσμα μεταξύ περισσότερο και λιγότερο μορφωμένων, μεταξύ κοσμοπολίτικων και εθνικιστικών ή φιλελεύθερων και αυταρχικών προσανατολισμών. Μια διαίρεση που απεικονίζει τον κατακερματισμό στο εσωτερικό της κοινωνίας της ευρωπαϊκής μεσαίας τάξης γενικά, που είναι αποτέλεσμα των ισχυρών δυνάμεων της παγκοσμιοποίησης, της μαζικής μετανάστευσης, της εξατομίκευσης και της μεταβιομηχανικής, βασισμένης στη γνώση, οικονομίας.


Τα προβλήματα των κεντρώων κομμάτων είναι pars pro toto, ο καθρέφτης αυτής της κατάστασης. Οι πιέσεις διαίρεσης και κατακερματισμού στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι πιέσεις που προέρχονται από το εσωτερικό της κοινωνίας. Μια πιθανή διάσπαση ή σχίσμα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας μπορεί να προοιωνίζεται την προαναφερόμενη κοινωνική διάσπαση. Αυτό που υφίσταται επίθεση είναι η κοινωνική συνοχή και η αλληλεγγύη, που αποτελούν τα θεμέλια και τους στυλοβάτες της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Η σοσιαλδημοκρατία ορίζεται εδώ ως ο συνασπισμός, ο συνδετικός παράγοντας μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων, μεταξύ ανώτερης και κατώτερης μεσαίας τάξης. Συνεπώς, η μεγάλη πρόκληση για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η αποτροπή της εξόδου των ‘εργατών από τα εργατικά κόμματα’ (die letzte Arbeiter aus die Arbeiterparteien), υπό την ισχυρή απειλή του λαϊκισμού, τόσο της αριστερής όσο και της δεξιάς πτέρυγας.


Η μεγαλύτερη πρόκληση για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία είναι ο λαϊκισμός, ο λαϊκισμός της δεξιάς ή και της ακροδεξιάς, και ο λαϊκισμός της αριστεράς. Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία πρέπει να είναι σκληρή με τον λαϊκισμό και σκληρή με τα αίτια του λαϊκισμού. Ο λαϊκισμός είναι μια έννοια διπρόσωπη. Ο λαϊκισμός είναι ένα επικίνδυνο πολιτικό είδος, με αναφορές στο μαύρο παρελθόν της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη, σε αντίθεση με την αμερικανική παράδοση του λαϊκισμού, είναι λιγότερο ή περισσότερο συνδεδεμένος με τον φασισμό και το ναζισμό, τις παθολογίες της ‘φωνής των μαζών’.


Αλλά ο λαϊκισμός, κι αυτή είναι η άλλη όψη του νομίσματος, μπορεί επίσης να αποτελεί μια θεμιτή προειδοποίηση ενάντια στην τεχνοκρατική πολιτική, ενάντια στην προκατάληψη της ακαδημαϊκής μεσαίας τάξης στον κόσμο της πολιτικής, ενάντια σε νέες ανισότητες και στις αποτυχίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Μ’ αυτή την έννοια του όρου, ο λαϊκισμός δεν πρέπει ποτέ να δαιμονοποιείται και να υποτιμάται.


Ο λαϊκισμός μπορεί να δρα ως σήμα κινδύνου που δείχνει μια υπάρχουσα ή επερχόμενη κρίση. Τέτοιες κρίσεις μπορεί να είναι μια κρίση αντιπροσώπευσης και/ή μια επικοινωνιακή αποτυχία μεταξύ των ελίτ και των κοινών ανθρώπων που γίνεται λαϊκή εξέγερση καχυποψίας και δυσαρέσκειας. Πράγματι, ο λαϊκισμός αποτελεί εφιάλτη για τη μετριοπαθή μεταρρυθμιστική πολιτική της κεντροαριστεράς, για τον πολιτικό συνασπισμό μεταξύ λιγότερο και περισσότερο ειδικευμένων, λιγότερο ή περισσότερο μορφωμένων.


Ο λαϊκισμός είναι μια βαθιά, θεμελιακή αντίδραση στις κοινωνικές εξελίξεις, σε μια ενδεχόμενη νέα φάση της εκσυγχρονιστικής διαδικασίας: στην έλευση μιας παγκοσμιοποιημένης, μεταβιομηχανικής, πολυπολιτισμικής κοινωνίας.


Ο λαϊκισμός είναι μια αποστροφή σε σχέση με την έννοια ότι το μέλλον θα είναι ένα μετα-εθνικό, παγκοσμιοποιημένο, πολυπολιτισμικό μέλλον, βασισμένο στην ευελιξία και τη δυναμική της αγοράς. Η αποστροφή αυτή γίνεται ακόμη πιο αντιδραστική καθώς συχνά το προαναφερόμενο μέλλον παρουσιάζεται ως η μόνη εναλλακτική λύση: TINA – There Is No Alternative (Δεν Υπάρχει Εναλλακτική Λύση). Αυτό είναι το μόνο πιθανό μέλλον, προκειμένου χώρες όπως η Γερμανία, η Δανία ή η Ευρώπη γενικά να μπορέσουν να επιβιώσουν στο νέο παγκόσμιο κόσμο.


Στη διαδικασία μεταρρύθμισης και προσαρμογής στη νέα παγκόσμια τάξη, συνέβη μια θεμελιακή κατάρρευση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στις ελίτ και τον γενικό πληθυσμό, που δημιουργεί ένα απότομο σχίσμα μεταξύ νικητών και ηττημένων του νέου εκσυγχρονισμού, ένα σχίσμα μεταξύ αισιόδοξων και απαισιόδοξων για το μέλλον.


Μια νέα διαχωριστική γραμμή διαγράφεται μεταξύ δυο ομάδων: εκείνων που αγκαλιάζουν το μέλλον και εκείνων που φοβούνται το μέλλον, των ανθρώπων που πιστεύουν ότι ο νέος κόσμος δεν επιφυλάσσει τίποτα καλό γι’ αυτούς και νιώθουν προδομένοι από την ‘πολιτική ελίτ’. Αυτό αφορά τόσο ένα πολιτισμικο-πολιτικό σχίσμα όσο και μια κοινωνικο-οικονομική ταξική διαίρεση. Στα δεξιά, αυτή η νέα διαχωριστική γραμμή δημιουργεί εύφορο έδαφος για δεξιά, λαϊκίστικα κόμματα, που είναι εναντίον των μεταναστών. Στα αριστερά, αποτελεί τη βάση για πιο παραδοσιακά ή αριστερά λαϊκίστικα κόμματα. Επιπλέον, τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα βρίσκονται αντιμέτωπα με ένα υπαρξιακό ζήτημα, καθώς και οι δυο αυτές τάσεις υπάρχουν στο εκλογικό τους σώμα.


Η διαδικασία οικονομικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού καταλήγει σε μια νέα κοινωνική πόλωση μεταξύ νικητών και ηττημένων. Οι μεγάλες οικονομικές αλλαγές, σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση και τις νέες τεχνολογίες, δεν έχουν την ίδια επίδραση σε όλους. Αντίθετα, καταλήγουν στην αναδιανομή των ευκαιριών συμμετοχής και υπάρχουν επιτυχίες και απώλειες για τους διάφορους συμμετέχοντες. Το επίπεδο της εκπαίδευσης, ειδικότερα, προκαθορίζει τις ευκαιρίες ζωής των ατόμων, την εμπιστοσύνη τους στην πολιτική και τους δημόσιους θεσμούς και τις μελλοντικές προσδοκίες τους.


Είναι βαθιά η πεποίθησή μου ότι οι προοδευτικοί έχουν καθήκον, μακροπρόθεσμα, να οικοδομήσουν μια μεγαλύτερη συλλογικότητα, εμποτισμένη από κοινωνική αλληλεγγύη και κοινούς στόχους και μέθοδο. Αυτή η αλληλεγγύη και η αίσθηση των ανθρώπων ότι ανήκουν κάπου, αυτή η γέφυρα μεταξύ πολιτισμών και εθνικών ομάδων, δεν πρέπει να προωθείται στο όνομα της ξεπερασμένης και αφελούς πολιτικής ορθότητας, αλλά επειδή αποτελεί τον μόνο τρόπο για να διατηρηθεί κάποια μορφή πρόνοιας. Η ιστορική αποστολή της σοσιαλδημοκρατίας είναι να επανεκκινήσει τη διαδικασία χειραφέτησης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος.


Το τίμημα γι’ αυτά τα ευγενικά ιδεώδη και φιλοδοξίες είναι η εγκατάλειψη της έννοιας της πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Είναι μια σκληρή επιλογή, αλλά νομίζω ότι η έννοια της πολυπολιτισμικότητας έχει προκαλέσει πολλά δεινά και σύγχυση, τόσο στους μετανάστες όσο και στους πολίτες των χωρών υποδοχής- όπως, ειδικότερα, στην περίπτωση της Ολλανδίας. Το πρόγραμμα για την ‘επένδυση στη χειραφέτηση’, στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως, έχει σοβαρές πιθανότητες υλοποίησης μόνο εάν υπάρξει μια βασική ‘ανταλλαγή’ μεταξύ μεταναστών και ντόπιων- πλήρης και έντιμος προσανατολισμός προς τη χώρα υποδοχής από τους μετανάστες, από τη μια πλευρά, και αποδοχή ενός πολυεθνικού και πολυθρησκευτικού μέλλοντος από τη χώρα υποδοχής. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, όμως, αντιτίθενται οι περισσότεροι υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας.


Συνεπώς, στη μετά το Fortuyn Ολλανδία, σημειώνεται μια ριζική αλλαγή τακτικής, από την επιδοτούμενη πολυπολιτισμικότητα στην υποχρεωτική ενσωμάτωση και τα μέτρα για ‘υπηκοότητα’ (γλώσσα και στοιχειώδη πολιτισμική εκπαίδευση), με αναδρομική ισχύ για τους ‘παλαιότερους’- μετανάστες της πρώτης γενιάς που ζουν εδώ πολύ καιρό (René Cuperus, ‘From Polder Model to Postmodern Populism. Five Explanations for the ‘’Fortuyn Revolt’’ στο The Challenge of Diversity).


Σύμφωνα με τις ενδείξεις, θα υπάρξει ακόμη μεγαλύτερη ενσωμάτωση και υποχρεωτική συνύπαρξη των ντόπιων με τους μετανάστες μόνιμους κατοίκους. Τα πρότυπα διαχωρισμού στην εκπαίδευση (η Ολλανδία εφαρμόζει παραδοσιακά τη θρησκευτική εκπαίδευση και συνεπώς έχει ισλαμικά σχολεία), στη στέγαση και τις κοινωνικές επαφές προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία σε περιοχές όπου εξακολουθούν να υπάρχουν ποσοστά ανεργίας κάτω του μέσου όρου, απουσίες από τα σχολεία και εγκληματικότητα. Οι στατιστικές αυτές δημιουργούν ακόμη περισσότερη ένταση μεταξύ αλληλεγγύης και διαφορετικότητας και στη θεωρία αποτελούν απειλή για τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού πρότυπου του κράτους πρόνοιας, με την ευαίσθητη ισορροπία του ανάμεσα στην οριζόντια και την κάθετη αλληλεγγύη.


Ακόμη κι η ισλαμική φονταμενταλιστική τρομοκρατία μπορεί να έχει μια παράλογη θετική παρενέργεια: ότι για λόγους κρατικής ασφάλειας και ασφάλειας των πολιτών, υπάρχουν αυξανόμενες εκκλήσεις για αμοιβαία προσέγγιση και συνεργασία μεταξύ των κοινοτήτων των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού.


Εν συντομία, είναι όλο και πιο επείγον να υπάρξει μια επίθεση κατά του διαχωρισμού, κατά της συμβίωσης πλάτη με πλάτη, κατά των χωριστών παράλληλων κοινωνιών, αφήνοντας ακέραιη την ‘πολυπολιτισμική κοινωνία’ στην ιδιωτική σφαίρα (όσο είναι συμβατή με τους νόμους της συνταγματικής φιλελεύθερης δημοκρατίας), αλλά αναζητώντας επειγόντως τρόπους να συνδυαστεί η εθνική και πολιτισμική διαφορετικότητα με μια κοινή εθνική ταυτότητα. Το μεγαλύτερο ερώτημα σε ολόκληρη τη σημερινή Ευρώπη είναι πώς μπορούν οι πλειοψηφίες να εκφράζουν τις τοπικές και εθνικές τους ταυτότητες χωρίς να αποξενώνουν τις μειοψηφίες; Πώς μπορούν οι ‘απέξω’ να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους, χωρίς να κάνουν τους ‘μέσα’ να νιώθουν ξένοι στο ίδιο τους το σπίτι; (David Goodhart, ‘Britain’s Glue’, στο The New Egalitarism. σ. 170)


Υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για μια ενοποιητική, γεφυροποιό εθνική ταυτότητα, για ένα μεγαλύτερο ‘Εμείς’. Αυτό απαιτείται για τον ‘καθησυχασμό της πλειοψηφίας’ και για την κοινωνική αποδοχή και την κοινωνική και οικονομική επιτυχία των μεταναστών (David Goodhart, ο.π.). Πώς μπορούν οι ευρωπαϊκές χώρες να ισχυρίζονται ότι διαφέρουν από την εμπειρία της ιστορικής μετανάστευσης, όπως των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, όπου η ομπρέλα της αμερικανικής (πολιτικο-πολιτισμικής) ταυτότητας αποτελεί προαπαιτούμενο για επιτυχή ενσωμάτωση κι όπου ο πατριωτισμός παράγει την αίσθηση ότι ανήκεις κάπου διαμέσου της εθνικής και πολιτιστικής κληρονομιάς;



Ιδωμένη έτσι, η έννοια της εθνικής ταυτότητας ως υποκατάστατο της πολυπολιτισμικότητας, μπορεί να είναι ταυτόχρονα πρόβλημα και λύση. Είναι ένας επικίνδυνος όρος στην κλειστή, ξενοφοβική, εθνοκεντρική εκδοχή του, αλλά στην ανοιχτή, ανεκτική εκδοχή- όπως η ολλανδική- μπορεί να προωθήσει μια υπερεθνική κοινότητα, αλληλεγγύη και κοινωνική, ανεξαρτήτως χρώματος, συνοχή.


Η μετανάστευση πολύ ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, όπως στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο, είναι βασική για μια δημιουργική οικονομία όπως η ολλανδική, αλλά για να έχει (πάλι) μια ευρεία δημόσια υποστήριξη πρέπει να γίνουμε, πράγματι, σαφείς για το τι είναι και τι δεν είναι η ενσωμάτωση – για τα όρια, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της ‘υπηκοότητας του συμπολίτη’ και η διαδικασία να συντονιστεί με αυτό που η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών της χώρας υποδοχής θεωρεί δίκαιο, πολιτισμένο και λογικό. Ο τελικός στόχος μπορεί κάλλιστα να είναι η ‘αφομοίωση με διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας’ – ‘μετανάστες μικτής εθνικότητας’, που λέει ο λόγος, όπως δείχνει η εμπειρία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Με την ευκαιρία, αυτό είναι πολύ ευκολότερο στο Ηνωμένο Βασίλειο, με την ταυτότητα-ομπρέλα της ‘βρετανικότητας’ που έχει να κάνει τόσο με την Κοινοπολιτεία όσο και με τον αγγλόφωνο κόσμο, παρά σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Δανία ή η Γερμανία! (Stephen Howe, ‘Britishness and Multiculturalism’ στο The Challenge of Diversity)


Η Ολλανδία είναι υποχρεωμένη λόγω της ιστορίας της (Ολοκαύτωμα, απαρτχάιντ) να είναι μια ανοιχτή, κοσμοπολίτικη, μη –φυλετική κοινωνία- κατά προτίμηση, όμως χωρίς να βασίζεται σε κλειστές εθνικές παραδοσιακές κοινότητες, αλλά στην ατομική υπηκοότητα, που δεν λαμβάνει υπόψη την εθνότητα και τη θρησκεία. Υπάρχει μια μη-φυλετική αντίληψη της εθνικής ταυτότητας στην Ολλανδία- οι Αφρο-Ολλανδοί από τις πρώην αποικίες (Σουριναμέζοι, Αντιλλέζοι) είναι, συνήθως, καλά ενσωματωμένοι. Τα πράγματα είναι πιο δύσκολα με τον πληθυσμό του ενός εκατομμυρίου Μουσουλμάνων, κυρίως Μαροκινών και Τούρκων, η πλήρης ενσωμάτωση των οποίων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί- κυρίως λόγω της βασιζόμενης στο γάμο μετανάστευσης και τη δημιουργία οικογένειας. Οι ομάδες αυτές προέρχονται συχνά από παραδοσιακές αγροτικές περιοχές με ευρύ πολιτιστικό και θρησκευτικό χάσμα ανάμεσα σε αυτές και την προοδευτική-φιλελεύθερη κουλτούρα της Ολλανδίας (οι έρευνες δείχνουν ότι ξενοφοβικά συναισθήματα στην Ολλανδία έχουν οι ανώτερης μόρφωσης γυναίκες και οι ομοφυλόφιλοι, που φοβούνται την έλλειψη ανεκτικότητας και τις διακρίσεις των μουσουλμάνων μεταναστών).


Η πολυπολιτισμότητα μπορεί να θεωρηθεί ακόμη και ιδεολογία του διαχωρισμού. Αυτό έχει να κάνει με το καίριο πρόβλημα ότι ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός μέσω της συλλογικής διαμόρφωσης ομάδων με βάση εθνικά, πολιτιστικά ή θρησκευτικά χαρακτηριστικά βρίσκεται σε αντίθεση με το πρότυπο μιας δυτικής, χειραφετημένης, εξατομικευμένης κοινωνίας, όπου τα άτομα δεν ‘επικαλύπτονται’ αιωνίως από τις εθνικές και πολιτισμικές παραδοσιακές κοινότητες. Ένα από τα κυριότερα πεδία μάχης μεταξύ δυτικής και μη δυτικής κουλτούρας, η σύγκρουση ανάμεσα στην εξατομίκευση και την παραδοσιακή συλλογικότητα, δεν αντιμετωπίζεται σωστά, για να το πούμε με επιείκεια, με την έννοια της πολυπολιτισμικότητας. Η πολυπολιτισμικότητα δεν είναι, όσον αφορά στις τελικές συνέπειες της, η ιδεολογία του απαρτχάιντ;


Επιπλέον, εάν ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός, σε πείσμα των θεωριών, καταλήγει πρακτικά σε γκέττο των στερημένων, αυτό πρέπει να είναι για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία ένα απαράδεκτο πολιτισμικό και κοινωνικο-οικονομικό σκάνδαλο, που πρέπει να αποφευχθεί με κάθε τρόπο.


Σε αυτό το κείμενο εξέτασα την αμηχανία και τη λαϊκή καχυποψία, με ειδική αναφορά στο θέμα της απειλούμενης εθνικής ταυτότητας. Σχετικά με το θέμα της εθνικής ταυτότητας, κινήθηκα σε σαθρό έδαφος, σίγουρα σε ό, τι αφορά στους προοδευτικούς της κεντροαριστεράς που προτιμούν, οι περισσότεροι, να ακούν μια μετα-εθνική κοσμοπολίτικη και λακωνική πολυπολιτισμική μελωδία. Μιλάμε για εθνική ταυτότητα με την ευρεία έννοια της, γιατί μοιάζει τυπικά ευρωπαϊκό ότι είναι ακριβώς το κοινωνικό πρότυπο του μεταπολεμικού κράτους πρόνοιας και η κοινωνική οικονομία της αγοράς που διαμορφώνουν ουσιαστικό μέρος της θετικής εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους διάφοροι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί. Η αμηχανία συναντιέται στην αντίληψη της απειλής και υπονόμευσης των εθνικών χαρακτηριστικών μέσω διαδικασιών διεθνοποίησης: από τη μια πλευρά, η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών όπως και των κεφαλαιαγορών και η φαινομενικά χωρίς όρια ευρωπαϊκή ενοποίηση. Και, από την άλλη πλευρά, μια μετανάστευση που μοιάζει ανεξέλεγκτη και η ανάπτυξη πολυεθνικών κοινωνιών με προβλήματα ενσωμάτωσης, διαχωρισμού και πολυπολιτισμικής ‘σύγχυσης’. Οι έρευνες δείχνουν ότι η μετανάστευση, εκτός από την περίπτωση της Βρετανίας μέχρι το 2005, είναι, από τη δεκαετία του 1970 κι ύστερα, το πιο σημαντικό και πολωτικό ζήτημα. Σε ορισμένες χώρες με έντονο ευρωσκεπτικισμό (Ελβετία, Βρετανία και, τελευταία, Ολλανδία), το θέμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης αποτελεί επίσης μέρος της νέας πολιτικο-πολιτισμικής διαμάχης. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, αυτή η πολιτισμική διάσταση έχει γίνει η πρωταρχική βάση πάνω στην οποία τα νέα κόμματα ή τα καθιερωμένα μετασχηματισμένα κόμματα επιχειρούν να κινητοποιήσουν το εκλογικό τους σώμα.


Σε αντίθεση με το ευαγγέλιο των διαφόρων υπερμοντέρνων ειδημόνων που υπερασπίζονται την αυτό-κατάργηση του κράτους-έθνους σε όφελος νέων περιφερειακών κέντρων εξουσίας, ασταθή και αποδιοργανωμένα υπόγεια ρεύματα στην ευρωπαϊκή κοινωνία απαιτούν σύνεση σε όποια εκσυγχρονιστικά ή νεωτεριστικά σχέδια. Απαιτούν επίσης αποκατάσταση και επιστροφή στο κράτος-έθνος ως φόρουμ για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών και ως πηγή κοινωνικής συνοχής μεταξύ των λιγότερο και των καλύτερα μορφωμένων, μεταξύ των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτικών και πολιτών θα πρέπει να γίνει σε εθνικό επίπεδο, καθώς και η δημιουργία μιας αρμονικής πολύ-εθνικής κοινωνίας. Η Ευρώπη πρέπει να διευκολύνει αυτή τη διαδικασία και όχι να την εμποδίζει, Με άλλα λόγια, το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο και μια αρμονική πολύ-εθνική κοινωνία βρίσκονται στο κράτος-έθνος.


1. Tο τέλος της σοσιαλδημοκρατίας

‘Σοσιαλδημοκρατία’ είναι μια λέξη που σήμερα σημαίνει πολύ λίγα πράγματα.
Ralf Dahrendorf


Ο χώρος της σοσιαλδημοκρατίας, την τελευταία τριακονταετία, έχει περιέλθει σε κατάσταση (ανεπανόρθωτης;) κρίσης, απόρροια σε μεγάλο βαθμό της απαξίωσης που υπέστησαν οι βασικές παραδοχές του. Ο γερμανός κοινωνιολόγος Ralf Dahrendorf αναφέρεται χαρακτηριστικά στο τέλος όσων παραδοσιακά σημασιοδοτούσαν την σοσιαλδημοκρατία, “τον κεντρικό ρόλο του κράτους στον προγραμματισμό της οικονομικής πολιτικής” και μιαν ευρεία δέσμευση στο πεδίο του κράτους πρόνοιας, της δημόσιας υποστήριξης του πληθυσμού, της λεγόμενης “κοινωνικής δικαιοσύνης”. Και οι δύο αυτές έννοιες ωστόσο έχουν μπει στο αρχείο της Ιστορίας από τις αλλαγές των δύο τελευταίων δεκαετιών».


Δεν πρόκειται για μια ιστορικά συγκυριακή κρίση δυσμενών συσχετισμών πολιτικών δυνάμεων, αλλά αντίθετα πρόκειται για κρίση του σοσιαλδημοκρατικού «υποδείγματος», με την έννοια που δίνει στο υπόδειγμα ο Thomas Kuhn, ως δηλαδή συνεκτικό σύνολο παραδοχών από το οποίο πηγάζουν οι επί μέρους προσλαμβάνουσες. Ο Martin Jacques, εκδότης της έγκυρης μαρξιστικής επιθεώρησης «Marxism Today», δεν διστάζει να υποστηρίξει ότι, «η Αριστερά, ως ιστορικό φαινόμενο, είναι νεκρή- και δεν θα ξαναγεννηθεί».


Τα αίτια της κρίσης μπορούν κύρια να αναζητηθούν, στην εξάντληση των ορίων του κοινωνικού κράτους κατά τη δεκαετία του ’70 όταν κατέστη σαφές πως οι διαχειριστικές κορπορατιστικές λογικές του τότε κυρίαρχου κεϋνσιανού μοντέλου υπερέβησαν τις δυνατότητές τους,. Η κρίση του σοσιαλδημοκρατικού οικονομικού μοντέλου ήταν, λοιπόν, πρώτιστα κρίση του μεγάλου κράτους.


2. Η κρίση του φιλελευθερισμού

Eίναι παράξενο πως από τα μεγάλα πολιτικά ρεύματα, μόνο ο φιλελευθερισμός στερείται ιδεολογίας
Anthony deJesay.


Αντίστοιχη κρίση, διαφορετικής όμως μορφής και αιτίων, παρόμοιου όμως εύρους και έντασης, φαίνεται να βιώνει και ο φιλελεύθερος χώρος. Ο νεοφιλελευθερισμός, η πλέον αντιπροσωπευτική έκφρασή του φιλελευθερισμού του 20ου αιώνα, έχει πλέον εξαντλήσει την δυναμική της δεκαετίας του ’80, τουλάχιστον στα αναπτυγμένα κράτη του Δυτικού κόσμου, και την εμβέλεια των κύριων επιλογών του στον οικονομικό τομέα, που συνιστούσαν ο περιορισμός του δημόσιου τομέα (roll back the state) μέσα από ευρεία προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων, η «απορύθμιση των αγορών» (deregulation) και η πειθάρχηση της δημοσιονομικής πολιτικής.


Ταυτόχρονα, ο «ρεπουμπλικανικός» φιλελευθερισμός, υφίσταται τις συνέπειες της εξάντλησής του καθώς εφάρμοσε εν πολλοίς το «πρόγραμμα» του, αυτό του πολιτικού φιλελευθερισμού, μέσα από την κατοχύρωση των βασικών πολιτικών ελευθεριών (ελευθερία λόγου, εκλογικά δικαιώματα, κ.λπ.) συμβάλλοντας στην εγκαθίδρυση του σύγχρονου κράτους δικαίου.


Σε ένα δεύτερο επίπεδο, οι διαφορετικές εκφάνσεις του φιλελευθερισμού στερούνται σε μεγάλο βαθμό «οράματος» για τις επιθυμητές μορφές κοινωνικής συμβίωσης. Όπως χαρακτηριστικά παρατηρούσε ο συντηρητικός συγγραφέας T.S. Elliot, ο φιλελευθερισμός περισσότερο απομακρύνεται παρά πηγαίνει κάπου. Αξίζει να σημειωθεί ότι, ο φιλελευθερισμός αποκτά θετικό περιεχόμενο και με το έργο του αυστριακού πολιτικού φιλοσόφου Friedrich Hayek.

Τέλος, δε πρέπει να παραγνωρίσουμε την ορθή επισήμανση του αμερικανού οικονομολόγου και κατόχου Nobel Οικονομικών (1986) James Buchanan, ο οποίος υποστηρίζει ότι η υπέρμετρη προβολή του επιχειρήματος της αποτελεσματικότητας (efficiency) από τους φιλελεύθερους και ο κοινωνικός ωφελιμισμός οδηγεί στην παραγνώριση των αξιακών προϋποθέσεων του κλασσικού φιλελευθερισμού.


Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό πως, η ταυτόχρονη κρίση στην οποία έχουν εισέλθει τα δύο κύρια πολιτικά ρεύματα και η απουσία διαφαινόμενης εξόδου από αυτήν, επιβάλλουν την ανα-σημασιοδότησή τους, με στόχο την ανάδειξη νέων λειτουργικών κοινωνικών μοντέλων. Άλλωστε, οι συνθέσεις αποτελούν συνηθισμένο φαινόμενο στην ιστορία των κοινωνικών επιστημών.


3. Πολιτικές καταβολές και ιστορικές διαδρομές


Φιλελεύθεροι και σοσιαλιστές εμφανίζουν κοινές πολιτικές καταβολές και παράλληλες ιστορικές διαδρομές, αμφότεροι προσανατολισμένοι στη χειραφέτηση του ατόμου και στην άρση των θεσμοθετημένων διακρίσεων. Με την επιλογή του δογματικού κολεκτιβισμού και του κεντρικού σχεδιασμού, που επικράτησε στο εσωτερικό της Αριστεράς με την κυριαρχία του μαρξισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι δύο αυτές οικογένειες όχι μόνο απομακρύνθηκαν, αλλά και τέθηκαν αντιμέτωπες, με τρόπο που καθιστούσε αδύνατη την συνύπαρξή τους.


Ωστόσο, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ότι, υπήρξε στο παρελθόν ένα ρεύμα στους κόλπους του σοσιαλιστικού κινήματος με ισχυρή παρουσία, που εξέφραζε δυσπιστία, απέναντι στις κεντρικά κατευθυνόμενες πολιτικές. Πρόκειται για ένα ρεύμα που εκφράστηκε κύρια με τον πρώιμο βρετανικό σοσιαλισμό, από τον Robert Owen έως τον Bertrand Russell και τον L.T. Hobhouse. Μία παράδοση, όχι απλά μη μαρξιστική αλλά, συνειδητά αντι-μαρξιστική. Στη Γαλλία συναντούμε αντίστοιχα σοσιαλιστικά ρεύματα επηρεασμένα από την σκέψη του Pierre-Joseph Proudhon, του «μασκαρεμένου φιλελεύθερου» για τους επικριτές του.


Στη πλούσια παράδοση του φιλελεύθερου σοσιαλισμού ή σοσιαλφιλελευθερισμού πρέπει ακόμη να συμπεριλάβουμε την εμβληματική φυσιογνωμία του ιταλικού αντιφασιστικού κινήματος Carlo Rosselli και το έργο του Φιλελεύθερος Σοσιαλισμός, τον επίσης ιταλό ριζοσπάστη Piero Gobetti (1901-1926) με το έργο του Φιλελεύθερη Επανάσταση, τον σπουδαίο ρεβιζιονιστή Edward Bernstein, τον πολέμιο των μονοπωλίων Franz Oppenheimer και τον Friedrich Naumann, για να περιοριστούμε σε ορισμένους μόνο από αυτούς.


Ο πρώην υπουργός κυβέρνησης Blair και θιασώτης του Τρίτου Δρόμου Peter Hain, κάνει λόγο για φιλελεύθερο σοσιαλισμό (libertarian socialism), υπενθυμίζει τη πλούσια ατομοκεντρική και αντικρατικιστική παράδοση του βρετανικού σοσιαλισμού και επισημαίνει την απαξίωση του σοσιαλισμού εξαιτίας της ταύτισης του με τον κρατισμό.


Στο πλαίσιο της φιλελεύθερης παράδοσης, υπενθυμίζουμε την κοινωνική και ηθική του κλασσικού φιλελευθερισμού. Άλλωστε τα κύρια ρεύματα της ατομικιστικής σκέψης αποδέχονται την «κοινωνική φύση του ατόμου» (L. Dummon). Δεν έχει κάποιος παρά να θυμηθεί αναφέροντας ενδεικτικά, την «ακοινώνητη κοινωνικότητα» του Immanuel Kant, την ηθική θεωρία του Adam Smith, τον ωφελιμισμό του John Stuart Mill και την αυθόρμητη τάξη του Hayek.


4. Πέρα από το κοινωνικό κράτος

«Δεν υπάρχει ανακολουθία ανάμεσα στο σύστημα ελεύθερης αγοράς και στην επιδίωξη ευρύτερων κοινωνικών σκοπών»
Milton Friedman


Η κοινωνική προστασία και το κοινωνικό κράτος δεν αποτελούν απαραίτητα συμπληρωματικούς όρους. Τουναντίον, συχνά είναι αντιθετικοί. Τούτο διότι το κοινωνικό κράτος δημιούργησε, συντήρησε και ανέπτυξε μία κουλτούρα εξάρτησης που υπονόμευσε μία σειρά προσπαθειών οικονομικού εκσυγχρονισμού, συνετέλεσε στην υπανάπτυξη της επιχειρηματικότητας και συνέβαλε στη δημιουργία ευνοημένων κοινωνικών ομάδων που λειτουργούν ως οργανωμένες ομάδες πίεσης-συμφερόντων και οδηγούν στην περιθωριοποίηση τμημάτων του πληθυσμού («κοινωνίες των δύο τρίτων»). Παράλληλα, δεν επέτρεψε την ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου και της κοινωνίας των πολιτών, που πλέον αναγνωρίζονται ευρέως ως καθοριστικοί παράγοντες οικονομικής ανάπτυξης.


Έτσι, μία λειτουργική σύγκλιση/σύνθεση ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και την σοσιαλδημοκρατία οφείλει, εκ των πραγμάτων να οικοδομηθεί στους παρακάτω τέσσερις βασικούς άξονες:



• Τον τερματισμό της εξιδανίκευσης του κράτους, της «παχιάς ιερής αγελάδας». Η κρατολατρεία αποτελεί τη νομιμοποιητική βάση της Συντήρησης, δικαιώνει τις διαχειριστικές λογικές και τις καθεστωτικές πρακτικές, στηρίζοντας τελικά το status quo και αναπαράγοντας την οικονομική αναποτελεσματικότητα και τη διαπλοκή κρατικού μηχανισμού και ιδιωτικών συμφερόντων («παρεοκρατικός καπιταλισμός»). Στραγγαλίζει την κοινωνία των πολιτών και αποθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι.


• Την εμπιστοσύνη στις δημιουργικές δυνάμεις της αγοράς και τις κοινωνικά επωφελείς συνέπειες της ατομικής πρωτοβουλίας. Την ενθάρρυνση της αποκέντρωσης (decentralization) ως οργανωτική μορφή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Την προώθηση του εθελοντισμού και των θεσμών της ανοικτής κοινωνίας, με τελικό στόχο τη συμφιλίωση της ανάπτυξης με την αλληλεγγύη.


• Την ενίσχυση του Ατόμου και της Ελεύθερης Επιλογής, τόσο θετικά με την αύξηση των διαθέσιμων επιλογών των πολιτών στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του τόπου, όσο και αρνητικά με την προστασία του απέναντι στις απειλές της μισαλλοδοξίας, του στενόμυαλου κοινοτισμού και της ισοπεδωτικής ομοιομορφίας που επιβάλουν οι πλειοψηφίες.


• Την προώθηση της κεντρικής σε όλα τα συστήματα ηθικής (πολιτικά και θρησκευτικά) αξία της κοινωνικής αλληλεγγύης.


Σύμφωνα με την Canto-Sperber, τούτο θα επιτευχθεί με την προσφυγή σε ένα «σοσιαλισμό των ελευθεριών» που τοποθετείται «ενάντια σε όλες τις μορφές του αυταρχισμού, του σχεδιοποιημένου κα κρατικοποιημένου σοσιαλισμού». Η διαμόρφωση της νέας σοσιαλδημοκρατίας προϋποθέτει την επανασύνδεσή της με βασικές αρχές της φιλελεύθερης σκέψης όπως, την αυτονομία του προσώπου και τον πλουραλισμό, την επιλογή και την ατομική υπευθυνότητα, την διανοητική μετριοπάθεια και τον αντι-ουτοπισμό, τον θεμελιώδη ρόλο των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, τις αγορές ως αποκεντρωμένες μορφές κοινωνικής οργάνωσης.


5. Προς μία λειτουργική σύνθεση φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας

«Η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία μόνο φιλελεύθερη μπορεί να είναι.»
Monique Canto-Sperber


Μία λειτουργική σύνθεση των δύο ρευμάτων περνάει ουσιαστικά μέσα από την επαναβεβαίωση της προτεραιότητας της Ελευθερίας ως τελικού σκοπού, πέρα από την κυριαρχία του στείρου οικονομισμού, απότοκου του φιλοσοφικού ωφελιμισμού. Την προτεραιότητα της ελευθερίας ως ηθική επιταγή της πολιτικής οικονομίας επαναφέρει το έργο του ριζοσπάστη οικονομολόγου Amartya Sen, ο οποίος τιμήθηκε με το Nobel Οικονομικών (1998) για το έργο του στα οικονομικά της ανάπτυξης και της ευημερίας (welfare economics). Στο έργο του Η Ανάπτυξη ως Ελευθερία, προχωρά πέρα από το κλασσικό επιχείρημα της αποτελεσματικότητας της ελεύθερης οικονομίας ως παράγοντα οικονομικής ευημερίας (effectiveness reason), στην αξιολόγησή της με βάση τη μεγιστοποίηση της ανθρώπινης ελευθερίας (evaluative reason). Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι, «η αξιολόγηση της προόδου πρέπει πρωταρχικά να γίνεται με κριτήριο το κατά πόσο ενδυναμώνονται οι ελευθερίες των ανθρώπων».


Ο Sen, επαναφέρει την «ηθική διάσταση» στην οικονομική επιστήμη. Είναι χαρακτηριστικό πως, ο ίδιος ο Sen δεν διστάζει να αναγνωρίσει τη συμβολή του φιλελεύθερου στοχαστή Friedrich von Hayek, στην οικονομική επιστήμη. Σε άρθρο του για το έργο του Hayek Ο Δρόμος προς τη Δουλεία σημειώνει πως, «το χρέος μας στον Hayek είναι ουσιαστικό. Βοήθησε να καθιερώσουμε μία μέθοδο αξιολόγησης βασισμένη στην ελευθερία, με την οποία κρίνονται τα οικονομικά συστήματα».


Στο πολιτικό επίπεδο, ο κορυφαίος πολιτικός φιλόσοφος John Rawls και η θεωρία του για την «αναδιανεμητική δικαιοσύνη» (distributive justice) προσφέρει την ηθική βάση νομιμοποίησης της παραπάνω σύνθεσης, όπως αναπτύσσεται στο γνωστό έργο του Θεωρία της Δικαιοσύνης. Για τον Rawls, η κατοχύρωση και διεύρυνση των ατομικών ελευθεριών πρέπει να συνοδεύεται από την παράλληλη παρέμβαση υπέρ των λιγότερο ευνοουμένων και όχι κατ’ ανάγκη των ασθενέστερων ή των φτωχότερων. Πρόκειται δηλαδή για απομάκρυνση τόσο από τον οικονομικό ωφελιμισμό των συντηρητικών αλλά και νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων, όσο και τον εξισωτισμό (egalitarianism) της παραδοσιακής σοσιαλιστικής θεωρίας.


Ένα ενδεικτικό παράδειγμα των ορίων του κοινωνικού ωφελιμισμού, της αποτυχίας του κοινωνικού κράτους, καθώς και ένα εν δυνάμει πεδίο δράσης του προγράμματος μίας φιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας, θα μπορούσε να αποτελέσει το φαινόμενο της επονομαζόμενης «νέας ένδειας», δηλαδή εκείνων των στρωμάτων που στερούνται όχι μόνο οικονομικά αλλά και συμβολικά αγαθά, κάτι που τα καθιστά εκτός «συστήματος». Βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας και συνεπώς εκτός κράτους πρόνοιας, καθώς οι προτεραιότητες του καθορίζονται σε γενικές γραμμές από την ένταση/συνεννόηση κεφαλαίου-εργασίας και ως εκ τούτου στερούνται οργανωμένης εκπροσώπησης και υποστήριξης από το συνδικαλιστικό κίνημα. Πρόκειται για άτομα που συνθέτουν τις «μη-λίστες» της συγκεκαλυμμένης φτώχειας καθώς δεν καταγράφονται στις επίσημες στατιστικές.


Στις μέρες μας, η ευημερία του κοινωνικού συνόλου μοιάζει συχνά να οικοδομείται πάνω στα θεμέλια της περιθωριοποίησης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού, μέσα από την δημιουργία των λεγόμενων «κοινωνιών των 2/3». Από την απομόνωση των ανέργων υπό το καθεστώς των ασφυκτικών ρυθμίσεων των αγορών εργασίας και των αποκλεισμό των αλλοδαπών από τους αυστηρούς μεταναστευτικούς νόμους, έως την καταδίκη στη μιζέρια του αγροτικού πληθυσμού του Τρίτου Κόσμου μέσα από τον περιορισμό του διεθνούς εμπορίου και την εφαρμογή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), συναντούμε ένα συνεχώς διευρυνόμενο υπο-προλεταριάτο ανθρώπων που στερούνται στοιχειώδη ατομικά δικαιώματα και οικονομικές ελευθερίες, δημιουργώντας μια βραδυφλεγή βόμβα στα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής.


Η παγίωση-θεσμοθέτηση και η αναπαραγωγή σχέσεων ανισότητας, μέσα από διοικητικές ρυθμίσεις, σε βάρος των λιγότερο ευνοημένων συνιστά ανεπίτρεπτη παραβίαση ατομικών δικαιωμάτων και μέγιστη κοινωνική αδικία. Η ενσωμάτωσή τους αποτελεί το μεγάλο στοίχημα για την οικονομική ευημερία, την αρμονική συνύπαρξη και την διεθνή ασφάλεια τον 21ο αιώνα.


7. Αντί επιλόγου


Ο Sen μας υπενθυμίζει εύστοχα πως, κανείς μέχρι σήμερα δεν κατάφερε να συνδυάσει επιτυχώς έστω δύο εκ των προτεραιοτήτων της οικονομικής αποτελεσματικότητας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και των ατομικών ελευθεριών. Τούτο αποτελεί ίσως την μεγαλύτερη πρόκληση της κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας τον 21ο αιώνα.


Η μετάβαση από το κοινωνικό κράτος στη κοινωνία της πρόνοιας, τις βασικές κατευθύνσεις θα επιτρέψει – για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του γάλλου φιλελεύθερου διανοητή Guy Sorman – τη συμφιλίωση της ανάπτυξης με την αλληλεγγύη, δημιουργώντας κοινωνίες ευημερίας που διασφαλίζουν (και) την οικονομική αξιοπρέπεια των μελών τους.

Συνθέσεις όπως η παραπάνω ίσως να συμβάλουν σε αυτό που ο Wilhelm Röpke, εκ των θεωρητικών της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, αναφέρει ως την συνεννόηση ανάμεσα σε φιλελεύθερους και σε φιλελεύθερους σοσιαλιστές. Και ίσως κατορθώσουν να προσφέρουν μία ρεαλιστική ουτοπία (Giddens), όχι στη βάση απρόσωπων σχεδίων κοινωνικής μηχανικής, αλλά με επίκεντρο την Civitas Humana.



* Το κείμενο βασίζεται σε ερευνητική εργασία που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του Εργαστηρίου Ευρωπαϊκής Ενοποίησης & Πολιτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.


Ο γάμος


Από τις πολλές ενδιαφέρουσες συναντήσεις μου με τον Adam Michnik, ένα ιδιωτικό δείπνο υπήρξε αλησμόνητο, καθώς ένας Πολωνός επιχειρηματίας προσφώνησε τον Michnik ως τον μεγαλύτερο Πολωνό καπιταλιστή. Η αιτιολόγηση για την προσφώνηση αυτή ήταν η αναφορά στο (πραγματικό) γεγονός ότι ο Michnik είχε συμβάλει σημαντικά στην ανατροπή του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’ στην Πολωνία, καθώς και η (πολύ αμφίβολη) υπόθεση ότι ο Michnik είναι επικεφαλής της μεγαλύτερης γνήσια πολωνικής εταιρίας. Ο επιχειρηματίας είχε κατά νου την εταιρία που εκδίδει από το 1989 την Gazetta Wyborcza του Michnik, μια έγκριτη εφημερίδα γνώμης στην Πολωνία.


Παρά την κατανοητή αμηχανία που προκάλεσε στην ομήγυρη αυτή η εξαιρετικά άστοχη φιλοφρόνηση, ο Michnik δεν έχασε την ετοιμότητά του (ποτέ δεν την χάνει) και απάντησε αμέσως: ‘Η αλήθεια είναι ότι είμαι σήμερα ένας σοσιαλιστής που δεν μπορεί να συγχωρήσει στον σοσιαλισμό το ότι δεν λειτουργεί’.


Αυτό το ευφυολόγημα, διατυπωμένο με το χαρακτηριστικό στυλ του Michnik, εμπεριέχει μια ενδιαφέρουσα αλήθεια. Μπορεί να ερμηνευθεί ως η πεποίθηση ότι το γενικό μαρξιστικό κοινωνικό πρόγραμμα άνοιξε ελκυστικές και συνεκτικές προοπτικές για ισονομία, αλλά η εφαρμογή του εμποδίστηκε από τα σοβαρά λάθη του δόγματος στο οποίο βασίστηκε. Το αποτέλεσμα ήταν πως το ευρύτερο οικουμενικό πρόγραμμα χειραφέτησης οδήγησε σε βαθιά λανθασμένες κατευθυντήριες γραμμές για κοινωνική και οικονομική πρακτική και σε μια καταπίεση χωρίς προηγούμενο, διαψεύδοντας έτσι τους διακηρυγμένους απελευθερωτικούς στόχους του. Στο τέλος, διέψευσε οριστικά τις ελπίδες για μια μη φιλελεύθερη πορεία προς τη χειραφέτηση.


Οφείλουμε να δεχτούμε το προφανές: οι αιτίες για την καταστροφή που έφερε ο ‘υπαρκτός σοσιαλισμός’ είχαν να κάνουν με τα ανεπανόρθωτα σφάλματά του σε ό, τι αφορά στην κατανόηση της ανθρώπινης φύσης και κοινωνίας. Ένα από αυτά ήταν η υπεραισιόδοξη πίστη ότι οι άνθρωποι μπορούν να ελέγξουν, αν όχι να εξαλείψουν, την ανθρώπινη κτητικότητα και αντιπαλότητα. Ένα άλλο, που συνδέεται με το πρώτο, ήταν η αδυναμία κατανόησης ότι η αποτελεσματική οργάνωση των παραγωγικών προσπαθειών για την πραγματική ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών δεν απαιτεί τόσο την αποκήρυξη των κτητικών και ανταγωνιστικών ενστίκτων του ανθρώπου όσο την επιδέξια χαλιναγώγησή τους ώστε να εργαστούν για κοινωνικούς σκοπούς.


Μια δεκαετία μετά την κατάρρευση του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’, ο Tony Blair και ο Gerhard Schröder υιοθέτησαν το πρόγραμμα του Τρίτου Δρόμου. Όπως έχει παρατηρηθεί, ο Τρίτος Δρόμος συνίστατο σε μια νέα σειρά αξιών και στόχων για την αντικατάσταση των ξεπερασμένων πλέον συνθημάτων για ελευθερία, ισότητα και αδελφοσύνη, με εκείνα για κοινότητα, ευκαιρία, ευθύνη και υπευθυνότητα. Αυτό καταλήγει στην πεποίθηση ότι εάν μια σοσιαλδημοκρατική ατζέντα εφαρμοστεί, πρέπει να είναι παρασιτική σε σχέση με τη φιλελεύθερη κατανόηση και διευθέτηση των κοινωνιών. Οι Blair και Schröder συμπέραναν επίσης ότι δεν υπήρχε άλλος δρόμος για τη νέα Αριστερά εκτός από αυτόν: o Τρίτος Δρόμος ήταν μονόδρομος.


Κατά την άποψη πολλών, όμως, αυτός ο σχεδιασμός για τη νέα Αριστερά υποσχόταν μια πολιτική πρακτική που έμοιαζε πολύ στη μεγαλύτερη, απειλητική αδελφή της – οι ιδέες της διατυπώνονταν με τον ίδιο τρόπο: δεν διαφαινόταν, πράγματι, άλλος δρόμος. Αυτό καθιστούσε τον Τρίτο Δρόμο ελάχιστα διακριτό από τον ίδιο τον φιλελευθερισμό. αυτός είναι ίσως ο λόγος που, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, δεν συγκέντρωσε μια υποστήριξη ανάλογη με εκείνη του φιλελευθερισμού.


Πάρα ταύτα, τα προβλήματα που ανησυχούσαν τους κριτικούς του αχαλίνωτου φιλελευθερισμού στο παρελθόν δεν εξαφανίστηκαν, ενώ δημιουργήθηκαν και άλλα: η ξενοφοβία, ο ρατσισμός, ο εθνικισμός, η αδικία και η κοινωνική ανισότητα ανδρών και γυναικών, η παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, ο πολιτικός αποκλεισμός, όχι μόνο δεν εξαλείφθηκαν από την αγορά αλλά αναπαράγονται συνέχεια μέσα από τις ‘ατέλειες’ της. Ορισμένα τουλάχιστον από αυτά αποτελούν προκλήσεις που τόσο ο φιλελευθερισμός όσο και η Αριστερά, εάν η τελευταία καταφέρει να επανακτήσει ένα μέρος του παλιού ενθουσιασμού της, οφείλουν να αντιμετωπίσουν. Καθώς τα περισσότερα από αυτά τα φαινόμενα αναγνωρίζονται ως προβλήματα που πρέπει να λυθούν τόσο από τη σοσιαλδημοκρατία όσο και από τον φιλελευθερισμό, είναι φυσικό να σκεφτόμαστε τις παραπάνω πολιτικές ιδεολογίες μάλλον ως εταίρους παρά ως εχθρούς. Ο μερικός ανταγωνισμός που χαρακτηρίζει τις αντίστοιχες πολιτικές ατζέντες τους υποδηλώνει ότι μια νέα Αριστερά δεν μπορεί να αγνοήσει τον φιλελευθερισμό και τη δυναμική του σε ό, τι αφορά στη χειραφέτηση σε οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και ηθικούς τομείς.


Για την ενίσχυση αυτής της άποψης, μπορούμε να παραθέσουμε ένα ιστορικό επιχείρημα. Οι έννοιες της κοινωνικής ισότητας, το δικαίωμα των γυναικών στη αυτοδιάθεση, η ουδετερότητα του κράτους, ο διαχωρισμός της Εκκλησίας από το Κράτος, διατυπώθηκαν για πρώτη φορά και εφαρμόστηκαν στην πολιτική πρακτική από τον φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις. Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι μόνο περιορισμένες ομάδες του ανώτερου κοινωνικού στρώματος επωφελήθηκαν από την εφαρμογή τους και οι εργατικές τάξεις δεν ήταν ανάμεσα σε αυτές.


Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που τόσο τα πρώτα όσο και τα μεταγενέστερα δόγματα χειραφέτησης εκδηλώθηκαν μετά τις αρχικές πολιτικές και οικονομικές επιτυχίες του φιλελευθερισμού, και στην πραγματικότητα στόχευαν ενάντια σ’ αυτό που οι φιλελεύθεροι θεωρούσαν επιτυχία τους. Γιατί θεωρούσαν ότι η φιλελεύθερη επιτυχία ήταν αποκλειστικά δική τους, και προφανώς δεν ήθελαν να την μοιραστούν με κανέναν. Αυτός ήταν, άλλωστε, ο λόγος που ο ουτοπικός σοσιαλιστής Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν -ο οποίος χλευάστηκε απ’ τον Καρλ Μαρξ- επιτέθηκε στην πιο ιερή αξία του φιλελευθερισμού, την ατομική ιδιοκτησία, λέγοντας ότι ‘η ιδιοκτησία είναι κλοπή’. Τα σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά κινήματα ήταν ανεπιθύμητα παιδιά του φιλελευθερισμού ο οποίος, δια του αποκλεισμού, οριοθέτησε το πεδίο των εν δυνάμει οικουμενικών ιδεών του για χειραφέτηση. Η παραδοσιακή Αριστερά αγωνίστηκε για τη χειραφέτηση σε όλους τους τομείς που παραμέλησαν οι φιλελεύθεροι, οι οποίοι λόγω της αρχικής επιτυχίας τους έγιναν δογματικοί και απολιθωμένοι εφάρμοσαν πολιτική αποκλεισμού μεταβάλλοντας την οικουμενικότητα των ελευθεριών τους σε μια ιδιαιτερότητα που χαρακτηρίζεται από τον αποκλεισμό. Η αριστερή σκέψη πήρε τη δυναμική χειραφέτησης που αγνόησε ο φιλελευθερισμός και την έκανε πιο ριζοσπαστική, αποκαθιστώντας την στην αρχική οικουμενικότητά της.


Αυτές οι εχθρότητες, όμως, αποτελούν παρελθόν. Απ’ τη στιγμή που ο ριζοσπαστισμός της παραδοσιακής Αριστεράς μετριάστηκε απ’ την κατάρρευση των ανυπόμονων φιλοδοξιών της, ξαναγυρίσαμε στην αρχή: η Αριστερά πρέπει να συμβιβαστεί με τον φιλελευθερισμό, κάτι που είναι ιστορικά αναπόφευκτο.


Ένα άλλο επιχείρημα υπέρ της στενής σχέσης μεταξύ φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας έχει να κάνει με το παραδοσιακό σημείο εστίασης των δυο δογμάτων. Οι περισσότερες εκδοχές του φιλελευθερισμού εστιάζουν στην οικονομία. Για τον Καρλ Μαρξ, παρομοίως, ο ηθικός στόχος της ισότητας μπορούσε να επιτευχθεί εστιάζοντας στο οικονομικό πεδίο. Η χειραφέτηση ανδρών και γυναικών σε αυτό το πεδίο θα έφερνε τη χειραφέτησή τους και στα υπόλοιπα, που στηρίζονταν σε οικονομική βάση. Με αυτή την έννοια, η μαρξιστική κοινωνική φιλοσοφία θυμίζει πολύ τη φιλελεύθερη: ο μαρξισμός ήταν, ακριβώς όπως ο φιλελευθερισμός, ένα δόγμα χειραφέτησης ενώ είχε και παρόμοια δομή, με τη διαφορά ότι ήταν πολύ πιο φιλόδοξος γιατί στόχευε στην ισοτιμία.


Κατά τον ίδιο τρόπο, ο ριζοσπαστισμός της αριστερής σκέψης έγκειτο στη διακηρυγμένη επέκταση του πεδίου των ελευθεριών και της πρόσβασης σε αγαθά κοινωνικών ομάδων αποκλεισμένων από τους φιλελεύθερους. Ο αποκλεισμός αυτός δημιούργησε αιτήματα για αναδιανομή με βάση την ισονομία που για το κατεστημένο της εποχής αποτελούσαν, όπως συμβαίνει και σήμερα, έναν ανεύθυνο λαϊκίστικο ριζοσπαστισμό. Η μεγιστοποίηση και η πρόβλεψη των προσδοκιών χειραφέτησης, που πρέσβευε η Αριστερά ήταν ανάλογη με το βαθμό εφησυχασμού των φιλελεύθερων που, μετά από τις αρχικές επιτυχίες τους, έπεσαν σε έναν εφησυχασμό κι έναν ελιτισμό ανάλογο με τον φιλελεύθερο εφησυχασμό και την αλαζονεία με την οποία έγιναν αισθητοί σε όλο τον κόσμο, ιδίως μετά το 1989.


Αυτή ήταν η περίπτωση, για παράδειγμα, της Κεντρικής-Ανατολικής Ευρώπης, όπου μετά τις πρώτες επιτυχίες μιας τοπικής παραλλαγής του φιλελευθερισμού, που ήταν και εξακολουθεί να είναι μια ιδιαίτερα επικίνδυνη εκδοχή του νεοφιλελευθερισμού, η περιοχή γνώρισε απανωτές αναταράξεις κοινωνικής δυσαρέσκειας και λαϊκίστικων ακροτήτων. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι αναταράξεις αυτές παρερμηνεύθηκαν τόσο από τους λαϊκιστές της ισονομίας όσο και από τους νεοφιλελεύθερους λαϊκιστές της αγοράς: συνήθως, οι λαϊκιστές της ισονομίας προτείνουν να αντιμετωπιστούν οι αναταράξεις παίρνοντας από τους πλούσιους. Σε απάντηση, οι νεοφιλελεύθεροι λαϊκιστές της αγοράς υποστηρίζουν ότι όλοι έχουν την ευκαιρία να γίνουν πλούσιοι, μόνο, όμως, εάν επιτρέψουν μια ακόμη πιο ελεύθερη κυριαρχία της αγοράς.


Οι λαοί αυτών των χωρών, ωστόσο, κόντρα στους λαϊκιστές της ισονομίας, δεν επιθυμούν την επιστροφή του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’ του παρελθόντος, όπως και, κόντρα στους νεοφιλελεύθερους λαϊκιστές της αγοράς, δεν θέλουν να εκτεθούν στα ‘πλεονεκτήματα’ των αχαλίνωτων μηχανισμών της αγοράς. Με άλλα λόγια, δεν μισούν τους πλούσιους, αλλά θέλουν να γίνουν οι ίδιοι πλούσιοι και να βοηθηθούν από το κράτος σε περίπτωση που αποτύχουν. Αυτό αφήνει σίγουρα χώρο για το γάμο ενός σοσιαλισμού σκανδιναβικού τύπου ο οποίος δεν βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τον φιλελευθερισμό.


Επομένως, απαντώντας στην ερώτηση για τις προοπτικές ενός γάμου μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και φιλελευθερισμού, θα έλεγα, παραφράζοντας το παραπάνω ανέκδοτο: ο υποστηρικτής της σύγχρονης Αριστεράς είναι ένας φιλελεύθερος που δεν μπορεί να συγχωρήσει στον φιλελευθερισμό το ότι δεν λειτουργεί. Με άλλα λόγια: ένας σύγχρονος Αριστερός είναι φιλελεύθερος, αλλά πολύ πιο φιλελεύθερος από τους ίδιους τους φιλελεύθερους.


Από αυτό προκύπτει ότι η νέα Αριστερά πρέπει να πάρει, εχθρικά εάν χρειαστεί, τις θεμελιώδεις φιλελεύθερες ιδέες, συμπεριλαμβανομένου του οικονομικού φιλελευθερισμού, από τους φιλελεύθερους προκειμένου να τους χαλιναγωγήσει ώστε να εργαστούν στην υπηρεσία των δημοκρατικών αξιών και των αξιών της ισονομίας με τη σύγχρονη έννοια τους. Η σύγχρονη Αριστερά, έχοντας απαλλαγεί από τον ξεπερασμένο ταξικό χαρακτήρα, πρέπει να επανατοποθετήσει τις φιλελεύθερες ιδέες, σε σχέση με τις έννοιες του περιορισμού και του αποκλεισμού, και να τις επαναφέρει στην αρχική οικουμενικότητά τους.


Ίσως, η Αριστερά θα έπρεπε να ακολουθήσει την κατεύθυνση που έδειξε ο Sir William Beveridge, ηγέτης κάποτε του σήμερα ανενεργού Φιλελεύθερου Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου, και ο οποίος είπε, όπως είναι γνωστό, πως

‘η ελευθερία σημαίνει περισσότερα από ελευθερία από την αυθαίρετη εξουσία της κυβέρνησης. Η ελευθερία σημαίνει ελευθερία από την οικονομική υποτέλεια στην Ανάγκη και την Αθλιότητα και άλλους κοινωνικούς κινδύνους, σημαίνει ελευθερία από την αυθαίρετη εξουσία σε οποιαδήποτε μορφή της. Ένας άνθρωπος που πεθαίνει απ’ την πείνα δεν είναι ελεύθερος, γιατί μέχρι να τραφεί δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτα εκτός από το πώς θα ανταποκριθεί στις επείγουσες φυσικές ανάγκες του: από άνθρωπος μετατρέπεται σε ζώο. Ένας άνθρωπος που δεν τολμά να αγανακτήσει με την αδικία που βιώνει από έναν εργοδότη ή προϊστάμενο, ακόμη κι αν καταδικάζεται έτσι σε χρόνια ανεργία, δεν είναι ελεύθερος’.


Η νέα σοσιαλδημοκρατία, όπως και η παλαιότερη, πρέπει να συνεχίσει να μάχεται για τους σκοπούς που απορρέουν από την εκτεταμένη κατανόηση της φιλελεύθερης ελευθερίας. Κατά συνέπεια, αυτοί οι σκοποί ορίζουν τα σημερινά καθήκοντα της σοσιαλδημοκρατίας, όπως τα όριζαν στο παρελθόν, και δεν βρίσκονται σε καμιά διαμάχη με τους φιλελεύθερους στόχους.


Η συμπαιγνία


Αλίμονο, βρισκόμαστε ακόμη μακριά από την εκπλήρωση των παραπάνω στόχων. Πολλοί φιλόσοφοι και αστέρες της ροκ ταρακούνησαν πρόσφατα τη δυτική μας συνείδηση διηγούμενοι ενοχλητικά γεγονότα: ένα παιδί που γεννιέται στη Σουηδία έχει προσδόκιμο ζωής 80 χρόνων, ένα που γεννιέται στη Σιέρα Λεόνε –λιγότερο από 39. Το κατά κεφαλήν εισόδημα στην Αμερική είναι περίπου 34.140 δολάρια, στη Σιέρα Λεόνε – 490. Γύρω στα τέλη της προηγούμενης χιλιετίας, 1.2 δις ανθρώπων ζούσαν κάτω από το όριο φτώχειας της Παγκόσμιας Τράπεζας, των 2 δολαρίων τη μέρα. Μόνο το 2007, που από αυτή την άποψη δεν διέφερε των προηγουμένων χρόνων, δέκα εκατομμύρια παιδιά πέθαναν λόγω κακής διατροφής και έλλειψης νερού και φαρμάκων. Το χάσμα μεταξύ του πλούσιου Βορρά και του φτωχού Νότου διευρύνεται όσο η παγκοσμιοποίηση αναπτύσσεται.


Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος κυριαρχείται από ανισότητες που ενοχλούν ηθικά οποιονδήποτε συμπονετικό άνθρωπο. Η παγκοσμιοποίηση απαιτεί από τον δυτικό κόσμο να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα. Είναι όνειδος για τον δυτικό κόσμο να αφήνει τέτοια γεγονότα απαρατήρητα και θα έπρεπε να εκλαμβάνεται ως τέτοιος ιδιαίτερα από το σοσιαλδημοκρατικό μέρος του, αφού οι προσδοκίες για την εξάλειψη του παραπάνω προβλήματος είχαν – δικαίως – επικεντρωθεί στη δυτική σοσιαλδημοκρατία. Παραδοσιακά, η Αριστερά ήταν πάντα διεθνίστρια, τουλάχιστον θεωρητικά. Οι εργάτες όλων των χωρών επρόκειτο, υποτίθεται, να ενωθούν. Ο περιορισμός του σοσιαλιστικού κινήματος σε μια χώρα θεωρείτο, τουλάχιστον από ορισμένους, αδύνατος. Στις μέρες μας, παγκοσμιοποίηση έχει καταστήσει δυσδιάκριτα τα εθνικά σύνορα και, μαζί με αυτά, τη διαφορά ανάμεσα στην εσωτερική και την εξωτερική πολιτική, πετυχαίνοντας έτσι το στόχο που η παλιά Αριστερά δεν μπόρεσε να εκπληρώσει.


Φαίνεται, λοιπόν, ότι τώρα που η παγκοσμιοποίησή μας μαίνεται, ήρθε η ώρα να παγκοσμιοποιήσουμε, επίσης, τις ηθικές μας περί ισοτιμίας. Φαίνεται ότι η νέα κοινωνική σοσιαλδημοκρατία, ενώ προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί στις χώρες του βορείου ημισφαιρίου, μετά την εισβολή του νικηφόρου διεθνούς φιλελευθερισμού, δεν μπορεί πλέον να αγνοήσει την πρόκληση που της θέτει η παγκοσμιοποίηση και υποχρεούται με τη σειρά της να παγκοσμιοποιήσει τη δική της ιδεολογική προοπτική. Επαναλαμβάνουμε, το ίδιο το νόημα της σοσιαλδημοκρατικής ισονομίας συνεπάγεται οικουμενικότητα: η μη οικουμενική ισονομία δεν έχει περισσότερο νόημα από το ξύλινο ατσάλι . Με άλλα λόγια, έχει έρθει η ώρα η νέα Αριστερά να ελευθερωθεί από τον παλιό διεθνισμό της. Αυτό είναι, επίσης, απαραίτητο εάν επιθυμεί να προσφέρει μια εξίσου συνεκτική ατζέντα σαν αυτή των φιλελεύθερων, που (εκτός από τους εθνικιστές φιλελεύθερους) δικαιολογούν, υποστηρίζουν και ηγούνται της παγκοσμιοποίησης.


Ποια μπορεί να είναι η σοσιαλδημοκρατική απάντηση σε αυτή την πρόκληση; Είναι δυνατόν η νέα σοσιαλδημοκρατία να είναι διεθνιστική; Εδώ ακριβώς είναι που η ισονομία, η οικουμενικότητα και ο διεθνισμός της προσκρούουν σε ένα σοβαρό εμπόδιο.


Ο Peter Singer υποστήριξε με δριμύτητα ότι το γεγονός πως αγνοούμε καθημερινά τη δυστυχία των λαών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου θυμίζει την ηθική αδιαφορία μας στην περίπτωση ενός παιδιού που πέφτει, στη γειτονιά μας, σε έναν νερόλακκο κι εμείς, αντί να το σώσουμε, τρέχουμε στην καλοπληρωμένη δουλειά μας.


Τι πρέπει λοιπόν να κάνουμε; Η απάντηση είναι προφανής: το χρήμα βρίσκεται στις τσέπες των πλουσίων. Ο Singer έδειξε ότι εάν το δέκα τοις εκατό των ανθρώπων με τα υψηλότερα εισοδήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες φορολογούνταν ανάλογα, όπως υπολόγισαν οι Thomas Piketty και Emmanuel Saez, οι εισφορές από τη φορολόγηση αυτή θα έφταναν ετησίως τα 404 δις δολάρια. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές των Αναπτυξιακών Στόχων της Χιλιετίας, που υιοθετήθηκαν από τα Ηνωμένα Έθνη το 2000, το ποσό αυτό είναι διπλάσιο από αυτό που θα χρειαζόταν για να αλλάξουν αισθητά οι συνθήκες ζωής των φτωχών στον κόσμο. Οι Στόχοι διατυπώθηκαν από μια ομάδα ανθρώπων, επικεφαλής των οποίων ήταν ο Jeffrey Sachs, ένας πρώην νεοφιλελεύθερος που επόπτευσε κάποτε, για λογαριασμό των Αμερικανών, τις νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στους Πολωνούς πολίτες από τον Leszek Balcerowicz. Τώρα εργάζεται για την εξάλειψη της πείνας και της φτώχειας στον κόσμο.


Η αφαίμαξη των πλουσίων που συνεπάγεται μια τέτοια πολιτική θα έβρισκε απήχηση στους σοσιαλδημοκράτες, εάν δεν υπήρχε το γεγονός ότι τα χρήματα που συγκεντρώνονται μ’ αυτόν τον τρόπο δεν μοιράζονται μεταξύ ομοίων σε ένα κράτος αλλά σε μακρινούς και άγνωστους ανθρώπους που ζουν σε κράτη που τα ονόματά τους οι περισσότεροι άνθρωποι στη Δύση, συμπεριλαμβανομένων των σοσιαλδημοκρατών, δεν μπήκαν καν στον κόπο να μάθουν στα σχολεία τους.


Εδώ, όμως, φτάνουμε σ’ ένα σημείο που οι δρόμοι των φιλελεύθερων και των σοσιαλδημοκρατών χωρίζουν. Κατά την άποψη των περισσότερων φιλελεύθερων, μια μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη ευνοεί όλους τους κοινωνικούς εταίρους. Το πρόβλημα για τους δυτικούς σοσιαλδημοκράτες είναι ότι οι περισσότερα από αυτούς τους κοινωνικούς εταίρους δραστηριοποιούνται στη Δύση της οποίας η οικονομική ανάπτυξη βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανηλεή εκμετάλλευση των λαών του κόσμου, συμπεριλαμβανομένων 50 εκατομμυρίων παιδιών.


Αυτή είναι η πρόκληση για τις ηθικές επιταγές για ισονομία, που μοιάζει ανυπέρβλητη για οποιοδήποτε δυτικό σοσιαλδημοκρατικό κίνημα. Γιατί είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς έναν σοσιαλδημοκράτη ηγέτη να έχει το σθένος να πει στους μη προνομιούχους ψηφοφόρους του, σε οποιαδήποτε από τις αδιαμφισβήτητα πλούσιες δυτικές χώρες: ‘Δεν θέλουμε περισσότερα χρήματα για μας. Θέλουμε να μοιραστούμε τουλάχιστον ένα μέρος των εισοδημάτων μας για την παροχή μιας πιο αξιοπρεπής και πιο ασφαλής ζωής σε εκείνους που έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης εδώ και αιώνες και οδηγήθηκαν στην ανέχεια και τη φτώχεια από τις επιχειρήσεις που έκαναν εκεί οι συμπατριώτες μας.’


Ποιος, εκτός από τους ονειροβατούντες φιλοσόφους θα ήταν έτοιμος να πει και να κάνει τέτοια πράγματα;


Υπάρχει, όμως, κάτι ακόμη: οι σοσιαλδημοκράτες βλέπουν, συνήθως, ευνοϊκά τις οικολογικές ατζέντες που προωθούν τα πράσινα κινήματα στον δυτικό κόσμο. Εδώ αντιπαρατίθενται μετωπικά με τους φιλελεύθερους που αντιμετωπίζουν τα αιτήματα των πράσινων κινημάτων ως τροχοπέδη στην οικονομική ανάπτυξη. Έχοντας ανακαλύψει ότι η πολιτική δημοτικότητα της πράσινης ατζέντας δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί στη Δύση, οι υπέρμαχοι της φιλελεύθερης οικονομίας δεν θεωρούν κακό τη μεταφορά ρύπανσης στο Νότο.


Οι σοσιαλδημοκράτες αντιτίθενται σ’ αυτή τη μεταφορά; Πρέπει να διάβασα απρόσεχτα τις εφημερίδες μου για να μην παρατήρησα την αντίθεσή τους. Αυτό που ανησυχεί τόσο τους φιλελεύθερους όσο και τους σοσιαλδημοκράτες δεν είναι το γεγονός ότι ρυπαίνουμε τις φτωχές χώρες, αλλά κάτι διαφορετικό: το γεγονός ότι οι άνθρωποι στον μη προνομιούχο Νότο επίμονα, και όλο και πιο επιτυχώς, διεκδικούν το δικαίωμά τους στην προσωπική κινητικότητα, για παράδειγμα, που υπήρξε στοιχείο μεγάλης ευμάρειας στη Δύση, πολλές δεκαετίες πριν. Επομένως, χάρη στη γερμανική αυτοκινητιστική βιομηχανία VW, οι Κινέζοι απολαμβάνουν τώρα τα VWs τους σε βαθμό που θα είχε εκπλήξει αυτόν που εφηύρε την έννοια του ‘αυτοκινήτου του λαού’. Διακόσιες πενήντα χιλιάδες Ινδοί ετησίως θα απολαμβάνουν συντόμως τα Nanos τους. Παρά την κοινή αφοσίωσή τους στην ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι σοσιαλδημοκράτες και οι φιλελεύθεροι δεν συναρπάζονται από το γεγονός ότι χάρη στις βιομηχανίες Tata, περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο θα απολαμβάνουν σύντομα, ή απολαμβάνουν ήδη, αυτό που θα έπρεπε να είναι δικαίωμα όλων.


Αντίθετα, βλέπουμε εδώ έναν ενδιαφέροντα διαχωρισμό: οι περισσότεροι σοσιαλδημοκράτες εκφράζουν τις ανησυχίες τους για τη ρύπανση που θα θέσει σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο όλο τον πλανήτη, ενώ οι φιλελεύθεροι ανησυχούν για τις επιπτώσεις που η παγκόσμια μηχανοκίνηση θα έχει στις τιμές του πετρελαίου. Επομένως, παρά τις θεωρητικές διαφωνίες τους, φιλελεύθεροι και σοσιαλδημοκράτες, χέρι με χέρι, προσπαθούν να αποστερήσουν τους φτωχούς στον κόσμο απ’ αυτό που θέλουν, ακόμη κι αν το θέλουν επειδή εμείς το έχουμε.


Και δεν είναι μόνο αυτό: οι άνθρωποι στον Τρίτο Κόσμο μπορεί να μην θέλουν μόνο καθαρό νερό, καλή αποχέτευση, τρόφιμα, φάρμακα και να κινούνται με τα Nano τους, που μας μοιάζουν γελοία και κοστίζουν λιγότερα από τα στερεοφωνικά μας, αλλά και ασφαλτοστρωμένους δρόμους, αξιοπρεπείς κατοικίες για κάθε οικογένεια, ηλεκτρικό σε κάθε σπίτι, ίσως και φωτισμό στους δρόμους. Δεν μοιάζει να είναι έτοιμος ο δυτικός κόσμος να αντιμετωπίσει σοβαρά τις οικονομικές και οικολογικές επιπτώσεις μιας πραγματικά οικουμενικής ισονομίας.


Στο σημείο αυτό, ο διακηρυγμένος οικουμενικός φιλελευθερισμός μεταμορφώνεται υποκριτικά σε εθνικιστικό φιλελευθερισμό, κι αυτό περιέργως συμπίπτει με μια εξίσου υποκριτική μεταμόρφωση της οικουμενικής σοσιαλδημοκρατικής ατζέντας σε μια περιορισμένη. Όταν πρόκειται για παγκόσμια προβλήματα, παρά τον οικουμενικό ιδεολογικό αέρα που αναδύουν, τα δυο κινήματα καταλήγουν από κοινού ότι ο σύγχρονος φιλελευθερισμός μπορεί να λειτουργήσει για κοινωνικούς σκοπούς μόνο σε μερικές ορισμένες χώρες: στις χώρες όπου τυχαίνει να επιχειρούν.


Κατά περίεργο τρόπο, η αντιπαράθεση του φιλελευθερισμού και της σοσιαλδημοκρατίας με τα παγκόσμια ζητήματα δείχνει ότι ο μεταξύ τους συμβιβασμός γίνεται με αρκετή ευκολία. Το πρόβλημα είναι ότι ο συμβιβασμός είναι ηθικά αηδιαστικός.


Δεν υπάρχει όμως λόγος υπερβολικής ανησυχίας. Υπάρχει θεραπεία και γι’ αυτό. Εάν είμαστε πραγματικά αηδιασμένοι με τους εαυτούς μας επειδή αγνοούμε τις ηθικές επιταγές για βοήθεια στους έχοντες ανάγκη, μπορούμε πάντα, φιλελεύθεροι και σοσιαλδημοκράτες, να καθησυχάσουμε τα σκιρτήματα της δυτικής μας συνείδησης με τις ελεημοσύνες που δίνουμε σποραδικά στους φτωχούς του Νότου, που γαζώνουν τα Adidas μας και συναρμολογούν τα κομπιούτερ μας για 17 σεντς την ώρα.


Και ακόμη κι αν κάποιες φορές ξεχάσουμε να στείλουμε τα τσεκ μας, μπορούμε να καθησυχάσουμε τη συνείδησή μας εάν θυμηθούμε ότι ο Bill Gates και ο Warren Buffet έδωσαν σημαντικό μέρος των περιουσιών τους στην παγκόσμια φιλανθρωπία. Κάνοντας φιλανθρωπία για μας, και αντί για μας, μας ξελαφρώνουν από το βάρος να την κάνουμε εμείς.


Και μας αφήνουν ελεύθερους να αγωνιστούμε για τη βελτίωση των δικών μας ζωών.


Η κατάρρευση του συγκεντρωτικού σοσιαλισμού και η απιθανότητα αναβίωσής του προσδίδουν ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον στη σοσιαλδημοκρατία. Όλες οι πετυχημένες οικονομίες, φαίνεται, βασίζονται λιγότερο ή περισσότερο στις αγορές. Ωστόσο, υπάρχουν διάφορες μορφές κοινωνιών βασισμένων στην αγορά και μια από αυτές, που αναγνωρίζεται συνήθως ως σοσιαλδημοκρατία, βασίζεται περισσότερο στην ισονομία, είναι πιο δίκαιη, με μεγαλύτερη κοινωνική αλληλεγγύη και ίσως πιο βιώσιμη από τις άλλες. Συνεπώς, η σοσιαλδημοκρατία εκπροσωπεί στην εποχή μας, σύμφωνα με την αμίμητη φράση του Michael Harrington, την ‘αριστερή πτέρυγα του πιθανού’.


Σε σχέση, όμως, με τον παγκόσμιο Νότο, οι κοινωνικοί επιστήμονες συμπεραίνουν ότι, σε γενικές γραμμές, η σοσιαλδημοκρατία έχει παρέλθει. Σύμφωνα με τη συμβατική άποψη, οι αναγκαίες (κοινωνικές και οικονομικές) συνθήκες στον αναπτυσσόμενο κόσμο, ακόμη και στις μεσαίες εισοδηματικά χώρες της Λατινικής Αμερικής, εκλείπουν. Και πράγματι, όπως θα δείξω, οι ιστορικές συγκυρίες που καλλιέργησαν τη σοσιαλδημοκρατία σπάνια απαντώνται in toto στον παγκόσμιο Νότο. Πρέπει λοιπόν οι ακτιβιστές να αναζητήσουν αλλού μια προοδευτική εναλλακτική στον νεοφιλελευθερισμό;


Αυτό θα ήταν, πιθανότατα, λάθος. Είναι αμφίβολο αν υπάρχουν αυστηρές προϋποθέσεις για τη σοσιαλδημοκρατία. Αντίθετα, αυτό που συνήθως αναγνωρίζουμε ως προϋποθέσεις (και συνεπώς αναγκαίες) γίνεται καλύτερα αντιληπτό ως συνθήκες που διευκολύνουν. Καταρχήν, υπάρχει η κοινωνική μάθηση καθώς τα πολιτικά κινήματα σήμερα, όπως στο παρελθόν στη βόρεια Ευρώπη, δρουν ενεργητικά και προσαρμοστικά για την επίτευξη αυτού του στόχου, σε πείσμα των δομικών συνθηκών. Οι άνθρωποι, σε απροσδιόριστο βαθμό, μπορούν να επιλέξουν αυτό που μέχρι τώρα ήταν το αποτέλεσμα περίπλοκων ιστορικών παραγόντων. Δεύτερον, όσο ευρύτερο είναι το φάσμα της κοινωνικο-πολιτικής αλλαγής, τόσο σημαντικότερος είναι ο ρόλος μοναδικών και τυχαίων παραγόντων. Είναι αμφίβολο, για παράδειγμα, αν οι κομμουνιστές θα είχαν επικρατήσει στη Ρωσία χωρίς την συντριβή του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, ή στην Κίνα χωρίς την ιαπωνική εισβολή και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Παρόλο που η επιτυχία της σοσιαλδημοκρατίας δεν είναι επαναστατική προοπτικά, ο ταξικός συμβιβασμός που τη στηρίζει αποτελεί μια πολύ μεγάλη κοινωνική αλλαγή. Συνεπώς, είναι πιθανό οι συγκυριακοί παράγοντες να παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των εξελίξεων.


Από τη θεώρηση αυτή συνεπάγεται ότι η σοσιαλδημοκρατία στην παγκόσμια περιφέρεια, μολονότι απίθανη, μπορεί ακόμη να είναι εφικτή σε μερικές περιπτώσεις. Οι κοινωνικοί επιστήμονες που βρίσκονται (πολύ σωστά) σε αναζήτηση κανονικότητας και ομοιόμορφων αλληλουχιών μπορούν ακούσια να θεωρούν καταστάσεις αδικίας, ευρείας ανισότητας και καταπίεσης ως αναπόφευκτες, καθορισμένες υπέρ του δέοντος από τις δομικές συνθήκες. Γι’ αυτό και είναι σημαντικό, όπως παρακινούσε ο Albert O.Hirschman στο βιβλίο του A Bias for Hope, να ενστερνιζόμαστε ‘ένα πάθος για το εφικτό’, επιπρόσθετα της πιθανολογικής ανάλυσης. Ο στρατευμένος διανοούμενος δεν πρέπει να αγνοεί την αναζήτηση τυχαίων παραγόντων που μπορεί, παρά τις λίγες πιθανότητες, να ενισχύουν τη δυνατότητα σοσιαλδημοκρατικής έκβασης.


Πριν προχωρήσουμε πιο πέρα σ’ αυτή τη συλλογιστική, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τι είναι σοσιαλδημοκρατία. Δεν είναι εύκολο να καταλήξουμε σε έναν ορισμό, κυρίως επειδή οι σοσιαλδημοκράτες ενεργούν ρεαλιστικά, ανταποκρινόμενοι στις νέες προκλήσεις. Χρησιμοποιώ τον όρο για να αναφερθώ σε ένα ειδικό καθεστώς, όχι σε μια κυβέρνηση που διακηρύσσει ότι είναι σοσιαλδημοκρατική. Ένα σοσιαλδημοκρατικό καθεστώς εμπεριέχει μια σειρά από ευρέως υποστηριζόμενα κριτήρια, διαδικαστικούς κανόνες και οργανωτικές διευθετήσεις που υποχρεώνουν μια κυβέρνηση α) να υπόκειται στον δημοκρατικό έλεγχο, και β) να ρυθμίζει ενεργά τις δυνάμεις της αγοράς και κατά τα άλλα να παρεμβαίνει για να ενισχύει την έννοια του δικαίου, την κοινωνική προστασία και την κοινωνική συνοχή, επιπλέον της παραγωγικότητας. Οι σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις χειρίζονται μια σειρά γνωστών εργαλείων πολιτικής που είναι ενθυλακωμένα στο σοσιαλδημοκρατικό κράτος πρόνοιας. Στον αναπτυσσόμενο κόσμο, τα εργαλεία πολιτικής περιλαμβάνουν, επίσης, εργασιακές στρατηγικές για τη δημιουργία ‘καλών’ πόστων εργασίας, την αναδιανομή της γης και τα αναγκαία επιδόματα.


Υπό αυτή την έννοια, η σοσιαλδημοκρατία βασίζεται σε έναν ρητό ή σιωπηρό ταξικό συμβιβασμό ή κοινωνικό συμβόλαιο. Από τη μια πλευρά, το κεφάλαιο παραχωρεί το δικαίωμα διακυβέρνησης και μια μερίδα των κερδών, που διοχετεύονται για την προώθηση της έννοιας του δικαίου και της οικονομικής ασφάλειας, ως αντάλλαγμα για τη διασφάλιση της ατομικής ιδιοκτησίας, της κοινωνικής τάξης και ειρηνικών εργασιακών σχέσεων. Από την άλλη πλευρά, τα κόμματα και οι συνασπισμοί της αριστεράς και της κεντροαριστεράς αποδέχονται τους θεσμούς της ατομικής ιδιοκτησίας και την κυριαρχία του νόμου, καθώς και την υποχρέωση να πειθαρχούν τους οπαδούς τους σε ό, τι αφορά στο σεβασμό των ορίων του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού.


Η σοσιαλδημοκρατία είναι, ασφαλώς, πολύ περισσότερα πράγματα από όσα που αναφέρονται σ’ αυτές τις δυο παραγράφους. Στον τόμο Social Democracy in the Global Periphery, ο Marc Edelman, ο Patrick Heller, η Judith Teichman κι εγώ κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα στη σοσιαλδημοκρατία στην περιφέρεια και αυτή που συναντούμε στις ευρωπαϊκές χώρες. Αναπτύσσουμε επίσης μια τριπλή τυπολογία που μας επιτρέπει, για παράδειγμα, να διακρίνουμε ανάμεσα στη Χιλή μετά το 1990, που έχει αδύναμο και ανεπαρκή ταξικό συμβιβασμό, και την Κεράλα (Ινδία), με ισχυρό και εκτεταμένο ταξικό συμβιβασμό. Δεν διαθέτω όμως τον χώρο, εδώ, για να επεκταθώ περισσότερο σε αυτές τις σημαντικές διακρίσεις.


Έχοντας σκιαγραφήσει την προσέγγισή μου και τη φύση της σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια, στρέφομαι τώρα στην πιθανότητα να υιοθετηθεί μια τέτοια στρατηγική στον παγκόσμιο Νότο. Έχω ήδη επισημάνει ότι οι ευνοϊκές συνθήκες για τη σοσιαλδημοκρατία δεν απαντώνται, ως σύνολο, στις περισσότερες χώρες της παγκόσμιας περιφέρειας και, συνεπώς, είναι απίθανο να υπάρξει ένα τέτοιο καθεστώς σε αυτές τις περιπτώσεις. Στο Social Democracy in the Global Periphery, κάνουμε μια συγκριτική ανάλυση τεσσάρων υποδειγματικών περιπτώσεων σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια: στην Κεράλα, την Κόστα Ρίκα, τον Μαυρίκιο και τη Χιλή. Αυτή η ανάλυση μας επιτρέπει να εντοπίσουμε τρεις κατηγορίες παραγόντων στην ιστορική ανάπτυξη της σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια, από τους πιο απομακρυσμένους ή μακροπρόθεσμους μέχρι τους πιο κοντινούς και τυχαίους. Με άλλα λόγια, διαχωρίζουμε τις δομικές προϋποθέσεις από τους πιο βραχυπρόθεσμους, πιο ενεργούς παράγοντες.


Οι δομικές προϋποθέσεις που διευκολύνουν τη σοσιαλδημοκρατία στην περιφέρεια είναι βασικά δυο:



• Η πρώτη είναι η έγκαιρη και βαθιά, μολονότι εξαρτώμενη, ενσωμάτωση στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία. Η σοσιαλδημοκρατία στην περιφέρεια αποτελεί αντίδραση στις νέες ανασφάλειες που δημιουργεί α) η άνοδος των δυνάμεων της αγοράς και β) η διάλυση των παραδοσιακών θεσμών αμοιβαιότητας που παρείχαν μια άτυπη μορφή κοινωνικής προστασίας σε δύσκολους καιρούς.



• Ο δεύτερος ιστορικός παράγοντας είναι η δημιουργία ενός ισχυρού κράτους. Η σοσιαλδημοκρατία είναι μια δεξιοτεχνική στρατηγική που εμπλέκει την παρέμβαση του κράτους στις δυνάμεις της αγοράς για να διασφαλιστούν στόχοι όπως η ισότητα, η από-εμπορευματοποίηση των ευκαιριών ζωής και η κοινωνικοποίηση των κινδύνων. Κατά συνέπεια, ένα σχετικά συνεκτικό και αποτελεσματικό κράτος με κάποια αυτονομία από την κυρίαρχη οικονομική τάξη είναι αναγκαίο.


Μια δεύτερη κατηγορία παραγόντων, στους οποίους αποδίδουμε τη διαμόρφωση των κοινωνικο-πολιτικών ευκαιριών, είναι λιγότερο απομακρυσμένοι και υπόκεινται περισσότερο στην ανθρώπινη παρέμβαση.



• Η εμπορευματοποίηση της γεωργίας που αποδυναμώνει τους μεγάλους ιδιοκτήτες γης ενώ ενισχύει τους αγρότες και τις μεσαίες τάξεις είναι το πιο ευνοϊκό πρότυπο. Το γεγονός ότι οι αγρότες και οι μικροϊδιοκτήτες γης είναι ευάλωτοι στις δυνάμεις της αγοράς, τους προδιαθέτει σε κοινωνικούς κινδύνους. Μ’ αυτή την έννοια, η ιστορία της σοσιαλδημοκρατίας στον τρίτο κόσμο είναι παρόμοια με το βορειο-ευρωπαϊκό πρότυπο. Στη Σκανδιναβία, η σοσιαλδημοκρατία χρονολογείται από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, όταν οι χώρες αυτές ήταν ακόμη οικονομικά καθυστερημένες και αγροτικές.



• Η ανάπτυξη μιας εύρωστης κοινωνίας πολιτών – με πληθώρα ανεξάρτητων οργανώσεων – είναι επίσης κρίσιμη σε ό, τι αφορά στην κατανόηση της επιτυχίας των σοσιαλδημοκρατικών κινημάτων. Πρόκειται για ένα περίπλοκο θέμα, το οποίο χειρίζεται εκτενώς το βιβλίο που προανέφερα.



Τρίτο και τελευταίο, φτάνουμε στους πιο άμεσους – δηλαδή, τυχαίους ή παρεμβατικούς – παράγοντες που διαμορφώνουν τη σοσιαλδημοκρατική τροχιά. Ένα συγκεκριμένο πρότυπο καπιταλιστικής αλλαγής, διαμόρφωσης του κράτους, ταξικής δομής και κοινωνίας των πολιτών δεν παράγει αναγκαστικά ένα σοσιαλδημοκρατικό καθεστώς. Όταν αυτό συμβαίνει, είναι αποτέλεσμα κρίσιμων χρονικών συγκυριών στην ιστορία μιας χώρας, όπου οργανωμένοι κοινωνικοί παίκτες, μέσα από πολιτικές μάχες, ωθούν τις κοινωνίες σε μια επιλεγμένη οδό. Τα κεντροαριστερά κινήματα, τα κόμματα ή οι συνασπισμοί που στηρίζουν ουσιαστικά αυτή την πολιτική είναι συνήθως οι πρωταγωνιστές. Η οργάνωση είναι ο κύριος τρόπος ενδυνάμωσης των κατώτερων και μεσαίων τάξεων. Άλλοι σημαντικοί συγκυριακοί παράγοντες στον παγκόσμιο Νότο είναι οι εξωτερικές επεμβάσεις, όπως οι δολοπλοκίες των υπερδυνάμεων και οι διεθνείς ιδεολογικές επιρροές.



Αυτή η διερεύνηση των διαμορφωτικών επιρροών οδηγεί στην εκτίμηση ότι υπάρχουν πολύ λίγες πιθανότητες να εμφανιστούν πολλές ευημερούσες σοσιαλδημοκρατίες στην παγκόσμια περιφέρεια. Δεν είναι πολλές οι χώρες που μπορούν να επιδείξουν τις δομικές προϋποθέσεις και τις κοινωνικοπολιτικές μορφές που οδηγούν σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Δεν ενδιαφερόμαστε, όμως, μόνο για τις πιθανότητες, που βασίζονται σε τακτικότητες και σε ομοιόμορφες ιστορικές αλληλουχίες. Πρέπει επίσης να συντονιστούμε στις δυνατότητες, στις ευκαιρίες για κρίσιμες ιστορικές καμπές.



Τέσσερα χαρακτηριστικά της παρούσας συγκυρίας αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης σοσιαλδημοκρατιών στην περιφέρεια. Πρώτον, η γενικευμένη απογοήτευση από τα ανησυχητικά αποτελέσματα της νεοφιλελεύθερης μεταρρύθμισης από τη δεκαετία του 1980, τροφοδότησε ένα ακόμη καινοφανές ενδιαφέρον για τις σοσιαλδημοκρατικές στρατηγικές. Αυτό που είναι σαφές, ειδικά στη Λατινική Αμερική, είναι ότι οι κυβερνήσεις και οι διανοούμενοι μιλούν για τη βιωσιμότητα και την υπόσχεση της σοσιαλδημοκρατίας – μολονότι ο όρος αυτός καθαυτός μπορεί να μη χρησιμοποιείται. Στη Λατινική Αμερική, οι εκλογές μετά το 2000 έφεραν τη δημοκρατική ή σχεδόν δημοκρατική αριστερά στην εξουσία σε χώρες που αντιστοιχούν στα τρία τέταρτα του πληθυσμού της περιοχής: Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Βενεζουέλα, Ισημερινός, Νικαράγουα, Βολιβία και Χιλή. Οι κυβερνήσεις, τουλάχιστον στη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη και τη Χιλή, όπως και στην Κόστα Ρίκα, υιοθέτησαν μια σοσιαλδημοκρατική οδό. Σε ορισμένες απ’ αυτές τις χώρες, όπως και στο Μεξικό (στο Τσιάπας), υπήρξαν εξεγέρσεις και διαδηλώσεις ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό. Η λατινοαμερικανική απόρριψη της, υποστηριζόμενης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, Ζώνης Ελεύθερου Εμπορίου, δείχνει ακόμη περισσότερο αυτή την απογοήτευση. Στην Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία ασκείται μεγάλη κριτική στη νεοφιλελεύθερη πολιτική μετά την οικονομική κατάρρευση του 1997 και τις πιέσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου στις κυβερνήσεις να προχωρήσουν σε ακόμη μεγαλύτερη οικονομική φιλελευθεροποίηση. Αυτή η κριτική είναι πιο αμβλυμμένη στην Υποσαχάρεια Αφρική, εξαιτίας της βαθύτερης εξωτερικής εξάρτησης, αλλά παρόλα αυτά αυξανόμενη. Έχουμε εισέλθει σε μια εποχή ιδεολογικής ρευστότητας, που η έκβασή της παραμένει αστάθμητη.


Δεύτερον, είναι ενθαρρυντικό που ούτε ο πολύ ετερόκλητος πληθυσμός ούτε το χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα αποτελούν απόλυτο εμπόδιο για την ανάπτυξη σοσιαλδημοκρατικών καθεστώτων. Παραδείγματα όπως η Κεράλα (από το 1956) και ο Μαυρίκιος (από τα μέσα της δεκαετίας του 1970) δείχνουν ότι αυτά τα καθεστώτα μπορούν να επιβιώσουν ακόμη κι όταν οι αρχικές ματεριαλιστικές και κοινωνικές συνθήκες είναι δυσμενείς. Η Κεράλα είναι ένα φτωχό κράτος της Ινδίας με πολύ ετερόκλητο πληθυσμό: ευρείες χριστιανικές και μουσουλμανικές μειονότητες συνυπάρχουν με μια ινδουϊστική πλειοψηφία, που ήταν ιστορικά διαιρεμένη από ένα από τα πιο αυστηρά συστήματα κάστας της χώρας. Ο Μαυρίκιος, ένα μικρό νησί στον Ινδικό Ωκεανό, είναι μια από τις πιο ετερογενείς χώρες στον κόσμο (αυτοαποκαλείται με περηφάνια ‘έθνος-ουράνιο τόξο’). Όταν ο Μαυρίκιος έφτασε σε έναν σοσιαλδημοκρατικό ταξικό συμβιβασμό στη δεκαετία του 1970, υπήρχε μονοκαλλιέργεια ζάχαρης και μεγάλη φτώχια. Παρά αυτές τις αντίθετες περιπτώσεις, όμως, ο ομοιογενής πληθυσμός και η ευμάρεια (όπως στη Δανία ή τη Σουηδία) αποτελούν ευνοϊκότερες συνθήκες για την οικοδόμηση δια-ταξικής συνεργασίας και αλληλεγγύης.


Το θέμα της κοινωνικής αλληλεγγύης είναι η τρίτη καλή είδηση για τους σοσιαλδημοκράτες. Είναι εμφανές ότι οι σοσιαλδημοκρατικοί θεσμοί δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς ένα υψηλό επίπεδο αλληλεγγύης. Αυτοί οι θεσμοί, εξ’ ορισμού, προωθούν την ισότητα, την κοινωνική προστασία και ένα βαθμό από-εμπορευματοποίησης των ευκαιριών ζωής. Μια κοινωνία με αυτούς τους στόχους μπορεί να επιβιώσει μόνο αν τα μέλη της θεωρούν ότι ανήκουν σε μια μοναδική κοινότητα με κοινά συμφέροντα. Ωστόσο, οι αγορές καλλιεργούν τις αξίες που σχετίζονται με τον κτητικό ατομικισμό. Κατά συνέπεια, η σοσιαλδημοκρατία απαιτεί την εμπιστοσύνη ως κυρίαρχη αξία και ευρεία αποδοχή κριτηρίων συνεργασίας, συμβιβασμό, ισότητα, ανεκτικότητα και ανθρωπισμό. Τα καλά νέα – που μετατρέπουν ρεαλιστικά τη σοσιαλδημοκρατία σε πιθανότητα – είναι ότι οι θεσμοί της και τα απαιτούμενα κριτήρια και αξίες μπορούν να αναπτυχθούν μάλλον in tandem παρά seriatim.


Συνεπώς, το πολιτικό έργο των σοσιαλδημοκρατών δεν είναι τόσο αποκαρδιωτικό όσο φαίνεται. Δεν είναι απαραίτητο να αναπτυχθεί ένα υψηλό επίπεδο κοινωνικής συνοχής προκειμένου να θεσπιστούν οι σοσιαλδημοκρατικές διευθετήσεις. Οι τελευταίες, όταν εδραιωθούν, θα βοηθήσουν στη διαμόρφωση των απαιτούμενων κριτηρίων και αξιών (ή ‘κοινωνικό κεφάλαιο’ όπως ονομάζονται συχνά τα κριτήρια και τα δίκτυα αλληλεγγύης). Αυτό είναι το συμπέρασμα πολλών πρόσφατων μελετών σκανδιναβικών κρατών πρόνοιας, και συγκλίνει με την άποψη του κύριου αρχιτέκτονα του βρετανικού κράτους πρόνοιας, του Richard Titmuss.


Μια τελευταία ενθαρρυντική τάση αφορά στην παγκοσμιοποίηση. Το γνωστό απόφθεγμα ότι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση υποσκάπτει τις σοσιαλδημοκρατίες, ιδίως στις εξαρτώμενες χώρες του παγκόσμιου Νότου, είναι λανθασμένο. Σύμφωνα με τη συμβατική άποψη, η κινητικότητα του κεφαλαίου καθιστά αξιόπιστη την απειλή των επενδυτών για παράκαμψη ή απόσυρση από δικαιοδοσίες με σχετικά υψηλούς φόρους, δαπανηρά επιδόματα και δυσβάσταχτες ρυθμίσεις (όπως στις σοσιαλδημοκρατίες). Ο παγκόσμιος νεοφιλελευθερισμός, υποστηρίζουν, υπερέχει της σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια καθώς ζητά την απελευθέρωση της αγοράς και των τιμών, τη συρρίκνωση του δημόσιου τομέα και μάλλον εστιασμένα παρά οικουμενικά κοινωνικά προγράμματα. Ωστόσο, η Κόστα Ρίκα, ο Μαυρίκιος, η Χιλή και η Κεράλα δεν διατήρησαν ή δεν βελτίωσαν μόνο τα κοινωνικά τους επιτεύγματα στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά (με την μερική εξαίρεση της Κεράλα) προώθησαν, επίσης, την ανταγωνιστική θέση τους διαφοροποιώντας τις εξαγωγές τους. Το πέτυχαν με μια σταδιακή και επιλεκτική φιλελευθεροποίηση και την παράλληλη κεφαλαιοποίηση της κληρονομιάς της σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής, δηλαδή ένα υγιές και εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό, μια προχωρημένη υποδομή, καλά ρυθμισμένες εργασιακές σχέσεις και κοινωνική ειρήνη. Η σοσιαλδημοκρατία μπορεί λοιπόν να προσφέρει σε ορισμένες κατηγορίες επενδυτών ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που μπορούν να αντισταθμίσουν τα υψηλότερα κόστη.


Παρόλο που δεν πρέπει να περιμένουμε μια άμεση και ευρεία υιοθέτηση σοσιαλδημοκρατικών καθεστώτων στην παγκόσμια περιφέρεια, η πιθανότητα δημιουργίας τους σε ορισμένα μέρη παραμένει. Οι δομικές/ιστορικές συνθήκες που οδηγούν σε σοσιαλδημοκρατικά καθεστώτα είναι ασυνήθιστες. Ωστόσο, τυχαίες πτυχές της σημερινής συγκυρίας υποδηλώνουν ότι η προοπτική για τη σοσιαλδημοκρατία δεν είναι τόσο ζοφερή όσο παρουσιάζεται συνήθως. Εξάλλου, τα ενεργά πολιτικά κινήματα παίζουν πάντα σημαντικό ρόλο στην ιστορία των σοσιαλδημοκρατιών. Οι σοσιαλδημοκρατίες προκύπτουν όσο και δημιουργούνται.


Υπό αυτές τις συνθήκες, ο γρίφος για τον στρατευμένο διανοούμενο είναι, ίσως, να καταλάβει εάν και πώς ένα καθεστώς που είναι επιθυμητό μπορεί να γίνει δυνατό, ακόμη κι αν φαίνεται απίθανο.


Η παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει πολλές προκλήσεις για τη σύγχρονη πολιτική. Η απάντηση πολλών σοσιαλδημοκρατών στις προκλήσεις αυτές ήταν η επανατοποθέτηση της δημοκρατίας στο κέντρο φιλελεύθερων και πλουραλιστικών κοσμοπολίτικων θεσμών με τρόπο τέτοιο, ώστε να διευκολύνεται η επίτευξη δημοκρατικών στόχων, όπως η ισότητα και η κοινωνική δικαιοσύνη.


Γιατί παγκόσμια πολιτική;


Γιατί η προσοχή έχει στραφεί στο παγκόσμιο επίπεδο; Τα κράτη δεν είναι πλέον ικανά να καθορίζουν τις πράξεις τους και να ορίζουν αυτόνομα τις ιδέες τους για δικαιοσύνη. Ενώ η παρέμβαση είτε από άλλα κράτη είτε από παγκόσμιους δρώντες στο εσωτερικό ενός κράτους στο παρελθόν αποκλειόταν, τώρα αποδίδεται μεγαλύτερη έμφαση σε οικουμενικές ιδέες δικαιοσύνης, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις ενός κράτους στο όνομα τέτοιων αξιών θεωρείται συχνά δικαιολογημένη, όπως για παράδειγμα η περίπτωση του Κοσόβου ή οι αποφάσεις προάσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.


Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και η πιθανότητα πυρηνικής καταστροφής κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου οδήγησαν στην επιθυμία για διεθνείς θεσμούς, οι οποίοι φέρνουν τα κράτη πιο κοντά με σκοπό την αποφυγή τέτοιων ενδεχόμενων στο μέλλον. Συνακόλουθα, το τέλος του ψυχρού πολέμου μας οδήγησε από ένα διπολικό κόσμο σε έναν κόσμο όπου κοινοί κανόνες και θεσμοί σε όλο το μήκος και το πλάτος της γης είναι, πλέον, πιο εφικτοί.


Η κλιματική αλλαγή, η οικονομική αλληλεξάρτηση, το έγκλημα και το εμπόριο ναρκωτικών, η τρομοκρατία, τα όπλα μαζικής καταστροφής, η φτώχια στον κόσμο και οι γενοκτονίες και οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είτε προκαλούνται από συνδυασμούς παγκόσμιων παραγόντων είτε είναι διεθνή ζητήματα για την επίλυση των οποίων απαιτείται δράση σε ένα συντονισμένο παγκόσμιο επίπεδο ή διεθνής παρέμβαση. Ακόμα, η οικονομική παγκοσμιοποίηση φαίνεται ότι έχει βελτιώσει την τύχη κρατών όπως η Κίνα και η Ινδία. Την ίδια στιγμή όμως, περιοχές, όπως η Υποσαχάρια Αφρική, έμειναν εκτός του τρένου ανάπτυξης θέτοντας έτσι την ανάγκη είτε οι αποκλειόμενοι να προσαρμοστούν καλύτερα στην παγκοσμιοποίηση, είτε να βρουν κάποιο δρόμο να ξεφύγουν από τη φτώχια εκτός του πλαισίου της παγκοσμιοποίησης ή, εναλλακτικά, η ανισότητα να αντιμετωπιστεί μέσω θεσμών διεθνούς αναδιανομής. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι η παγκόσμια επικοινωνία και η μετανάστευση μας έχουν οδηγήσει στην αναγνώριση περισσοτέρων υπερεθνικών στοιχείων ταυτότητας τα οποία δύνανται να υποστηρίξουν τέτοιους διεθνείς πολιτικούς θεσμούς.


Η οικονομική παγκοσμιοποίηση θεωρείται ότι έχει αναγκάσει τα κράτη να στραφούν προς μια νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση. Οι κυβερνήσεις ανταγωνίζονται στο κυνήγι προσέλκυσης διεθνών κεφαλαίων με συνέπειες την απώλεια της αυτονομίας του κράτους αναφορικά με τις πολιτικές του και την αύξηση της επιρροής μη εκλεγμένων επενδυτών. Οι σοσιαλδημοκρατικές πολιτικές για τη φορολόγηση, το κοινωνικό κράτος, την προστασία της εργασίας και των μισθών επηρεάζονται, ιδιαίτερα, από μια σύγκλιση προς το κατώτατο δυνατό όριο. Για τους σοσιαλδημοκράτες ανά την υφήλιο αυτό έχει αποδυναμώσει το έθνος κράτος και το έχει οδηγήσει σε προτάσεις απλά ρυθμιστικές απώτερος σκοπός των οποίων είναι η επίτευξη της σοσιαλδημοκρατίας σε ένα διεθνές επίπεδο.


Για την επίτευξη του παραπάνω στόχου, κοσμοπολίτες όπως ο Ulrich Beck και ο David Held, προτείνουν την κοσμοπολίτικη δημοκρατία. Η κοσμοπολίτικη δημοκρατία είναι παγκόσμια λόγω του πλουραλισμού των πεδίων δράσης των εμπλεκόμενων δρώντων. Είναι εξισωτική, γιατί οι δρώντες με διαφορετικές δυνάμεις στον έξω κόσμο έχουν ίση ψήφο στα κοσμοπολιτικά φόρα. Και είναι διαλογική και εξεταστική όσον αφορά στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η δημοκρατία, επί του παρόντος, οργανώνεται σε εθνικό επίπεδο, οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται σε παγκόσμιο επίπεδο, όπου δεν υπάρχει μικρότερου βαθμού λογοδοσία. Ο κοσμοπολιτισμός, εν μέρει, αποσκοπεί στην υπερνίκηση αυτού του δημοκρατικού ελλείμματος και στην επανατοποθέτηση της δημοκρατίας στο κέντρο των εξελίξεων και αποφάσεων. Το γεγονός ότι ήδη υπάρχουν διεθνείς κυβερνητικές οργανώσεις και διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις (IGOs και INGOs) καθιστούν την παγκόσμια πολιτική μια ρεαλιστική πιθανότητα παρά ένα ουτοπικό όνειρο.


Γιατί όχι παγκόσμια πολιτική;


Βρίσκοντας χώρο για τη σοσιαλδημοκρατία στο επίπεδο των παγκόσμιων φιλελεύθερων θεσμών φαίνεται να έχει κάποιο νόημα. Προς τι όμως οι αμφιβολίες περί τούτου;


Πολλά οικονομικά φόρα δημιουργούνται και αποτελούνται, εν μέρει, από έθνη κράτη, τα οποία μεταφέρουν τα συγκρουόμενα συμφέροντά τους στην παγκόσμια πολιτική σκηνή όσο και στο κοσμοπολίτικο αίσθημα. Οι παγκόσμιες ανισότητες μεταξύ των εθνών-κρατών μεταφέρονται με ανάλογο τρόπο στα κοσμοπολίτικα φόρα τα οποία απαρτίζουν. Σαν αποτέλεσμα, οι παγκόσμιοι θεσμοί, είναι πιθανότερο να κυριαρχούνται από τις διαμάχες και την επικράτηση των συμφερόντων μερικών έναντι άλλων, παρά από ομοφωνία. Ζητήματα τα οποία χαρακτηρίζονται από έλλειψη ομοφωνίας είναι, για παράδειγμα, τα ζητήματα της κλιματικής αλλαγής, της εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του ελεύθερου εμπορίου.


Οι κοσμοπολίτικοι θεσμοί υποτίθεται ότι είναι εξισωτικοί. Στην πραγματικότητα όμως αυτό δεν συμβαίνει αφού ορισμένοι από τους συμμετέχοντες έχουν μεγαλύτερη εξουσία η οποία είναι απόρροια της συγκριτικά μεγαλύτερης οικονομικής, στρατιωτικής και πολιτικής εξωθεσμικής τους δύναμης. Οι κυρίαρχες αξίες του κοσμοπολιτισμού και της παγκοσμιοποίησης είναι η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο καπιταλισμός και οι ελεύθερες αγορές. Είναι όμως οι άκρως φιλελεύθερες. εκδοχές αυτών, αντί των κοινωνικών, σοσιαλιστικών, οικονομικών ή συλλογικών ιδεών των δικαιωμάτων, της ανάπτυξης ή της φτώχιας, που κυριαρχούν. Ενώ λέγεται ότι οι εν λόγω νεοφιλελεύθερες εκδοχές των αξιών αυτών είναι παγκόσμιες, για τους αποδέκτες τους πρόκειται, μάλλον, για προσπάθεια εκδυτικοποίησης.


Επιπλέον, δεν φαίνεται ότι η Δύση ακολουθεί απαρέγκλιτα αυτές τις αξίες. Η δημοκρατία, τουλάχιστον, δεν επιδιώκεται με συνέπεια αφού, για παράδειγμα, οι ΗΠΑ δεν αναγνωρίζουν τη νομιμότητα της Χαμάς, της εκλεγμένης αρχής της Παλαιστίνης. Όσον αφορά τα μέτρα που προκύπτουν μέσω διεθνών διαδικασιών για τα παγκόσμια ζητήματα, αυτά μπορούν, ενδεχομένως, να παρακαμφθούν εφόσον πολλά δεν είναι δεσμευτικά και δεν προωθούν τα ιδιαίτερα συμφέροντα συγκεκριμένων εθνών-κρατών, όπως δείχνει η περίπτωση της απροθυμίας δέσμευσης των ΗΠΑ στις διαπραγματεύσεις για τις κλιματικές αλλαγές. Οι διεθνείς παρεμβάσεις μπορεί να υποκινηθούν πιο ουσιαστικά από διάφορους γεωστρατηγικούς παράγοντες, παρά από τη σκοπιά της κοσμοπολίτικης δικαιοσύνης. Για ποιο λόγο έχουμε παρεμβάσεις στο Ιράκ και το Αφγανιστάν και όχι στο Σουδάν ή τη Ρουάντα;


Σίγουρα υπάρχει έλλειψη εφαρμογής των κοσμοπολίτικων και παγκόσμιων αξιών, όπως των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της προστασίας του περιβάλλοντος, του ελεύθερου εμπορίου και της δημοκρατίας. Παραδείγματα της παραπάνω έλλειψης αποτελούν το Γκουαντάναμο (Guantanamo Bay), η απροθυμία των ΗΠΑ να συμμετέχουν στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και στις συμφωνίες για την κλιματική αλλαγή, ο προστατευτισμός των ΗΠΑ και της ΕΕ, ο ρόλος των χρημάτων στις Αμερικανικές εκλογές και η παράκαμψη του ΟΗΕ στην περίπτωση του πολέμου στο Ιράκ. Οι ΗΠΑ, η ηγέτιδα δύναμη του κόσμου, φαίνονται πρόθυμες να υπακούσουν σε κοσμοπολίτικους κανόνες, εκτός από όπου τους συμφέρει.


Η παγκοσμιοποίηση, ενδεχομένως, πολιτικά (καθώς και οικονομικά) να μην ενδείκνυται για τις φτωχότερες χώρες, αφού προστατεύει τις πλουσιότερες χώρες από τον ανταγωνισμό των αναπτυσσόμενων. Ίσως είναι προς το συμφέρον των φτωχότερων χωρών η εν μέρη απεμπλοκή τους από την παγκόσμια πολιτική και οικονομία μέσω της δημιουργίας περιφερειακών ενώσεων και της πραγματοποίησης περιφερειακών εμπορικών συναλλαγών. Μπορεί να έχουν καλύτερη τύχη σε «υπο-παγκόσμια» (sub-global) επίπεδα κλείνοντας συμφωνίες μεταξύ τους και με κράτη παρομοίων επιδιώξεων από το να συμμετέχουν πλήρως, οικονομικά και πολιτικά, στην παγκοσμιοποίηση.


Αν η οικονομική παγκοσμιοποίηση δεν υποσκάπτει τη σοσιαλδημοκρατία σε επίπεδο κράτους, τότε η παγκόσμια σοσιαλδημοκρατία μπορεί να μην είναι τόσο απαραίτητη όσο φαίνεται αρχικά. Υπάρχουν διαφορές στον οικονομικό πολιτισμό και τα πολιτικά συστήματα μεταξύ των κρατών, οι οποίες τα κατευθύνουν σε διαφορετικές πολιτικές προς πείσμα της παγκοσμιοποίησης. Οι Σκανδιναβικές χώρες και η Γερμανία, για παράδειγμα, έχουν σχετικά υψηλούς φόρους και εκτεταμένο κράτος προνοίας, παρ’ ότι δρουν στο ίδιο παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο με χώρες στις οποίες το κράτος πρόνοιας είναι ανύπαρκτο. Οι κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής έχουν αθετήσει τις υποχρεώσεις τους σε δάνεια και έχουν προβεί στην εθνικοποίηση μεγάλων εταιριών στον τομέα της ενέργειας, αλλά παρ’ όλα αυτά οι επενδυτές διατηρούν την εμπιστοσύνη τους σε αυτές. Η σύγκλιση όσον αφορά τον πληθωρισμό και το έλλειμμα είναι μεγαλύτερη από ό,τι στις δαπάνες, τις κοινωνικές παροχές και τους φόρους. Τα εκλογικά σώματα, ίσως, να αναζητούν αντισταθμιστικές σοσιαλδημοκρατικές πολιτικές κοινωνικής πρόνοιας και εκπαίδευσης για την προστασία τους από τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης. Πράγματι, μία σοσιαλδημοκρατική υποδομή στην υγεία, την εκπαίδευση και το κοινωνικό κράτος, ενδεχομένως, να είναι ελκυστική στις επιχειρήσεις, αν τους παρέχει καλύτερο εργατικό δυναμικό και μειώνει το δικό τους κόστος στους παραπάνω τομείς. Το έθνος κράτος δύναται να επιδιώκει τη σοσιαλδημοκρατία στο πλαίσιο της οικονομικής παγκοσμιοποίησης καθιστώντας το σοσιαλδημοκρατικό κράτος σε παγκόσμιο επίπεδο να φαντάζει λιγότερο απαραίτητο.


Κράτος, σύγκρουση και πολιτική κάτω από το παγκόσμιο επίπεδο


Υπάρχει, λοιπόν, ρόλος για το κράτος, τις συγκρούσεις και την πολιτική κάτω από το παγκόσμιο επίπεδο με απώτερο σκοπό την επίτευξη των στόχων της σοσιαλδημοκρατίας, καθώς και την παγκόσμια κοσμοπολίτικη συζήτηση.



1) Τα έθνη- κράτη έχουν ακόμα σημασία. Υπάρχουν εθνικές διαφορές στις πολιτικές των κρατών και υπάρχει χώρος για τη σοσιαλδημοκρατία στο επίπεδο τους κράτους. Η πολιτική, λοιπόν, για ζητήματα, όπως η κοινωνική δικαιοσύνη και τα δικαιώματα περιλαμβάνουν τα έθνη κράτη και αυτά αποτελούν μία εναλλακτική στην κοσμοπολιτική δημοκρατία.



2) Τα έθνη κράτη χτίζουν εμπόδια κατά της παγκοσμιοποίησης και τα αντιτιθέμενα συμφέροντά τους υποσκάπτουν την κοσμοπολίτικη δημοκρατία. Κα αυτό μας οδηγεί μάλλον σε σύγκρουση παρά σε κοσμοπολίτικη επιλογή σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι σωστό να προσανατολιζόμαστε σε διεθνείς θεσμούς, αλλά αυτό, ενδεχομένως, να πρέπει να γίνει στη βάση αντιτιθέμενων συμφερόντων, παρά εσκεμμένου κοσμοπολιτισμού.



3) Μια τρίτη εναλλακτική είναι η διεθνής πολιτική κάτω από το παγκόσμιο επίπεδο. Τα κράτη μπορεί να είναι καλύτερα εκτός του πλαισίου της παγκοσμιοποίησης, εξαιτίας της επιρροής περισσότερο ισχυρών από αυτά κρατών εντός του παγκοσμιοποιημένου πλαισίου. Οι δρώντες μπορούν να συνάπτουν διεθνείς, περιφερειακές, διακρατικές ή πολυεθνικές συμμαχίες και εμπορικές συμφωνίες με άλλα κράτη με τα οποία έχουν παρόμοια ιδεολογία ή κοινά συμφέροντα. Ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Chavez αναγνωρίζει ότι η πολιτική πρέπει να είναι διεθνής και πέραν του κράτους. Γνωρίζει όμως επίσης ότι βασίζεται και στα αντιτιθέμενα συμφέροντα μεταξύ ορισμένων δυνάμεων σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και σε κοινά συμφέροντα με άλλα κράτη σε υπο- παγκόσμιο διεθνές επίπεδο.



Είναι ορθό να προσανατολιστούμε εκ νέου από την εθνική στην παγκόσμια πολιτική, γιατί πολλά σοβαρά προβλήματα του κόσμου είναι παγκόσμια και απαιτούν παγκόσμιο συντονισμό. Επίσης, μία απόπειρα να επιτευχθούν οι στόχοι της σοσιαλδημοκρατίας μέσω φιλελεύθερων πολιτικών θεσμών σε παγκόσμιο επίπεδο πρέπει να επικροτείται και αυτό το άρθρο δεν αποτελεί επιχείρημα εναντίον της.


Πάρα ταύτα, είναι σημαντικό για τη σοσιαλδημοκρατία να διατηρεί και την κριτική της για το φιλελευθερισμό. Ο κοσμοπολιτισμός μπορεί να είναι πολύ φιλελεύθερος στην αισιοδοξία του για πλουραλισμό και διάλογο και την αναισθησία του έναντι των αντιτιθέμενων υλικών οικονομικών συμφερόντων τα οποία υποσκάπτουν την ίδια την πολιτική και την πολιτισμική του βάση. Όταν δεις από μία σοσιαλιστική κριτική οπτική τις πιθανότητες για μια κοσμοπολίτικη δημοκρατία, άλλες μορφές πολιτικής φαίνονται εξίσου δυνατές.


Η σοσιαλδημοκρατία πρέπει να διαφοροποιηθεί από τις καθαρά φιλελεύθερες προσεγγίσεις, όπως πρέπει και να μάθει από αυτές. Επίσης οφείλει να θυμάται τη σημασία του κράτους και των διεθνών μορφών πολιτικής, από τις οποίες λείπει η έντονη προώθηση της παγκοσμιοποίησης. Πρέπει να διατηρήσει λίγο από το σκεπτικισμό για τις δυνατότητες του διαλόγου στα κοσμοπολιτικά φόρα και να συνειδητοποιήσει τη σημασία του κράτους και της πολιτικής της σύγκρουσης.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η Βρετανία πέρασε από μια σοσιαλδημοκρατική σε μια φιλελεύθερη κοινωνία της αγοράς, και τα συνδικάτα είδαν τη δύναμή τους να χάνεται. Ο αριθμός των μελών τους μειώθηκε, η πολιτική τους θέση υποβαθμίστηκε και η κεντρική δραστηριότητά τους – η συλλογική διαπραγμάτευση προς όφελος των μελών τους – παίζει πολύ μικρότερο ρόλο στις ρυθμίσεις της απασχόλησης απ’ ό, τι στο παρελθόν. Επίσης, η επίδρασή τους στην ευρύτερη κοινωνία αποδυναμώθηκε. Όταν τα συνδικάτα είχαν εξέχοντα ρόλο στη σοσιαλδημοκρατική κοινωνία (ο αριθμός των μελών τους ήταν στο υψηλότερο σημείο του στη δεκαετία του 1970), οι εισοδηματικές ανισότητες ήταν λιγότερο έντονες απ’ ό, τι στη συνέχεια. Σημαίνει αυτό ότι τα βρετανικά συνδικάτα μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά μόνο στις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες, κι ότι τώρα είναι καταδικασμένα σε έναν πολύ μικρότερο ρόλο απ’ αυτόν που είχαν στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους;


Οι βασικές λειτουργίες των συνδικάτων δεν έχουν χάσει τη σημασία τους: οι συνθήκες εργασίας των μισθωτών είναι συνήθως καλύτερες όταν οι τελευταίοι είναι οργανωμένοι συλλογικά παρά όταν δεν είναι. Τα συνδικάτα μπορούν, επίσης, να παίξουν σημαντικό ρόλο στην ευρύτερη κοινωνία μέσω της συμμετοχής τους σε συγκεκριμένες εκστρατείες και ενεργώντας ως αντίβαρο στην εξουσία του κράτους. Επιπλέον, σήμερα, ένα μεγάλο μέρος των ρυθμίσεων της απασχόλησης πραγματοποιείται μέσω της νομοθεσίας παρά μέσω της αγοράς. Τα συνδικάτα είναι, κατά συνέπεια, λιγότερο εκτεθειμένα απ’ όσο μπορεί να υποδηλώνει μια πόλωση μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας/φιλελεύθερης αγοράς. Μπορούν τα συνδικάτα να ανακτήσουν λίγη από τη σημασία και το στάτους τους, κάτω από τις πολύ διαφορετικές πολιτικές συνθήκες σε σχέση με εκείνες που απολάμβαναν στην ακμή τους; Αναπόφευκτα, αυτό εξαρτάται από τις ικανότητες προσαρμογής τους και την υποστήριξη που λαμβάνουν από το κράτος. Δεν είναι περίεργο που οι απόψεις διίστανται ανάμεσα σε εκείνους που είναι απαισιόδοξοι για το μέλλον των συνδικάτων, επειδή οι μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές λειτουργούν εναντίον τους, και εκείνους που πιστεύουν ότι η τύχη τους είναι κυκλική και η δυνατότητα αναβίωσής τους πολύ πραγματική.


Ίσως μια ιστορική σκιαγράφηση της θέσης των συνδικάτων στη δεκαετία του 1970 να είναι βοηθητική, καθώς δείχνει τις δυνάμεις και τις αδυναμίες τους στο πλαίσιο ενός σοσιαλδημοκρατικού κράτους. Η θέση τους στη βρετανική πολιτική και κοινωνία έμοιαζε εξασφαλισμένη. Οι απόπειρες των κυβερνήσεων των Εργατικών το 1969 και των Συντηρητικών το 1971 να μεταρρυθμίσουν τις εργασιακές σχέσεις δίνοντας τους ισχυρότερο νομικό πλαίσιο συνάντησαν αποτελεσματική αντίσταση. Μπορούσαν να λειτουργούν με σημαντική ασυλία από την αστική νομοθεσία. Καθώς οι οικονομικές συνθήκες χειροτέρευαν και το επίπεδο ζωής έπεφτε, ο αριθμός των μελών των συνδικάτων αυξανόταν. Οι οικονομικές πολιτικές των κυβερνήσεων Wilson και Callaghan τοποθέτησαν τους μισθούς στο επίκεντρο της ατζέντας τους κι αυτό οδήγησε τα συνδικάτα σε σχεδόν συνεχή διαβούλευση. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο επέκτεινε τη σχέση συμπεριλαμβάνοντας κοινωνικά οφέλη, τιμές και φορολογία και μολονότι δέχτηκε μεγάλη κριτική, προκάλεσε τη ζήλεια σημαντικών προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης των Συντηρητικών επειδή εξέφραζε την έννοια ενός συνεταιρισμού μεταξύ κυβέρνησης και λαού. Το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1970, οι πολιτικοί και των δυο μεγάλων κομμάτων δεν είχαν τη δυνατότητα να ασκούν δημόσια κριτική στα συνδικάτα από φόβο μήπως αποξενώσουν τους ψηφοφόρους. Κατά καιρούς, τα συνδικάτα μπορούσαν επίσης να διοργανώνουν μαζικές διαδηλώσεις, περιφρουρώντας αποτελεσματικά τις απεργίες τους και ήταν οι θεσμοί που κινητοποιούσαν αποφασιστικά τα οικονομικά συμφέροντα του λαού.


Αυτό το πορτρέτο ενός συνδικαλιστικού κινήματος ριζωμένου βαθιά στην πολιτεία και την κοινωνία και κεντρικού σύμμαχου του σοσιαλδημοκρατικού κράτους είχε ορισμένα πιο περίπλοκα χαρακτηριστικά ενώ η εισοδηματική πολιτική έδειχνε, επίσης, ότι τα συνδικάτα δεν ήταν παρά ατελή εργαλεία για κοινωνική δικαιοσύνη. Έτσι, τα επιχειρήματα ότι η πολιτική των μισθών έπρεπε να βοηθάει τους χαμηλά αμειβόμενους προσέκρουαν στα αιτήματα για υπεράσπιση των διαφοροποιήσεων. Η ανησυχία που γεννήθηκε στη δεκαετία του 1960, ότι τα συνδικάτα δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στην ατζέντα του Εργατικού Κόμματος για μεγαλύτερη ισότητα, ως κράτησε ως τη δεκαετία του 1970. Τα συνδικάτα δυσκολεύονταν επίσης να διατυπώσουν τι ζητούσαν πέραν των συμφερόντων που είχαν να κάνουν με τις αμοιβές των συγκεκριμένων μελών τους. Η κυβέρνηση των Εργατικών δεν κατάφερε να αποσπάσει από αυτά ένα πακέτο μέτρων που θα έκανε τους μισθολογικούς περιορισμούς πιο εύπεπτους. Η τάση ορισμένων συνδικαλιστών να επιχειρηματολογούν υπέρ των ‘ελεύθερων συλλογικών διαπραγματεύσεων’ τη στιγμή που ήταν υπέρμαχοι μιας σοσιαλιστικής οικονομίας, μείωσε επίσης την αξιοπιστία τους. Οι ηγέτες των συνδικάτων δεν ήταν ενωμένοι σε ό, τι αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων. Είναι δύσκολο να μη συμπεράνει κανείς ότι οι συνδικαλιστές ήθελαν να φέρονται σαν ‘παίκτες της αγοράς’ παρόλο που βρίσκονταν σε ένα σοσιαλδημοκρατικό σύστημα. Το παραπάνω επιβεβαιώνει την πρόβλεψη του J.A. Schumpeter στο Capitalism, Socialism and Democracy ότι ο ισχυρότερος θεσμικός φραγμός στην ανάπτυξη του σοσιαλισμού στη μεταπολεμική Βρετανία θα προερχόταν από τα συνδικάτα, εξαιτίας της άρνησής τους να εντάξουν τις προσδοκίες τους σε ένα κολεκτιβιστικό σύστημα. Το σημαντικότερο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Βρετανίας συνδεόταν, συνεπώς, μέσω της ιστορίας και της παράδοσης, με συνδικάτα που δεν αποδέχονταν την κεντρική πίστη του κόμματος στο κράτος.


Πολιτικά, δεν μοιάζει πιθανό το Εργατικό Κόμμα να θελήσει, με δική του πρωτοβουλία, να αποκαταστήσει τα συνδικάτα ως βραχίονα του ‘Κινήματος’ – αυτή η φάση έχει πραγματικά μείνει ιστορική. Όπως έδειξε ο Keith Ewing, τα συνδικάτα ενθαρρύνονται να έχουν ένα ρόλο στη φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, ιδίως μέσω της βελτίωσης της ποιότητας της εργασίας σε συνεργασία με τους εργοδότες, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται αναβίωση της λειτουργίας τους μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Μια τέτοια συλλογική εκπροσώπηση φροντίζει για μια πιο πλουραλιστική κατανομή εξουσίας στην εργασία, κι έναν αποτελεσματικό τρόπο συνέχισης της δίκαιης μεταχείρισης.


Όπως σημείωσαν ο William Brown και άλλοι, μια σημαντική εξέλιξη ήταν η νομοθεσία που θεσπίστηκε στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η οποία επικεντρωνόταν στα ατομικά δικαιώματα στην εργασία – αποζημίωση για απόλυση και καταχρηστική απόλυση, ίση αμοιβή στις γυναίκες και αντιμετώπιση των φυλετικών διακρίσεων – τα οποία καθορίζονταν από νομικές διαδικασίες μέσω δικαστηρίων επίλυσης εργατικών διαφορών. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές απευθύνονταν σε όλους τους εργαζόμενους, και όχι μόνο στα μέλη των συνδικάτων. Παρόλο που τα συνδικάτα μπορούσαν να υποστηρίξουν τα μέλη τους ενώπιον των δικαστηρίων, οι εργαζόμενοι μπορούσαν να ζητήσουν εκπροσώπηση από αλλού. Αυτός ήταν ένας διαφορετικός τρόπος ρύθμισης της απασχόλησης από τη συλλογική διαπραγμάτευση. Βασιζόταν περισσότερο στην ανάπτυξη της νομολογίας παρά στα ‘έθιμα και την πρακτική’ που χαρακτήριζαν τις περισσότερες από τις διαπραγματεύσεις στις οποίες είχαν συνηθίσει τα συνδικάτα.


Η εξέλιξη αυτή επρόκειτο να παράσχει τη βασική αγωγή των εργασιακών σχέσεων στη μετα-σοσιαλδημοκρατική περίοδο, δηλαδή την ατομική δίκη βασισμένη σε ‘δικαιώματα’ κατοχυρωμένα από το νόμο. Όπως σχολίασε ο John Monks το 2002, όταν ήταν γενικός γραμματέας του TUC, επρόκειτο για μια ‘ριζική αλλαγή τοπίου’ σε σχέση με τον τρόπο που γίνονταν τα πράγματα στη δεκαετία του 1970, ο οποίος τον 21ο αιώνα είχε μια ‘αλλόκοτη ιστορική αίσθηση’. Η ‘εξατομίκευση’ της απασχόλησης γύρω από τα νομικά δικαιώματα έχει εδραιωθεί γερά στην ανάλυση των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων. Η ρύθμιση της απασχόλησης στη σύγχρονη Βρετανία δεν γίνεται μόνο μέσω της αγοράς – υπάρχει ένα ευρύ σώμα νόμων (μεγάλο μέρος του οποίου προέρχεται από τις ντιρεκτίβες της Ε.Ε.) που αφορά την εργασία και τα συνδικάτα. Σημαίνει αυτό αναπόφευκτα μια μετατόπιση των συνδικάτων και της κολεκτιβιστικής επιχειρηματολογίας τους; Οπωσδήποτε, στη δεκαετία του 1960, η νομοθεσία που ανέπτυσσε τα ατομικά δικαιώματα, ήταν ελκυστική για ορισμένους Συντηρητικούς με την έννοια ότι παρέκαμπτε εντελώς τα συνδικάτα. Ωστόσο, αυτή η τάση αντί να στερεί τον ρόλο των συνδικάτων, μάλλον τους προσδίδει ένα ρόλο διαφορετικό. Τα ατομικά δικαιώματα τείνουν να εφαρμόζονται πιο αποτελεσματικά με τη συλλογική οργάνωση παρά χωρίς αυτήν. Επιπλέον, ακόμη και στην ‘παραδοσιακή’ τους περίοδο, πριν από το 1979, βρίσκονταν υπό την εξάρτηση του κράτους ως υποστηρικτή της συλλογικής διαπραγμάτευσης. Κατά συνέπεια, μια πιο σαφής κρατική υποστήριξη, μέσω της νομοθεσίας, για συνδικαλιστική αναγνώριση και δικαιώματα των μισθωτών στην εργασία μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα για τα συνδικάτα και όχι το αντίθετο. Και τα συνδικάτα έχουν σίγουρα δείξει μια ικανότητα προσαρμογής. Το ερώτημα όμως σχετικά με την κεντρικότητα των συνδικάτων σε ένα τέτοιο πλαίσιο ρύθμισης της απασχόλησης παραμένει. Η προθυμία των ατόμων να διεκδικούν τα δικαιώματά τους που απορρέουν από τη νομοθεσία για ίσες αμοιβές μέσω δικηγόρων παρά μέσω συνδικάτων προβληματίζει ορισμένους συνδικαλιστές, ιδίως από τη στιγμή που αντιμετωπίζουν αγωγές για συμφωνίες που έκαναν και εμπεριέχουν διακρίσεις κατά των γυναικών. Όπως ένας οργανωτής σχολίασε, ‘Είναι ένα εν δυνάμει πρόβλημα για ολόκληρη τη διαδικασία της συλλογικής διαπραγμάτευσης’.


Αυτή η θέση περιπλέκεται περισσότερο, όμως, από μια μάλλον κοινωνική παρά πολιτική διάσταση. Ό, τι και να κάνουν οι κυβερνήσεις για να βοηθήσουν τα συνδικάτα, η στρατολόγηση των μελών είναι δική τους δουλειά. Ωστόσο, η έρευνα του Gregor Gall δείχνει ότι τα αποτελέσματα της επίμονης προσπάθειας των συνδικάτων για στρατολόγηση είναι απογοητευτικά, αφού το 1980 64% των ιδρυμάτων είχαν συνδικαλιστική αντιπροσώπευση ενώ το 2004 το ποσοστό είχε μειωθεί στο 30%. Οι άνθρωποι δεν στρέφονται πάντα στα συνδικάτα για τη διευθέτηση των αδικιών, ακόμη κι όταν επιθυμούν να δράσουν μαζί με άλλους. Μερικοί υποστηρίζουν ότι αυτό μπορεί να αλλάξει εάν υπάρξει ύφεση στην οικονομία και πίεση στο βιοτικό επίπεδο – μια κυκλική επίδραση, με άλλα λόγια, που δρα προς όφελος των συνδικάτων, καθώς η οικονομία μοιάζει να κατευθύνεται σε ακόμη πιο ταραγμένα ύδατα. Άλλοι, και ειδικά οι Michael Piore και Sean Strafford που δουλεύουν πάνω στις Ηνωμένες Πολιτείες, λένε ότι μια πιο ριζική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη, όπου η ανάδειξη των εργασιακών δικαιωμάτων καθρεφτίζει ένα διαφορετικό είδος συμφερόντων των εργαζομένων από αυτά που υποστήριζαν παραδοσιακά τα συνδικάτα. Αντί για την οργάνωση συμφερόντων που είναι βαθιά ριζωμένα στην επιχείρηση και βασίζονται στην τάξη και την απασχόληση, τα νέα συμφέροντα που έχουν εμφανιστεί έχουν να κάνουν, για παράδειγμα, με το φύλο, την αναπηρία και τη φυλή. Τα συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά συνδικάτα δεν έχουν αποδείξει ότι αποτελούν τα καταλληλότερα οχήματα για την κινητοποίηση αυτών των συμφερόντων.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, τα βρετανικά συνδικάτα υποχρεώθηκαν να προσαρμοστούν σε ένα πολιτικό, οικονομικό και νομικό περιβάλλον ριζικά διαφορετικό από εκείνο που τα υποστήριξε ιστορικά. Σε μια φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, υπάρχει ακόμη σημαντικός ρόλος για τη νομοθεσία και το κράτος σε ό,τι αφορά τη ρύθμιση της απασχόλησης, και στο πλαίσιο αυτό τα συνδικάτα έχουν μια θέση. Η ανάπτυξή της θα εξαρτηθεί τουλάχιστον εν μέρει από το κατά πόσον η μειωμένη πρόσβαση τους στην κοινωνία είναι μη αναστρέψιμη ή μπορεί να αποκατασταθεί με τη βοήθεια αντίξοων οικονομικών συνθηκών.


Πάνος Παπούλιας: Ποιο είδος φιλελευθερισμού – εάν θεωρείτε ότι υπάρχει κάποιο – είναι πιο ελπιδοφόρο για την προώθηση της ανθρώπινης κατάστασης; Ποια είναι τα ελλείμματά του;


Martha Nussbaum: Ορίζω τον φιλελευθερισμό ως το είδος της πολιτικής άποψης που δίνει έμφαση τόσο στην ισότητα των ατόμων όσο και στην ανάγκη για ελευθερία επιλογής ως κεντρικό αγαθό στη ζωή. Ανάμεσα στα πολλά είδη φιλελευθερισμού που γνωρίζουμε, νομίζω ότι οι πιο ελκυστικές μορφές είναι εκείνες που δίνουν έμφαση στη σημασία των υλικών προϋποθέσεων για πραγματική ανθρώπινη επιλογή: συνεπώς, οι μορφές που συνδέονται μάλλον με την σοσιαλδημοκρατική παρά με τη φιλελεύθερη παράδοση. Νομίζω ότι μια νέο-αριστοτελική εστίαση στις ‘δυνατότητες’ κάνει πιο κατανοητή την ιδέα της πραγματικής ελευθερίας ως αντίθετης της καθαρά τυπικής (όπως επέμενε, πριν από πολύ καιρό ο Βρετανός φιλόσοφος T.H.Green). Νομίζω επίσης ότι ένα μεγάλο άλμα προς τα εμπρός έγινε από τον John Rawls στο βιβλίο του Political Liberalism, όταν αναγνώρισε ότι ο ίσος σεβασμός απέναντι στα άτομα δεν απαιτεί να βασίζονται οι πολιτικές αρχές σε ένα και μοναδικό περιεκτικό δόγμα ζωής, θρησκευτικό ή λαϊκό, αλλά επιδιώκει μάλλον μια ‘υπέρτατη συναίνεση’ ανθρώπων με διαφορετικές περιεκτικές αντιλήψεις ζωής γύρω από συγκεκριμένες πολιτικές αρχές. Ενσωμάτωσα αυτά τα στοιχεία ενόρασης στη δική μου άποψη.


Πάνος Παπούλιας: Πιστεύετε ότι η σοσιαλδημοκρατική διακυβέρνηση είναι το μέσο για την υπέρβαση αυτών των ελλειμμάτων;


Martha Nussbaum: Η σοσιαλδημοκρατική διακυβέρνηση είναι πολύ καλή από τη στιγμή που εμμένει στον περιορισμό που ανέφερα προηγουμένως, εάν δηλαδή δεν βασίζει πολιτικές αρχές σε ένα και μοναδικό περιεκτικό δόγμα, θρησκευτικό ή λαϊκό. Αυτό σημαίνει όχι επίσημη εκκλησία, και πολιτικές που δείχνουν ιδιαίτερο σεβασμό για τις θρησκευτικές και λαϊκές μειονότητες. Πολλές σοσιαλδημοκρατίες δεν το έχουν καταφέρει.


Νομίζω ότι το επόμενο μεγάλο πρόβλημα είναι να σκεφτούμε πώς όλοι οι λαοί του κόσμου μπορούν να υποστηριχτούν στους αγώνες τους. Για να αντιμετωπισθεί αυτό το πρόβλημα απαιτείται μεγάλη αναδιανομή από τα πλουσιότερα στα φτωχότερα έθνη, καθώς και συμμετοχή σε διάφορα παγκόσμια ιδρύματα. Μια σοσιαλδημοκρατία μπορεί να εμφανίζεται επαρκής εσωτερικά, χωρίς να έχει αυτό το είδος της παγκόσμιας δέσμευσης.


Πάνος Παπούλιας: Έχει η σοσιαλδημοκρατία επιλύσει –τουλάχιστον εννοιολογικά –το θέμα της ισότητας των φύλων; Αυτό που απομένει είναι απλώς μια μάχη για την εφαρμογή αυτών των σοσιαλδημοκρατικών αρχών;


Martha Nussbaum: Κάθε σοσιαλδημοκρατία έχει τη δική της προσέγγιση στα θέματα φύλου. Θεωρώ ότι στην Ινδία τα θεωρητικά ζητήματα γίνονται πολύ κατανοητά από τους περισσότερους ηγέτες, αλλά υπάρχουν ακόμη τεράστια πρακτικά προβλήματα για την εξασφάλιση της ίσης πρόσβασης των γυναικών στην εκπαίδευση, την προστασία από την οικογενειακή βία, την ίση πρόσβαση στην πολιτική διαδικασία και λοιπά. Φοβάμαι ότι οι ευρωπαϊκές σοσιαλδημοκρατίες αντιμετωπίζουν ακόμη πολλά απ’ αυτά τα προβλήματα και οφείλω να πω ότι η θεώρησή τους δεν είναι τόσο τολμηρή και ριζοσπαστική όσο στην Ινδία. Για παράδειγμα, ακούμε συχνά μια ρητορική για τη διαφορετική φύση των γυναικών που είναι πολύ οπισθοδρομική σε σύγκριση με τον τρόπο με τον οποίο τα προβλήματα αυτά προσεγγίζονται στην Ινδία (ως προβλήματα εδραιωμένης κοινωνικής αντίληψης και πολιτισμού).


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε πιο εφικτή μια σοσιαλδημοκρατία οργανωμένη σύμφωνα με τις φιλελεύθερες αρχές του κοσμοπολιτισμού ή μια σοσιαλδημοκρατία με αριστοτελική μορφή, που σκοπός της είναι να παρέχει το βασικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της ατομικής ευημερίας κάθε ατόμου;


Martha Nussbaum: Πραγματικά, δεν καταλαβαίνω αυτή την ερώτηση. Για μένα, ο ‘κοσμοπολιτισμός’ είναι μια ηθική άποψη για το πού πρέπει να στρέφεται η πρωταρχική αφοσίωσή μας ως ανθρώπινα πλάσματα – δεν είναι και δεν πρέπει να είναι ένα πολιτικό δόγμα, γιατί η ιδέα ότι η πρωταρχική αφοσίωσή μας πρέπει να στρέφεται απέναντι σε όλη την ανθρωπότητα και όχι απέναντι στους συμπατριώτες μας ή στους κοντινούς και αγαπητούς μας δεν είναι μια ιδέα που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο ‘ υπέρτατης συναίνεσης’ σε ένα έθνος που περιλαμβάνει διάφορα θρησκευτικά και λαϊκά περιεκτικά δόγματα. Συνεπώς, δεν πιστεύω ότι οποιοδήποτε έθνος θα έπρεπε να οργανωθεί σύμφωνα με το ηθικό δόγμα του κοσμοπολιτισμού. Πιστεύω, ωστόσο, ότι τα περισσότερα έθνη μπορούν να πετύχουν μια συναίνεση γύρω από ορισμένες αρχές παγκόσμιας αναδιανομής, που συνεπάγονται υποστήριξη για ένα ελάχιστο επίπεδο ζωής για όλους τους λαούς του κόσμου: μπορούν να συμφωνήσουν ότι πρέπει όλοι να επωμιστούμε την ευθύνη να εξασφαλίσουμε ότι όλοι οι λαοί του κόσμου πρέπει να φτάσουν σε ένα βασικό σημείο εκκίνησης σε σχέση με τις κεντρικές δυνατότητες της ανθρώπινης ζωής. Από κει κι ύστερα οι άνθρωποι μπορούν να επιλέξουν όποια άποψη θέλουν σχετικά με το πού πρέπει να στραφεί η αφοσίωσή μας πέρα απ’ αυτό το σημείο εκκίνησης.


Ανάμεσα στις μορφές σοσιαλδημοκρατίας (και πιστεύω ότι όλες πρέπει να συμπεριλάβουν την αρχή της παγκόσμιας αναδιανομής), προτιμώ τη νέο-αριστοτελική μορφή, σε σχέση με τις ωφελιμιστικές και φιλελεύθερες μορφές, γιατί αναγνωρίζει τη μη αναλογικότητα των πολύτιμων πραγμάτων στη ζωή, την ανακρίβεια της επιθυμίας-ικανοποίησης ως οδηγού προς το καλό και τη σημασία της υλικής υποστήριξης για μια πραγματικά ανθρώπινη επιλογή.


Πάνος Παπούλιας: Πώς μπορεί μία Αριστοτελική μορφή σοσιαλδημοκρατίας να υπερπηδήσει το εμπόδιο του ριζοσπαστικού πλουραλισμού – ιδιαίτερα στο πλαίσιο μιας πιο παγκόσμιας και διασυνδεδεμένης πολιτείας;


Martha Nussbaum: Ο πλουραλισμός είναι αποδέκτης πολιτικών αρχών που δεν προϋποθέτουν οποιοδήποτε περιεκτικό δόγμα, όπως είπα πιο πάνω. Με αυτή την έννοια, η μορφή του νέο-αριστοτελισμού στην οποία αναφέρθηκα αποκλίνει έντονα από τον Αριστοτέλη.


ΠάνοςΠαπούλιας: Σε ποιο βαθμό αυτός ο νέο-αριστοτελισμός είναι εφαρμόσιμος στην πραγματική πολιτική; Ποια από τις υπάρχουσες εθνικές περιπτώσεις βρίσκεται πιο κοντά σε αυτόν;


Martha Nussbaum: Αυτή η νέο-αριστοτελική ιδέα είναι γνωστή διεθνώς ως ‘Προσέγγιση για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη’. Προωθείται μέσα από τις Αναφορές για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη του Αναπτυξιακού Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών, και από την Human Development and Capability Association (Ανθρώπινη Ανάπτυξη Δυνατοτήτων και Σύνδεσης), που αριθμεί 700 μέλη από 60 χώρες. Τα περισσότερα έθνη στον κόσμο (όχι όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες) συντάσσουν μια ετήσια αναφορά Ανθρώπινης Ανάπτυξης σε εθνικό επίπεδο, μελετώντας την πρόοδο του έθνους τους, με βάση τα μέτρα που προτείνει αυτή η προσέγγιση. Η Ινδία έχει δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γι’ αυτή την προσέγγιση, συντάσσοντας όχι μόνο μια αναφορά σε εθνικό επίπεδο, αλλά αναφορές σε κρατικό επίπεδο, σε περίπου κάθε κρατίδιό της. Σε σχέση με την επίτευξη των στόχων που αναφέρω, νομίζω ότι ορισμένες από τις σκανδιναβικές χώρες και η Ολλανδία βρίσκονται πολύ κοντά, αλλά με την έννοια της θεωρητικής δέσμευσης στους στόχους, θα έλεγα ότι η Ινδία είναι τουλάχιστον εξίσου ενθουσιώδης με τους άλλους.


Πάνος Παπούλιας: Μπορεί να υπάρχει ταυτόχρονα μια σοσιαλδημοκρατική δέσμευση στη διεθνική δικαιοσύνη και κάποια μορφή φιλελευθερισμού ή είναι η διεθνική δικαιοσύνη κάτι που μόνο οι ριζοσπαστικές αριστερές ιδεολογίες μπορούν να διεκδικούν;


Martha Nussbaum: Η ερώτηση αυτή δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή, από την ώρα που δεν ορίζετε τις ‘ριζοσπαστικές αριστερές ιδεολογίες’. Αυτές τις οποίες γνωρίζω, όπως η κομμουνιστική κυβέρνηση της Δυτικής Βεγγάλης στην Ινδία, δεν ενδιαφέρονται καθόλου για την παγκόσμια αναδιανομή. Εγώ η ίδια φαντάζομαι την παγκόσμια δικαιοσύνη σύμφωνα με το πλαίσιο των βασικών δυνατοτήτων, εμπλουτισμένο με τις κατάλληλες αρχές για παγκόσμια αναδιανομή.


Πάνος Παπούλιας: Σε γενικές γραμμές, και εάν πράγματι αυτά τα δυο μπορούν να συσχετισθούν, ποιο έρχεται πρώτο, η σοσιαλδημοκρατία ή ο φιλελευθερισμός;


Martha Nussbaum: Αυτό που έρχεται πρώτο είναι πάντα οι άνθρωποι και η ικανότητά τους να έχουν εποικοδομητικές, πλούσιες ζωές. Οποιαδήποτε θεωρία κι αν επιλέξει κάποιος, ο σκοπός πρέπει να είναι οι άνθρωποι και μόνο οι άνθρωποι. Οτιδήποτε άλλο είναι ένα μέσο.

Όταν εγώ χρησιμοποιώ μια λέξη’, είπε, κάπως περιφρονητικά, ο Humpty Dumpty, ‘σημαίνει ακριβώς αυτό που εγώ επιλέγω να σημαίνει – ούτε λιγότερο ούτε περισσότερο’.
‘Το θέμα είναι’, είπε η Αλίκη, ‘αν μπορείς να κάνεις τις λέξεις να σημαίνουν τόσο διαφορετικά πράγματα’.
‘Το θέμα είναι’, είπε ο Humpty Dumpty, ‘ποιος είναι το αφεντικό – αυτό είναι όλο’.


Οι ιστορίες ζωής του ‘φιλελευθερισμού’ και της ‘σοσιαλδημοκρατίας’ δίνουν πολλά στοιχεία σε σχέση με την αναφορά του Humpty Dumpty για τη χρήση της γλώσσας όπως περιγράφεται στο ‘Alice Through the Looking Glass’ (Η Αλίκη μέσα απ’ τον Καθρέφτη) του Lewis Carroll. Ο Humpty Dumpty ήταν τυχερός που καθόταν σε έναν τοίχο κι όχι σε ένα πανεπιστήμιο, διαφορετικά θα είχαμε σήμερα πληθώρα άρθρων για τις πλάνες ή τη διορατικότητα του Χαμπτισμού ή της Νταμπτιολογίας και πιθανά μια καθαρή σύγκρουση μεταξύ νέο-Χαμπτιανών και μετα-Νταμπτιστών. Αξίζει όμως να θυμόμαστε ότι οι λέξεις, ακόμη κι όταν δεν αποκτούν τυχαία νέα νοήματα, και ανεξάρτητα από το αν η διάδοση των νοημάτων εξαρτάται από τις ιδιοτροπίες των ισχυρών, έχουν πολλές χρήσεις και για να καταλαβαίνουμε τι λέγεται πρέπει να κοιτάζουμε τις συνθήκες και όχι την οικουμενική ουσία.


Στην περίπτωση του φιλελευθερισμού και της σοσιαλδημοκρατίας, ο πρώτος όρος έχει κάνει περισσότερες διαφορετικές δουλειές από τον δεύτερο. Η δεξιά πτέρυγα στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιεί τον όρο «Φιλελευθερισμός» εννοώντας έναν αυταρχικό κολεκτιβισμό, πράγμα που απέχει πολύ από την ευρωπαϊκή χρήση. Η «Σοσιαλδημοκρατία», επίσης, χρησιμοποιείται ως αναφορά για οτιδήποτε, από μια ενεργή και αποτελεσματική πολιτική για τους πολίτες μέχρι ένα πατερναλιστικό κράτος που κυβερνάται από ειδικούς για το συμφέρον ενός εξαρτώμενου πληθυσμού. Από τη στιγμή, όμως, που δεν υπάρχει ‘κεντρικό’ ή ‘αληθινό’ νόημα, παρά μόνο ένα φάσμα υπαρκτών και αποδεκτών νοημάτων, είναι πιθανό και καθόλου αυθαίρετο να επιλέγονται χρήσεις που κανείς δεν μπορεί να πει ότι είναι επιπόλαιες ή εσωτεριστικές. Καθεμιά από τις χρήσεις στις οποίες αναφέρομαι εδώ ξεκινά από και τονίζει μάλλον τις πολιτικές παρά τις κυβερνητικές περιγραφές που εμπεριέχονται στους όρους. Αναφέρονται στις σημερινές και τις επιθυμητές πολιτικές παρά στις μορφές διακυβέρνησης, παρόλο που οι αξίες και οι προσδοκίες στην πολιτική επιδρούν στο είδος της διακυβέρνησης που οι σοσιαλδημοκράτες θεωρούν χρήσιμο ή αποδεκτό.


Θα χρησιμοποιήσω τον όρο φιλελευθερισμό για να αναφερθώ σε ένα δόγμα για την πολιτική: την πίστη ότι μια πρότυπη πολιτική θεωρία αρχίζει με τα άτομα που εξουσιοδοτούνται να αποφασίζουν για τη ζωή τους υπό τον όρο ότι δεν καταστρατηγούν τα ίσα δικαιώματα των άλλων να κάνουν ακριβώς το ίδιο.


Θα χρησιμοποιήσω τον όρο σοσιαλδημοκρατία για να αναφερθώ σε μια κοινωνιολογικά και ιστορικά ενημερωμένη εφαρμογή φιλελεύθερων αρχών, μια πεποίθηση ότι τα άτομα μπορούν να ασκούν έλεγχο στις ζωές τους μόνο όταν υπερβολικές συσσωρεύσεις εξουσίας, ευημερίας και προνομίων αντικαθίστανται από την ευρύτερη δυνατή ισότητα, μια ισότητα που μάλλον καθιστά δυνατή παρά αποτρέπει τη διαφοροποίηση και το απρόβλεπτο. Η παρουσία αυτής της διαφοροποίησης και του απρόβλεπτου είναι ο δείκτης ότι αυτό που επιτυγχάνεται είναι η ισότητα στην ικανότητα, όχι η ομοιομορφία στην κατάσταση ή τον χαρακτήρα. Το σοσιαλδημοκρατικό κράτος έρχεται μετά, ως ένας τρόπος να γίνει μια σοσιαλδημοκρατική κοινωνία δυνατή. Συνεπώς, η σοσιαλδημοκρατία, όπως υποστήριξαν οι Φαμπιανιστές σοσιαλιστές στη Βρετανία στην επέτειο των εκατό χρόνων από την Γαλλική Επανάσταση, είναι η πραγματοποίηση του φιλελευθερισμού, η δημιουργία συνθηκών όπου οι φιλελεύθερες προσδοκίες μπορούσαν να γίνουν πράξη και να αναπτυχθούν πέρα από την απλή αισιοδοξία. Ένας σοσιαλιστής και δημοκράτης, ο καθηγητής του LSE R.H. Tawney, είπε ότι ο σοσιαλισμός είναι μια κατάσταση πραγμάτων όπου μπορείς να τους στείλεις όλους στο διάολο, κι όπου ο άλλος δεν έχει την παραμικρή υποχρέωση να το κάνει.


Η σοσιαλδημοκρατία, όμως, απαιτεί κράτος, παρόλο που τοποθετεί τους πολίτες κι όχι το κράτος στην αρχή των πραγμάτων. Είναι η δημοκρατία που χαρακτηρίζεται με το επίθετο κοινωνική και όχι ο σοσιαλισμός που χαρακτηρίζεται με το επίθετο δημοκρατικός. Το σοσιαλδημοκρατικό κράτος είναι το εργαλείο της κοινωνικής διάστασης μιας ζωής που, ενώ αποτελείται από άτομα, προϋποθέτει κοινωνική σύμπραξη και συνεργασία, κοινότητα και συμπαράσταση.


Η χρήση αυτών των όρων με αυτόν τον τρόπο είναι ασφαλώς επιλεκτική. Είναι όμως επιλεκτική στο πλαίσιο του υπάρχοντος φάσματος νοημάτων. Και η επιλεκτικότητα δικαιολογείται από τις μεταμορφωμένες συνθήκες του εικοστού πρώτου αιώνα και το τέλος του ιδεολογικού και πολιτικού τοπίου που αποκαλείται συχνά ‘σύντομος εικοστός αιώνας’. Στη διάρκεια αυτού του εικοστού αιώνα των ιστορικών, από τη επανάσταση των μπολσεβίκων του 1917 μέχρι το τέλος του Κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη και τη Ρωσία και του Ψυχρού Πολέμου μεταξύ 1989 και 1991, τα θέματα ήταν σαφή: δημοκρατία και ολοκληρωτισμός, σοσιαλισμός και καπιταλισμός, ανατολή και δύση. Μια ριζοσπαστική σοσιαλιστική πολιτική μπορούσε να αναγνωρίσει την κύρια πολιτική υποστήριξή της στην επανάσταση ή στη δημοκρατική αμφισβήτηση, ως βιομηχανικό προλεταριάτο σε μια κοινωνία δομημένη κυρίως με βάση τις τάξεις.


Οι κατηγορίες που λειτουργούσαν τον εικοστό αιώνα δεν μας πήγαν πολύ μακριά τον εικοστό πρώτο. Ζούμε τώρα σε έναν κόσμο που καμιά από αυτές δεν μπορεί να αποτελέσει επαρκή και κατάλληλη αναφορά. Ενώ τον εικοστό αιώνα, ή τουλάχιστον τον σύντομο εικοστό αιώνα, υπήρχε οδικός χάρτης και εδαφικός χάρτης, καθαρή υποστήριξη και καθαρός αντίπαλος, όλα αυτά δεν υπάρχουν πια. Η τάξη δεν παρέχει πλέον το κύριο περίγραμμα για τις εκλογικές επιλογές, ενώ η ηλικία, η θρησκεία ή η εθνότητα συμβάλλουν σε έναν πολύ πιο περίπλοκο και πολυδιάστατο πολιτικό κόσμο.


Αλλά εάν η σοσιαλδημοκρατία έχει χάσει την παραδοσιακή ταξική πελατεία της, αυτό δεν σημαίνει πως έχει χάσει το ρόλο της. Ο κατακερματισμός της κοινωνικής ταυτότητας αυξάνει τις πιθανότητες της σκληρότητας που είναι βασική στη δημοκρατική πολιτική και ιδιαίτερα σε μια έμμεση δημοκρατία με ένα ισχυρό κράτος. Η οργανική σχέση ανάμεσα στη δημοκρατική πολιτική και την κοινωνική, πολιτική και οικονομική ισότητα παραμένει εξίσου σημαντική και κεντρική όσο ήταν πάντα. Αλλά το πλαίσιο στο οποίο διεκδικείται, ο τρόπος με τον οποίον υλοποιείται και οι μέθοδοι με τις οποίες προσεγγίζεται, όλα αυτά έχουν αλλάξει.


Ο δρόμος προς τη σοσιαλδημοκρατία, λοιπόν, εξαρτάται από την εκ νέου περιγραφή των στόχων, των μεθόδων, και των υποστηρικτών. Και η ανακάλυψη ή αναγνώριση των υποστηρικτών της συνεπάγεται ταυτόχρονα την ανακάλυψη ή αναγνώριση των αντιπάλων της. Ο καπιταλισμός έγινε αποδεκτός από τους σοσιαλδημοκράτες με περίπου τόσο ενθουσιασμό όσο είχαν πάντα οι φιλελεύθεροι, συχνά όμως έγινε αποδεκτός χωρίς πολλή κριτική. Το να λες ότι είσαι υπέρ του καπιταλισμού και των αγορών είναι τόσο κενό περιεχομένου σα να λες ότι αγαπάς τους ανθρώπους ή ότι σου αρέσει η μουσική. Το θέμα είναι ποιους ανθρώπους, ποιο είδος μουσικής και σε ποιες συνθήκες. Κι αν ο καπιταλισμός δεν έχει πια το ρόλο του αντιπάλου, ποιοι είναι οι εχθροί που ο σοσιαλδημοκράτης πρέπει να αντιμετωπίσει; Εάν οι σοσιαλδημοκράτες είναι υπέρμαχοι της κοινωνικής ισονομίας, τότε οι εχθροί είναι οι πατριάρχες και όλοι εκείνοι που χρησιμοποιούν μονοπώλια ή κατάχρηση εξουσίας, πόρους ή κύρος προς ίδιον όφελος και προς ζημία των άλλων, για να κατοχυρώσουν την ορθοδοξία και να υπερασπιστούν τα προνόμια.


Εάν έτσι έχει το έργο, τι είναι αυτό στις προσδοκίες και τις ενοράσεις που περιβάλλουν τον τίτλο ‘σοσιαλδημοκρατία’, το οποίο αξίζει να διαφυλαχτεί και να καλλιεργηθεί τον εικοστό πρώτο αιώνα, και που μπορεί λογικά και ρεαλιστικά να υιοθετηθεί μετά το τέλος του εικοστού και των χαρακτηριστικών στόχων, μεθόδων και ηρώων του;


Μπορούν πολύ απλά, αν όχι διδακτικά, να απαριθμηθούν ως εξής:



1. Κοινωνικοί πόροι και ευκαιρίες διανεμημένοι με τρόπο που δίνει τις μεγαλύτερες ευκαιρίες για αυτό-καλλιέργεια και ανάπτυξη στον μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.
2. Ως συνέπεια αυτού, μια μορφή διακυβέρνησης μόνιμα ανοιχτής στον έλεγχο και την κριτική αξιολόγηση και που αναπτύσσεται για να υπηρετεί τους πολίτες.
3. Το 1 και το 2 να διευθετηθούν με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη την ποικιλία των ατομικών και κοινωνικών ταυτοτήτων που οι κοινωνικά δημοκρατικοί πολίτες μπορούν να απολαύσουν και που δεν ευνοεί ούτε τιμωρεί καμιά από αυτές τις ταυτότητες.


Η παράθεση αυτών των προσδοκιών είναι βέβαια το εύκολο μέρος. Και είναι αλήθεια ότι η μεγαλύτερη διασφάλιση, το πιο κατάλληλο μοτέρ για την επίτευξη ενός τέτοιου συστήματος, είναι ακριβώς ένα σώμα δυναμικών, απρόβλεπτων και ενοχλητικών πολιτών που το σύστημα προτίθεται να καλλιεργεί και να συντηρεί. Η αιτία, τα μέσα και η συνέπεια, είναι ένα και το αυτό. Υπάρχει ένα παράδοξο εδώ: η σοσιαλδημοκρατία βασίζεται σε πολίτες ορθολογιστές, υπέρμαχους της ισότητας, αλλά αυτοί μπορούν να υπάρξουν μόνο με την επίτευξη της σοσιαλδημοκρατίας. Οι συνθήκες λοιπόν που μπορούν να δημιουργήσουν τη σοσιαλδημοκρατία δημιουργούνται, με τη σειρά τους, από αυτήν. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η σοσιαλδημοκρατία δεν είναι πραγματοποιήσιμη. Αλλά μπορεί, επίσης, να σημαίνει ότι ο στόχος και τα μέσα προχωρούν αρμονικά και ότι προωθώντας και δουλεύοντας για τη σοσιαλδημοκρατία τα μέσα που είναι απαραίτητα για την επιτυχία της, και οι ενδείξεις αυτής της επιτυχίας, αναπτύσσονται σε οργανική σχέση μεταξύ τους.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι έχει ακόμη νόημα να μιλάμε για εργατική τάξη και για εργατικό κίνημα σήμερα;


Stanley Aronowitz: Η απάντηση είναι προφανώς ότι το εργατικό κίνημα βρίσκεται σε αδράνεια, ότι δηλαδή είναι υπό έλεγχο, ότι δεν υπάρχει πραγματικό εργατικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες τουλάχιστον. Αυτό το οποίο επιτρέπεται σήμερα είναι μια σειρά σωματείων, που εκπροσωπούν κάπου δεκαέξι εκατομμύρια άτομα, τα οποία εργάζονται με ημερομίσθια και μισθούς και διαπραγματεύονται για τις εργασιακές συνθήκες και για τις απολαβές τους. Με την ιστορική έννοια, όμως, όχι, δεν υπάρχει εργατικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες και υποψιάζομαι πως, με μερικές εξαιρέσεις, δεν υπάρχει εργατικό κίνημα στις περισσότερες από τις ανεπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες. Αυτό που υπάρχει σήμερα και υπήρξε για πολύ καιρό με κάποιες διακυμάνσεις-όπως οι Γάλλοι δημόσιοι υπάλληλοι ή οι οδηγοί φορτηγών που διαδηλώνουν και ίσως η Γαλλία είναι η μεγάλη εξαίρεση- είναι μια σειρά ρυθμισμένων σχέσεων μεταξύ συνδικάτων και εργοδοτών που ορισμένες φορές- και πολύ σπάνια στις Ηνωμένες Πολιτείες- καταλήγουν σε απεργίες και μάχες γύρω από ορισμένα ζητήματα.


Βασικά, όμως, σήμερα δεν υπάρχει εργατικό κίνημα. Νομίζω ότι αναδυόμενα εργατικά κινήματα υπάρχουν στις χώρες της νότιας Ασίας και στη Λατινική Αμερική. Νομίζω ότι υπάρχει εργατικό κίνημα στην Κίνα ή στην Ινδία ή και σε μερικές από τις μεγαλύτερες χώρες της Νότιας Αμερικής- ειδικά σε μέρη όπως το Μεξικό ή η Αργεντινή και η Βραζιλία. Σε εκείνα τα μέρη τα ανεξάρτητα σωματεία έχουν απελευθερωθεί από την κυβέρνηση και τον έλεγχο, τα τελευταία χρόνια. Επικρατεί ακόμη μια αίσθηση ότι υπάρχει εργατική τάξη κι εργατικό κίνημα, που έχει μια ανεξάρτητη πολιτική και κοινωνική προοπτική. Στην Κίνα, βεβαίως, το εργατικό κίνημα και τα συνδικάτα ελέγχονται από την κυβέρνηση. Το 2006 έγιναν 24.000 απεργίες, διαδηλώσεις και εξεγέρσεις διαφόρων ειδών σε όλη την Κίνα. Πολλές από αυτές αφορούσαν τις εργασιακές συνθήκες και τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων της εργατικής τάξης.


Πάνος Παπούλιας: Η έλλειψη ορμής στο εργατικό κίνημα οφείλεται στο γεγονός ότι η εργατική τάξη δεν είναι πλέον τόσο μεγάλη αριθμητικά;


Stanley Aronowitz: Δεν νομίζω καθόλου ότι έχει να κάνει με τους αριθμούς. Το παιχνίδι με τους αριθμούς είναι ένα λάθος που πολλοί κάνουν. Μια σύντομη απάντηση στην ερώτησή σας είναι ότι η έλλειψη ορμής στην οποία αναφερθήκατε προκύπτει επειδή το ιδεολογικό δόγμα που επικράτησε στις εργατικές τάξεις όπως και στον γενικό πληθυσμό είναι ότι ο καπιταλισμός είναι μόνιμος. Σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία, που επηρεάζει τη συνείδηση και τη φαντασία πολλών ανθρώπων, τα ζητήματα που αφορούν μια καλύτερη ζωή θα επιλυθούν μέσω των εδραιωμένων πολιτικών και οικονομικών δυνάμεων. Νομίζω ότι αυτή την περίοδο η λαβή της ιδεολογίας που προαναφέραμε αρχίζει να χαλαρώνει. Πέραν τούτου, το πρόβλημα της χαλάρωσής του δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μια αναβίωση του εργατικού κινήματος ή της εργατικής τάξης ως ιστορικής δύναμης. Αυτό που νομίζω ότι είναι το μείζον πρόβλημα εδώ είναι ότι δεν υπάρχει πολιτικός σχηματισμός σε οποιαδήποτε χώρα –συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας- που να αποκηρύσσει καθοριστικά το καπιταλιστικό σύστημα. Δεν υπάρχει αντικαπιταλιστικό πνεύμα στο εργατικό κίνημα και στον γενικό πληθυσμό που να πιστεύει ότι υπάρχουν πολλές εναλλακτικές προς την κατεύθυνση ενός διαφορετικού μέλλοντος. Αυτό είναι το μείζον πρόβλημα.


Δεν μπορεί πραγματικά να περιμένει κανείς απ’ τον κόσμο να μετέχει στην ανάπτυξη ενός κινήματος, χωρίς μια πνευματική/ιδεολογική κατεύθυνση. Και όλα τα κινήματα που αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστικά, όλα τα κόμματα που αυτοαποκαλούνται κομμουνιστικά είναι από πολλές πλευρές στην καλύτερη περίπτωση, σοσιαλδημοκρατικά και, στη χειρότερη, συνεργάτες του νέο-φιλελευθερισμού. Αυτό είναι μείζον πρόβλημα – όταν οι άνθρωποι κοιτάζουν αυτή την κατάσταση βλέπουν ότι υπάρχει ελάχιστη διαφορά ανάμεσα στους συντηρητικούς και την αριστερά. Θα ψηφίσουν τους συντηρητικούς ή θα ψηφίσουν τους αριστερούς, αλλά δεν πιστεύουν πως έχουν τόσο μεγάλες πολιτικές διαφορές, καθώς καθορίζονται από τις ίδιες καπιταλιστικές νέο-φιλελεύθερες δυνάμεις. Τόσο οι ηγεσίες των συνδικάτων όσο και οι ηγεσίες των περισσότερων πολιτικών κομμάτων- εσωτερικών και εξωτερικών- είναι με πολλούς τρόπους δεσμευμένες σε αυξητικές αλλαγές. Και νομίζω πως δεν μπορεί κανείς να φτιάξει ένα κίνημα στη βάση αυξητικών αλλαγών.


Πάνος Παπούλιας: Αναφερθήκατε στους ηγέτες των συνδικάτων. Είναι μια αναφορά στον τρόπο που λειτουργούν τα συνδικάτα. Νομίζετε ότι ο τρόπος με τον οποίον λειτουργούν ή θα έπρεπε να λειτουργούν τα συνδικάτα σήμερα πρέπει να είναι διαφορετικός απ’ ό, τι στο παρελθόν;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι τα συνδικάτα πρέπει να αποκηρύξουν τις μακροπρόθεσμες συμφωνίες, να αποκηρύξουν τη συνεργασία με τους εργοδότες και να αποκηρύξουν τη συνεργασία με τα πολιτικά κόμματα που, σε μεγάλο βαθμό, δεν απηχούν το πνεύμα και το γράμμα των αιτημάτων των μελών τους. Πρέπει να απεργούν μόνα τους, ίσως αποδεσμευόμενα από τα πολιτικά κόμματα, χωρίς αναγκαστικά να κάνουν δικό τους πολιτικό κόμμα- αυτό δεν θα ήταν ίσως πρακτικό. Πρέπει να δηλώσουν την ανεξαρτησία τους και να δηλώσουν ότι οι παλιότερες διευθετήσεις δεν ισχύουν πια. Νομίζω, ξέρετε, ότι το θέμα είναι η πάλη των τάξεων και δεν νομίζω ότι οι περισσότεροι συνδικαλιστικοί ηγέτες –ακόμη κι εκείνοι που αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστές ή σοσιαλδημοκράτες ή κομμουνιστές- κατανοούν ή πιστεύουν ότι η τακτική και η στρατηγική εισβολής στην καπιταλιστική πάλη των τάξεων είναι πλέον βιώσιμη στην κατάστασή τους. Αυτή η έλλειψη κατανόησης και πίστης οφείλεται στο γεγονός ότι είναι δεσμευμένοι καταρχήν με τον ίδιο το θεσμό τους και μετά με τους εργάτες.


Πάνος Παπούλιας: Ως προέκταση του τελευταίου σας σχόλιου, θεωρείτε ότι μια ριζοσπαστική πολιτική θα έπρεπε να εστιαστεί στην αλλαγή των δομών εξουσίας ή στη δημιουργία εναλλακτικών θεσμών;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι δεν πρέπει να εστιαστεί στους υπάρχοντες θεσμούς. Νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε εργατικούς συνεταιρισμούς υπό τις συνθήκες της από-βιομηχανοποίησης που επικρατούν στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε εναλλακτικούς εκπαιδευτικούς θεσμούς, εναλλακτικούς τρόπους εκπαίδευσης των μελών μας, νέες μορφές περίθαλψης και τα λοιπά. Είχαμε ένα μακρύ ειδύλλιο, δηλαδή το εργατικό κίνημα και η εργατική τάξη είχαν ένα μακρύ ειδύλλιο με το κράτος. Αυτό συνέβη, σε κάποιο βαθμό, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και νομιμοποιόταν από το γεγονός ότι υπήρχε ένας ιστορικός συμβιβασμός- η εργατική τάξη υποσχέθηκε να μην ανατρέψει την κυβέρνηση, δηλαδή να μην προκαλέσει θεμελιακή κοινωνική αλλαγή, και οι κυρίαρχες τάξεις υποσχέθηκαν να δεχτούν ένα κράτος πρόνοιας. Και το κράτος πρόνοιας στην Ευρώπη ήταν αρκετά εκτεταμένο, στις Ηνωμένες Πολιτείες όχι και τόσο – εκεί είχαμε ένα ιδιωτικό κράτος πρόνοιας μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, οι θεσμοί του κράτους πρόνοιας έχουν αρχίσει να καταρρέουν παντού και το να προσπαθούμε να μεταρρυθμίσουμε αυτούς τους θεσμούς νομίζω ότι είναι τρομερό λάθος. Ναι, νομίζω ότι πρέπει να στραφούμε σε εναλλακτικούς θεσμούς. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν πρέπει να διατηρήσουμε αυτά που έχουμε ήδη κερδίσει. Δεν θα τα ακύρωνα αυτά. Πρέπει όμως να δημιουργήσουμε νέους τρόπους που να ανταποκρίνονται στις βασικές ανάγκες των ανθρώπων.


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε ότι το σκανδιναβικό παράδειγμα διαπραγμάτευσης των αμοιβών αποτελεί μια περίπτωση που απεικονίζει την άποψή σας;


Stanley Aronowitz: Το σκανδιναβικό μοντέλο διαπραγμάτευσης για ολόκληρο το εργατικό δυναμικό είναι καλύτερο από τη διαπραγμάτευση ανά τομέα. Στο βαθμό που διαθέτουμε ήδη ένα σύστημα διαπραγμάτευσης, θα ήταν καλύτερο να έχουμε έναν μόνο διαπραγματευτικό μηχανισμό παρά τους κατακερματισμένους διαπραγματευτικούς μηχανισμούς που έχουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πέραν τούτου, εξακολουθώ να πιστεύω ότι η διαπραγμάτευση ως στρατηγική αρχίζει να ξεθωριάζει. Αρχίζει να διαβρώνεται. Αυτό είναι το πρώτο πρόβλημα. Αυτό που χρειάζεται είναι να βασιστούμε περισσότερο στην άμεση δράση. Και άμεση δράση σημαίνει απεργίες και διαδηλώσεις και αιτήματα, στα οποία ανταποκρίνονται ή δεν ανταποκρίνονται οι εργοδότες. Η προσέγγιση έναντι των εργοδοτών πρέπει να είναι ‘κοιτάξτε, δεν θα κάτσουμε να μιλήσουμε μαζί μας, αν δεν είστε έτοιμοι να ανταποκριθείτε στα αιτήματά μας’. Νομίζω ότι το δεύτερο πρόβλημα με το σύστημα διαπραγμάτευσης είναι ότι τα αιτήματα περιορίζονται όλο και περισσότερο.


Πάρα πολλά θέματα απουσιάζουν πλέον από το πεδίο της συνδικαλιστικής διαπραγμάτευσης και ένα από αυτά τυχαίνει να είναι ο νέος χαρακτήρας της επαγγελματικής δομής σε πολλές από τις χώρες μας- δηλαδή, η ανάπτυξη της άϋλης και πνευματικής εργασίας. Τι σημαίνει αυτό με τους όρους της διαπραγμάτευσης; Δεν διαπραγματευόμαστε αυτές τις νέες μορφές εργασίας με κανέναν τρόπο. Αντίθετα, αυτό που συμβαίνει είναι ότι περιορίζουμε τη διαπραγμάτευσή μας στους τομείς που χαρακτηρίζονται από την πνευματική εργασία στο είδος διαπραγμάτευσης που γίνεται για το χειρονακτικό εργατικό δυναμικό, κι αυτό δεν έχει αποτέλεσμα. Το τρίτο πρόβλημα είναι ότι τα συνδικάτα δεν εκπροσωπούν το όραμα μιας νέας κοινωνίας. Μπορούν να διαπραγματεύονται με όποιο τρόπο θέλουν αλλά δεν συζητούν για το κατά πόσον το εκπαιδευτικό σύστημα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών μας, δεν συζητούν για το κατά πόσον το σύστημα υγείας- ακόμη κι αν υποστηρίζεται από το κράτος, όπως στην Ελλάδα και σε άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες- διατηρεί μια ποιότητα στην περίθαλψη. Γίνεται μια προσπάθεια σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπως και στις Ηνωμένες Πολιτείες, προς ένα σύστημα δυο κατευθύνσεων. Εκείνοι που μπορούν να πληρώσουν ιδιωτική περίθαλψη, μπορούν να την έχουν. Εκείνοι που δεν μπορούν, έχουν δημόσια περίθαλψη. Σε μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων, το πιθανότερο είναι το δημόσιο σύστημα να χειροτερεύσει.


Έτυχε να βρεθώ στα επείγοντα περιστατικά στην Αθήνα και μπορώ να σας πω ότι το ελληνικό σύστημα είναι πολύ καλό, επειδή είναι δωρεάν, αλλά έχει πολλά ελαττώματα. Το θέμα της ποιότητας δεν μοιάζει να υπάρχει στην ατζέντα. Αυτό που μας νοιάζει είναι εάν η περίθαλψη υπάρχει και είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό ή μάλλον ότι υπάρχει ένα δημόσιο σύστημα που παρέχει περίθαλψη μέσω του κράτους και δεν αναρωτιόμαστε τι είδους περίθαλψη είναι, εάν είναι καλή ή κακή, εάν είναι κατάλληλη για τις ανάγκες των ανθρώπων. Δεν κάνουμε μια πραγματικά ποιοτική συζήτηση για το τι είναι η εκπαίδευση και για το κατά πόσον τα παιδιά μας λαμβάνουν ακόμη μια καλή εκπαίδευση ή εάν το σύστημα του δημόσιου σχολείου, που είναι ακόμη κυρίαρχο στο πεδίο της εκπαίδευσης, εξαπατά τα παιδιά μας. Υπάρχουν πολλά τέτοια προβλήματα και το εργατικό κίνημα και τα πολιτικά κόμματα της αριστεράς δεν θέτουν αυτά τα προβλήματα, δεν τα βάζουν στο πρώτο πλάνο της πολιτικής συζήτησης και πιστεύω ότι αυτό είναι σοβαρό πρόβλημα.


Πάνος Παπούλιας: Τι απαντάτε στο νεοφιλελεύθερο επιχείρημα ότι αυτά τα προβλήματα υπάρχουν, αλλά μπορούν να επιλυθούν μόνο με την προώθηση της ελεύθερης αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία στις Ηνωμένες Πολιτείες στην εκπαίδευση, έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία στην περίθαλψη- δεν έχουμε δημόσιο σύστημα υγείας, παρά μόνο για τους πολύ φτωχούς- και επιτρέψτε μου να σας πω κάτι: το σύστημά μας έχει καταρρεύσει. Έχουμε μεγάλη εμπειρία στις Ηνωμένες Πολιτείες για την ιδιωτική πρωτοβουλία στον τομέα της απασχόλησης όπου το μισθολογικό χάσμα μεγάλωσε, έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία σχετικά με το περιβάλλον, που γίνεται όλο και χειρότερο. Εγώ λέω το εξής: κοιτάξτε τις Ηνωμένες Πολιτείες κι αν τις κοιτάξετε καλά θα δείτε ότι η κατάστασή μας χειροτερεύει σχετικά με την περίοδο όπου η ιδιωτική πρωτοβουλία έμοιαζε να είναι η καλύτερη λύση, την περίοδο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, επειδή δεν υπήρχε άλλη οικονομική, και ακόμη λιγότερο στρατιωτική δύναμη να μας ανταγωνιστεί- ακόμη κι η Σοβιετική Ένωση δεν ήταν οικονομικά βιώσιμη στην παγκόσμια αγορά. Είμαστε τώρα αντιμέτωποι με μια κατάσταση όπου βρισκόμαστε σε μια παγκόσμια αγορά κι αυτή η αγορά καταστρέφει τους μισθούς, τις εργασιακές συνθήκες, την περίθαλψη, την παιδεία, το περιβάλλον και πολλές άλλες υπηρεσίες στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η ελεύθερη αγορά δεν λειτουργεί, εκτός κι είναι δική σου. Πράγμα που σημαίνει ότι αν έχεις ένα μονοπώλιο ή ολιγοπώλιο, τότε μπορείς να μιλάς για αγορές. Αλλά εάν μιλάτε για ανταγωνιστικές ελεύθερες αγορές που παρέχουν βασικές υπηρεσίες, σας παραπέμπω σε αυτό που συνέβη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Γιατί το κεφάλαιο συναίνεσε στη δημιουργία ενός κράτους πρόνοιας στο μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης; Επειδή ήταν καλύτερο γι’ αυτούς, ήταν φθηνότερο, το κράτος μπορούσε να διαχειριστεί τα πράγματα καλύτερα, και όντως το έκανε για μεγάλο διάστημα, αλλά τώρα κατήργησαν πολλές από αυτές τις παραμέτρους και οι υπηρεσίες χειροτερεύουν. Τις κατήργησαν επειδή έπεισαν πολλούς από τους σοσιαλιστές, όπως και τους συντηρητικούς, ότι είναι καλύτερο να έχεις χαμηλή φορολογία και πιο αδύναμη κρατική παρουσία σε αυτές τις υπηρεσίες και να μεταφέρεις ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης στον ιδιωτικό τομέα. Ωστόσο, πρόκειται ακόμα για τον δημόσιο τομέα, πρόκειται πάντα για τον δημόσιο τομέα! Ο ιδιωτικός τομέας δεν θέλει να στηρίζεται εντελώς στις δικές του δυνάμεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν προϋπολογισμό για τα οπλικά συστήματα ύψους 700 δις δολαρίων. Όλα αυτά τα χρήματα πηγαίνουν σε ιδιωτικές εταιρίες- και παρόλα αυτά δεν μπορούν να κερδίσουν τον πόλεμο στο Ιράκ.


Πάνος Παπούλιας: Πόσο απαισιόδοξος είστε σχετικά με την προοπτική των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων που προσπαθούν να απορροφήσουν τους κραδασμούς αυτών των αντίξοων επιδράσεων που απορρέουν από τις αγορές;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι οι σοσιαλδημοκράτες τέλειωσαν. Νομίζω ότι η εποχή της σοσιαλδημοκρατίας, που άρχισε όταν ο Ένγκελς ενθάρρυνε τους Γερμανούς να φτιάξουν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στη δεκαετία του 1880, τέλειωσε. Εκατόν είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, αυτό που θα έπρεπε να κάνουν είναι να μαζέψουν τα πράγματά τους και να πάνε σπίτι. Δεν κάνω καμιά αποκάλυψη όταν λέω ότι συμβιβάστηκαν, πρόδωσαν και αρνήθηκαν να παράσχουν αυτή την προστασία. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι βασικά νεοφιλελεύθερα σήμερα, νομίζω ότι αποποιήθηκαν το στόχο του σοσιαλισμού και δεν διατηρούν πραγματικά τις αντικαπιταλιστικές τους θέσεις. Αντίθετα, αυτό που συνέβη είναι ότι έγιναν φιλελεύθερα κόμματα του κράτους πρόνοιας και τώρα που ο φιλελευθερισμός εκφυλίστηκε σε νεοφιλελευθερισμό, ακολούθησαν. Δεν πιστεύω καθόλου ότι οι σοσιαλδημοκράτες μπορούν να το κάνουν. Εάν τύχει να το κάνουν, στη μια ή την άλλη περίπτωση, τότε εντάξει, αλλά, βασικά, η εμπειρία της Γερμανίας του Σρέντερ και της Γαλλίας με το σοσιαλιστικό κόμμα και αυτό που συνέβη στο βρετανικό Εργατικό κόμμα, με κάνουν να μην έχω πίστη στη σοσιαλδημοκρατία. Το ισπανικό σοσιαλιστικό κόμμα είναι, ίσως, λίγο καλύτερο τώρα απ’ ό, τι στο παρελθόν, αλλά είναι κι αυτό ένα νεοφιλελεύθερο κόμμα.


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε ότι ο γάμος μεταξύ νεοφιλελευθερισμού και αριστεράς είναι αδύνατος per se σε θεωρητικό επίπεδο ή ήσασταν αρχικά ανοιχτός σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο μέχρι που η διαδικασία απέδειξε ότι ήταν μια χίμαιρα επειδή ο νεοφιλελευθερισμός απορρόφησε κάθε αριστερή τάση της σοσιαλδημοκρατίας;


Stanley Aronowitz: Αυτό που είπατε είναι απολύτως σωστό, αυτό ακριβώς συνέβη. Και συνέβη, με τη δική του μορφή, και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε μια αριστερά πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος ή μια φιλελεύθερη πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος, που έπεισε συστηματικά μεγάλους αριθμούς ανθρώπων, ιδίως στα συνδικάτα- που εξακολουθούν να είναι πολύ ισχυρά στο δημοκρατικό κόμμα, όχι αναγκαστικά στη χώρα γενικά αλλά στο δημοκρατικό κόμμα παίζουν σημαντικό ρόλο. Έπεισαν ότι η λύση ήταν η ελεύθερη αγορά με την κατάλληλη προστασία. Αυτό σήμαινε να υπάρχει η NAFTA ή άλλες εμπορικές συμφωνίες που ήταν βασικά συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με ελάχιστη προστασία για το εργατικό δυναμικό και ελάχιστη προστασία για το περιβάλλον. Τους έπεισαν τώρα ότι οι δημοκρατικοί μπορούν να νικήσουν τους ρεπουμπλικάνους στις εκλογές του 2008 και να ελέγξουν ορισμένα απ’ τα προβλήματα που έχουμε στο σύστημα υγείας, στην παιδεία και στο περιβάλλον. Νομίζω πως ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι μια τεράστια αυταπάτη και δεν πρόκειται να συμβεί χωρίς ένα ορκισμένο κίνημα στα αριστερά των σοσιαλδημοκρατών. Δηλαδή, ένα ριζοσπαστικό κίνημα, καθαρά αντικαπιταλιστικό, που να αναπτύσσει πρόγραμμα όπως και εναλλακτικές λύσεις στην κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη γραμμή και που να αρχίσει να θέτει ερωτήματα για την ποιότητα όπως και για την ποσότητα, αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για οποιεσδήποτε αλλαγές.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι ένα αριστερό κόμμα ή κυβέρνηση θα μπορούσε να υποστηρίξει φιλελεύθερες αξίες σε πολιτικό, κοινωνικό ή ακόμη ηθικό επίπεδο, εγκαταλείποντας παράλληλα τις φιλελεύθερες οικονομικές αξίες;


Stanley Aronowitz: Νομίζω πως θα ήταν δύσκολο, ιδίως σε μια περίοδο παγκοσμιότητας όπως αυτή στην οποία βρισκόμαστε τώρα. Για να συμβεί κάτι τέτοιο σε ένα μέρος όπως η Ελλάδα, η Ισπανία ή η Πορτογαλία- στη νότια Ευρώπη θα ήταν πιο πιθανό, οι Βορειο-ευρωπαίοι είναι πιο δεσμευμένοι στη νεοφιλελεύθερη παράδοση- το πρώτο που θα χρειαζόταν θα ήταν μια δημόσια δήλωση από αυτή την κυβέρνηση αποδέσμευσης από το ΝΑΤΟ, από την Ε.Ε., από κάθε πολιτική ή οικονομική συμφωνία που έγινε μετά τον πόλεμο, στο τέλος του 20ου και στις αρχές του 21ου αιώνα.


Θα έπρεπε να πουν: ‘Κοιτάξτε, είμαστε μόνοι μας’ κι αυτό είναι το μόνο που θα μπορούσαν να κάνουν. Και, αναμφίβολα, θα ήταν πολύ δύσκολο, επειδή θα σήμαινε ότι οι εμπορικές σχέσεις θα καταστρέφονταν. Θα τους τιμωρούσαν. Θα τους έβαζαν σε μια θέση όπου θα έπρεπε να δημιουργήσουν μόνοι τους, θα έπρεπε να εδραιώσουν διαφορετικές εμπορικές σχέσεις και τα λοιπά. Θα έπρεπε να φτάσουν στη Λατινική Αμερική, να κάνουν συμφωνίες με την Κίνα, με τη Βραζιλία, την Αργεντινή, τη Βολιβία, τις αριστερές κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής. Θα έπρεπε να είναι πάνω από μια χώρες που θα το έκαναν αυτό και να δημιουργήσουν μια ζώνη εμπορίου όπου θα έκαναν ελεύθερο εμπόριο μεταξύ τους, θα βοηθούσε η μια την άλλη, στην ουσία θα δημιουργούσαν ένα νέο οικονομικό κέντρο. Εννοώ, δεν θα μπορούσε να το κάνει μόνη της μια κυβέρνηση, γιατί θα την απορροφούσαν τελικά αυτές οι νεοφιλελεύθερες διευθετήσεις και μπορώ να σας δώσω παραδείγματα. Όταν οι σοσιαλιστές ήρθαν στην εξουσία στη Γαλλία, οι σοσιαλδημοκράτες στη Γερμανία, κι εσείς είχατε άλλωστε μια σοσιαλιστική κυβέρνηση- και είχα συναντήσει τον πρωθυπουργό όταν ήμουν στην Αθήνα εκείνη την εποχή.


Δεν μπορείς να το κάνεις μόνος σου, πρέπει να βελτιώσεις , πρέπει- χρησιμοποιήσατε έναν όρο που νομίζω ότι είναι σωστός- να απορροφήσεις τις χειρότερες επιδράσεις της διάβρωσης που οφείλεται στις παγκόσμιες νεοφιλελεύθερες διευθετήσεις, αλλά βασικά νομίζω ότι τελικά το κόμμα ή η κυβέρνηση που θα ήταν στην εξουσία δεν θα ήταν δημοφιλής στον κόσμο γιατί θα υποχρεωνόταν να κάνει τις ίδιες συμφωνίες με το κεφάλαιο που κάνουν οι συντηρητικοί. Γι’ αυτό και είναι δύσκολο. Δεν μπορείς να έχεις φιλελεύθερες, και συνάμα κοινωνικά υπεύθυνες αξίες, σε μια μόνο χώρα. Πρέπει να έχεις ένα δίκτυο χωρών και κινημάτων που υποστηρίζονται μεταξύ τους. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχεις μια μορφή διεθνισμού, εργατικού διεθνισμού, κοινωνικού διεθνισμού και τα λοιπά. Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ έδωσε την ελπίδα ότι θα εξελισσόταν σε κάτι τέτοιο, αλλά αυτό δεν συνέβη. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν ήταν καλό. Ήταν καλό επειδή τουλάχιστον έκανε ανθρώπους από διάφορα κοινωνικά κινήματα να μιλήσουν για τα αμοιβαία προβλήματά τους, αλλά δεν δημιούργησε κάποιο είδος δράσης στον τομέα της αμοιβαίας βοήθειας.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι μια αριστερή διεθνική προσέγγιση στα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης έχει να κάνει με την αντίσταση και την συνεργασία ή με την επιλεκτική αντίσταση και την επιλεκτική συνεργασία;


Stanley Aronowitz: Θα έλεγα, ένα μίγμα αντίστασης και συνεργασίας. Εάν είχε μια συνεργατική σχέση σε θέματα παραγωγής, εμπορίου, θέματα ιδιοκτησίας και εμπορικά θέματα μέσω της περίθαλψης και της περιβαλλοντικής τεχνολογίας, θα μπορούσε να έχει νόημα. Νομίζω ότι πρέπει να μπορείς να επιβιώσεις. Αυτό είναι πολύ προτιμότερο από το να επιχειρείς να περιορίσεις την παρέμβαση κάποιου στο έθνος-κράτος ως απομονωμένη οντότητα.


Πάνος Παπούλιας: Πόσο αισιόδοξος είστε, όμως, για το ενδεχόμενο μιας τέτοιας συνεργασίας σ’ αυτό το επίπεδο;


Stanley Aronowitz: Δεν μπορώ να κάνω προβλέψεις, Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι πολλοί άνθρωποι στον πλανήτη καταλαβαίνουν τώρα ποια είναι τα όρια του κράτους-έθνους. Πολλοί άνθρωποι κατανοούν τα όρια μιας απόπειρας μεταρρύθμισης του φιλελεύθερου κράτους, στο πλαίσιο των συνθηκών της καπιταλιστικής ηγεμονίας. Αυτό που ακόμη δεν κάνουμε είναι να σκεφτόμαστε τους εναλλακτικούς τρόπους των οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων και πώς ένα διεθνικό κίνημα και διεθνικές κυβερνήσεις θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά. Νομίζω ότι γίνεται μια προσπάθεια στη Λατινική Αμερική από τον Τσάβες, όπως και στη Βολιβία και την Ουρουγουάη- οι Βραζιλιάνοι δεν έχουν μπει στο χορό ακόμη-για την ανάπτυξη μιας ζώνης εμπορίου, αλλά ακόμη είναι ανερχόμενη. Βρίσκεται ακόμη σε πολύ χαμηλό δοκιμαστικό επίπεδο και νομίζω ότι για να αναπτυχθεί θα έπρεπε να γίνει μια ζωντανή συζήτηση για τα διεθνικά κινήματα και την διεθνική αντίσταση και τις εναλλακτικές. Δεν υπάρχει ακόμη.


Πάνος Παπούλιας: Κατά κάποιο τρόπο δηλαδή συμφωνείτε με την διεθνική μεθοδολογία κοσμοπολιτών όπως οι David Held και Ulrich Beck, αλλά διαφωνείτε με τον συλλογισμό σύμφωνα με τον οποίο αποδέχονται το φιλελεύθερο οικονομικό πλαίσιο ως βάση εργασίας.


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι αυτό είναι πολύ σωστό. Η αποδοχή ενός φιλελεύθερου οικονομικού πλαισίου με λίγο περισσότερο έλεγχο από τους σοσιαλδημοκράτες σε διεθνική βάση θα κατέληγε σε αποτυχία. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα είχε στην αρχή ενδιαφέρον και κάποια καλά αποτελέσματα, αλλά νομίζω ότι σε όχι πολύ μεγάλο διάστημα θα κατέρρεε.


Πάνος Παπούλιας: Έχουμε φτάσει σ’ ένα σημείο όπου ο καπιταλισμός ασχολείται με τα πράσινα θέματα, ιδίως τη μείωση του άνθρακα, πολύ σοβαρά. Τι μπορεί να σημαίνει η καπιταλιστική προσέγγιση αυτών των ζητημάτων για την Πράσινη Πολιτική στο μέλλον;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι θα επιχειρήσουν σοβαρά να μειώσουν την εμβέλεια εκπομπής του άνθρακα και θα επιχειρήσουν να μειώσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα με διάφορες τεχνολογίες. Αυτό που ο καπιταλισμός δεν θα κάνει- κι αυτό μου φαίνεται ότι είναι το μέλλον οποιασδήποτε Πράσινης Πολιτικής- είναι να αντιμετωπίσει το μέγεθος της συσσώρευσης. Δεν άκουσα ποτέ κάποιον να λέει, στους καπιταλιστικούς κύκλους, ότι θα μειώσουν σημαντικά ή και θα εξαλείψουν τη χημική βιομηχανία που βασίζεται στην παραγωγή υδρογονάνθρακα. Δεν ακούω κανέναν να λέει ότι πρέπει να αποσυρθούν τα δυο τρίτα της αυτοκινητοβιομηχανίας, ακόμη κι αν οι άνθρωποι λένε : ‘εντάξει, θα χρησιμοποιήσουμε υβρίδια’. Τα υβρίδια χρησιμοποιούν ακόμα βενζίνη. Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα αποτελούν υπόθεση του μέλλοντος και αν πάτε στη Δυτική Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες θα δείτε ότι οι μεταφορές γίνονται κυρίως με αυτοκίνητο. Δεν βλέπουμε ακόμη μια σημαντική προσπάθεια όσον αφορά τη μαζική διακίνηση σε μέρη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Λατινική Αμερική και η Ασία. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ο καπιταλισμός θα λάβει σοβαρά υπόψη κάποια από αυτά τα πράγματα, δεν θα αφήσουν να κατηγορηθούν για πλήρη αμέλεια, αλλά νομίζω ότι αυτό σημαίνει ότι για την Πράσινη Πολιτική, ανεξάρτητα αν γίνεται από τη ριζοσπαστική αριστερά ή την πράσινη αριστερά ή οποιονδήποτε άλλο, το στοίχημα θα είναι μεγαλύτερο σε σχέση με την περιβαλλοντική κρίση.


Θα μπορούσα να θέσω και άλλα μεγάλα προβλήματα στα οποία οι Ευρωπαίοι είχαν κάποιες επιτυχίες, όπως η περιβαλλοντική φύση της γεωργίας, η ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων και η προαστιοποίηση, που αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες μορφές περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Και θα μπορούσα να εξηγήσω γιατί….Πρέπει να συμφωνήσουμε σ’ ένα μορατόριουμ για την περαιτέρω οικοδόμηση των προαστίων και την επέκτασή τους σε γεωργικές εκτάσεις; Τότε θα πρέπει να εξετάσουμε τρόπους κυριότητας και γεωργικής μεταρρύθμισης. Το κεφάλαιο δεν πρόκειται να θέσει το ζήτημα της αγροτικής μεταρρύθμισης. Υπάρχουν πολλοί μικροί αγρότες στη Δυτική Ευρώπη και στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου- η Κίνα κινείται πολύ γρήγορα προς το αμερικανικό μοντέλο. Η γεωργία δεν είναι πλέον ένας πραγματικά ξεχωριστός τομέας. Οι τεχνολογίες της, η προλεταριοποίηση του εργατικού δυναμικού της και πολλές άλλες πτυχές της θυμίζουν πραγματικά τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Αυτό από μόνο του γίνεται μείζον πρόβλημα- η χρήση εντομοκτόνων και η χρήση χημικών λιπασμάτων όλων των ειδών, μολονότι περιορίστηκε στην Ευρώπη, δεν εξαφανίστηκε από το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου. Αυτό είναι το μέλλον της Πράσινης Πολιτικής. Δηλαδή, έχουμε να κάνουμε με το θέμα της γης. Χρειαζόμαστε 1) ένα μορατόριουμ στην προαστιοποίηση2) ριζική αναδιοργάνωση της γεωργίας έτσι ώστε να έχουμε μια οικουμενική οργανική γεωργία που θα χρειάζεται περισσότερη δουλειά και θα είναι πολύ πιο δαπανηρή αλλά ταυτόχρονα πιο ασφαλής για τον πλανήτη.


Πάνος Παπούλιας: Σε τελική ανάλυση, βρίσκετε ότι η έλλειψη πολύ προστατευμένων και ριζοσπαστικών πολιτικών εναλλακτικών λύσεων είναι ένα πρόβλημα της σύγχρονης πολιτικής;


Stanley Aronowitz: Η σύγχρονη πολιτική έχει συνηθίσει να λέει όσα λιγότερα δυνατόν για οτιδήποτε. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε τελειοποιήσει αυτή την τεχνική να μη λέμε τίποτα, την έχουμε κάνει τέχνη. Οι εκστρατείες μας στερούνται οποιασδήποτε σημαντικής συζήτησης ή εναλλακτικής λύσης. Στην πραγματικότητα, στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν συζητούν καν το πρόβλημα με κανένα τρόπο, δεν τους νοιάζει να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Και δεν έχουμε καν μια αριστερά σ’ αυτή τη χώρα, ως σύνολο ικανό να αποτελέσει ένα αντίδοτο σε αυτόν τον χαρακτήρα της σύγχρονης πολιτικής. Επιπλέον, θα έλεγα ότι στη Δυτική Ευρώπη τα πράγματα δεν είναι πολύ διαφορετικά ούτε πολύ καλύτερα. Υπάρχει καλύτερη παράδοση κι από μια πλευρά υπάρχουν άνθρωποι με πιο κριτικό υπόβαθρο, λόγω της παιδείας τους και λόγω της φύσης των πολιτικών κομμάτων και των συνδικάτων, αλλά νομίζω ότι αυτό χάνεται. Και νομίζω ότι πρέπει να αντιμετωπίσουμε το γεγονός ότι αυτό χάνεται. Μια νεότερη γενιά ανατρέφεται χωρίς σοβαρή πνευματική ή πολιτική παιδεία. Κι αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα.