Re-public : re-imagining democracy » right-front

Stephen Gudeman – Δημιουργική καταστροφή: Αποτελεσματικότητα ή κατάρρευση;

Stephen Gudeman — Thu, 08 Oct 2009 10:39:44 +0000

O Stephen Gudeman μας προσκαλεί να αναθεωρήσουμε την αντίληψή μας για την οικονομία όχι σαν μια επίπεδη πεδιάδα που αποτελείται από αγορές και συμπεριφορές τύπου αγοράς που οδηγούν σε καταστάσεις ισορροπίας, αλλά σαν σφαίρες αξιών και πρακτικών που αλληλεπικαλύπτονται και συγκρούονται μεταξύ τους. Μέσα από αυτή τη συγκριτική και εθνογραφικά πληροφορημένη προοπτική της οικονομίας, ο Gudeman μας βοηθάει να θέσουμε σε αμφισβήτηση ορισμένα κυρίαρχα αφηγήματα της τρέχουσας κρίσης.

Ζούμε μια επώδυνη οικονομική κρίση, που τις διαστάσεις της κανείς από μας δεν είχε βιώσει στο παρελθόν.[1] Παντού στον πλανήτη η ανεργία και η υποαπασχόληση αυξάνονται, οι μισθοί παγώνουν, τα σπίτια χάνονται, η ανισότητα συνεχίζεται και πολλοί είναι αυτοί που νιώθουν έντονη συναισθηματική οδύνη. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε όλες τις συνέπειες της ύφεσης ή πότε θα τελειώσει, και ακόμη κι αν ορισμένοι ισχυρίζονται ότι διακρίνουν το σημείο μεταστροφής, η παγκόσμια ανάκαμψη θα είναι αργή.

Πώς πρέπει όμως να αντιληφθούμε την παγκόσμια κρίση; Τα τελευταία χρόνια, η έννοια του Schumpeter περί ‘δημιουργικής καταστροφής’ έκανε την εμφάνισή της στον Τύπο, όπως και στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Επεσήμανε τη δυναμική του καπιταλισμού και τον τρόπο που η καινοτομία, μέσω της δημιουργικής καταστροφής, αποφέρει κέρδη. Όταν δημιουργούμε νέα προϊόντα και υπηρεσίες, καταστρέφουμε τα παλιά: το αυτοκίνητο υποκαθιστά το κάρο με τα άλογα. Όλοι ωφελούνται (εκτός από αυτούς που φτιάχνουν κάρα και χαλινάρια), επειδή το νέο προϊόν και μέρος των κερδών επιμερίζονται σε όλους εμάς μέσα από τη μαγεία των αγορών. Επειδή όλοι είμαστε καλύτερα, δεν προβληματιζόμαστε πολύ για το περί δικαίου αίσθημα. Σε μια αναπτυσσόμενη οικονομία, οι ελπίδες αυξάνονται και το επίπεδο ζωής ανεβαίνει.

Η σημερινή κρίση πρέπει να μας κάνει να αμφισβητήσουμε αυτή τη θεωρία, ειδικά αν λάβουμε υπόψη την αλλαγή από τον σοσιαλισμό στον μετα-σοσιαλισμό, τα τελευταία είκοσι χρόνια- μια χρονική περίοδο σύγχρονη, σε γενικές γραμμές, με την ανάπτυξη και την κατάρρευση της ευρύτερης οικονομικής φούσκας. Δεν εννοώ ότι η κατάρρευση του σοσιαλισμού και η φαινομενική ανάπτυξη του καπιταλισμού συνδέονται, ζούμε όμως σε εποχές ειρωνείας. Για να καθυποτάξουν την χρηματοοικονομική κρίση και να αντιμετωπίσουν την ύφεση, οι Ηνωμένες Πολιτείες επαφίενται στα κυβερνητικά κονδύλια και στις παρεμβάσεις τους στις ‘ελεύθερες’ αγορές για να τις σταθεροποιήσουν και να τις σώσουν. Αποφεύγουμε τον όρο, αλλά είναι σαν η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών να εθνικοποιεί μερικώς τους τομείς της αυτοκινητοβιομηχανίας και των τραπεζών. Χρειάζεται σοσιαλισμός για να σωθεί ο καπιταλισμός; Αντίθετα, οικονομίες που πέρασαν από τον εναγκαλισμό ενός αναποτελεσματικού σοσιαλισμού στην αποτελεσματικότητα και την ελευθερία της οικονομίας της αγοράς έπεσαν στην κατάλληλη στιγμή για να βιώσουν τα δυσάρεστα χαρακτηριστικά της, όπως ο νεποτισμός και τα ολιγοπώλια, καθώς και τα πιστωτικά και τραπεζικά προβλήματα. Για παράδειγμα, σύμφωνα με την Wall Street Journal, η παγκόσμια ύφεση, μέσα από τη μειωμένη ζήτηση για ακριβό κασμίρι, έχει άμεση επίπτωση στους νομάδες βοσκούς στη Μογγολία. Πολλοί απ’ αυτούς δανείστηκαν έναντι των κοπαδιών τους για να επεκτείνουν την παραγωγή τους και να βελτιώσουν τις κατοικίες τους. Με την πτώση των τιμών και της ζήτησης, δεν μπορούν να ανταποκριθούν στα χρέη τους και κινδυνεύουν να χάσουν και τα κοπάδια τους και τα πολύτιμα σπίτια τους, που είναι αντίσκηνα. Η κρίση των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου, που τροφοδοτείται από το διασυνδεόμενο τραπεζικό σύστημα και τη διεθνή ροή κεφαλαίων, έχει παγκόσμιες διαστάσεις. Κατά παράδοξο τρόπο, καθώς ο καπιταλισμός στρέφεται για βοήθεια σε σοσιαλιστικές πρακτικές, οι μετα-σοσιαλιστικές περιοχές μαθαίνουν ότι ο καπιταλισμός δεν θεραπεύει όλες τις ασθένειες.

Επειδή η συνήθης γλώσσα της οικονομίας δεν εξηγεί αυτόν τον κόσμο των αντιφάσεων, των ειρωνειών και του απρόβλεπτου, ίσως να έχει έρθει η ώρα της ανθρωπολογίας. Εγώ έχω διαφορετικό τρόπο σκέψης για την οικονομία. Αντί να τη βλέπω σαν επίπεδες ή ήπιες πεδιάδες που αποτελούνται από αγορές και συμπεριφορές αγορών, οι οποίες οδηγούν σε καταστάσεις ισορροπίας, νομίζω ότι αποτελείται από επικαλυπτόμενες και αντιμαχόμενες σφαίρες αξιών και πρακτικών. Επιτρέψτε μου μια σύντομη παρουσίαση αυτής της άποψης.

Οι οικονομίες περιλαμβάνουν διαφορετικούς χώρους αξιών. Μπορούμε να φανταστούμε αυτές τις περιοχές σαν πέπλα, το ένα πάνω στο άλλο. Τις ονομάζω Σπίτι, Κοινότητα, Εμπόριο, Οικονομία και Οικονομία της Οικονομίας. Το σχετικό μέγεθος κι η ύπαρξη τους ποικίλλει ανάλογα με την κοινωνία.

Μερικές φορές, οι ζώνες είναι χωριστές, μερικές φορές διεισδύουν η μια στην άλλη, μερικές φορές ενώνονται και άλλες φορές επικαλύπτονται. Υπάρχει ένας σημαντικός διαχωρισμός μεταξύ Σπιτιού και Κοινότητας απ’ τη μια πλευρά, και Εμπορίου, Οικονομίας και Οικονομίας της Οικονομίας από την άλλη. Αποκαλώ την πρώτη περιοχή ‘ Κοινότητα’ και τη δεύτερη ‘Αγορά’. Η σφαίρα της κοινότητας φιλοξενεί πολλαπλές αξίες που νομιμοποιούν διαφορετικούς τρόπους και συνδυασμούς σε σχέση με τον προσδιορισμό πόρων και αποτελεσμάτων, όπως η ισότητα, η ανάγκη, η ικανότητα ή η σχετική κοινωνική θέση. Αντίθετα, οι αγορές αποτελούνται από ανώνυμες ανταγωνιστικές ανταλλαγές. Για να παραμείνουν στην ανταγωνιστική αρένα, οι παίκτες πρέπει να κάνουν ορθολογικές επιλογές ή υπολογισμούς, ώστε οι άλλοι να μην τους ξεπεράσουν. Η αιτιολογική αξία γι’ αυτό τον τρόπο ζωής είναι η αποτελεσματικότητα στην κατανομή των πόρων. Ασφαλώς, αυτοί οι δυο ευρείς τομείς συχνά αναμιγνύονται- προς μεγάλη δυσαρέσκεια των νεοφιλελεύθερων που δεν θαυμάζουν τον έρποντα σοσιαλισμό.

Έχω αναπτύξει την αντίθεση μεταξύ αγοράς και κοινότητας αλλού (Gudeman 2001, 2008). Προχωρώντας πιο πέρα, λέω ότι υπάρχει ένα είδος λογικο-γενετικής σχέσης ανάμεσα στις οικονομικές σφαίρες. Νομίζω ότι τις βρίσκουμε στα εθνογραφικά υλικά, ανεξάρτητα αν έχουν
ή όχι μια ιστορική σχέση σε ό, τι αφορά την προέλευσή τους. Ακόμη πιο σημαντικό, τις συναντούμε σήμερα στις καπιταλιστικές οικονομίες, ακόμη κι αν αποσιωπούμε την αναγνώρισή τους. Τις περιγράφω εν συντομία.

Πρώτα, υπάρχει το σπίτι, που χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση μιας αυτάρκειας, η οποία δεν επιτυγχάνεται ποτέ. Το σπίτι είναι όπως το εσώτερο κύτταρο της οικονομίας. Στη βάση του, υπάρχουν χαρακτηριστικά όπως μοίρασμα και αμοιβαιότητα, που δεν είναι καλά διαχωρισμένα. Υπάρχουν πολλές μορφές σπιτιών στον κόσμο, από τις ομάδες που αναζητούν τροφή και κυνήγι, μέχρι τις μητριαρχικές καλύβες, ανάμικτες ομάδες και μικρά σόγια, υποστατικά και επαύλεις, ανεξάρτητες χωριάτικες κατοικίες, ολόκληρες οικονομίες. Μια βασική πρακτική του σπιτιού είναι να αποταμιεύει ή να φυλάει με φειδωλή διαχείριση, προκειμένου να διατηρεί ένα βαθμό αυτονομίας. Σημειώνω την αποταμίευση γιατί είναι το αντίθετο της ανταλλαγής στις αγορές. Δικαιολογημένα, ο Κέινς καταφερόταν εναντίον της τάσης για αποταμίευση, ειδικά σε περιόδους ύφεσης. Μ’ αυτή την έννοια, τα κονδύλια της κυβέρνησης ή της ευρύτερης κοινότητας βοηθούν να ξεπεραστεί η εξάντληση της ζήτησης που μπορεί να προκαλείται και από την αποταμίευση στην κυτταρική μονάδα ή οικονομία. Όταν επικρατεί μεγάλη αβεβαιότητα, δεν προσπαθούμε να κρατήσουμε ό, τι έχουμε και να το διατηρήσουμε για το μέλλον;

Δεύτερον, υπάρχει η ίδια η κοινότητα με ένα βαθμό ανταλλαγών μεταξύ των μονάδων. Όπως το σπίτι, η κοινότητα βασίζεται στο μοίρασμα μέσω μιας βάσης που συγκροτεί τις κοινωνικές σχέσεις. Τα υλικά πράγματα και υπηρεσίες καθορίζουν τις σχέσεις. Τόσο στο σπίτι όσο και στην κοινότητα, συγκροτούν κοινωνικές διασυνδέσεις-οι άνθρωποι και τα αντικείμενα δεν είναι ξεχωριστά, όπως παρατήρησε ο Marcel Mauss. Στην κοινότητα το μοίρασμα και η αμοιβαιότητα εμφανίζονται περισσότερο ως ξεχωριστές πρακτικές, αποτελούν τρόπους διαχωρισμού μιας βάσης με διαφορετικές αξίες, Σ’ αυτόν τον τομέα, βλέπουμε επίσης την παρουσία αυτού που εγώ αποκαλώ ‘χρήμα βάσης’. Οι άνθρωποι ανταλάσσουν μέρη ή δείγματα αυτών που συνήθως υπολήπτονται και οι ανταλλαγές αυτές οδηγούν σε μεταστροφές σε υλικά πράγματα και θέσεις. Ας περάσω όμως γρήγορα στην επόμενη σφαίρα αξιών.

Τρίτον, έχουμε την αγορά ή την απρόσωπη, ανώνυμη ανταλλαγή. Ας αφιερώσουμε λίγο χρόνο εδώ, γιατί ένα μέρος της επιχειρηματολογίας μου στηρίζεται στη σχέση μεταξύ κοινότητας και αγοράς. Κατά την άποψή μου, οι αγορές δεν είναι ποτέ αυτόνομες αλλά εμπεριέχουν κάποια έννοια κοινότητας, ακόμη κι αν δεν αναγνωρίζουν ή αν υποβαθμίζουν αυτή τη βάση. Απ’ τη στιγμή που θεωρούμε ότι οι αγορές εντάσσονται σ’ ένα πλαίσιο, η σημασία της κοινότητας γίνεται προφανής. Οι κοινότητες δημιουργούν το πεδίο για το εμπόριο μέσω τυπικών και άτυπων κανόνων. Μερικές φορές οι ρυθμίσεις ξεκινούν με μια ηθική δήλωση. Ο πρόεδρος Ομπάμα μίλησε για τη ντροπή που αποτελούν τα αγόρια της Γουολ Στριτ με τα υπερμεγέθη μπόνους ακριβώς πριν από την χρηματοοικονομική εξαγορά των εταιριών τους. Πολλοί ένιωσαν ότι οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών χρηματοδοτούσαν τα μπόνους τους μέσω των φόρων τους, στη δική μου γλώσσα η κοινότητα υποστήριζε παίκτες της αγοράς που ήταν ελεύθεροι καβαλάρηδες σε βάρος μας.

Υπάρχει ακόμη μια διασύνδεση μεταξύ αγοράς και κοινοτικής συμπεριφοράς, την οποία αποκαλώ κλιμακωτή ενίσχυση ή αποικισμό. Ο ανταγωνισμός και ο καθορισμός των τιμών καθοδηγούν τις αγορές. Εκτός κι αν τυγχάνουν ειδικής προστασίας, οι συμμετέχοντες στην αγορά πρέπει να είναι ανταγωνιστικοί για να παραμείνουν στο πεδίο. Εάν δεν μπορούν να φτάσουν ή να χτυπήσουν τις τιμές των άλλων, βρίσκονται αναγκαστικά εκτός ανταγωνισμού. Εδώ η επίδραση των παγκόσμιων δυνάμεων στις τοπικές αγορές είναι πολύ σημαντική, όπως γνωρίζουμε από τις επιδράσεις της Wal-Mart.

Οι ανθρωπολόγοι έχουν ιδιαίτερα ενδιαφερθεί για τον τρόπο που ο ανταγωνισμός οδηγεί τους συμμετέχοντες στην επέκταση των περιθωρίων των αγορών, την οποία γνωρίζουμε ως αυξανόμενη εμπορευματοποίηση της ζωής. Η κλιμακωτή ενίσχυση προκύπτει όταν πράγματα και υπηρεσίες που προηγουμένως δεν μπορούσαν να αποτιμηθούν, υπολογίζονται, τιμώνται και γίνονται ανταλλάξιμα. Κλιμακωτή ενίσχυση γίνεται επίσης όταν η αγορά εντάσσει άλλες οικονομίες.

Η κλιμακωτή ενίσχυση ή αποικισμός έχει επίσης ιδεολογική επίδραση. Το να είσαι ανταγωνιστικός στις αγορές μέσω του συνεχούς καθορισμού των τιμών απαιτεί ένα ειδικό είδος λογικότητας που αποκαλώ υπολογιστική λογική. Την ικανότητα να υπολογίζουν, να μετρούν, να κάνουν ανταλλαγές και να επιλέγουν μοιράζονται αναμφίβολα όλοι οι άνθρωποι, αλλά αυτή αυξάνει ή παρακινείται και διευρύνεται από τη συμμετοχή της αγοράς. Η χρήση της στις αγορές την καλλιεργεί μέσω της επανάληψης, της ανάγκης άσκησής της και της αντιμετώπισή της ως εργαλείο. Η πρόσφατη πειραματική έρευνα το δείχνει. Ορισμένες μελέτες για φοιτητές οικονομικών και επιχειρηματικών σχολών δείχνουν ότι όσο προχωρούν στις σπουδές τους, γίνονται πιο υπολογιστές σε σχέση με τους άλλους. Άλλες αναφορές δείχνουν ότι όσοι συμμετέχουν με υπομνήσεις της αγοράς είναι πιο υπολογιστές και ιδιοτελείς στους επόμενους πειραματισμούς. Μια πρόσφατη μελέτη για pit traders, στο Σικάγο, που είναι αρσενικού γένους, δείχνει πώς αποκτούν όλο και περισσότερο υπολογιστικές και ανταγωνιστικές πρακτικές στη δουλειά τους και μεταφέρουν τις συμπεριφορές αυτές και πέραν των σχέσεων στη δουλειά. Ενισχύουν κλιμακωτά την υπολογιστική λογική έξω από το εμπορικό πεδίο. Ακόμη πιο σκανδαλιστική είναι η άποψη ότι τα υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης στους άντρες και οι εμπορικές επιτυχίες συνδέονται.[2]

Δεν πιστεύω ότι η ικανότητα υπολογιστικής λογικής έχει να κάνει με το φύλο. Τη βλέπω ως μια ικανότητα που διευρύνεται μέσα απ’ την πρακτική. Στο μέτρο, όμως, που η εμπλοκή της αγοράς, μέσω της συνεχούς υποταγής στην πειθαρχία ως τελικό κριτήριο, απαιτεί ικανότητα και χρήση της υπολογιστικής λογικής, και στο μέτρο που οι άνδρες ασχολούνται περισσότερο με τις αγορές, έχει γίνει έμφυλη ικανότητα.

Αυτές οι σκέψεις για τη διαλεκτική της κοινότητας και της αγοράς μας οδηγούν να εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τον τρίτο, τέταρτο και πέμπτο χώρο αξιών στην εικόνα μου για την οικονομία. Τους ονομάζω εμπόριο, οικονομία και οικονομία της οικονομίας ή αυτοπαθή οικονομία. Λέγοντας εμπόριο, αναφέρομαι στην ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών. Λέγοντας οικονομία, αναφέρομαι στον κόσμο της ανταλλαγής χρήματος μέσω ιδρυμάτων όπως οι κεντρικές και οι εμπορικές τράπεζες, οι ασφαλιστικές εταιρίες, οι τραπεζικοί οίκοι και τα μεσιτικά γραφεία, όπως επίσης τα χρηματιστήρια και τα παραρτήματά τους. Με την ευρεία έννοια, αυτή η σφαίρα της αγοράς παρέχει ρευστότητα μέσα από δάνεια, επενδύσεις και συνδεδεμένα εργαλεία για εμπορικές επιχειρήσεις σε αγαθά και υπηρεσίες. Στη σφαίρα της οικονομίας, το χρήμα ανταλάσσεται με χρήμα και η καθυστερημένη επιστροφή του αποφέρει τόκους στον δανειστή. Εάν η εμπορική σφαίρα έχει να κάνει με άμεσα κέρδη και ποσοστά κέρδους όπως αυτά αποτιμώνται σε χρήμα, η οικονομική σφαίρα έχει να κάνει με τόκους και επιτόκια σε χρήμα. Απλοποιώ, επειδή το εμπόριο και η οικονομία είναι βαθιά συνδεδεμένα, αλλά υπάρχει διαφορά. Για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολουθούν διπλή προσέγγιση στην καταπολέμηση της κρίσης. Από τη μια πλευρά, τα ομοσπονδιακά ταμεία διοχετεύουν χρήμα στον τομέα της οικονομίας μέσω τραπεζών και μέσω εμπορικού χρέους: αυτή είναι δράση στην οικονομική σφαίρα. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση ξοδεύει μαζικά από το έλλειμμα για να αναζωογονήσει την παραγωγή και την κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών, και να καταπολεμήσει την ύφεση σα να διαχωρίζεται από την κρίση ρευστότητας.

Ωστόσο, οι οικονομικές και εμπορικές αγορές είναι ίδιες στο ότι και οι δυο είναι ανταγωνιστικές αρένες όπου οι παίκτες στοχεύουν στην απόκτηση κερδών. Η πράξη του να αποκτάς κέρδος δεν είναι καινούργια, αλλά τα τελευταία πενήντα κάτι καινούργιο ήρθε να προστεθεί στον ανταγωνισμό για το κέρδος. Το ονομάζω σφαίρα της ‘οικονομίας της οικονομίας’ ή αυτοπαθή οικονομία. Αλλά θα μπορούσαμε να το αποκαλέσουμε ‘ανάθεση σε τρίτους’ στην επιχειρηματική γλώσσα, ‘σύνδεση και ρίσκο με χρεώγραφα’ σε οικονομικούς όρους ή ‘ειδίκευση’ και ‘διαφοροποίηση’ σύμφωνα με τις εκφράσεις των κοινωνιολόγων.

Οι ανθρωπολόγοι γνωρίζουν για την ανάθεση σε τρίτους, επειδή σε πολλά από τα μέρη που δουλεύουμε παρατηρήσαμε την εμφάνιση και εξαφάνιση αλυσίδων πρόχειρων εργοστασίων που απασχολούν συχνά γυναίκες και παιδιά με χαμηλές αμοιβές. Αυτά τα κέντρα κοστίζουν λιγότερο παρά αν βρίσκονταν σε πολύ εμπορικές περιοχές και μετακινούνται όταν τα επίπεδα των αποδοχών στα έθνη αλλάζουν. Τα κέρδη απ’ αυτά τα εργοστάσια κρατούνται σε παράκτιες εταιρίες ή επιστρέφουν στις μητροπόλεις. Συνήθως δεν επενδύονται σ’ αυτά τα εργοστάσια ή στη συγκεκριμένη περιοχή. Αυτό το είδος offshoring είναι εμβληματικό μιας ευρύτερης διαδικασίας σε μια οικονομία.

Ας εφαρμόσουμε αυτή την εικόνα της ανάθεσης σε τρίτους στον οικονομικό τομέα. Μπαίνουμε εδώ στη σφαίρα των παράγωγων και επενδυτικών φορέων. Στο τελευταίο μέρος του 20ου αιώνα, μετά τη δουλειά που έγινε στην κατανομή ενεργητικών και τη διατίμηση των μελλοντικών συμβολαίων, το ίδιο το ρίσκο έγινε εμπορεύσιμο αγαθό που μπορεί να διαχωριστεί από το ομόλογο ή το εμπορικό εγχείρημα, να αγοραστεί και να πουληθεί. Δεν θα δώσω λεπτομέρειες γι’ αυτή τη νέα μαθηματική διαδικασία, θα πω μόνο ότι μέσω της εμπορευματοποίησης του ρίσκου, κάποιος μπορεί τώρα να αγοράσει και να πουλήσει την τιμή μιας τιμής. Τα παράγωγα του επιτρέπουν να διαχωρίσει το ρίσκο της αλλαγής των τιμών ενός ενεργητικού από την τιμή του ενεργητικού, προκειμένου να εξασφαλίσει μια συγκεκριμένη τιμή στο μέλλον. Τα στεγαστικά δάνεια, για παράδειγμα, είναι δάνεια με ρίσκο. Τεμαχίζοντας, όμως, το υποτιθέμενο ρίσκο και πουλώντας το αλλού, οι τράπεζες μπορούν να διαχωρίσουν τον τόκο του δανείου από το ρίσκο τους, με κάποιο κόστος. Εδώ βρισκόμαστε: στην προβληματική αποτίμηση του ρίσκου. Πώς αποτιμά κάποιος το ρίσκο, εκτός μέσα από την τοπική γνώση ή υπολογίζοντας κατά προσέγγιση με βάση το παρελθόν; Πώς όμως αποτιμά κάποιος το ρίσκο της τιμής ενός ενεργητικού που δεν έχει ιστορία, όπως η υποθήκη ενός στεγαστικού που έχει χορηγηθεί σε οφειλέτη υψηλού κινδύνου; Ωστόσο, το ρίσκο εκτιμήθηκε και ανατέθηκε σε τρίτο και είδαμε την καταστροφή που προκάλεσε αυτή η χρηματοοικονομική επανάσταση. Οι επιδράσεις της κλιμακώθηκαν σε μας τους υπόλοιπους και καλούμε την κοινότητα, με τη μορφή της κυβέρνησης, να μας σώσει από την υπερβολική επέκταση της αγοράς.

Η ιστορία μου δεν έχει ακόμη τελειώσει. Μαζί με άλλους ανθρωπολόγους, κατέγραψα πώς μια οικιακή και κοινοτική οικονομία που βασιζόταν μερικώς στην αυτάρκεια καταστράφηκε από την επέκταση της αγοράς μέσω της καλλιέργειας του εμπορίου που ήταν μια καινοτομία στην υπηρεσία της αποτελεσματικής παραγωγής. Η μεταστροφή αυτή καθοδηγήθηκε από τη αναζήτηση κέρδους στον εμπορικό τομέα. Πιο πρόσφατα, βιώσαμε μια εμπορική επανάσταση σε σχέση με την ανάθεση σε τρίτους, που περιλάμβανε περιορισμένες εταιρικές δραστηριότητες που παράγουν οικονομικό κέρδος. Κι αυτή ήταν μια επανάσταση στην αποτελεσματικότητα κι ένα παράδειγμα δημιουργικής καταστροφής.[3] Τώρα βιώνουμε μια κρίση στον οικονομικό τομέα, που συμβαίνει πάλι στο όνομα της ενίσχυσης της ρευστότητας της αγοράς και τροφοδοτείται από το ρίσκο της ανάθεσης σε τρίτους και την ανάθεση ‘άλφα’. Εξεζητημένοι επαγγελματίες μιλούν για την ‘αναζήτηση για το άλφα’ που ήταν μια από τις επωδούς του Goldman Sachs στη Νέα Υόρκη. Άλφα λέγεται το πλεόνασμα επιστροφής που σχετίζεται με ένα μέτρο σύγκρισης , ή είναι μια αφύσικη, πέρα από τις προσδοκίες, χρηματική επιστροφή. Ως υπολογισμένη επιστροφή για άλλες επιστροφές, το άλφα βρίσκεται στο κέντρο της σφαίρας της ‘οικονομίας της οικονομίας’. Αυτό το υπέρτατο κέρδος στο κέρδος ήταν το άγιο δισκοπότηρο της Γουολ Στριτ και του Σίτι του Λονδίνου.[4]

Η άποψή μου για την οικονομία ως μια ιεραρχία από σφαίρες αξιών και τις αλληλεπιδράσεις τους περιγράφει τη σημερινή κρίση ως ένα νέο φαινόμενο που είναι συνεχές και επεκτείνεται από το σπίτι στην κοινότητα, στο εμπόριο, στην οικονομία και την οικονομία της οικονομίας. Η ιστορία όμως έχει αγκάθια. Μέσω του ξοδέματος του ελλείμματος και της δράσης της κεντρικής τράπεζας πολλές οικονομίες μπορεί να στραφούν σε τρόπους ανάκαμψης. Φυσικά, μεταθέτουμε ένα βαρύ φορτίο στην επόμενη γενιά που θα χρειαστεί να αποπληρώσει το χρέος που συσσωρεύουμε. Η ανησυχία μου, όμως. για το μέλλον είναι άλλη. Η οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων χωρών τροφοδοτήθηκε από την προσωρινή ρευστότητα που παρείχαν οι τομείς της οικονομίας και της οικονομίας της οικονομίας. Αντίθετα, με την ανάθεση σε τρίτους ο εμπορικός τομέας των αγαθών και άλλων υπηρεσιών πιθανώς να μην αναπτυχθεί στον ίδιο βαθμό με τον οικονομικό τομέα. Στην πραγματικότητα, αναρωτιέμαι εάν ο εμπορικός τομέας υποβαθμίστηκε με την ανάθεση σε τρίτους και την εστίαση στα οικονομικά κέρδη.[5] Είμαστε, μήπως, αντιμέτωποι με μια διπλή κρίση λόγω της έκρηξης της οικονομικής φούσκας, από τη μια πλευρά, και του ξεκοιλιάσματος του εμπορικού τομέα, από την άλλη; Παραπέμπω στον Marcel Mauss και τον χαρακτηρισμό του για το ξεφάντωμα των Kwakiutl ως ‘τερατογέννεση’ της προσφοράς δώρων. Για να αποκτήσουν γόητρο και να ξεπεράσουν τους άλλους, οι αρχηγοί έκαιγαν τα σκεπάσματα κι έριχναν τα χάλκινα σκεύη στη θάλασσα. Είναι αυτή η καταστροφή διαφορετική από το οικονομικό ξεφάντωμα στις μητροπόλεις μας;

Υπαινίσσομαι ότι ο καπιταλισμός της αγοράς έχει την τάση να αυτοκαταστρέφεται μέσω της δημιουργικής καταστροφής. Δεν είμαι εξελικτικός ανθρωπολόγος, αλλά φαντάζομαι ένα άλφα αρσενικό να κυνηγά άλφα α κέρδη στις στέγες της Γουολ Στριτ και του Σίτι. Σε τι όμως βασίζεται το άλφα- το κέρδος πάνω στο κέρδος; Εάν, στον ανταγωνισμό για το άλφα καταστρέφουμε τα θεμέλια των σπιτιών, της κοινότητας και του εμπορίου, μπορούμε να προσδοκούμε μια επιστροφή στην οικονομική ζωή όπως ήταν πριν από την κρίση; Είναι η καταστροφή της οικονομίας, μέσω της επικέντρωσης στα καθαρά κέρδη και την ανάθεση σε τρίτους το μέλλον μας ή μήπως μπορούμε να συνδυάσουμε τις εμπειρίες του καπιταλισμού, του σοσιαλισμού και των εθνογραφικών οικονομιών με νέους τρόπους για να στηρίξουμε τις κοινωνικές σχέσεις, έναν αξιοπρεπή υλικό τρόπο ζωής και ατομική ευημερία; Αυτά είναι σήμερα τα ερωτήματα για την οικονομία.

Σημειώσεις

[1] – Συνεχίζω τη συζήτηση που ξεκίνησα με τα Gudeman 2008a, 2008b, 2009a, 2009b.

[2] – Σύμφωνα με μία έρευνα για τους χρηματιστές του Λονδίνου, οι πιο πετυχημένοι είχαν μακρύτερους δείκτες από αντίχειρες, ένα χαρακτηριστικό που σχετίζεται με την έκθεση σε ανδρόγυνα κατά την διάρκεια της κύησης και πιστεύεται ότι αυξάνει τα επίπεδα τεστοστερόνης των ενηλίκων. Wired Science 12 Ιανουαρίου 2009.

[3] – Βλ. Milberg 2008.

[4] – “The Search for Alpha Continues,” (2001); “Active Alpha Investing.”

[5] – Βλ., για παράδειγμα, Krugman, “Reconsidering a Miracle,” NY Times, 16 April 2009; van Ark, O’Mahony, and Timmer (2009).

Αναφορές

- Gudeman, Stephen. 2008a. Economy’s Tension. New York: Berghahn.

- Gudeman, Stephen. 2008b “Watching Wall Street: a global earthquake.” Anthropology Today, 24, νο.6: 20-24.

- Gudeman, Stephen. 2009a “Introduction” for the Greek translation of The Anthropology of Economy. Polyptropon.

- Gudeman, Stephen. 2009b “Hoarding Wealth: When Vice Becomes Virtue,” Anthropology Today, 25, νο. 2:25-26.

- Milberg, William. 2008. “Shifting sources and uses of profits: sustaining US financialization with global value chains.” Economy and Society, 37 (1):420-451.

Richard Seymour – Θε – α – μα – τι – κό. ‘Η, πως έμαθα να πάψω να ανησυχώ και να αγαπώ τις αντιξοότητες

Richard Seymour — Thu, 08 Oct 2009 10:39:38 +0000

Το θέαμα των ειδήσεων στα μέσα σχετικά με την χρηματο-πιστωτική Κρίση, απεικονίζει τους θεσμούς των Τραπεζικών Κοινοπραξιών και τις Ομοσπονδιακές Τράπεζες της κοινωνίας μας «σαν προσωπικότητες με θεϊκή υπόσταση που ελέγχουν τις ζωές μας χωρίς λογική ή υποχρέωση λογοδοσίας». Ο Richard Seymour ανιχνεύει μια αντίστοιχη παρουσίαση της εγγενούς κυκλικής λογικής του αφανισμού του πλούτου του Καπιταλισμού που έχει την τάση προς το θέαμα και την αποξένωση.

Η μίνι τηλεοπτική σειρά «έλλειψη πιστώσεων» έχει χαρακτηριστεί από αλλεπάλληλες συγκλονιστικές τροπές στην πλοκή. Κάθε επιπλοκή στην πλοκή έχει προκύψει από το μηδέν, χωρίς προϊστορία, ρίζες ή συμφραζόμενα στα οποία θα μπορούσαμε να αναφερθούμε. Το περίγραμμα για μια τέτοια κάλυψη παρέχεται από το καλλιτεχνικό είδος του ιολογικού ξεσπάσματος: η ασθένεια χτυπάει στην τύχη, ζητώντας νέες θανατώσεις σε επίπεδο βιομηχανίας, καθώς η παθογένεια μεταλλάσσεται και βρίσκει μη αναμενόμενους ξενιστές. Το ορμητικό δράμα των διακυμάνσεων του χρηματιστηρίου, στο μεταξύ, οδηγείται από έναν μοναδικό μυστηριώδη χαρακτήρα γνωστό ως «ο επενδυτής». Νιώθει σιγουριά σήμερα, ταραχή αύριο, δραπετεύει με τις οικονομίες του (και τις δικές σου) μεθαύριο. Όλα όσα προσφέρονται σαν κίνητρο για τέτοια συμπεριφορά είναι τα υποτιθέμενα «κέφια» που διαταράσσουν το λογισμό του εν λόγω επενδυτή.

Η αντικειμενοποίηση θεσμών που έχουν παραχθεί κοινωνικά είναι τέτοια που, στο θέαμα των ειδήσεων, τους ζούμε σαν προσωπικότητες που αγγίζουν το θείο και που ελέγχουν τη ζωή μας χωρίς λόγο ή ευθύνη να λογοδοτήσουν. Μια από τις μεγάλες προκλήσεις που έχουν ζήσει οι σοσιαλιστές ακτιβιστές στην προσπάθεια να ορθώσουν αντίσταση στην απώλεια δουλειών και βιοπορισμών είναι πως η ίδια η ιδέα της «αντίστασης στην ύφεση» μπορεί να μοιάζει ασυνάρτητη υπό της πρίσμα της θεαματικής αυτονομίας της.

Υπάρχει επίσης μια διαδικασία λησμονιάς υφασμένη στη δραματουργία. Ο αφανισμός του πλούτου είναι ένα χαρακτηριστικό σύνηθες του καπιταλισμού, είτε με τη μορφή προγραμματισμένης παλαίωσης ή κανονικών συστηματικών συσπάσεων. Σπιτικά εγκαταλείπονται και τα περιεχόμενα τους αφήνονται στο έλεος, αγαθά μένουν απούλητα κι οπότε αχρησιμοποίητα, εργοστάσια και γραφεία εγκαταλείπονται, οργανικό κεφάλαιο αφήνεται στη σκουριά: όλα αυτά υλικό για το καμίνι της «δημιουργικής καταστροφής».

Ομολογουμένως, η κλίμακα της τρέχουσας κρίσης έχει λίγα προηγούμενα. Για παράδειγμα, σε μια μέρα μόνο το Σεπτέμβριο του 2008, το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης έχασε 1 τρισεκατομμύριο δολάρια. Για να το τοποθετήσουμε σε προοπτική, αυτό αντιστοιχούσε σε δουλειά μιας εβδομάδας ολόκληρου του πληθυσμού του πλανήτη. Και η αγριότητα του ξεκληρίσματος συνεχίστηκε με αμείωτο ρυθμό. Ως το Μάρτιο του 2009, υπολογίστηκε ότι περίπου το 45% του παγκόσμιου πλούτου είχε καταστραφεί. Η κρίση δεν έχει καταπιεί μόνο δουλειές και εισοδήματα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες. Μαζικές κατασχέσεις έχουν δημιουργήσει μια νέα κοινωνική κατηγορία στις ΗΠΑ: τους «οικονομικά άστεγους», αυτούς που αναγκάζονται ξαφνικά να ζήσουν με την οικογένεια , ή σε άσυλα, εξαιτίας της ανεργίας. Σε όλη την Αμερική έχουν ξεπηδήσει ουρές για φαγητό, όπου άνθρωποι που λιμοκτονούν ικετεύουν και περιμένουν για ώρες μέχρι να τραφούν. Στην πλουσιότερη χώρα του κόσμου, 32 εκατομμύρια άνθρωποι εξαρτώνται από δελτία φαγητού.

Ακόμη κι έτσι, η λογική της παραγωγής ειδήσεων είναι να λειτουργεί αποσπασματικά και να εξειδικεύεται σε λεπτομέρειες, να απογυμνώνει τα γεγονότα από το πλαίσιο τους. Το γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σημερινής οικονομικής κατάρρευσης έχουν προεικονιστεί πολλές φορές δεν αποτελεί ανησυχία του εκφωνητή, ούτε και πρέπει να επιτραπεί να αλλοιώσει την έκφρασή του δυσοίωνου οργασμού του καθώς αφηγείται τα τελευταία συγκλονιστικά γεγονότα.

Ωστόσο, αν η λειτουργία των ειδήσεων είναι να εγκλωβίσει τόσο τη δημόσια μνήμη ώστε κάθε κρίση να θεωρείται καινοτομία, ένα εξωγενές τράνταγμα σε ένα κατά τα άλλα σταθερό σύστημα κέρδους, τότε η πολιτιστική λογική του καπιταλισμού της καταστροφής είναι πως υπάρχει μόνο μια κατάλληλη απάντηση στην καταστροφή: να την καλλωπίσουμε. Έχουμε συνηθίσει ένα είδος κινηματογραφικής παραγωγής στο οποίο η καταστροφή είναι μια περιπέτεια, μια ευκαιρία να ρίξουμε ασυνάρτητα εξαρτήματα σε διάφορα πράγματα και έχουμε την εμπειρία της αυθεντικότητας, καθώς κι ένα κοινωνικό λιπαντικό και μια ευκαιρία να τα βρούμε με αποξενωμένους συγγενείς. Παρόλα αυτά, να υποβιβάσουμε αυτή την τάση στην υποκατηγορία των ταινιών καταστροφής θα ήταν σα να χάνουμε το νόημα. Τέτοιες εσχατολογικές τάσεις έχουν διαποτίσει την πολιτιστική βιομηχανία.

Σκεφτείτε τη γκάμα των υποτιθέμενων «αντι-καταναλωτικών» ταινιών που μας πουλάει σε μορφή σαγηνευτικών DVD η Dreamworks, η 21st Century Fox, και η Pixar, μεταξύ άλλων. Η μετα – Χάιντεγκερ ταινία του David Fincher, Fight Club, προκαλεί κατ’ επίφαση την εταιρική κουλτούρα. Και το κάνει με το να επικυρώνει μια τραχιά αρρενωπότητα, όπου ο αντιήρωας χωρίς όνομα εγκαταλείπει τις ανέσεις της ζωής, ανατινάζει το διαμέρισμά του με όλα του τα υπάρχοντα, και πάει να ζήσει το alter ego του, τον Tyler Durden,σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι. Στήνει fight clubs, και η ομοερωτική βία ενσταλάζει μέσα του μια αίσθηση αυθεντικότητας και μια οργή ενάντια στην ευνουχιστική εταιρική κουλτούρα.

Ο Tyler Durden εξηγεί: “Είμαστε καταναλωτές. Είμαστε παράγωγα μιας εμμονής με τον τρόπο ζωής. Φόνος, έγκλημα, φτώχεια, αυτά τα πράγματα δεν με απασχολούν. Αυτό που με απασχολεί είναι τα περιοδικά για celebrity, η τηλεόραση με τα 500 κανάλια, το όνομα ενός τύπου στο εσώρουχό μου. Rogaine, Viagra, Olestra.” Τα club γίνονται η βάση μιας υπόγειας ανταρσίας που, αντί να αναζητά την κοινωνικοποίηση με τον πλούτο, έχει βαλθεί να τον καταστρέψει, να δημιουργήσει χάος. Πάλι, ο Durden εξηγεί το κίνητρο των εξεγερμένων: «Είμαστε τα μεσαία παιδιά της ιστορίας, φίλε. Χωρίς σκοπό ή χώρο. Δεν έχουμε το Μεγάλο Πόλεμο. Το Μεγάλο Κραχ. Ο δικός μας Μεγάλος Πόλεμος είναι ένας πνευματικός πόλεμος… το Μεγάλο Κραχ μας είναι οι ζωές μας. Έχουμε μεγαλώσει με μια τηλεόραση που μας έκανε να πιστεύουμε πως μια μέρα θα είμαστε όλοι εκατομμυριούχοι, και θεοί του σινεμά και αστέρες της Ροκ. Δε θα γίνουμε όμως. Και αυτό το μαθαίνουμε σιγά σιγά. Κι έχουμε τσαντιστεί πολύ, πάρα πολύ.»

Η ταινία αγγίζει μια κορύφωση ευφορίας με την κατάρρευση εκ των έσω του τραπεζικού συστήματος – που αναπαρίσταται στην οθόνη με δυο πύργους που εκρήγνυνται σε φλόγες και καταρρέουν, ενώ οι ήρωες απολαμβάνουν το θέαμα. Στο Fight Club, η κριτική του καταναλωτισμού έρχεται από τη δεξιά. Η λαχτάρα για μια περιπέτεια, για μια καταστροφή σαν τον Μεγάλο Πόλεμο, θυμίζει τον ενθουσιασμό με τον οποίο οι Ευρωπαίοι δεξιοί αντιμετώπίσαν αυτόν τον πόλεμο. Η ιδέα ότι ένας αγώνας ζωής και θανάτου, ή μια οικονομική ύφεση, θα αποκαθιστούσε την ακεραιότητα της είναι ειρωνεία αλλά αποτελεί μια από τις πιο κοινότοπες αλληγορίες της αστικής κουλτούρας. Αρκεί να θυμηθείτε τη μάταιη ελπίδα που τοποθετήθηκε σ’ έναν ανανεωμένο αστικό εθνικισμό στην Αμερική μετά την 11η Σεπτεμβρίου, και την ανακούφιση που εκφράστηκε από σχολιαστές τόσο διαφορετικούς όπως ο David Brooks και ο George Packer, πως μια εποχή παρακμής έφτανε επιτέλους στο τέλος της.

Επίσης γενικά περιλαμβάνεται στις δέκα κορυφαίες προτιμήσεις των ταινιόφιλων σαν αντι-καταναλωτική ταινία η υλοζωϊστική φαντασίωση American Beauty του Sam Mendes. Αντί για τις βάρβαρες αρετές της Ευρωπαϊκής δεξιάς, αυτή η ταινία εκφράζει τις ατομιστικές ηθικές του χίπικου καπιταλισμού. Ο Lester, ένας αποξενωμένος Αμερικανός της μεσαίας τάξης, εσκεμμένα συσχετίζει το πεπρωμένο του από την πλεονεκτική θέση της μετέπειτα ζωής: το μακρύ θάνατο της ψυχής του, και την ανακάλυψη ξανά της ζωής μέσω της απώλειας της δουλειάς του. Εν μέρει, αυτό το ξανάνιωμα παίρνει της μορφή μιας ανακτημένης αρρενωπότητας, που για καιρό είχε κατασχεθεί από τα εταιρικά αφεντικά του και την μαινάδα σύζυγό του. Ο Lester ξαναζεί τη νιότη του, κι φτάνει στο σημείο να συνειδητοποιήσει ότι οι καναπέδες κι άλλα οικιακά αγαθά είναι «σκέτα πράγματα».

Παρά μια τέτοια τετριμμένη σοφία, η ταινία εκφράζει, ή σφετερίζεται μια φοβερή λαχτάρα. Η πνευματική λύση όμως προσφέρεται από τον Ricky, ο επιχειρηματίας – βαποράκι που είναι παγιδευμένος σε μια βίαιη, πατριαρχική οικογένεια, και που βγαίνει με τη κόρη του Lester, τη Jane. Σε μια αξιομνημόνευτη σκηνή, ο Ricky δείχνει στη Jane κινηματογραφικό υλικό από μια αιωρούμενη πλαστική σακούλα. Ο πνιχτός του σχολιασμός δίνει μια ξαφνική αίσθηση ότι η σακούλα έπαιζε μαζί του, και ότι υπήρχε «αυτή η απίστευτα καλοσυνάτη δύναμη που ήθελε να ξέρω ότι δεν υπήρχε λόγος να φοβάμαι. Ποτέ πια.» Αυτή η άυλη δύναμη είναι η «ομορφιά» της ταινίας, και την οποία ο Lester μπορεί να απολαύσει πλήρως μόνο όταν έχει πια απελευθερωθεί από τη ζωή του και το σώμα του αιωρείται στον ουρανό. Δεν υπονοείται κριτική για τη δουλειά ή τη συσσώρευση ως τέτοιες. Στην πραγματικότητα, μέρος της απελευθέρωσης του Lester συνίσταται στο ότι εργάζεται σαν υπάλληλος σε φαστ φουντ, μια από τις πιο εξαντλητικές κι αγχώδεις δουλειές στην Αμερική. Απλά ενθαρρύνεται κανείς να ανταλλάξει τη σχέση του με εργασιακή ανασφάλεια, χαμηλόμισθη δουλειά, την πιθανότητα να απολυθεί, και τελικά να χάσει τη ζωή του. Μην ανησυχείς για τα πράγματα: Χρησιμοποίησε τη δύναμη.

Αυτές, και χιλιάδες μικρότερες παραγωγές, καταναλώνονται για ένα υποτιθέμενο «αντι-καταναλωτικό» μήνυμα. Ένας όμως πιο κατάλληλος όρος για τέτοιες ταινίες θα ήταν αντιυλιστικές. Η αισθητική εκτίμηση της καταστροφής των πραγμάτων μας μοιάζει να είναι τόσο ουσιώδης στην πολιτιστική παραγωγή όσο και η παραγωγή αποβλήτων, η σχεδιασμένη απαξίωση και η κυκλική εξάλειψη των αξιών είναι ενσωματωμένα στον καπιταλισμό. Ταυτόχρονα, η ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ένα συλλογικό ενδιαφέρον και στρατηγικές για να υπερασπίζονται τα πράγματά τους και να αγωνίζονται για περισσότερα, δεν είναι μέσα στο ρεπερτόριο των συμβάσεων της βιομηχανίας του πολιτισμού. Στην ουσία, παρά την δικαιολογημένη κοροϊδία των ευαγγελιστών και την προφανή ευχαρίστησή τους να μιλούν για το αναπόφευκτο και αλλόκοτο τέλος που περιμένει την ανθρωπότητα, είναι πολιτιστικός κοινός τόπος ότι δεν υπάρχει τίποτα που να μπορούμε να κάνουμε εμπρός στην καταστροφή εκτός από να την καλλωπίσουμε. Για την ακρίβεια, όπως και στην Χριστιανική εσχατολογία, αποδεικνύουμε ότι είμαστε ίσοι προς την καταστροφή και ως εκ τούτου άξιοι λύτρωσης στο επακόλουθο της κάθαρσης ακριβώς με το να θριαμβολογούμε γι’ αυτό.

Walter Aprile, Henrik den Ouden Runshaug και Eyal Fried: Εφαρμόσιμη κουλτούρα: Προς τις υπηρεσίες του μέλλοντος για την πόλη του Μιλάνου

Walter Aprile - Henrik den Ouden Runshaug - Eyal Fried — Mon, 06 Jul 2009 11:05:21 +0000

Αυτό το κείμενο παρουσιάζει εν συντομία ένα έργο του γραφείου Id-Lab για το σχεδιασμό των υπηρεσιών του μέλλοντος για την πόλη του Μιλάνου. Το κείμενο πραγματεύεται τις μεθοδολογικές αρχές που διαμορφώθηκαν κατά την πραγματοποίηση του έργου και προτείνει ένα ευέλικτο σύστημα για την πρόβλεψη των αναγκών και το σχεδιασμό μελλοντικών υπηρεσιών βασισμένων σε πολιτισμικά κριτήρια, ποικίλους ανθρώπινους πόρους και καινοτόμα χρήση των διαθέσιμων τεχνολογικών μέσων.

Αυτό το κείμενο μιλάει σκόπιμα με τρεις διαφορετικές φωνές: τη δομική-μεθοδολογική, την τεχνο-ιστορική και τη φωνή της προσωπικής αφήγησης.

Πρόλογος

Είναι 10.30 το πρωί στα περίχωρα του Μιλάνου, στην Ιταλία. Είσαι ήδη εξουθενωμένη. Το σπίτι σου είναι γεμάτο παιδιά, από τα οποία μόνο ένα είναι δικό σου. Τα παιδιά ουρλιάζουν, γελάνε, παίζουν, τρώνε, διαβάζουν και σκαρφαλώνουν πάνω σου. Μερικές φορές εύχεσαι να μην είχες κάνει αυτή τη συμφωνία… Ορίστε λοιπόν, μια γυναίκα 52 ετών, μετανάστρια από το Περού. Πίσω στην πατρίδα ήθελες να γίνεις δασκάλα, αλλά αυτό ήταν πολύ καιρό πριν. Εδώ προσπαθείς να τα βγάλεις πέρα στη ζωή, τριγυρισμένη από διάφορους συγγενείς και εκπατρισμένους. Ο άντρας σου είναι στη δουλειά, ο άντρας της γειτόνισσάς σου είναι στη δουλειά, μερικοί από τις φίλες σου επίσης. Πριν από ένα χρόνο περίπου, μία από αυτές ρώτησε αν μπορείς να προσέχεις το γιό της μέχρι το μεσημεριανό, μια που ο κοντινότερος παιδικός σταθμός είναι δύο στάσεις μακριά. Θα μαγείρευες βραδινό για αντάλλαγμα. Είπες ναι.

Ένα σχέδιο για μελλοντικές υπηρεσίες

Τον περασμένο χρόνο, το Id-Lab δούλεψε μαζί με τις διοικητικές υπηρεσίες της πόλης του Μιλάνου για να βελτιώσει τις δημόσιες υπηρεσίες της πόλης. Πρόκειται για ένα πραγματικά καινοτόμο πρότζεκτ, μοναδικό στο είδος του στην Ιταλία, που διαμορφώνει νέα πρότυπα για την παροχή δημόσιων υπηρεσιών. Το Πλάνο Υπηρεσιών για μια κορυφαία μητρόπολη όπως το Μιλάνο βασίζεται στη συνεργασία, τη διασταύρωση και την αλληλοεπικάλυψη.

Ένα έργο σαν κι’αυτό μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο ως μια περίπλοκη σύνθεση ποικίλων συνεισφορών. Το Id-Lab μπόρεσε να αξιοποιήσει το πολιτισμικό πλαίσιο του Δημόσιου Συστήματος και να αναπτύξει μία νέα μέθοδο και εργαλεία για το νέο Πλάνο Υπηρεσιών. Η τοπική και πολιτισμική ταυτότητα της πόλης παίζει έναν ουσιαστικό ρόλο στη σχεδιαστική διαδικασία ευέλικτων λύσεων που βασίζονται σε πληροφορίες ποιοτικού χαρακτήρα – τις «Πραγματικές Ανάγκες». Όταν μιλάμε για πραγματικές ανάγκες αναφερόμαστε στην ποιότητα των υπαρχόντων υπηρεσιών όπως την αντιλαμβάνονται οι χρήστες σε μια συγκεκριμένη περιοχή, καθώς επίσης τα προβλήματα και τις δυνατότητες. Τα μέσα για να αποκαλύψουμε αυτές τις ανάγκες ήταν τα τοπικά μέσα επικοινωνίας, οι διαδικτυακές πηγές πληροφορίας και οι συνεντεύξεις με πολίτες σε άμεσο και τοπικό επίπεδο, που παρέχουν ουσιαστικό και εφαρμόσιμο feedback.

Αυτά τα μέσα, όπως και το ίδιο το μοντέλο, λειτουργούν σύμφωνα με μία κυκλική δομή, μέσω της οποίας μπορούν να ανιχνευτούν γρήγορες μεταβολές σε διάφορες ανάγκες και να εξαχθούν βιώσιμες προβλέψεις. Φανταζόμαστε, επομένως, όχι ένα μοντέλο ορισμένης, ή βέλτιστης, λύσης, αλλά μάλλον ένα μοντέλο που αντιμετωπίζει και επαναλαμβάνει διαδικασίες ακρόασης και ορισμού των προτεραιοτήτων δράσης.

Η εξαγωγή ποιοτικής (qualitative) πληροφορίας, του βασικού συστατικού των πολιτιστικών δεδομένων, εκτελείται στη βάση ορισμένων περιοχών της πόλης που έχουν ονομαστεί Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας. Κάθε ένας από τους 88 Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας του Μιλάνου έχει τις μοναδικές του απαιτήσεις, μοναδικά προβλήματα και πιθανές λύσεις, δεδομένων των δημόσιων και ιδιωτικών πόρων που υπάρχουν ήδη.Τη διαδικασία εξαγωγής και χαρτογράφησης πολιτισμικών δεδομένων την ονομάζουμε “L’Ascolto della Città”: «Ακούγοντας την Πόλη». Αυτή η πληροφορία διασταυρώνεται στη συνέχεια με τις υπάρχουσες δημόσιες υπηρεσίες και τους διαθέσιμους χώρους στους Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας μέσω του Πίνακα Υπηρεσιών. Ο Πίνακας Υπηρεσιών είναι ένας δυναμικός πίνακας που ανανεώνει κυκλικά τα θέματα και τους στόχους. Ο Πίνακας Υπηρεσιών είναι το στρατηγικό εργαλείο που ορίζει τη μέθοδο δράσης.

Σε κάθε Πυρήνα Τοπικής Ταυτότητας δίνεται το δικό του σύνολο από προτεραιότητες δράσεων και από καθορισμένες ανάγκες, προβλήματα και δυνατότητες που παρουσιάζονται μέσα από ένα αφοσιωμένο διαδραστικό σύστημα, ένα ψηφιακό «καντράν» πληροφοριών για παροχή υπηρεσιών, που λέγεται Περιβαλλοντικός Άτλας. Συνεχώς ανανεούμενα, αυτά είναι ακριβή εργαλεία σχεδιασμού της πόλης, που επιτρέπουν στις διοικητικές υπηρεσίες της πόλης να λάβουν στρατηγικές αποφάσεις σχετικά με το τι ορίζεται ως Κατασκευασμένες Υπηρεσίες. Αυτές περιλαμβάνουν όλες τις υπηρεσίες που οι κάτοικοι απαιτούν και χρησιμοποιούν καθημερινά, όπως σχολεία, παιδικούς σταθμούς, βιβλιοθήκες, κοικωνικές υπηρεσίες και υπηρεσίας υγείας, κλπ. Το νέο Πλάνο δεν προσδιορίζει ποιές από τις παροχές θα ενεργοποιηθούν στο μέλλον και πού θα τοποθετηθούν, αλλά μάλλον ανιχνεύει τις γρήγορες αλλαγές στη ζωή της πόλης και διευκολύνει την ακριβή και οικολογική παροχή δημόσιων υπηρεσιών.

Είναι 10.30 το πρωί, κέντρο του Μιλάνου, Δημαρχείο, Τρίτος Όροφος.
Είσαι καθ’οδόν για το γραφείο μετά από μια συνάντηση με τον Αντιδήμαρχο.
Αισθάνεσαι κάπως σε λήθαργο. Έκανες ό,τι καλύτερο μπορούσες, αλλά ο προϋπολογισμός για εκπαιδευτικές υποδομές περικόπηκε πάλι, 10% αυτή τη φορά, παρά την αύξηση του πληθυσμού κατά 6%.
Σου είπαν επίσης να ξεχάσεις και για τις νέες θέσεις.
Ναι, συνειδητοποιούν ποιό είναι το νόημα του προϋπολογισμού, και ναι, ξέρουν ότι πρώτα και κυρίως θα βλάψει τα κατώτερα δύο δέκατα της κοινωνικοοικονομικής κλίμακας. Παρ’όλ’αυτά, η πραγματικότητα πονάει.

Εργαλεία για το σχεδιασμό κοινοτικών υπηρεσιών

Ο σχεδιασμός των υπηρεσιών, και ιδιαίτερα αυτής της κατηγορίας των τοπικών υπηρεσιών που συνδέονται με τη χρήση της γης και τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, απασχολεί το δημόσιο διάλογο και συνιστά θέμα δημόσιας συζήτησης ήδη από τους Κλασσικούς χρόνους. Στο πέρασμα των αιώνων, οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται για τη συζήτηση έχουν μεταβληθεί και έχουν γίνει πιο σύνθετες και εξεζητημένες, και εκφράζονται με πιο ρεαλιστικά μοντέλα και παρουσιάσεις. Επισημαίνουμε μόνο τρία σημεία σε μια μακριά και σύνθετη γραφική παράσταση:

Το Κρυστάλλινο Παλάτι (Crystal Palace) του Paxton το 1851 στο Λονδίνο[1] παρουσιάστηκε με σχέδια και μακέτες, και το feedback διοχετεύτηκε μέσα από τα αποτελεσματικά δημόσια φόρουμ της Βικτωριανής εποχής, με γράμματα σε εφημερίδες και επερωτήσεις σ η Βουλή.

Ο Yona Friedman[2] σχεδίασε όλων των ειδών μηχανικές και ηλεκτρικές συσκευές, συμπεριλαμβανομένης της Flatwriter, μιας γραφομηχανής που επιτρέπει σε μη εκπαιδευμένους ανθρώπους να παράγουν αρχιτεκτονικά σχέδια.

Η Liz Sanders,[3] ένα φωτεινό παράδειγμα από το πεδίο της συλλογικής δημιουργικότητας, πειραματίζεται με εργαλεία που επιτρέπουν σε χρήστες και άλλους εμπλεκόμενους να επηρεάσουν ένα έργο από τη φάση της σύλληψης (αντίθετα με ό,τι συνέβαινε με τον Paxton, που έπρεπε να αναθεωρήσει το σχέδιο του Crystal Palace προκειμένου να σώσει από την καταστροφή μία αγαπημένη φτελιά και μια αντλία νερού).

Στο πρόσφατο παρελθόν, πολλά κοινοτικά όνειρα και επιθυμίες έχουν εστιάσει στα ηλεκτρονικά εργαλεία για τη δημιουργία κοινοτήτων και την επικοινωνία. Για να αναφέρουμε ένα μόνο από τα αναρίθμητα παραδείγματα, οι Zappen, Gurak και Doheny-Farina[4] εκφράζουν την πεποίθηση ότι «τα νέα, διαμεσολαβημένα από τους υπολογιστές περιβάλλοντα επικοινωνίας έχουν τη δυνατότητα να γίνουν οι σύγχρονες ρητορικές κοινότητες (δημόσιοι χώροι ή φόρουμ), […] αρκετά διαφορετικά από το παραδοσιακό μοντέλο του μοναδικού ρήτορα που προσπαθεί σκόπιμα να πείσει ένα ακροατήριο.”

Αυτά τα οράματα, κυρίαρχα στην πρώιμη λογοτεχνία του «κυβερνοχώρου», αντικαταστάθηκαν γρήγορα από την αυξανόμενη συνειδητοποίηση ότι η αλληλεπίδραση με περιβάλλοντα διαμεσολαβημένα από τους υπολογιστές εμπεριέχει δυνατότητες για κάθε πιθανή απόχρωση , σε όλο το φάσμα από τον απολυταρχισμό μέχρι την αναρχία. Και επιπλεόν, οποιοσδήποτε εγκαθιστά και συντηρεί το περιβάλλον είναι σε θέση να εγκαταστήσει και να χειραγωγήσει τη ρητορική του. Ως σχεδιαστές υπηρεσιών που αφορούν την επικοινωνία, παίρνουμε αυτή την ευθύνη πολύ σοβαρά και αισθανόμαστε την ανάγκη να σχεδιάσουμε τις σχέσεις ισχύος μέσα στο σύστημα (Ποιός ελέγχει ποιόν; Πόσο κατανεμημένος είναι ο έλεγχος; Πόσο μόνιμο είναι το περιεχόμενο; Και άπειρες άλλες ερωτήσεις). Επίσης, και αυτό είναι ίσως πιο σημαντικό, αισθανόμαστε την ανάγκη να σχεδιάσουμε την αναπαράσταση των σχέσεων ισχύος έξω από το σύστημα.

Ο σχεδιαστής υπηρεσιών οποιουδήποτε συστήματος που μοιράζεται μεταξύ πολλών (και πολύ λίγα συστήματα δεν έχουν κάποιο βαθμό μοιράσματος) βρίσκει τον εαυτό του ανάμεσα σε φωτεινές, αυτορυθμιζόμενες αναρχίες του είδους του Stallman[5] και καταπιεστικά συστήματα παρατήρησης, ελέγχου και τιμωρίας σαν αυτά που ανέλυσε ο Φουκώ.[6] Παραδόξως, τα τελευταία είναι αρκετά συχνά σε διαδικτυακά περιβάλλοντα για παιδιά.

Η πρόσοψη που επιλέξαμε για το Πλάνο Μελλοντικών Υπηρεσιών του Μιλάνου βασίζεται στη ρητορική της ανοικτότητας και την ενσωμάτωση διαθέσιμων διαδικτυακών εργαλείων. Ελπίζουμε ότι η άποψή μας και η εκτίμησή μας για την τεχνολογία θα αναδειχτούν μέσα από τις γραφικές μας αναπαραστάσεις και τις αλληλεπιδράσεις με τους χρήστες.

Επίλογος

Κάθεσαι μπροστά από τον Περιβαλλοντικό Άτλαντα, εξετάζοντας τη μηνιαία δραστηριότητα του Πυρήνα Τοπικής Ταυτότητας 62 του χάρτη Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Έχουν έρθει τέσσερα ακόμα αιτήματα για βασική Διαχείριση Οικιακών Νηπιαγωγείων, και επτά αιτήματα για χρησιμοποιημένα βιβλία και παιχνίδια. Τους τελευταίους 18 μήνες, οκτώ οικιακά νηπιαγωγεία έχουν ανοίξει σε αυτόν τον Πυρήνα Τοπικής Ταυτότητας μόνο.

Η πόλη παρέχει τις μικρο-επιχειρήσεις με τη βασική εκπαίδευση για χειριστές/δασκάλους, βασικό εξοπλισμό και έκπτωση στους δημοτικούς φόρους. Συνολικά, περίπου 120 παιδιά λαμβάνουν καθημερινή φροντίδα και εκπαίδευση στα πλαίσια αυτού του προγράμματος, ενώ μέχρι τώρα έχουν εκπαιδευτεί και υποστηριχτεί 22 οικιακοί εκπαιδευτές και εκπαιδεύτριες. Η πληροφορία ταξιδεύει γρήγορα, τόσο μέσω τοπικών «κυνηγών αξίας» και του διαδικτυου, και άλλοι Πυρήνες Τοπικής Ταυτότητας περιμένουν στην ουρά. Παρά τις αρχικές αμφιβολίες, ο Αντιδήμαρχος είναι ευχαριστημένος– οι αντιδράσεις από την κοινότητα είναι θετικές, η απόδοση της επένδυσης είναι υψηλή, οι εκλογές πλησιάζουν.

Στέλνεις σε έναν συνάδελφο μια υπενθύμιση για το άνοιγμα άλλου ενός εκπαιδευτικού εργαστηρίου και μετά στρέφεσαι στο χάρτη Τοπικής Ασφάλειας.

Αναφορές

[1] – Pile, J. F. (2005). A History of Interior Design. Laurence King Publishing. p. 243

[2] – Μία συνέντευξη με τον Yona Fiedman στο http://www.venturabroadcast.com/index.php?page=idcast_archive_02.

[3] – Sanders, Elizabeth στο http://www.maketools.com/.

[4] – Zappen, James P., Gurak, Laura J., Doheny-Farina , Stephen, “Rhetoric, Community, and Cyberspace”, Rhetoric Review, Vol. 15, No. 2 (Άνοιξη, 1997), σσ. 400-419

[5] – Stallman, R., Lessig, L., & Gay, J. (2002). Free software, free society: Selected essays of Richard M. Stallman, Βοστόνη, MA: GNU Press.

[6] – Foucault, M. (1975). Surveiller et punir: Naissance de la prison, Παρίσι: Gallimard.

Qin Han – Προσοχή στο κενό: Θεωρίες και πρακτικές για τη διαχείριση των εμπλεκόμενων σε μία διαδικασία σχεδιασμού υπηρεσιών

Qin Han — Mon, 06 Jul 2009 11:04:43 +0000

Αυτό το κείμενο παρουσιάζει διδακτορική έρευνα σε εξέλιξη, η οποία διερευνά ένα αναδυόμενο πεδίο σχεδιασμού, το Σχεδιασμό Υπηρεσιών (Service Design). Στο Σχεδιασμό Υπηρεσιών, οι ντιζάινερ αναπτύσσουν σε οργανισμούς του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα συστήματα υπηρεσιών που δημιουργούν προστιθέμενη αξία σε διάφορα επίπεδα τόσο για τους πελάτες όσο και για τους παρόχους.

Η ανάδυση αυτού του σχεδιαστικού πεδίου δεν είναι μόνο αποτέλεσμα των εξελίξεων στις μεθόδους και τις τεχνικές του σχεδιασμού, αλλά επίσης μία απόκριση στη στροφή που παρατηρείται σε πολλές δυτικές χώρες προς τις οικονομίες παροχής υπηρεσιών.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο τομέας των υπηρεσιών έχει μεγαλώσει εις βάρος της βιομηχανικής παραγωγής. Τα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Βρετανίας (British National Statistics, 2000) έδειξαν ότι οι υπηρεσίες αντιστοιχούν σε περίπου 70% του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (GDP). Οι κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές κατά τον 21ο αιώνα έχουν οδηγήσει τους οργανισμούς υπηρεσιών στην αναζήτηση πιο καινοτόμων μέσων για να κατανοήσουν σε βάθος την εμπειρία του χρήστη στα συστήματα υπηρεσιών, με στόχο να υπερισχύσουν στον ανταγωνισμό της αγοράς και/ή να ικανοποιήσουν τις αυξανόμενες δημόσιες προσδοκίες. (Pine και Gilmore, 1999)

Ως δημιουργικοί επαγγελματίες, οι πρωτοπόροι ντιζάινερ αποδέχονται την πρόκληση να εισάγουν ανθρωποκεντρικές σχεδιαστικές προσεγγίσεις σε αυτούς τους οργανισμούς. Τέτοιες προσεγγίσεις ενθαρρύνουν τους σχεδιαστές να κατανοήσουν διαφορετικές ομάδες ενδιαφερομένων και να εμπλακούν με αυτές, ιδιαίτερα με ομάδες χρηστών, στη διαδικασία της ανάπτυξης υπηρεσιών. Κατά συνέπεια, οι σύνθετες απαιτήσεις των εμπλεκομένων δημιουργούν ευκαιρίες να διερευνηθούν νέοι τύποι σχεδιαστικής πρακτικής και να δημιουργηθούν νέοι ρόλοι για τους σχεδιαστές σε στρατηγικό επίπεδο για την ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών.

Ερευνητικό ερώτημα

Η έρευνα εστιάζεται ιδιαίτερα στο πώς μπορεί να γίνει η διαχείριση της σύνθετης ανάμειξης όλων των εμπλεκόμενων στη διαδικασία Σχεδιασμού Υπηρεσιών. Η προσέγγιση αυτή δίνει έμφαση περισσότερο στο μάνατζμεντ παρά στην τεχνική διάσταση του Σχεδιασμού Υπηρεσιών, συγκρίνοντας την πρακτική του τομέα αυτού με θεωρητικές αρχές από τη βιβλιογραφία του Μάνατζμεντ Υπηρεσιών.
Αν και η διασύνδεση του Σχεδιασμού (Design) και του Μάνατζμεντ δεν είναι κάτι καινούριο, η περισσότερη έρευνα σε αυτή την περιοχή μελετά συνεργασίες μεταξύ σχεδιαστών και οργανισμών εστιάζοντας κυρίως σε θέματα branding, καινοτομίας (product innovation), επικοινωνίας και σχεδιασμού χώρου. Η βιβλιογραφία που περιγράφει συνεργασία μεταξύ οργανισμών και σχεδιαστών υπηρεσιών δεν έιναι τόσο καθιερωμένη.

Αυτό το κενό γνώσης έχει ήδη προσελκύσει την προσοχή ακαδημαϊκών απ’όλο τον κόσμο. Για παράδειγμα, η Rosan Chow και οι συνεργάτες της στη Γερμανία διερευνούν νέες μεθοδολογικές προσεγγίσεις για την έρευνα στο Σχεδιασμό Υπηρεσιών (Jonas, Chow και Schaeffer, 2009). Η Birgit Mager από το International School of Design της Κολωνίας και η Shelley Evenson από το School of Design του Πανεπιστήμιου Carnegie Mellon των Ηνωμένων Πολιτειών ερευνούν το Σχεδιασμό Υπηρεσιών από την προοπτική της τέχνης (Mager και Evenson, 2008), ενώ η Lucy Kimbell από το Saïd Business School της Οξφόρδης μελετάνε την επίδραση του σχεδιασμού υπηρεσιών σε εταρείες υψηλής τεχνολογίας. (Kimbell και Seidel, 2008)
Ταυτόχρονα, αρκετοί σύμβουλοι σχεδιασμού με διαφορετική προέλευση έχουν αρχίσει να δουλεύουν τόσο με δημόσιους όσο και με ιδιωτικούς οργανισμούς για να σχεδιάσουν σύνθετα συστήματα υπηρεσιών. Τέτοια γραφεία συμβούλων είναι τα live|work, Engine, Plot, Options και Think Public στο Ηνωμένο Βασίλειο, το IDEO στις Ηνωμένες Πολιτείες και οι DesignThinkers στην Ολλανδία. Όμως, συγκρινόμενη με τους ποικίλους τύπους πρακτικής στο Σχεδιασμό Υπηρεσιών, η έρευνα φαίνεται να περιορίζεται στο σχεδιασμό εργαλείων, μεθόδων και διαδικασιών. Η προοπτική του μάνατζμεντ από επαγγελματίες του χώρου συλλαμβάνεται μόνο περιστασιακά σε προσωπικούς στοχασμούς που βρίσκουμε σε διαδικτυακά μέσα όπως μπλογκ και ιστότοπους συγκεκριμένων έργων. Όμως, λάμπει δια της απουσίας της μια συστηματική έρευνα του πώς γίνεται η διαχείριση της διαδικασίας σχεδιασμού υπηρεσιών όταν υπάρχει μεγάλος αριθμός εμπλεκομένων και πώς οι σχεδιαστές υπηρεσιών συνεχώς επαναπροσδιορίζουν τους ρόλους τους στο σύγχρονο μεταβαλλόμενο κόσμο.

Σχεδιασμός της έρευνας

Η έρευνα πεδίου στο αρχικό στάδιο αυτού του έργου υπέδειξε ότι η πρακτική του Σχεδιασμού Υπηρεσιών είναι ταχύτατα αναπτυσσόμενη και ποικιλόμορφη. Λόγω της έλλειψης ενός καθιερωμένου πλαίσιου για Σχεδιασμό Υπηρεσιών στη βιβλιογραφία του ντιζάιν, προσαρμόστηκαν θεωρίες και αρχές από άλλους κλάδους, ιδιαίτερα το μάνατζμεντ Υπηρεσιών (Normann, 1991; Cooper και Edgett, 1999; Hollins και Shinkins, 2006), το μάρκετιν Υπηρεσιών (Palmer και Cole, 1995; Zeithaml και Bitner, 1996) και την εμπειρία πελατών (Schmitt, 2003) για να δημιουργήσουμε ένα εννοιακό μοντέλο (βλέπε Εικόνα 1: Πλαίσιο του εννοιακού μοντέλου (μέγεθος του πρωτότυπου: Α1)). Αυτό το μοντέλο στοχεύει να συνδέσει τη συνεισφορά του ντιζάιν με υπάρχουσες αρχές της Ανάπτυξης Υπηρεσιών. Όμως, αντί να χρησιμοποιήσουμε το μοντέλο σαν απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις, στην έρευνά μας αναπτύχθηκε ως μία μέθοδος διερεύνησης του πεδίου της πρακτικής και εντοπισμού ερευνητικών ερωτημάτων.

Στην έρευνα συμμετείχαν πέντε βρετανικά γραφεία συμβούλων σχεδιασμού, συμεπριλαμβανομένου ενός ως πιλοτικής μελέτης. Με κάθε συμμετέχοντα, πραγματοποιήθηκαν δύο ημι-δομημένες συνεντεύξεις. Η πρώτη συνέντευξη συνέλεξε σκέψεις για ένα τυπικό έργο σχεδιασμού υπηρεσιών. Χρησιμοποιώντας μία μέθοδο οπτικής χαρτογράφησης που αναπτύχθηκε από το εννοιακό μοντέλο (βλέπε εικόνα 2), ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να περιγράψουν τους ανθρώπους που εμπλέκονται στη σχεδιαστική διαδικασία και να διατυπώσουν τη βασική γνώση και τις συνεισφορές δεξιοτήτων που προέρχονται από τους διάφορους εμπλεκόμενους. Αυτός ο χάρτης αργότερα αναλύθηκε και συγκρίθηκε με τις αρχές που προέρχονταν από τη βιβλιογραφία. Στη δεύτερη επίσκεψη, παρουσιάστηκαν στους συμμετέχοντες αποκλίσεις μεταξύ των αρχών και της πρακτικής και ακολούθησε συζήτηση που διερεύνησε τις πιθανότητες να ξεπεραστούν ή να ενθαρρυνθούν κάποιες παραλλαγές προκειμένου να βελτιωθεί η μελλοντική πρακτική.

Εικόνα 2: Παράδειγμα οπτικής μεθόδου που αναπτύχθηκε για να διερευνήσει την πρακτική του σχεδιασμού υπηρεσιών και δημιουργήθηκε από σχεδιαστή υπηρεσιών που συμμετείχε στο έργο.

Γενικά συμπεράσματα




Τα ευρήματα μέχρι τώρα υποδεικνύουν την πιθανότητα να συνδέσουμε τη βιβλιογραφία του Μάνατζμεντ Υπηρεσιών και την πρακτική του Σχεδιασμού Υπηρεσιών με ένα εννοιακό πλαίσιο που προσφέρει ιδέες τόσο για τη βελτίωση της πρακτικής όσο και για την ανάπτυξη της θεωρίας. Αυτά τα ευρήματα θα διερευνηθούν σε περαιτέρω συνεντεύξεις με τους συμμετέχοντες στα επόμενα στάδια της έρευνας. Εδώ θα συζητηθούν τρεις βασικές πτυχές των γενικών συμπερασμάτων: η σχέση με τους εμπλεκόμενους, η σχεδιαστική διαδικασία και η διαχείριση γνώσης.


Τα οργανωσιακά περιβάλλοντα στα οποία λειτουργούν οι σχεδιαστές υπηρεσιών είναι δυναμικά και πολλά γραφεία συμβούλων σχεδιασμού μαθαίνουν σταδιακά τις σύνθετες σχέσεις των εμπλεκομένων δουλεύοντας με έναν αριθμό πελατών από το δημόσιο και/ή τον ιδιωτικό τομέα. Στις τέσσερις μελέτες περίπτωσης που διαπραγματευτήκαμε για την έρευνά μας, οι σχέσεις σε έναν πάροχο υπηρεσιών ή ανάμεσα σε διαφορετικούς πάροχους στο ίδιο δίκτυο υπηρεσιών εμφανίζονται πιο πολύπλοκες σε σύγκριση με τις περιγραφές που βρίσκουμε στη βιβλιογραφία του μάνατζμεντ. Για παράδειγμα, όταν εργάζονται στο δημόσιο τομέα, μερικοί ντιζάινερ βρίσκουν ότι ο ορισμός του «χρήστη» ερμηνεύεται πολύ διαφορετικά  μέσα στον ίδιο οργανισμό. Η επιρροή που αυτή η πολυπλοκότητα μπορεί να έχει στη σχεδιαστική πρακτική αναμένεται να είναι ένα από τα κύρια ζητήματα για περαιτέρω συζήτηση με τους συμμετέχοντες.  Επίσης, πολλοί σχεδιαστές έχουν αναπτύξει εργαλεία και μεθόδους που εξυπηρετούν πολλαπλούς σκοπούς στις συναντήσεις με διάφορους εμπλεκόμενους. Οι σχεδιαστές υπηρεσιών έχουν την τάση να επικοινωνούν με οπτικά προϊόντα και μεταφορές, τόσο εντός της σχεδιαστικής ομάδας όσο και εκτός αυτής.  Προκειμένου να συγκεντρώσουν εμπειρική γνώση, χρησιμοποιούν τεχνικές όπως διαχωρισμό καρτών ή αφήγηση ιστοριών, τεχνικές που διευκολύνονται με τη χρήση προσεκτικά σχεδιασμένων εικόνων, μοντέλων, ακόμα και βίντεο. Αυτές οι τεχνικές συχνά χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά στάδια, τόσο στην παραγωγή ιδεών όσο και στα στάδια δοκιμών. Επιπλέον, πολλά γραφεία συμβούλων σχεδιασμού, ως εξελισσόμενες επιχειρήσεις, διδάσκονται από την πρακτική των συμβούλων μάνατζμεντ και αναπτύσσουν εσωτερικά συστήματα διαχείρισης γνώσης που καταγράφουν και αξιολογούν τη γνώση που παράγεται σε διαφορετικά έργα. Τέτοια σύστηματα έχουν τουλάχιστο δύο λειτουργίες για το Σχεδιασμό Υπηρεσιών: Πρώτον, να προετοιμάσουν τους σχεδιαστές για τη μελλοντική τους πρακτική και δεύτερον, να εντοπίσουν την απουσία συγκεκριμένων δεξιοτήτων και γνώσεων μέσα στη σχεδιαστική ομάδα, τόσο στο επίπεδο ενός έργου όσο και στο λειτουργικό επίπεδο.


Συνολικά, αυτά τα συμπεράσματα δείχνουν ότι η ικανότητα να συνδέεται η εμπειρία του χρήστη με ένα σύνθετο εσωτερικό λειτουργικό σύστημα, τα άκρως ανθρωποκεντρικά εργαλεία και διαδικασίες που εισάγουν οι σχεδιαστές στο Σχεδιασμό Υπηρεσιών, η ταύτιση με την εμπειρία του χρήστη και οι δημιουργικές λύσεις που προτείνουν παρέχουν ένα πλούσιο υπόβαθρο από μελέτες περιπτώσεων (case studies) για τη διερεύνηση της ανάπτυξης και της καινοτομίας στις υπηρεσίες από τη σκοπιά όλων των γνωστικών κλάδων.


Αναφορές
-British National Statistics (2000) The UK Service Sector, London: National Statistics.
-Cooper R. και Edgett S. (1999) Product Development for the Service Sector,/em>. Νέα Υόρκη: Basic Books.
-Hollins B. και Shinkins S. (2006) Managing Service Operations: Design and Implementation. Λονδίνο: Sage.
-Jonas W., Chow R. και Schaeffer N. (2009) Service Design Descriptors: A step towards rigorous discourse. Στο: Malins J. (επιμ.) Design Connexity: 8th International Conference of the European Academy of Design, πρακτικά Συνεδρίου.
-Kimbell L. και Seidel V. (2008) (επιμ.), Designing for Service – Multidisciplinary Perspectives, Οξφόρδη: Saïd Business School.
-Mager B. and Evenson S. (2008) Art of Service: Drawing the Arts to Inform Service Design and Specification. In: Hefley B. και Murphy W (επιμ.) Service Science, Management and Engineering. Νέα Υόρκη: Springer.
-Normann R. (1991) Service Management: Strategy and Leadership in Service Business, 2η έκδοση, Αγγλία: John Wiley & Sons.
-Palmer A. και Cole C. (1995) Service Marketing: Principles and Practice, U.S.: Prentice Hall.
-Pine B. και Gilmore J. (1999) The Experience Economy, U.S: Harvard Business School Press.
-Schmitt B. (2003) Customer Experience Management, U.S: John Wiley & Sons.
-Zeithaml V. και Bitner M. (1996) Service Marketing, Νέα Υόρκη: McGraw-Hill.


Ευχαριστίες


Η συγγραφέας θα ήθελε να ευχαριστήσει τον καθηγητή Tom Inns και τον καθηγητή Bill Nixon για τις συστάσεις τους και την καθοδήγησή τους σε αυτή την έρευνα, και να αναγνωρίσει την υποστήριξη από τους συναδέλφους της στο Πανεπιστήμιο του Dundee. Θα ήθελε επίσης να αναγνωρίσει τη συνεισφορά όλων των συμμετεχόντων, ιδιαίτερα των σχεδιαστών από τις εταιρείες Aptide, live|work, Engine, Plot και We Are Curious, που μοιράστηκαν την εμπειρία και τις ιδέες τους.



Riccardo Campa – Προς μία διανθρωπιστική πολιτική
Riccardo Campa — Tue, 23 Jun 2009 15:13:24 +0000
 Η κεντρική διανθρωπιστική ιδέα μιας αυτό κατευθυνόμενης εξέλιξης μπορεί να συνδυαστεί με διαφορετικές πολιτικές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές απόψεις. Συνεπώς, βλέπουμε άτομα και ομάδες πολύ διαφορετικών πεποιθήσεων να προσχωρούν στο κίνημα. Από τη μια πλευρά, μια τέτοια ποικιλία μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα, από την άποψη των ιδεών και του κίνητρου,  αλλά από την άλλη πλευρά μπορεί να συνεπάγεται πρακτικά παράλυση, ειδικά όταν τα μέλη δίνουν προτεραιότητα στην υπάρχουσα ιδεολογική εγγύτητά τους, στο γεγονός ότι ανήκουν στον οργανωμένο διανθρωπισμό.



Για να αποκαταστήσω τα πράγματα, ετοίμασα ένα έγγραφο- το ιταλικό διανθρωπιστικό μανιφέστο [1]- που (τουλάχιστον κατά τις προθέσεις μου) αποτελεί μια θετική σύνθεση διαφορετικών διανθρωπιστικών και φιλοσοφικών τάσεων. Σ’ αυτό το άρθρο θα παρουσιάσω μερικές ιδέες αυτού του μανιφέστου- εκείνες που αφορούν την πολιτική- ελπίζοντας να τις μεταδώσω σε άλλες οργανώσεις που είναι ενεργές στο εξωτερικό ή διεθνώς.


Στο διανθρωπιστικό κίνημα,  υπάρχουν τρεις βασικοί τομείς με ιδεολογικές διαφορές : η πολιτική, η θρησκεία και η επιστήμη. Σε ό, τι αφορά στην πολιτική, μια πρόσφατη δημοσκόπηση στα μέλη της WTA (World Transhumanist Association) δείχνει ότι υπάρχουν διανθρωπιστές πολλών παραδοσιακών πολιτικών πεποιθήσεων σε όλο το φάσμα-από την άκρα αριστερά ως την άκρα δεξιά. Σύμφωνα με τους αριθμούς, ωστόσο, υπερέχουν εκείνοι που δηλώνουν ότι ανήκουν στην άκρα αριστερά (47% συνολικά). Επικρατούν εκείνοι που δηλώνουν ‘σοσιαλιστές’ ή ‘προοδευτικοί’,  καθώς και μικρές περιθωριακές ομάδες αναρχικών (2%) και κομμουνιστών (1%). Οι νεοφιλελεύθεροι είναι επίσης πολλοί (20% συνολικά), με μια μικρότερη, πιο ριζοσπαστική συνιστώσα ( Randian- Objectivist, αναρχο-καπιταλιστές, κρατικιστές). Υπάρχουν επίσης μέλη με συντηρητικές, θρησκευτικές ή εθνικιστικές ιδέες. Οι Χριστιανοδημοκράτες είναι γύρω στο 0.5%, όπως και αυτοί που αυτό-προσδιορίζονται ως ακροδεξιοί. Ωστόσο, μεταξύ των μελών της WTA σε διεθνές επίπεδο, 14% δηλώνουν ότι υποστηρίζουν μια θέση που δεν είναι ούτε αριστερή ούτε δεξιά αλλά ‘υπεράνω’, ενώ 11% λένε ότι δεν ενδιαφέρονται για τη σύγχρονη πολιτική. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η συντριπτική πλειονότητα των διανθρωπιστών υποστηρίζουν τον δημοκρατικό αυτό-προσδιορισμό, ενώ – κι αυτή η λεπτομέρεια είναι εξίσου ενδιαφέρουσα- οι κριτικοί της δημοκρατίας είναι διασκορπισμένοι σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα.


Σε ό, τι αφορά  στη θρησκεία, 64% των διανθρωπιστών είναι άθεοι ή αγνωστικιστές, ενώ 31%   πιστεύουν σε κάποια μορφή πνευματικότητας ή θρησκευτικής πίστης. Ανάμεσα στους τελευταίους, 9% είναι Χριστιανοί (Προτεστάντες, Καθολικοί και Μορμόνοι), 4%  Βουδιστές, 2% Παγανιστές, 1% Εβραίοι και 1% Μουσουλμάνοι- για να αναφέρουμε ενδεικτικά μερικά γνωστά θρησκευτικά δόγματα. Υπάρχουν επίσης μέλη που θεωρούν τον διανθρωπισμό ‘θρησκεία’ τους.


Σε σχέση με την επιστήμη, έχουμε δυο βασικές πεποιθήσεις. Από τη μια πλευρά, υπάρχουν διανθρωπιστές που φροντίζουν να παραμείνουν εντός των ορίων της επίσημης ακαδημαϊκής επιστήμης και, κατά συνέπεια, θεωρούν την επιστημονική φαντασία, τις ουτοπίες και τη μελλοντολογία περίπου ως πάρεργα ή χρήσιμα διανοητικά πειράματα. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν διανθρωπιστές που είναι έτοιμοι να θεωρήσουν τις τεχνολογίες και  τα γεγονότα που πρόκειται να συμβούν ως στοιχεία πίστης, μόνο και μόνο επειδή τα προέβλεψαν κάποιοι διακεκριμένοι μελλοντολόγοι ή συγγραφείς μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας. Αυτές οι διαφορές έχουν να κάνουν κυρίως με θέματα όπως η αθανασία ή η έλευση της Μοναδικότητας. Φαίνεται εδώ ότι το 19% των μελών της WTA έχει υπερβολικά επικεντρωθεί σε βραχυπρόθεσμα, μη εμπνευσμένα, πεζά θέματα. Αντίθετα, το υπόλοιπο 73% πιστεύει ότι η υπάρχουσα προσέγγιση της WTA είναι αρκετά εξισορροπημένη απ’ αυτή την άποψη. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πολλά, εκτός αν λάβουμε υπόψη το πώς οι ερωτηθέντες ερμηνεύουν τη γραμμή της WTA. Είναι συνεπώς πιο σημαντικό να παρατηρήσουμε ότι μόνο 7% δηλώνουν ότι  πιστεύουν σε μια εγκόσμια αθανασία. Το υπόλοιπο 93% περιορίζεται σε μια πολύ πιο πραγματιστική και ρεαλιστική στάση, συσχετίζοντας τον διανθρωπισμό με τη μακροζωία,  τη μέγιστη διάρκεια ζωής και το προσδόκιμο ζωής στο πλαίσιο των ευκαιριών που παρέχουν όλο και περισσότερο οι επιστήμες της βιολογίας και της φυσικής.


Εάν λάβουμε υπόψη 1) ότι η μεγάλη πλειονότητα των διανθρωπιστών αναγνωρίζουν τους εαυτούς τους ως αριστερούς ή  πιο πέρα  2) ότι οι περισσότεροι μη νεοφιλελεύθεροι δεξιοί, όπως και οι μετριοπαθείς θρήσκοι, έχουν, ειδικά στην Ευρώπη, κοινοβιακό προσανατολισμό, 3) ότι στην Ευρώπη ακόμη και οι νεοφιλελεύθεροι (αυτοί που στην Ευρώπη αποκαλούνται ‘φιλελεύθεροι’) δεν είναι προκατειλημμένοι εναντίον της κοινωνικής και δημόσιας πολιτικής στους τομείς της έρευνας, της παιδείας και της υγείας- μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η προκατάληψη του ‘πλουτοκρατικού ελιτισμού’, δηλαδή η υποψία ότι ο διανθρωπισμός είναι μια συνωμοσία της ανώτερης αστικής τάξης έναντι των συμπολιτών της, αποτελεί απλώς μια (παραπλανητική) καρικατούρα. Με άλλα λόγια, η εικόνα που δημιουργείται από μια μειοψηφία κρατικιστών και αναρχο-καπιταλιστών διανθρωπιστών αντανακλά σε ολόκληρο το παγκόσμιο κίνημα.


Πράγματι, η πλειοψηφία των διανθρωπιστών ανά τον κόσμο υποστηρίζουν τις προσπάθειες όλων εκείνων που μάχονται κατά του αποκλεισμού από τις τρέχουσες και μελλοντικές τεχνολογίες, σε κοινωνικό όπως και σε διεθνές επίπεδο. Η διανθρωπιστική δέσμευση για παροχή τεχνολογικών και πληροφοριακών δυνατοτήτων μπορεί να οριστεί σε τρία επίπεδα παρέμβασης: ελευθερία, ανάπτυξη, πρόσβαση.


Ελευθερία. Εάν ο αγώνας για αύξηση των ανθρώπινων και οικονομικών πόρων που είναι αφιερωμένοι στην τεχνοεπιστήμη και την έρευνα αποτελεί ένα βασικό βήμα, είναι εξίσου εμφανές ότι χωρίς πραγματική ελευθερία έρευνας, όπως αυτή ορίζεται από την επιστημονική μέθοδο και ήθος, μια τέτοια μάχη θα ήταν μάταιη. Οι πόροι απλώς θα χάνονταν. Προτεραιότητά μας είναι, συνεπώς, ο αγώνας κατά των απαγορεύσεων, έτσι ώστε να αποκτήσουμε ελευθερία  επιστημονικής έρευνας σε όλους τους τομείς, συν την ελευθερία να μεταβαλλόμαστε, να εξελισσόμαστε, να μεταμορφώνουμε τον φαινότυπο και τον γονότυπο. Για να είμαστε πιο συγκεκριμένοι, η βέλτιστη χρήση των ήδη ισχνών διαθέσιμων πόρων εμποδίζεται σοβαρά σήμερα από μη φιλελεύθερους νόμους όπως ο (ιταλικός) νόμος υπ. αρ.  40/2004 για τις αναπαραγωγικές τεχνολογίες, την κλωνοποίηση, τη γενετική μηχανική και την έρευνα για τις ρίζες κυττάρου. Η κατάργηση ή ριζική μεταρρύθμιση αυτού του καθεστώτος είναι ο μεγαλύτερος συγκεκριμένος στόχος των διανθρωπιστών.


Ανάπτυξη. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, υπάρχει το θέμα της ανάπτυξης. Όταν η τεχνοεπιστημονική έρευνα απελευθερωθεί από θρησκευτικά, πολιτικά και οικονομικά εμπόδια,  θα πρέπει να καταρτιστεί ένα πλάνο που θα ενθαρρύνει τα ερευνητικά προγράμματα τα οποία, με όλο το σεβασμό στην αυτονομία των ερευνητών, δεν θα πρέπει να αγνοούν τις προτεραιότητες που σχετίζονται με τη βελτίωση των κοινωνικών και ατομικών συνθηκών, αρχίζοντας από την υγεία, την ποιότητα ζωής και το προσδόκιμο ζωής. Για παράδειγμα, η Ιταλία, μολονότι είναι  προπομπός στον τομέα της ρομποτικής, δεν επενδύει αρκετά στον τομέα της βιοτεχνολογίας, ξεκινώντας από τη βασική βιολογική έρευνα μέχρι την γεροντολογία και την πρωτοποριακή ιατρική έρευνα. Από την άλλη πλευρά, είναι προφανές ότι οι όποιες προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση δεν έχουν νόημα χωρίς μια μεταρρύθμιση του ιταλικού ερευνητικού και ακαδημαϊκού συστήματος προς περισσότερη διαφάνεια, αξιοκρατία και αποτελεσματικότητα.


Πρόσβαση. Αυτά όμως δεν αρκούν. Δεν μας αρκεί η  τυπική ελευθερία και η αποτελεσματική δημόσια υποστήριξη για τα τεχνοεπιστημονικά ερευνητικά προγράμματα, ζητάμε επίσης ουσιαστική ελευθερία. Πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να ζητάμε και να αποκτάμε κοινωνικές πολιτικές και εγγυήσεις, έτσι ώστε το εισόδημα κάποιου να μην καταλήγει να είναι η μόνη αποφασιστική παράμετρος για το ποιος έχει πραγματικά την ευκαιρία να αναπτυχθεί, να επιβραδύνει τη γήρανση ή να καθυστερήσει τον θάνατο. Τα οφέλη της επιστημονικής έρευνας και της τεχνολογικής καινοτομίας πρέπει να κατανέμονται στο λαό. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να αποφασίσει τι να κάνει τη ζωή του (ή της), αλλά οι πολίτες πρέπει να στηρίζονται σε αυτές τις επιλογές τους από την κοινότητα στην οποία ανήκουν, καθώς θα ήταν πολύ κοντόθωρο να υπάρξει οποιαδήποτε αμφισημία σ’ αυτό το σημείο, αμφισημία που θα έσπρωχνε τις μάζες των αποκλεισμένων στο στρατόπεδο των bioluddites.


Μια πολιτική κοινής πρόσβασης στην τεχνολογία νομιμοποιείται από τη συλλογική φύση της επιστημονικής προσπάθειας. Κάθε ανακάλυψη, εφεύρεση, καινοτομία, οφείλει την ύπαρξή της στην ενωμένη προσπάθεια πολλών εγκεφάλων, που εργάστηκαν σε διαφορετικά μέρη και εποχές. Όταν γεννηθήκαμε, η κοινότητά μας μάς έκανε να συμμετάσχουμε στη γλώσσα της, τις γνώσεις της, την πληροφόρησή της. Η προσωπικότητά μας δεν έρχεται από το πουθενά. Αυτό ισχύει για τους πολίτες όπως και για τους επιστήμονες και τους ερευνητές. Ένας κβαντικός ηλεκτρονικός υπολογιστής, για παράδειγμα, κατασκευασμένος από μια διεθνή εταιρία,  δεν θα ήταν εφικτός χωρίς τις ιδέες του Δημόκριτου, του Γαλιλαίου, του Λάιμπνιτς και πολλών άλλων διανοητών. Ακόμη περισσότερο, η επιστημονική έρευνα χρηματοδοτείται συχνά άμεσα ή έμμεσα από τα δημόσια κονδύλια. Θα ήταν άδικο να παίρνουμε χρήματα από τις τσέπες των εργαζόμενων και των πολιτών για να χρηματοδοτούμε ερευνητικά προγράμματα, αν το απώτατο αποτέλεσμα ήταν η κοινωνική περιθωριοποίησή τους. Οι εφευρέτες αξίζουν αναγνώρισης, συμπεριλαμβανομένης μιας χρηματικής επιβράβευσης, που μπορεί να είναι αναγκαία για να χρηματοδοτήσουν τις προσπάθειές τους. Αλλά είναι εντελώς αναποτελεσματικό να χορηγούνται άνευ όρων μονοπωλιακά ιδιοκτησιακά δικαιώματα σε νέες τεχνολογίες, με μηχανική και ακόμη πιο εκτεταμένη          χορήγηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και άλλων προστασιών, που μπορεί να υπερβαίνουν κατά πολύ τους  στόχους που προαναφέρθηκαν  και να μην αναγνωρίζουν τη συλλογική συνεισφορά που βρίσκεται πίσω από τα συναφή ευρήματα.


Οι αρνητικές παρενέργειες αυτής της εσφαλμένης αντίληψης της επιστήμης και της τεχνολογίας ως ιδιοκτησιακό προϊόν ιδιωτικών προσπαθειών είναι πολύ ορατές. Λαμβάνουν χώρα σε έναν κόσμο όπου, παρά τις τεχνολογικές προόδους, τα ανθρώπινα όντα εργάζονται ακόμη τον ίδιο αριθμό ωρών, σε πιο επισφαλείς συνθήκες από εκείνες των πατεράδων τους,  και χωρίς να επωφελούνται από τις εξελίξεις.  Υπάρχει μια αδυναμία στα σημερινά παραγωγικά συστήματα που πρέπει να διορθωθεί.


Εν συντομία, μια συνθετική προσέγγιση στην διανθρωπιστική πολιτική πρέπει να υποδηλώνεται από στρατηγικά και αξιολογικά κριτήρια, που προέρχονται από διαφορετικά ιδεολογικά συστατικά του διανθρωπισμού. Εκείνοι που επιμένουν στη σημασία των μηχανισμών της αγοράς και σε μια ανοιχτή, ελεύθερη κοινωνία είναι συχνά extropians. Οι τεχνοπροοδευτικοί έχουν την τάση να προβληματίζονται για την κοινωνική δικαιοσύνη και την κρατική παρέμβαση. Και όσοι έχουν μια πιο νιτσεϊκή ή μεταμοντέρνα κλίση  δίνουν έμφαση στη σημασία της παροχής δυνατοτήτων,  της λαϊκής κυριαρχίας και των πολιτισμικών και εθνικών ταυτοτήτων. Ας  καταστήσουμε σαφές, ωστόσο, ότι στο προαναφερόμενο συνθετικό όραμα  τα τρία μεγάλα είδωλα των ιδεολογιών του 19ου και του 20ου αιώνα- η αγορά, το κράτος, η φυλή-δεν βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο. Χάνουν τη θέση τους στο όνομα μιας αυτό-κατευθυνόμενης εξέλιξης υψηλότερης αξίας.




Note
 
[1] R. Campa, “Manifesto dei transumanisti italiani”, στο Letteratura Tradizione,  τ. 43, Heliopolis Edizioni, Pesaro 2008, και στο Divenire. Rassegna di studi interdisciplinari sulla tecnica e il postumano, τ. 2, Sestante Edizioni, Bergamo 2009.  Online: αγγλικήμετάφραση στο http://ieet.org/index.php/IEET/more/2520, και στα ιταλικά στο  http://www.transumanisti.it/1.asp?idPagina=3.



Dale Carrico – Υπέρτατη μελλοντολογία
Dale Carrico — Tue, 23 Jun 2009 15:12:33 +0000
 
Εκεί που εγώ βλέπω ανθρώπους να ανακαλύπτουν πράγματα και να χρησιμοποιούν  τις ανακαλύψεις τους για την επίλυση κοινών προβλημάτων (δημιουργώντας συνήθως νέα προβλήματα), ορισμένοι αυτοαποκαλούμενοι ‘μελλοντολόγοι’ βλέπουν, αντίθετα, ένα ξεδίπλωμα ‘τάσεων’.  Κι ανάμεσά τους υπάρχουν ορισμένες υποκουλτούρες μελλοντολογικού χαρακτήρα, που πηγαίνουν ακόμη πιο μακριά, και  βλέπουν σε αυτές τις τάσεις φωτεινά μονοπάτια που οδηγούν σε εξιδανικευμένα τεχνοαναπτυξιακά αποτελέσματα στα οποία επένδυσαν ελπίδες προσωπικής υπέρβασης.



Ανάμεσά τους υπάρχουν άνθρωποι που περιγράφονται ως μετανθρωπιστές, singulitarians, extropians, και άνθρωποι με αισιόδοξες προσδοκίες για βιοϊατρική σε νανοκλίμακα και επιστήμη υλικών, τους οποίους μπορεί κανείς δικαίως να αποκαλέσει nano-cornucopiasts. .Άνθρωποι που αυτό-προσδιορίζονται ως ‘μετανθρωπιστές’ τα συγκεντρώνουν όλα αυτά, αλλά οι μερικές επικαλύψεις τους  και οι σεχταριστικές διαμάχες τους μαρτυρούν τις συνήθεις πολυπλοκότητες των αμυντικών περιθωριακών υποκουλτούρων, ιδίως εκείνων που τα μέλη τους νομίζουν ότι κρατούν τα Κλειδιά της Ανθρώπινης Ιστορίας. Υποθέτω, λοιπόν, ότι το πρώτο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι οι άνθρωποι εννοούν διαφορετικά πράγματα με τον ‘μετανθρωπισμό’, τόσο εκείνοι που διάκεινται ευνοϊκά ή  ταυτίζονται μαζί του, όσο κι εκείνοι που αποδοκιμάζουν ή γελοιοποιούν τα όσα γίνονται στο όνομά του.


Προσωπικά, χρησιμοποιώ τον όρο ‘μετανθρωπισμός’ για να ασκήσω κριτικές που απευθύνονται σε ένα σύνολο μερικώς επικαλυπτόμενων τεχνοουτοπιστικών, τεχνοαναπτυξιακών στάσεων και προγραμμάτων, που όλα τους μοιάζουν να είναι ανησυχητικά αντιδημοκρατικά σε ό,τι αφορά την πρωταρχική επίδρασή τους. Κατά την άποψή μου:


1) Ο μετανθρωπισμός παρουσιάζεται, γενικά, μέσα από τη γνώριμη τάση της σκέψης του Διαφωτισμού, ενισχυμένος από τη βιομηχανοποίηση και, στη συνέχεια, τη μιντιοποίηση, που  τείνει σε μια διαστρεβλωμένη, μηχανιστική υπεραπλούστευση, ειδικά σε θέματα ηθικής και κουλτούρας. Τείνει επίσης σ’ έναν συνεχή α-κριτικό τεχνολογικό ντετερμινισμό και τεχνοφιλία, μια τάση σκέψης που δέχτηκε κριτική από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε, από τους Ρομαντικούς (και άλλους) κριτικούς του Διαφωτισμού όπως επίσης κι από υπέρμαχους του Διαφωτισμού. 


2) Ενεργοποιεί και υπερβάλει τα γνώριμα, παράλογα πάθη του εργαλειακού ορθολογισμού ( συγκκριμένα, τον φόβο ανικανότητας και τον πόθο παντοδυναμίας) ειδικά σε στιγμές διασπαστικής τεχνοεπιστημονικής αλλαγής όπως η σημερινή.


3) Υποκαθιστά τον πραγματισμό ενός κοσμικού δημοκρατικού οράματος για τη συνεργατική επίλυση προβλημάτων (μέσω συναίνεσης) και το συναινετικό αυτό-προσδιορισμό ( μέσω της πρόνοιας για το γενικό καλό και της διατήρησης της κυριαρχίας του νόμου), με μια πρωτοβουλία βασισμένη στην πίστη. Μια πίστη όπου η τεχνο-επιστήμη συνδέεται με υπερ-εξατομικευμένες φαντασιώσεις προσωπικής ‘υπέρβασης’, ένα όραμα εξιδανικευμένων αποτελεσμάτων και προσωπικών προσδοκιών για υπερμακροβιότητα, υπερνοημοσύνη και υπεραφθονία- ένα όραμα που νομίζω ότι είναι εννοιολογικά συγκεχυμένο και διαταράσσει τη συνετή τεχνοαναπτυξιακή διαβούλευση, στη χειρότερη δυνατή ιστορική στιγμή.


4) Επιβεβαιώνει μια πολιτική βιοϊατρικής ‘βελτίωσης’ που, ευνοώντας ένα τοπικιστικό όραμα ‘περφεξιονισμού’ έναντι μιας συναινετικής ποικιλίας επιθυμητών τρόπων ζωής, καταλήγει πολύ συχνά σε καθαρό ευγονισμό. 


5) Επιβεβαιώνει την παράκαμψη, από πλευράς της τεχνοκρατικής ελίτ, της διαβούλευσης με τους πολίτες γύρω από θέματα τεχνοεπιστημονικής αλλαγής ( εξόχως ανησυχητικό αν ληφθεί υπόψη η τάση προς την ευγονική),  την οποία αιτιολογεί συνήθως με τη γνώριμη αντιδημοκρατική λογική, ότι η ‘επιτάχυνση της αλλαγής’ δεν γίνεται κατανοητή από τους καθημερινούς ανθρώπους στους οποίους επιδρά ( φυσικά, οποιοσδήποτε χαρακτηρισμός για μονολιθική επιτάχυνση της τεχνοανάπτυξης είναι λανθασμένος και, πιστεύω, ότι συχνά είναι κάτι παραπάνω από μια περιγραφή της καταστροφικής κοινωνικής αστάθειας που προκαλείται από τη φιλελεύθερη χρηματοποίηση της παγκόσμιας εταιρικο-μιλιταριστικής οικονομίας, όπως τη βιώνουν εκείνοι που ωφελούνται από αυτήν, δηλαδή κυρίως οι λευκοί, οι άντρες, οι εύποροι, και μορφωμένοι καταναλωτές στον Βόρειο Ατλαντικό που θεωρούν ότι είναι ‘μετανθρωπιστές’.


6) Βασίζεται, όλο και πιο επιδεικτικά, σε συζητήσεις για έναν Υπαρξιακό Κίνδυνο (κατά την άποψή μου ανάλογες και χειρότερες από τις εξαιρετικά γνώριμες, αντιδραστικές συζητήσεις για τον ‘πόλεμο κατά της τρομοκρατίας’) και σε γεω-μηχανικές αντιδράσεις που ευνοούν την επιβολή έναντι της δημοκρατίας, το εταιρικο-στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα έναντι των αναδυόμενων ομότιμων δικτύων (p2p networks) που επαναστατούν. 


7) Υποκαθιστά την πολιτική για τον εκδημοκρατισμό του κοινωνικού αγώνα για τα θέματα των νέων αναδυόμενων τεχνοεπιστημονικών αλλαγών, με μια επικίνδυνη πολιτική υποκουλτούρας, ένα πολιτικό κίνημα που κινητοποιεί την προσωπική και ομαδική ταύτιση με εξιδανικευμένα (συχνά ασυνάρτητα) τεχνοαναπτυξιακά αποτελέσματα, που ορίζονται ως ‘Το Μέλλον’, αλλά στηρίζονται ταυτόχρονα στην από-ταύτιση του μετανθρωπιστικού κινήματος από τους πραγματικούς ζώντες κατοίκους του πλανήτη.




8 ) Αποτελείται στην οργανωτική του δομή από ένα αρχιπέλαγος διασυνδεδεμένων δεξαμενών σκέψης (think-tanks) και οργανώσεις μελών που υποστηρίζονται από ενθουσιώδεις οπαδούς, που ορισμένοι απ’ ταυτούς θυμίζουν ενοχλητικά πιστούς, με ό, τι αυτό σημαίνει για την κοινωνική αποξένωση, τις μανιώδεις δημόσιες σχέσεις και την υπερβάλλουσα ρητορική και που έχουν να κάνουν μάλλον με την προσέλκυση της προσοχής παρά με τη λογική. Κριτικές παρεξηγημένες, που θεωρούνται συκοφαντικές, από τους κοινότυπους μεσαιωνικούς ζωοκεντρικούς μύθους της αυταρχικής ιεραρχίας των Αληθινά Πιστών, μέχρι τους υποτιθέμενους γκουρού, που πλασάρουν την ψευδο-επιστήμη.  


Οι κριτικές αυτές είναι μερικώς επικαλυπτόμενες και συγκεκριμένοι μετανθρωπιστές στοχαστές αποτελούν μερικές φορές τον καλύτερο και άλλες τον χειρότερο στόχο τους. Έχω ασκήσει αυτού του είδους τις κριτικές της ‘υπέρτατης μελλοντολογίας’ -επιχειρηματολογώντας και με ορισμένους από τους πλέον πιστούς και ζωηρούς εκπροσώπους των μετανθρωπιστών, των singularitarians και των techno-immortalists, εδω και αρκετά χρόνια. Για μια χρονολογική καταγραφή ορισμένων από αυτές τις αψιμαχίες, συστήνω στους ενδιαφερόμενους να απευθυνθούν στην ανθολόγησή τους στα κείμενα Superlative Summary [Μια υπερθετική περίληψη] και  Condensed Critique of Transhumanism [Μια συμπυκνωμένη κριτική του μετανθρωπισμού] 


Είναι ένα μεγάλο δίλημμα για την υπέρτατη μελλοντολογία, και τον μετανθρωπισμό ειδικότερα, ότι οι υποστηρικτές τους πιστεύουν ότι το σχέδιο αυτό είναι εξόχως επιστημονικό, τη στιγμή που κανένα από τα αιτήματα που θεωρούν ότι προέρχονται αποκλειστικά απ’ αυτούς δεν έχει συγκεντρώσει επιστημονική συναίνεση, τη στιγμή που κανείς δεν χρειάζεται να γίνει  ‘μετανθρωπιστής,  ούτε υπάρχει οποιοσδήποτε λόγος να αποδώσει τον όρο ‘μετανθρωπιστική’ σε κάποια από τις κυρίαρχες τεχνοεπιστημονικές προσπάθειες και θέματα, στα οποία οι διανθρωπιστές στρέφονται όταν επιδιώκουν να αποδείξουν τη νομιμότητά τους.


Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν για τις τεχνικές δυνατότητες και τα βιοηθικά διλήμματα των αναδυόμενων μορφών γενετικής, προσθετικής και γνωστικής ιατρικής, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς μπορούν ειδικά οι μετανθρωπιστές να συμβάλουν σ’ αυτές τις συζητήσεις, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους  στις γενετικές θεραπείες του υπερεξανθρωπισμού και της υπερμακροβιότητας, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους.


Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που ανησυχούν για προβλήματα ασφάλειας, και φιλικότητας προς το χρήστη του λογισμικού και των δικτύων,  αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς οι μετανθρωπιστές ειδικά μπορούν να συμβάλουν σ’ αυτές τις προσπάθειες, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στο μονίμως μετατιθέμενο όνειρο της παλαιομοδίτικης τεχνητής νοημοσύνης ή τις προοπτικές για τη μετα-βιολογική υπερνοημοσύνη, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους. Υπάρχουν πολλοί επιστήμονες που εργάζονται στη νανοκλίμακα, γεμάτοι έξαψη και προσδοκίες, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς θα μπορούσαν  ειδικά οι μετανθρωπιστές να συμβάλουν στο έργο τους, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στην έλευση των ‘νανοεργοστασίων’, προγραμματισμένες  πολύ-συσκευές  που αναπαράγονται σε θερμοκρασία δωματίου και μεταμορφώνουν φτηνή πρώτη ύλη σε περίπου οποιοδήποτε επιθυμητό αγαθό με μέθοδο λογισμικού, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους.


Μολονότι οι υπέρμαχοι της υπέρτατης μελλοντολογίας δηλώνουν ότι οι συζητήσεις τους είναι εντελώς επιστημονικές, κανείς μπορεί να δει ότι καθώς προχωρά η κουβέντα μπερδεύονται μεταξύ επιστήμης και επιστημονικής φαντασίας, σε μια υπερβολική, διαφημιστική συζήτηση (δεν είναι τυχαίο ότι οι επενδυτές μιλούν επίσης για τα ‘μέλλοντα’). Ενώ προσπαθούν να αποσπάσουν το ενδιαφέρον και τον προβληματισμό των πολιτών για τις σημερινές ανακαλύψεις και τεχνικές στη νανοκλίμακα, οι συζητήσεις αυτών των nano-cornucopiasts κατακλύζονται από υπέρτατες αναφορές που θυμίζουν κατά πολύ τον ψηφιακό ουτοπισμό και τις συζητήσεις για εικονικότητα της τελευταίας δεκαετίας, ή τις ενεργοποιημένες συζητήσεις για αυτοματοποίηση και πλαστική ύλη στη μεταπολεμική περίοδο, πριν απ’ αυτό, ή το αλχημικό σχέδιο μετατροπής του γραφίτη σε χρυσό, ολόκληρους αιώνες  πριν απ’ αυτό. 


Η προσδοκία της υπεραφθονίας θυμίζει την πολύ οικεία εισβολή της παιδιάστικης φαντασίωσης στην παράκαμψη της μάχης για τα αναγκαία: σε ψυχαναλυτικούς όρους, είναι ο πόθος για επιστροφή στην πληρότητα που εκπροσωπείται από την Αρχή της Ηδονής (Pleasure Principle) και την απάρνηση όσων εκπροσωπούνται από την Αρχή της Πραγματικότητας (Reality Principle). Ή, με άλλους όρους, είναι μια αντι-πολιτική φαντασίωση για την παράκαμψη της μάχης για συμφιλίωση της βαθιάς ριζωμένης ποικιλίας των προσδοκιών των ομότιμων μας με τους οποίους μοιραζόμαστε τον κόσμο (από την ώρα που όλοι είναι ικανοποιημένοι, μια ενοχλητική, σε προσωπικό επίπεδο, συμφιλίωση δεν είναι αναγκαία). Σε ό, τι αφορά και τις δυο αυτές πτυχές, μου φαίνεται ότι αυτή η υπέρτατη προσδοκία αποτελεί μια παράλογη αποπομπή του πυρήνα  που ο Διαφωτισμός θεωρεί ουσία του- της μάχης για αυτόνομη ενηλικιότητα ( αντί για εξάρτηση από γονείς, ιερείς ή άλλες αρχές),  και, εννοιολογικά, μέσω της γενικής ευημερίας και της κυριαρχίας του νόμου, για τη διαφιλονικούμενη δημόσια σφαίρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί υπέρμαχοι της υπέρτατης μελλοντολογίας διαφημίζουν τους εαυτούς τους ως υποδείγματα του ‘Διαφωτισμού’, την ώρα που βρίσκονται σε κατάσταση παιδισμού, αντι-πολιτικότητας και  παραλογισμού.


Ούτε προτίθεμαι να περιγράψω ως ιδιαίτερα επιστημονικές τις συζητήσεις για  την Υπέρτατη ‘Μοναδικότητα’, που ενθαρρύνουν τη φαντασίωση της προσωπικής επίτευξης ή της μαρτυρίας σχετικά με την  έλευση της μεταβιολογικής υπερνοημοσύνης, τον Θεό Ρομπότ που, εάν είναι ‘Φιλικός’, θα μας λύνει όλα τα προβλήματα ή που εάν είναι ‘Μη Φιλικός’ σηματοδοτεί το τέλος του κόσμου, σε κάθε περίπτωση μια Μοναδικότητα που σφραγίζει το τέλος της ιστορίας. Ούτε τις συζητήσεις για τους υπέρτατους techno- immortalist που ενθαρρύνουν τη φαντασίωση της προσωπικής αθανασίας, μέσω της ‘μετανάστευσης’ μυαλών μετουσιωμένων σε εγκεφάλους, στην τελείως διαφορετική υλικότητα των ψηφιακών δικτύων ή των σωμάτων-ρομπότ.


Κοινή σε όλες αυτές τις συζητήσεις είναι η απογύμνωση ενός οικείου φαινόμενου (όπως η προσωπική ιδιότητα,  η εξυπνάδα, η απελευθέρωση ή η ζωή) της σημερινής οργανικής, κοινωνικής, ιστορικής και βιολογικής ουσίας και ενός πλαισίου το οποίο, μέχρι στιγμής, ήταν πάντα κατανοητό, πιθανώς ως τελικό κόστος της συνοχής τους ως ιδέες, αλλά που δίνει μια αποζημίωση για την απογύμνωση της ουσίας με μια επένδυση ενισχυμένης μεσολάβησης. Αυτές οι υπερβολικές προσδοκίες μοιάζουν να λειτουργούν λίγο-πολύ ως ψευδοεπιστημονικοί συσχετισμοί στις συμβατικές διαβεβαιώσεις της θεολογίας- παντογνωσία, παντοδυναμία, ευεργεσία- που ερμηνεύονται από το σχέδιο σύλληψης της υπερφυσικής θεότητας του Θεού  σε σχέδιο θεώρησης της προσωπικής υπερβατικότητας ως υπερφυσικής ημι-θεότητας, μέσω της τεχνοεπιστήμης. Αρκεί να πω ότι, κατά την άποψή μου, η  επιστήμη δεν συλλαμβάνει τις υπέρτατες προσδοκίες, αλλά δίνει το πρόσχημα και την εκλογίκευση για την ανοχή πρωτοβουλιών που είναι βασισμένες στην πίστη.    


Αυτός ο εξαιρετικός ισχυρισμός πίστης απαιτεί εξαιρετικά στοιχεία και υπομονετικές λεπτομέρειες. Οι μελλοντολόγοι έχουν να κάνουν με μια ολόκληρη πλειάδα προσδοκιών για εκπληκτικές διεκδικήσεις- προσδοκίες για υπερ-εξανθρωπισμό, ημι- αθανασία και παραδείσια πληρότητα- και παρόλα αυτά οι διανθρωπιστές ζητούν, με τις συζητήσεις τους, ως τίμημα της σκεπτικιστικής  δέσμευσης, να εξοικειωθούν οι κριτικοί με στιγμιαίες ‘τεχνικές’ διαμάχες, που η καταλληλότητά τους εξαρτάται από την προηγούμενη αποδοχή της συνολικής περιθωριακής συζήτησης στην οποία έχουν εγκλωβιστεί. Στο μεταξύ, η δημόσια ζωή που υπερασπίζονται, ανεξάρτητα από τις ‘τεχνικές’ λεπτομέρειες που επιμένουν να κατοχυρώσουν, εξακολουθεί να προχωρεί σε ένα επίπεδο γενικότητας και υπερβολής, που είναι κυρίως φτιαγμένο  από μεταφορές, αναφορές μύθων, ενεργοποιήσεις παιδιάστικων φαντασιώσεων και που υποστηρίζεται, ως επί το πλείστον, από αόριστες ικεσίες και αναπόφευκτη πρόοδο, θριαμβευτική υπερ-απλούστευση και κάποιες ‘αποδείξεις ύπαρξης’, συνήθως δανεισμένες από τη βιολογία. Αυτές δεν είναι ανάλογες με τα εξιδανικευμένα αποτελέσματα που καθοδηγούν την υπέρτατη μελλοντολογία, τουλάχιστον όχι στο βασανιστικό επίπεδο της λεπτομέρειας που αφορά τους συναινετικούς επιστήμονες και τους υπεύθυνους διαμορφωτές πολιτικής και όχι ιδιαίτερα τους ιδεολόγους, τους ιερείς και τους υποτιθέμενους καλλιτέχνες.


Η υπέρτατη μελλοντολογία δεν είναι, συνεπώς, επιστήμη. Αποτελεί μέρος μιας συζήτησης, που καιροσκοπικά παίρνει μια εξαιρετικά επιλεκτική σειρά επιστημονικών αποτελεσμάτων και ιδεών και τα διοχετεύει σε ένα πλήθος ευσεβών, πολύ παλιών και  γνώριμων φαντασιώσεων, ως όνειρα περί αφθαρσίας, βεβαιότητας, αθανασίας και αφθονίας που καταφέρονται εναντίον των ορίων της ανθρώπινης κατάστασης. 


Οι συζητήσεις για την υπέρτατη μελλοντολογία αποτελούν παραφορά και διαταραχή εκείνων των πτυχών του διαφωτισμού που μπορούν να κινητοποιήσουν τη συλλογική εξυπνάδα, την ικανότητα συναίνεσης, τη διαφοροποίηση της δημόσιας ζωής και την πρακτική λύση των κοινών προβλημάτων. Η πρόοδος δεν είναι υπερβατικότητα, ούτε ο διαφωτισμός είναι άρνηση των ανθρώπινων ορίων. Υπάρχει ήδη αρκετή επιδίωξη εντυπωσιασμού και αρκετός παραλογισμός, που διαστρέφουν την απολύτως αναγκαία δημόσια διαβούλευση για, παραδείγματος χάριν, τα περιβαλλοντολογικά και βιοηθικά διλήμματα της διασπαστικής τεχνοεπιστημονικής αλλαγής. 



Gary Dymski – Η κρίση και τα ‘ανοίγματά’ της για την αριστερά
Gary Dymski — Mon, 01 Jun 2009 11:09:33 +0000
 
Ο οικονομολόγος Gary Dymski μιλάει για τα αίτια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και τις δυνατότητες που ανοίγονται για τον επανασχεδιασμό του πιστωτικού συστήματος, της εργασίας, και των δημόσιων επενδύσεων. Ο Dymski καλεί την αριστερά να ξεκινήσει μια περιεκτική συζήτηση για τον οικονομικό προγραμματισμό, μια συζήτηση που να περιλαμβάνει όλες τις φωνές ανά τον πλανήτη.



Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Ξεκινώντας από τις αιτίες της κρίσης, μπορούμε,  πολύ σχηματικά, να τις χωρίσουμε σε δυο μεγάλες κατηγορίες: Η μια έχει να κάνει με την ευθύνη: την ανεύθυνη συμπεριφορά ανώτερων στελεχών, τη μαζική μη συμμόρφωση των Αμερικανών της εργατικής τάξης στις πληρωμές των στεγαστικών δανείων τους. Η άλλη έχει να κάνει με τη δομή: τον χαρακτήρα της οικονομικής ανάπτυξης που αυξάνει το χρέος. Ποια νομίζετε ότι ήταν η αλληλεπίδραση αυτών των δυο μεγάλων κατηγοριών σε αυτή την περίπτωση;


Gary Dymski: Πρέπει να αναζητήσουμε την προέλευση της κρίσης στην απαρχή της νεοφιλελεύθερης εποχής. Ας πάρουμε την τραπεζική κρίση στις αρχές της δεκαετίας του 1980, στις ΗΠΑ και αλλού. Στις ΗΠΑ, είχαμε την αργή κατάρρευση του συστήματος Bretton Woods, που δεν μπόρεσε να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον υψηλών επιτοκίων. Είχαμε την εξαιρετικά επιθετική στρατηγική του Paul Volcker, που νίκησε τον πληθωρισμό οδηγώντας τα ποσοστά των επιτοκίων σε επίπεδα χωρίς προηγούμενο. Στο πλαίσιο αυτό,  υπήρχε, επίσης, τραπεζική κρίση: οι τράπεζες, που είχαν δανείσει πολλά χρήματα στη Λατινική Αμερική και υπέφεραν από τη μη συμμόρφωση του Μεξικού,  ξεπέρασαν την κρίση με την αναδιαμόρφωσή τους μέσα από ενοποιήσεις, συγχωνεύσεις. Υπάρχει μια πιο λεπτομερής ιστορία πίσω απ’ αυτή την εξέλιξη, αλλά η κατάληξη είναι ότι οι τράπεζες άρχισαν να εστιάζουν ξανά στο ελεύθερο εισόδημα και η διαδικασία της τιτλοποίησης έγινε βασική συνιστώσα του τραπεζικού συστήματος.


Αρχικά, είχε να κάνει απλώς με την τιτλοποίηση των στεγαστικών δανείων plain vanilla. Στα τέλη του 1980, ωστόσο, διαμορφώθηκε μια νέα παγκόσμια δομή: οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν συστηματικό εμπορικό έλλειμμα που χρηματοδοτείτο από τη ροή ξένων κεφαλαίων και επεδίωκαν ασφαλείς επενδύσεις,  κυρίως σε στεγαστικά με χρεόγραφα κι αυτή έγινε, μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990,  η μεγαλύτερη αγορά στον κόσμο. Στο μεταξύ, η ανισότητα και η φτώχια αυξάνονταν. Οι μεταναστευτικές διαδικασίες, κυρίως σε ό, τι αφορά τη μετανάστευση εργατών, έγιναν διαδεδομένες στις Ηνωμένες Πολιτείες και, συνεπώς, η αγορά εμβασμάτων έγινε πολύ σημαντική.


Στο μέσο της δεκαετίας του 1990, οι τράπεζες άρχισαν να αναζητούν πιο ριψοκίνδυνους τρόπους για να έχουν εισφορές.  Υπήρξε τραπεζικός ανταγωνισμός σε σχέση με την εξυπηρέτηση ανθρώπων χαμηλότερων εισοδημάτων, κυρίως σε ό, τι αφορά  τα εμβάσματα, κι οι τράπεζες άρχισαν να παράγουν μια σειρά χρηματοοικονομικών προϊόντων για ανθρώπους με χαμηλότερα εισοδήματα και κοινωνικά αποκλεισμένους. Ειδικά τα στεγαστικά υψηλού ρίσκου εφευρέθηκαν ως τρόπος εκμετάλλευσης, αρχικά, των φυλετικών μειονοτήτων. Είναι πολύ σημαντικό να καταλάβουμε ότι υπήρξε πολύχρονος αγώνας κατά των φυλετικών διακρίσεων στις χρηματοπιστωτικές αγορές, ειδικά σε ό, τι αφορά τη στέγαση, στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Τα νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα απευθύνονταν αρχικά στους ιδιοκτήτες σπιτιών. Τους προσέφεραν δεύτερες υποθήκες για τα σπίτια τους, έτσι ώστε να μπορούν ουσιαστικά να πάρουν μετρητά. Ήταν οικογένειες που χρειάζονταν χρήματα…σε περίπτωση που δεν θα μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στο δανεισμό, οι τράπεζες θα τους έπαιρναν τα σπίτια. Ως αποτέλεσμα, στο τέλος της δεκαετίας του 1990, οι Αφροαμερικανοί λάμβαναν περισσότερα δάνεια υψηλού ρίσκου παρά κανονικά δάνεια.


Καθώς η στεγαστική φούσκα  απογειωνόταν και το μεγάλο κεφάλαιο αναζητούσε μια εναλλακτική στη φούσκα της Τεχνολογίας της Πληροφορίας που είχε καταρρεύσει, στήθηκε  αρχικά ένας μηχανισμός  ριψοκίνδυνης πίστωσης σε ιδιοκτήτες σπιτιών που το εισόδημά τους δεν μπορούσε να αντέξει τις τιμές των ακινήτων που εκτινάσσονταν στα ύψη. Έτσι, ολόκληρο το οικοδόμημα της κερδοσκοπικής οικονομίας απογειώθηκε.  Τότε, πολλοί άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες αγόρασαν υπερτιμημένα σπίτια, με εκμεταλλευτικά δάνεια. Ένα  τεράστιο οικοδόμημα πολύ ριψοκίνδυνων δανείων, που εξαρτώντο όλα από τη διαιώνιση της στεγαστικής φούσκας, ακόμη κι όταν τα εισοδήματα της εργατικής τάξης λίμναζαν.


Στο μεταξύ, η Γουόλ Στριτ είχε τρελαθεί…με άπληστες μεγα-τράπεζες  και μεσάζοντες, που χειρίζονταν αυτά τα πολύ ριψοκίνδυνα δάνεια ως ασφαλή χρεόγραφα τρία A .


Όλα αυτά, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος χαρτονομισμάτων των Ηνωμένων Πολιτειών διανέμονταν ανά τον κόσμο κι ότι άλλες ευρωπαϊκές και ασιατικές τράπεζες τα έπαιρναν, ωθούμενες από απληστία και από τον ανταγωνισμό, μας έφεραν στο χάος στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα.


Π.Χ.: Μιλώντας για το χάος….παρόλο που η κρίση έχει ακόμα τρομερές συνέπειες στις ζωές δισεκατομμυρίων ανθρώπων, παρουσιάζει επίσης κάποια ‘ανοίγματα’ για πιθανές μετατροπές του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος. Θα ήθελα να δούμε τους σημερινούς βασικούς μηχανισμούς της παγκόσμιας οικονομικής αρχιτεκτονικής και να σας ρωτήσω πώς αντιμετωπίζει η Αριστερά τη μετατροπή τους. Ας αρχίσουμε με την πίστωση.


Gary Dymski: Πριν από την κρίση, η Αριστερά είχε δυο αιτήματα σε σχέση με την πίστωση. Το ένα ήταν, στο πλαίσιο των Ηνωμένων Πολιτειών ειδικότερα, η  επανεπένδυση στην κοινότητα. Είναι κάτι σαν αναπτυξιακή πίστωση. Στη Βραζιλία, για παράδειγμα, σημαίνει πιστώσεις σε ανθρώπους που ζουν σε περιοχές, οι οποίες αρχίζουν να αναπτύσσονται, όπως στα βορειοανατολικά. Σε άλλα μέρη, μπορεί να έχει άλλη σημασία. Η γενική ιδέα είναι ότι οι τράπεζες που διαθέτουν μεγάλη αγορά, στην οποία υπάρχουν και πιο ασφαλείς και εύποροι πελάτες, υποχρεώνονται να δώσουν προσιτές  πιστώσεις που μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη ολόκληρης της αγοράς. Οι τράπεζες , δηλαδή, θα μπορούσαν να δανείσουν στις διαστικές περιοχές στις Ηνωμένες Πολιτείες, στις περιοχές χαμηλότερων εισοδημάτων, και να δώσουν δάνεια  βιώσιμα. Προτείνω να δούμε το μοντέλο της BNDES στη Βραζιλία. Υπάρχουν τραπεζικά προβλήματα στη Βραζιλία, αλλά η παρουσία δημόσιων και ημι-δημόσιων ιδρυμάτων έχει ριζική επίδραση στην πιστωτική αγορά.


Το δεύτερο αίτημα που είχε η Αριστερά πριν απ’ την κρίση αφορούσε τις μικρο-πιστώσεις, σχεδιασμένες ειδικά για τους φτωχούς.


Άκουσα κάποιους διανοούμενους της Αριστεράς να λένε, μετά την κρίση, ‘όχι άλλα δάνεια υψηλού ρίσκου’.  Αυτή είμαι μια άποψη που πρέπει να αποδομήσουμε. Εάν εννοούμε ‘όχι άλλα δάνεια βασισμένα στην κερδοσκοπία στους κερδοσκόπους’, έχει καλώς. Είναι σημαντικό, όμως, να θυμόμαστε ότι πολλά από τα δάνεια που προσφέρονταν με τη μορφή χρεογράφων υψηλού ρίσκου, τα οποία απέτυχαν και τώρα είναι τοξικά, δίνονταν σε ανθρώπους της εργατικής τάξης που προσπαθούσαν να γίνουν ιδιοκτήτες σπιτιών, που προσπαθούσαν να στείλουν τα παιδιά τους σχολείο.


Εμείς, η Αριστερά, πρέπει να πιέσουμε, για παράδειγμα, για  προσιτή στέγαση. Χρειαζόμαστε πιο σταθερό και πιο ασφαλές πραγματικό εισόδημα για την εργατική τάξη. Χρειαζόμαστε να παρέχουμε πίστωση που να είναι δίκαιη για όλους τους ανθρώπους. Χρειαζόμαστε τράπεζες που δέχονται να μοιραστούν τα ρίσκα, αντί να επιχορηγούν απλώς τους πλούσιους. Πρέπει να πιέσουμε για ένα κίνημα κοινοτικής επανεπένδυσης σε όλες τις χώρες, πρέπει να εισαγάγουμε μια κριτική συζήτηση για τις κοινωνικές ευθύνες των τραπεζών.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι τα υπάρχοντα ιδρύματα είναι ικανά να αναδιαμορφώσουν την πίστωση με τους τρόπους που περιγράψατε;


Gary Dymski: Φοβούμαι ότι όχι, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Ας πάρουμε το εθνικό επίπεδο: σήμερα, στις Ηνωμένες Πολιτείες γίνεται μια προσπάθεια να ισχυριστούμε ότι οι μεγα-τράπεζές μας μπορούν να συνεχίσουν ως είχαν, σα να μη συνέβη τίποτα. Ακόμη και το υπουργείο Οικονομικών, υπό την κυβέρνηση Ομπάμα, άρχισε μια ροή πίστωσης, δίνοντας ομοσπονδιακή υποστήριξη στα νέα χρεόγραφα για πιστώσεις που προέρχονται από τράπεζες. Με άλλα λόγια, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αντί να πει  ότι θα  χρηματοδοτήσει δάνεια σε μικρές επιχειρήσεις και λοιπά, έδωσε επιχορηγήσεις για τα χρεόγραφα. Ωστόσο,  ελάχιστες είναι οι τράπεζες που παίζουν στην αγορά χρεογράφων. Η πολιτική του υπουργείου Οικονομικών διαιώνισε την ιδέα της σωτηρίας των μεγάλων τραπεζών.


Οι μεγάλες τράπεζες δεν ενδιαφέρονται για την εντοπισμένη γνώση, για όλους τους παράγοντες που έχω περιγράψει στο έργο μου για την οικονομία της ασύμμετρης πληροφόρησης, που είναι βασικοί για την τόνωση της τοπικής ανάπτυξης. Τη γνώση αυτή κατέχουν μόνο οι τοπικές, μικρές τράπεζες που η κυβερνητική πολιτική άφησε εκτός.


Σε διεθνές επίπεδο, τώρα, το γεγονός ότι η G20 έδωσε 1.1 τρις δολάρια στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και όχι σε μια επενδυτική υπηρεσία είναι τρομερό. Πρέπει, αντίθετα, να αναθεωρήσουμε πλήρως το ρόλο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, σήμερα,  ή ακόμη και τους λόγους που το ΔΝΤ χρειάζεται να υπάρχει.


Π.Χ.: Το δεύτερο: η εργασία. Ισχύει ακόμη το παλιό αίτημα της Αριστεράς για πλήρη απασχόληση; Ή πρέπει η Αριστερά να σκεφτεί προς την κατεύθυνση του διαχωρισμού μεταξύ απασχόλησης και εισοδήματος και την  καθιέρωση ενός βασικού εισοδήματος για όλους;


Gary Dymski: Η κρίση δείχνει για άλλη μια φορά το χάσμα που υπάρχει μεταξύ των εργαζόμενων με ασφαλές εισόδημα και των πιο ευέλικτων τομέων της αγοράς εργασίας.


Είναι δύσκολο σήμερα να φανταστούμε τη δημιουργία ενός ημι μονοπωλιακού εταιρικού τομέα,  που να παρέχει σταθερά κέρδη στις μεγάλες εταιρίες, ώστε αυτές,  με τη σειρά τους, να είναι σε θέση να συνάπτουν συμβόλαια για ασφαλές εισόδημα με μαζικούς αριθμούς εργατών για μεγάλη χρονική περίοδο. Είναι δυνατόν να εντοπίσουμε τομείς της εργατικής τάξης όπου η εργασία είναι πιο σταθερή  και πρέπει, ασφαλώς, να προστατευθούν. Η τρέχουσα πραγματικότητα, όμως, είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της εργατικής δύναμης δεν είναι συνδικαλισμένο για να αγωνιστεί γι’ αυτά τα δικαιώματα.


Χρειαζόμαστε μια ευρύτερη ομπρέλα εγγυήσεων για τους εργαζόμενους, αλλά πώς θα τους τις δώσουμε; Για να έρθουμε στο άλλο σκέλος της ερώτησης, πολλά πράγματα που οι άνθρωποι κάνουν και θεωρούνται ή δεν θεωρούνται εργασία,  δεν αμείβονται όπως θα έπρεπε. Από αυτή την άποψη, η ιδέα  για οικουμενικό βασικό εισόδημα είναι σημαντική. Η οργάνωση μιας τέτοιας πολιτικής είναι πολύ δύσκολη. Θα μπορούσαμε να τους σπρώξουμε όλους στην αυτό-απασχόληση, να ισχυριστούμε ότι μπορούν όλοι να γίνουν επιχειρηματίες, ότι μπορούν όλοι να πάνε να πουλήσουν μήλα στο δρόμο. Αυτός είναι ο κόσμος του Hernando de Soto, αλλά δεν βρισκόμαστε ακόμη εκεί. Αν δώσεις σε όλους δικαιώματα ιδιοκτησίας, δεν σημαίνει ότι θα μπορούν να κάνουν το δικό τους κεφάλαιο. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι αγωνίζονται σκληρά για να εξασφαλίσουν ένα εισόδημα, συχνά με μερική και ευέλικτη απασχόληση.


Κατά τη γνώμη μου, τα σχήματα για βασικό εισόδημα θέτουν τεράστια προβλήματα σχεδιασμού σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η Αριστερά πρέπει να εγκαινιάσει μια περιεκτική συζήτηση για τον προγραμματισμό, μια συζήτηση που να περιλαμβάνει όλες τις φωνές ανά τον πλανήτη.


Π.Χ.: Μια από τις συνέπειες της κρίσης είναι η επαναφορά του κράτους στη διαχείριση της οικονομίας. Πού πρέπει όμως να επικεντρωθούν τα κρατικά επενδυτικά προγράμματα; Στις πράσινες τεχνολογίες; Στην  παιδεία; Στην Τεχνολογία της Πληροφορίας;


Gary Dymski: Ασφαλώς χρειαζόμαστε ένα πράσινο μέλλον. Ασφαλώς μας αρέσει να φανταζόμαστε ότι μια ανεπτυγμένη πράσινη οικονομία μπορεί να γίνει σταθεροποιητική δύναμη για την απασχόληση της εργατικής τάξης σε όλες τις χώρες. Κι ίσως μια μέρα αυτό να συμβεί….αλλά ακόμη δεν βρισκόμαστε εκεί. Στην πραγματικότητα, πολλές από τις υπάρχουσες πράσινες τεχνολογίες δεν έχουν τόσο υψηλό αριθμό απασχολούμενων, δεν είναι καλά επεξεργασμένες από οικονομικής πλευράς.  Στο σημείο που βρισκόμαστε, μια μαζική παγκόσμια επένδυση στις πράσινες τεχνολογίες είναι πιθανό να έχει ως κατάληξη να μπουν πολλά χρήματα σε λίγες τσέπες.


Σε ό, τι αφορά στο ρόλο του κράτους στην οικονομική ανάπτυξη, πρέπει πρώτα να σκεφτούμε τους κοινωνικά αποκλεισμένους και τους μετανάστες εργάτες. Ας εξετάσουμε τις περιοχές απ’ όπου προέρχονται οι μετανάστες εργάτες, τους τρόπους που αυτές διασυνδέονται με τις χώρες με μεγαλύτερο εισόδημα κι ας σκεφτούμε ολιστικά. Οι σχέσεις είναι πολύπλοκες και ρευστές αλλά ασφαλώς πρέπει να χτίσουμε πιο βιώσιμους χώρους στους οποίους οι άνθρωποι να μπορούν να αποκτούν εισόδημα και να ζουν τη ζωή τους.


Θα προτιμούσα λοιπόν να ξεκινήσω απ’ αυτά τα άλυτα προβλήματα και να  προσπαθήσω να είμαι δημιουργικός σε σχέση με τα επενδυτικά σχέδια και τους τρόπους για την καθιέρωση ροής εισοδήματος και τη δημιουργία πλούτου που να κάνουν αυτούς τους κύκλους μάλλον ηθικούς παρά εκμεταλλευτικούς.  Χρειαζόμαστε κράτη που να εργάζονται για την ανθρωπότητα ως σύνολο και ασφαλώς δεν χρειαζόμαστε μια αντιδραστική Παγκόσμια Τράπεζα, αλλά μια παγκόσμια επενδυτική αρχή, υπόλογη στην παγκόσμια εργατική τάξη. Ένα τέτοιο ίδρυμα θα αποτελεί πάντοτε αντικείμενο διαμάχης και αντιπαραθέσεων, αλλά σίγουρα είναι καιρός να σκεφτούμε κάτι διαφορετικό από τα σημερινά παγκόσμια χρηματοοικονομικά ιδρύματα.



Ollivier Dyens – Η απάνθρωπη κατάσταση
Ollivier Dyens — Sun, 05 Apr 2009 23:57:24 +0000

Εξαφανιζόμαστε. Οι κόσμοι που ζωγραφίζονται μπροστά μας σήμερα είναι τόσο εκπληκτικοί, τόσο ιδιόμορφοι, τόσο καταπληκτικοί που η ίδια η δομή αυτού που είμαστε τίθεται σε αμφισβήτηση. Διάστικτες από τεχνολογίες, από άπειρα επίπεδα του πραγματικού, από μη ανθρώπινες, υπέροχες αναγνώσεις για το σύμπαν, αυτές οι νέες σφαίρες του πραγματικού μας υποχρεώνουν να σκεφτούμε τι είναι το ανθρώπινο ον.



Η σκέψη αυτή είναι η πιο θεμελιώδης πρόκληση της εποχής μας- η ανατροπή του ζωντανού, του έξυπνου και του συνειδητού  βρίσκεται στην καρδιά των ερωτημάτων, των συζητήσεων και των βιαιοτήτων που συγκλονίζουν τον σύγχρονο κόσμο. Πολύ πριν από τις πολιτικές, κοινωνιολογικές ή οικονομικές αναταραχές, πολύ πριν από τις μάχες και τις τριβές ανάμεσα σε ηπείρους και πολιτισμούς, πολύ πριν από τις διαβρώσεις μεταξύ των θρησκειών και του υπερμοντερνισμού, υπάρχει ο ορισμός του ατόμου. Πώς να είσαι, πώς να περιγράφεσαι, πώς να λες ότι είσαι ανθρώπινο ον σήμερα απέναντι στην άπειρη διαστρωμάτωση του πραγματικού; Απέναντι στην αναθεώρηση της νοημοσύνης, της συνείδησης και της μοναδικότητας του όντος; Απέναντι στις μηχανές που πάλλουν κυριολεκτικά μέσα μας;


Κάθε μέρα στη Δύση, και σύντομα σε ολόκληρο τον κόσμο, ανθρώπινα όντα γεννώνται, επιζούν, μεγαλώνουν και πεθαίνουν χάρη στις μηχανές, δίπλα στις μηχανές, μέσα και από τις μηχανές. Οι μηχανές, σήμερα, δίνουν ζωή και πνοή στον κόσμο μας. Πρώτες οι μηχανές βλέπουν τα παιδιά (στο υπερηχογράφημα), τα φροντίζουν (ενδοκολπικά), τα προσέχουν. Πρώτες αυτές κλωσούν τα παιδιά μας, τα αγγίζουν, τα βλέπουν. Αυτές τα προστατεύουν, τα βοηθούν και τα καθησυχάζουν. Αυτές τρέφουν τον κόσμο της φαντασίας τους, αναπτύσσουν τον οπτικό φλοιό τους. Με αυτές αναπτύσσονται πραγματικές ερωτικές σχέσεις. Οι μηχανές φέρνουν, στην κυριολεξία, τα παιδιά στον κόσμο μας. Και με αυτή την πράξη, επιτρέπουν την ανάδυση ενός νέου οικοσυστήματος, ενός νέου είδους: εδώ και λίγο λιγότερο από έναν αιώνα, χρωστάμε όλο και περισσότερο τις ζωές μας, τις θεραπείες μας, τις αγωνίες μας, τις ευτυχίες και τις απελπισίες μας στις μηχανές που μας προσέχουν.


Ο άντρας, η γυναίκα, το παιδί αυτής της εποχής δεν είναι ανθρώπινα όντα, παρά μέσα από τη σχέση τους με τις μηχανές.


Να είναι, άραγε, αυτή η επανάσταση, η μεταμόρφωση, η παραδειγματική αναταραχή για τις οποίες μιλάμε τόσο πολύ, που μας απασχολούν τόσο πολύ; Δεν ζούμε σ’ έναν κόσμο που ελέγχεται από τις μηχανές, αλλά σε ένα σύμπαν που γεννάται από αυτές, σε έναν πολιτισμό που δημιουργείται όλο και περισσότερο κατ’ εικόνα τους, σύμφωνα με τις ανάγκες τους. Είμαστε βυθισμένοι  σε έναν κόσμο που βρίσκεται σε πλήρη μετάλλαξη, που η σάρκα, η ουσία, το νόημά του γίνονται απάνθρωπα (με την κύρια έννοια της λέξης- ‘που του λείπει η ανθρωπιά, που μοιάζει να μην ανήκει στη φύση ή στην ανθρώπινη κατάσταση’). Αλλά, προσοχή, δεν χρησιμοποιώ αυτό τον όρο αρνητικά. Η απάνθρωπη κατάσταση που έχουμε σήμερα είναι αυτή του άντρα, της γυναίκας και του παιδιού, που πρέπει να επαναπροσδιοριστούν, να αποδεχτούν ότι η κατάστασή τους, η ύπαρξή τους, η ουσία τους δεν είναι δυνατή παρά μέσα από τη συνύπαρξη του δίποδου θηλαστικού, που είναι, με τα εργαλεία, τις μηχανές και τις τεχνολογίες που τους περιτριγυρίζουν. Είναι αυτή του άντρα, της γυναίκας και του παιδιού που αντιλαμβάνονται ξαφνικά, μέσω της επιστήμης και της έρευνας, τις στρώσεις από τις πραγματικότητες που αναδύονται μέσα από την κοιλιά των μηχανών. Μέσα από την αδυναμία να ορίσουν σαφώς ένα άτομο, να οριοθετήσουν την αρχή που το διέπει, να εντοπίσουν την οντολογία του- ότι δεν είναι έξυπνοι και συνειδητοί παρά εξαιτίας και χάρη στα εργαλεία, ότι χωρίς αυτά δεν θα ήταν παρά εξελιγμένα θηλαστικά, ότι η επανάσταση του homo sapiens δεν έχει να κάνει με το μυαλό του (μετά βίας πιο μεγάλο, κατά 6%, από εκείνο των προγόνων του homo habilis και homo erectus, και μικρότερο από εκείνο του neanderthal ξάδερφού του),[1] αλλά με το ότι το μυαλό του είναι μπλεγμένο στα εργαλεία και τις τεχνολογίες.


Ασφαλώς, τα ζωντανά πλάσματα υπάρχουν, αρχικά, σ’ αυτό που ο Γάλλος βιολόγος Francois Jacob ονομάζει βιολογική πραγματικότητα. Από τότε, όμως, που ο  άνθρωπος ανακάλυψε το εργαλείο και κυρίως, εδώ και λίγο παραπάνω από έναν αιώνα, το ανθρώπινο ον ζει, επίσης, σε  μια τεχνολογική πραγματικότητα. Αυτή η πραγματικότητα θέτει βαθύτατα σε αμφισβήτηση τις οικουμενικές αξίες που αποτελούν τη βάση της αντίληψής μας για το πραγματικό, το συνειδητό και το έξυπνο. Μέσα από αυτή την αμφισβήτηση, γεννώνται αμέτρητα ερωτήματα για το ζωντανό.


Σήμερα, στην αρχή της νέας χιλιετίας, σ’ αυτή την εποχή που γεννήθηκε τη μέρα  που ο πολιτισμός κατελήφθη απ’ τις μηχανές (αν μάθαμε κάτι από το έτος 2000, είναι ότι δεν ελέγχουμε πλέον τον κόσμο που μας περιβάλλει. Στις 31 Δεκεμβρίου 1999, ολόκληρη η ανθρωπότητα περίμενε, με κομμένη την ανάσα, την ετυμηγορία των μηχανών),[2] εισερχόμαστε σε έναν πολιτισμό που, όλο και περισσότερο, κλίνει προς αυτές τις μηχανές, έναν πολιτισμό που χτίζεται και επεκτείνεται  στα μέτρα τους, έναν πολιτισμό για τον οποίον ο άνθρωπος δεν είναι εχθρός ούτε παράσιτο ούτε ξένος, αλλά απλώς ένα φάντασμα, όλο και λιγότερο ορατό, όλο και λιγότερο παρόν. Ή τουλάχιστον ο άνθρωπος όπως τον ορίζουμε, τον φανταζόμαστε και τον απεικονίζουμε. Γιατί αυτό είναι το κλειδί της αξιοπερίεργης κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε σήμερα: Για να ανακτήσουμε ξανά το σύμπαν, πρέπει να ξανασκεφτούμε την ανθρώπινη υπόσταση, το είναι του ανθρώπινου όντος, την ουσία αυτού του δίποδου θηλαστικού, του ικανού για εμπάθεια, για σκέψη, για ψέματα και για γενναιοδωρία.


Ο κόσμος μας σήμερα είναι ένας κόσμος που γεννά νέες μορφές, νέες δυναμικές, νέα σώματα. Διεισδύουμε σε έναν κόσμο που απαντά σε νέες εξελικτικές εντάσεις: αυτές της πληροφορίας, των μηχανών και της τεχνολογίας. Είμαστε βυθισμένοι σε ένα σύστημα που, μέσα από τον πλούτο της πληροφορίας, μέσα από τη σφοδρότητα της μετάδοσης, μέσα από τον πολλαπλασιασμό των διαύλων διάδοσης, επιτρέπει την εμφάνιση αμέτρητων νέων μορφολογιών.


Αυτό που ο Marc Augé αποκάλεσε υπερμοντερνισμό αποτελεί καλό παράδειγμα. Τι είναι ο υπερμοντερνισμός; Είναι η αναζήτηση του νοήματος  έναντι της υπερβολής- της συμβαντολογικής αλλά και χρονικής υπερβολής. Υπερμοντερνισμός είναι εκείνοι οι χώροι, όλο και περισσότεροι, που δεν ανταποκρίνονται στις ανθρώπινες, ιστορικές ανάγκες αλλά στις τεχνολογικές ανάγκες: αεροδρόμια, εμπορικά κέντρα, αυτοκινητόδρομοι, σιδηροδρομικοί σταθμοί, όλοι εκείνοι οι χώροι στους οποίους χανόμαστε, όχι επειδή είναι κακά κατασκευασμένοι ή σχεδιασμένοι, αλλά απλώς επειδή υπάρχουν για να ανταποκριθούν σε ανάγκες που μας ξεπερνούν. Μαζικές μετακινήσεις, στόλοι αεροπλάνων, τρένων, οχημάτων, μετακινήσεις προϊόντων,  εποχιακές μεταφορές- δυναμικές που το ανθρώπινο ον δεν μπορεί να καταλάβει την κλίμακά τους (1.200 πτήσεις καθημερινά, 415.000 ετησίως, μόνο στο Χίθροου, για παράδειγμα),  που δεν υπάρχουν για να τον εξυπηρετήσουν αλλά για να ανταποκριθούν σε νέες τεχνολογικές ανάγκες.


Τα πλαστικοποιημένα, μηχανοποιημένα σώματα αποτελούν επίσης καλό παράδειγμα. Προς τι αυτό το κύμα των ριζικών μεταμορφώσεων του σώματος (είναι επίδραση της μόδας, ασφαλώς, αλλά αυτό δεν αρκεί ως εξήγηση). Προς τι αυτές οι αισθητικές χειρουργικές, η λήψη αναβολικών, οι βίαιες και συχνά ακραίες ασκήσεις, με τις οποίες τα σώματα τεντώνονται, απομακρύνονται από την ανθρώπινη μορφή τους (τεράστιες εμφυτεύσεις στήθους, εξωφρενικά αθλητικά επιτεύγματα,[3] σώματα με αφύσικη μυϊκή μάζα, τρυπήματα στο στόμα, στα γεννητικά όργανα, κάτω απ’ το δέρμα,  αφαιρέσεις υγιών οργάνων κλπ) αν όχι για να ανταποκριθούν σε ένα απάνθρωπο περιβάλλον, όπου η νομιμότητα του οργανικού τίθεται συνέχεια υπό αμφισβήτηση; Δεν είναι μια αντίδραση σ’ αυτές τις ανατροπές; Προς τι όλες αυτές οι μεταμορφώσεις, αν δεν είναι για να σμιλεύσουν το σώμα, να βεβαιώσουν και να αναιρέσουν την παρουσία του; Τι είναι όλοι αυτοί οι πειραματισμοί, αυτές οι ψευτο-μεταμορφώσεις, αν όχι το αποτέλεσμα ενός κόσμου που εγκαταλείπει, όλο και περισσότερο, το οργανικό;


Τι να προτείνουμε, λοιπόν; Πώς να τοποθετηθούμε απέναντι σ’ αυτές τις αλλαγές; Πώς να προσεγγίσουμε το θέμα της μεταμόρφωσης της ανθρωπότητας χωρίς να πέσουμε στην παγίδα μιας πολιτικής ή άλλης πόλωσης; Πώς να εξετάσουμε τη στενή συνύπαρξη του ανθρώπου και της τεχνολογίας χωρίς να πέσουμε στη φαντασίωση της ουτοπίας ή της αποκάλυψης;


Τροποποιώντας τη σκοπιά της ανάλυσης και προσεγγίζοντας τη σχέση ανθρώπινου όντος-τεχνολογίας, όχι ξεκινώντας από ένα πολιτικό πρόγραμμα αλλά από τη σχέση και τις διαφορές ανάμεσα στις βιολογικές και τεχνολογικές πραγματικότητες. Γιατί ο άνθρωπος είναι τόσο ανήσυχος, σήμερα, απέναντι στις τεχνολογίες; Γιατί ο άνθρωπος έχει την εντύπωση ότι οι τεχνολογίες τον απειλούν οντολογικά, μεταφυσικά; Γιατί τόσες ανησυχίες τη στιγμή που η σχέση ανάμεσα στο ζωντανό ον και τις τεχνολογίες προϋπάρχει της εμφάνισης του homo sapiens[4] και η εμφάνιση του ανθρώπινου πολιτισμού εξαρτάται από αυτήν; Γιατί; Επειδή οι σύγχρονες τεχνολογίες δεν θέτουν μόνο σε αμφισβήτηση την αντίληψη που έχουμε για τον κόσμο, αλλά και τις οικουμενικές αξίες που μας βοήθησαν, διαμέσου των χιλιετιών, να κάνουμε αυτόν τον κόσμο συγκροτημένο και να εκλογικεύσουμε την παρουσία μας σ’ αυτόν. Δεν μας αγχώνει το γεγονός ότι οι τεχνολογίες είναι παντού παρούσες, αλλά οι αναγνώσεις του κόσμου που μας υποχρεώνουν να αποδεχτούμε ( εκεί όπου  ο κόσμος δεν είναι, ίσως, παρά μια σειρά από λεπτά σχοινάκια που σκιρτούν, εκεί όπου ο χρόνος και ο χώρος παραμορφώνονται από το βάρος των άστρων, εκεί όπου εξαφανίζεται κάθε έννοια αρχής, τέλους, ορίου, εκεί όπου υπάρχουν ορίζοντες πέρα από τους οποίους οι φυσικοί νόμοι καταρρίπτονται). Δεν μας ανησυχεί το γεγονός ότι οι τεχνολογίες είναι παντού παρούσες, αλλά αυτές οι αναγνώσεις του κόσμου που θέτουν, επίσης και ιδίως, σε αμφισβήτηση τη μορφή, τη δομή, την ίδια την ουσία του ζωντανού και του ανθρώπινου όντος (πώς μπορούμε να μιλάμε για άντρες και γυναίκες όταν η τεχνολογία  απεικονίζει το άτομο σαν μια εφήμερη μορφή από ασταθή, κινούμενα και μολυσμένα στρώματα;) Η τεχνολογική πραγματικότητα μας κάνει να ανακαλύπτουμε ένα σύμπαν που δεν είναι παράλογο αλλά που η έννοια του δεν ανταποκρίνεται στη βιολογική αντίληψή μας. Η τεχνολογική πραγματικότητα μας δείχνει ότι το σύμπαν είναι τελείως ξένο ως προς την αντίληψη που έχουμε, ότι η πληροφορία που λαμβάνουμε από τον κόσμο που μας περιβάλλει  μέσω της βιολογίας μας είναι, στην καλύτερη περίπτωση, μερική, στη χειρότερη περίπτωση, μια παρωδία. Αυτή η ασυμβατότητα γεννά μια δυσφορία, μια βαθιά αγωνία: αυτό που αισθανόμαστε, βλέπουμε, αγγίζουμε, αγαπάμε, δεν είναι, φαίνεται, παρά μια κατασκευή. Αυτή τη δυσφορία ονομάζω απάνθρωπη κατάσταση.


Μολονότι αυτή η απάνθρωπη κατάσταση οδηγεί, μερικές φορές,  σε τρομακτικά συμπεράσματα (το ανθρώπινο ον είναι ένας μηχανισμός, η τέχνη είναι  ένας αλγόριθμος,  η εκτός ορίων ανάπτυξη των τεχνολογιών μας ωθεί σε μια μοναδικότητα [singularity]), προτείνει επίσης έναν νέο τρόπο κατανόησης του κόσμου, απαλλαγμένο από βιολογικές, πολιτισμικές και πολιτικές εντάσεις και πολώσεις, που είναι, πολύ συχνά, αποβλακωτικές. Η απάνθρωπη κατάσταση μας υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε την ανθρώπινη κατάσταση. Εάν η αντίληψη για τον άντρα και τη γυναίκα που έχουμε εδώ και χιλιετίες κινδυνεύει να χαθεί, ίσως χαθούν επίσης οι ζωικές και βίαιες μάχες στις οποίες επιδίδεται ανέκαθεν η ανθρωπότητα. Στην απάνθρωπη κατάσταση μπλέκονται ελπίδα και απόγνωση, ανθρώπινο ον και μηχανή, πρόθεση και μηχανισμός. Η απάνθρωπη κατάσταση είναι ένα κουκούλι.


Σημειώσεις
 
[1] The Economist, ‘If this is a man’, σ. 8. Κατά περίεργο τρόπο, πρόσφατες μελέτες δείχνουν επίσης ότι το μυαλό του πρώτου homo sapiens ήταν πιο μεγάλο από αυτό του σύγχρονου ανθρώπου, 1650cm3 για τους πρώτους sapiens έναντι 1350cm3 για τον σημερινό άνθρωπο.

[2] Το έτος 2000 επρόκειτο να φέρει μια τόσο τρομερή πληροφορική καταστροφή που θα συμπαρέσυρε μαζί της τον ανθρώπινο πολιτισμό; Οι μηχανές θα μπορούσαν να προσαρμοστούν σ’ αυτό, το τελικά δευτερεύον λάθος, των πρώτων προγραμματισμών ή θα κατέρρεαν, καταστρέφοντας ένα τεράστιο μέρος του ανθρώπινου πολιτισμού; Για μια ολόκληρη μέρα περιμέναμε οι μηχανές και οι τεχνολογίες να αποφασίσουν για την τύχη μας, για το μέλλον μας. Ο πολιτισμός μας δεν μας ανήκε πια. Από εκείνη τη μέρα τίποτα δεν άλλαξε αλλά ελάχιστοι είναι αυτοί που έβγαλαν συμπεράσματα από αυτό το γεγονός. 

[3] “Ήδη, όντα τεχνητά ενισχυμένα κυκλοφορούν ανάμεσά μας. Όσο μεγαλύτερος είναι ο ανταγωνισμός, τόσο πιο ορατό είναι το φαινόμενο. Ο τομέας του αθλητισμού αποτελεί  καλό παράδειγμα. ‘Το σημερινό άγχος που συνδέεται με το ντόπινγκ’, λέει ο John Hoberman, εμπειρογνώμων του Πανεπιστημίου του Τέξας για τις ουσίες που ντοπάρουν ‘αποτελεί ένα είδος δημοψηφίσματος πολύ συγκεχυμένου σχετικά με το μέλλον της τελειοποίησης του ανθρώπινου όντος’.” Joel Garreau, Radical Evolution (Doudleday, New York, 2005), σ. 5.

[4] Τα πρώτα εργαλεία εμφανίζονται δυο εκατομμύρια χρόνια πριν τον homo sapiens. Βλ. Mathias Osvath and Peter Gardenfors, ‘Quand les hommes inventerent l’avenir’ Les Grands Dossiers des Sciences Humaines, no 1, σσ. 58-63



Justice De Thezier – MUTE: Γιατί όσοι επινοούν εκ νέου τη δημοκρατία πρέπει να αγνοούν τα τραγούδια των σειρήνων για ένα μετανθρώπινο μέλλον
Justice de Thézier — Sun, 05 Apr 2009 23:56:27 +0000

Ο Justice De Thézier υποστηρίζει ότι η συζήτηση για τις αναδυόμενες τεχνολογιες και τη βελτίωσης του ανθρώπου τείνει να κυριαρχείται από δυο οργανωμένες ομάδες: από τη μια πλευρά, τις βιοτεχνολογικές εταιρίες και, από την άλλη, τους ‘βιοσυντηρητικούς’ που μας ζητούν να αντισταθούμε στην πρόοδο στο όνομα του ‘Θεού’ ή του ‘φυσικού’ ή της ‘ανθρώπινης αξιοπρέπειας’.




‘Δεν θα κατανοήσουμε ποτέ εντελώς τις υποσυνείδητες επιδράσεις της τεχνολογίας, έτσι ώστε να μπορέσουμε να αυξήσουμε τη νοημοσύνη, τη δημιουργικότητα και την ελευθερία μας, αν πρώτα δεν συνειδητοποιήσουμε τη διπλή ενέργεια της τεχνολογικής εμπειρίας’ – όλες οι τεχνολογίες είναι, ταυτόχρονα, επεκτάσεις και αυτοακρωτηριασμοί κάποιας ανθρώπινης διανοητικής ή φυσικής ικανότητας’ – Amo Ruthofer


Θεραπεία σοκ για το μέλλον


Το 2002, στο πλαίσιο μιας έρευνας για το σενάριο μιας ταινίας υπερσύνδεσης με postcyberpunk θεματολογία, διαβάζοντας μεγάλες ποσότητες μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας και εκλαϊκευμένων επιστημονικών βιβλίων, έπεσα κατά τύχη πάνω στη λέξη ‘μετανθρωπιστής’ σε ένα από τα βιβλία αναφοράς του εξεζητημένου παιχνιδιού με ρόλους, Mage: The Ascension ( Ο Μάγος: Η Άνοδος).


Έχοντας περάσει μια δεκαετία στον κόσμο των τεχνών και του πολιτισμού ως δημιουργικός επαγγελματίας, αποφάσισα να επιστρέψω στο πανεπιστήμιο για να σπουδάσω Επιστήμη και Τεχνολογία, προκειμένου να αποκτήσω μια πιο φωτισμένη και κριτική άποψη σε ό, τι αφορά στην ανάπτυξη της τεχνοεπιστήμης, καθώς και μια πιο οξυδερκή αντίληψη για τα κοινωνικά και πολιτικά θέματα που διαμορφώνουν την έρευνα, την ανάπτυξη και τη χρήση των νέων τεχνολογιών και για το πώς, με τη σειρά τους,  οι τεχνολογίες αυτές διαμορφώνουν την κοινωνία και την πολιτική.


Όντας ένας αρκετά αισιόδοξος, επικεντρωμένος στην τεχνοεπιστήμη, κοσμικός προοδευτικός απέρριψα τα δυο άκρα του βιοσυντηρητισμού και του ‘ελευθεριακού μετανθρωπισμού’ και κατευθύνθηκα προς τον ‘δημοκρατικό μετανθρωπισμό’, έναν τρίτο δρόμο που διατύπωσε ο ριζοσπάστης κοινωνιολόγος James Hughes, ο οποίος υποστηρίζει ότι το καλύτερο δυνατόν ‘μετανθρώπινο μέλλον’ μπορεί να επιτευχθεί μόνο εάν εξασφαλίσουμε ότι οι τεχνολογίες που σχετίζονται με τη βελτίωση του ανθρώπου (human enablement) είναι ασφαλείς, εάν τις κάνουμε προσιτές σε όλους κι αν σεβαστούμε το δικαίωμα του ατόμου να ελέγχει το σώμα του.


Ανεξάρτητα από τον θλιβερό τρόπο που η επαγγελματική και προσωπική μας σχέση έληξε, θα είμαι πάντοτε ευγνώμων στον Hughes που με έκανε να συνειδητοποιήσω, να καταλάβω και να ενδιαφερθώ για ένα ευρύ φάσμα βιοπολιτικών θεμάτων που ενδέχεται να ταρακουνήσει τη συμβατική, κοινωνική, πολιτική και οικονομική σκέψη τον 21ο αιώνα.


Κλήθηκα να συνεισφέρω στο Cyborg Democracy, ένα συνεργατικό μπλογκ που απευθύνεται σε δημοκρατικούς μετανθρωπιστές, διανοητές και ακτιβιστές. Ίδρυσα την Quebec Transhumanist Association ( QTA -μετανθρωπιστική Ένωση του Κεμπέκ ), ένα εκκολαπτόμενο δίκτυο ακτιβιστών και καλλιτεχνών αφιερωμένων στην προώθηση προγραμμάτων που  συνδυάζουν τις τέχνες, τις επιστήμες, τις τεχνολογίες και την πολιτική. Μέσω του QTA, εργάστηκα για να προωθήσω τη συνειδητοποίηση των κοινοτικών προοπτικών σε σχέση με το δικαίωμα στο human enablement στα τοπικά μέσα ενημέρωσης, με εμφανίσεις στο γραπτό τύπο, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Και, το 2006, είχα την τιμή να εκλεγώ στο διοικητικό συμβούλιο της WTA.


Πέρα από το να είμαι ο  ντε φάκτο γαλλόφωνος εκπρόσωπος της WTA, ο στόχος μου ήταν να αναπτύξω έναν ηθικό κώδικα οικονομικής  υπευθυνότητας, όπως και σε σχέση με τη συγκέντρωση κεφαλαίων (ο οποίος υιοθετήθηκε τον Φεβρουάριο του 2007).  Και, πολύ πιο σημαντικό, να προωθήσω και να υποστηρίξω τις προσπάθειες του Hughes για την επέκταση των προγραμμάτων δραστηριότητας της WTA, συμπεριλαμβάνοντας προγράμματα πιο εστιασμένα και προσανατολισμένα στη δράση, κάνοντας μια παγκόσμια εκστρατεία για μια πρωτοβουλία που αφορούσε την χρηματοδοτούμενη από το κράτος αντιγηραντική έρευνα.


Το όραμά μου για το μετανθρωπιστικό κίνημα ήταν να επικεντρωθούν οι οργανώσεις που το αποτελούσαν, όπως η WTA, στην κινητοποίηση των ανθρώπων στις αντίστοιχες  χώρες τους, έτσι ώστε να εισαγάγουν σημαντικές βιοπολιτικές εκστρατείες. Όπως, επίσης, οι δεξαμενές σκέψης σαν το Institute for Ethics and Emerging Technologies να δώσουν στους διαμορφωτές πολιτικής τις καλύτερες αξιολογήσεις για τα κοινωνικά οφέλη και τους κινδύνους των νέων εξελίξεων στην τεχνολογία, από μια δημοκρατική μετανθρωπιστική σκοπιά.


Ωστόσο, όσο περνούσαν οι μήνες, επιβεβαιωνόταν η ανησυχία μου ότι η ετικέτα ‘μετανθρωπιστής’ αποτελούσε μια ταυτότητα που επιδρούσε αρνητικά στην επίτευξη των στόχων μου. Έβλεπα επίσης ότι ξόδευα πολύ περισσότερο χρόνο στην προσπάθειά μου να διαδώσω τη μετανθρωπιστική ιδεολογία και να την υπερασπιστώ έναντι υστερικών επιθέσεων αλλά και εύστοχων και σωστών κριτικών, παρά σε μια ουσιαστική συνεισφορά στον κοινωνικό αγώνα που κάναμε για να εκδημοκρατίσουμε τα κόστη, τους κινδύνους και τα οφέλη των νέων τεχνολογιών.


Στο βάθος, όμως, συνειδητοποίησα ότι, κατά παράδοξο τρόπο, ενώ είχα  επενδύσει τόσο πολύ χρόνο και ενέργεια στην προώθηση του μετανθρωπισμού, δεν είχα αφιερώσει χρόνο για να γνωρίσω τους συντρόφους μου μετανθρωπιστές, να καταλάβω τι πραγματικά πίστευαν παρά τη λογική ρητορική τους, όπως και τα αρνητικά στοιχεία της μετανθρωπιστικής νοοτροπίας που ποτέ δεν ασπάστηκα και που, όπως συνειδητοποιούσα όλο και περισσότερο, αποτελούν εγγενή χαρακτηριστικά που υπονομεύουν την ποικιλία των απόψεων ή την ‘αριστερή αφύπνιση’ στους μετανθρωπιστές:




1. Μια άκριτη υποστήριξη της τεχνολογίας γενικά και της ‘περιθωριακής επιστήμης‘ ειδικά
2. Μια διαστρεβλωτική νοοτροπία και ταυτότητα  που θυμίζει φυλή και που έχει να κάνει με το ‘εμείς έναντι αυτών’, και
3. Μια ευπάθεια σε μια μη-ρεαλιστική ουτοπική και δυσουτοπική ‘απάτη για το μέλλον’


Αφού πέρασα ένα χρόνο ως αυτόκλητος, με μισή καρδιά βέβαια, ‘δικηγόρος του διαβόλου’ της WTA, έφτασα στο συμπέρασμα ότι είναι πολύ ιδεαλιστικό να πιστεύω ότι εγώ ή οποιοδήποτε μεμονωμένο άτομο μπορεί να κάνει οτιδήποτε για να αλλάξει ορισμένα πράγματα, που τόσο για τους εξέχοντες μετανθρωπιστές όσο και για τους ‘αντι-μετανθρωπιστές’ αποτελούν τα ελάχιστα  συστατικά στοιχεία χωρίς τα οποία η ιδεολογία αυτή δεν θα ήταν αυτή που είναι, και χωρίς  να κατηγορηθεί αδίκως ότι προσπαθεί να  ‘περιορίσει τις διαφοροποιήσεις’ ή ακόμη χειρότερα να ‘αστυνομεύσει τη σκέψη’. Την 1η Ιανουαρίου 2008, αποφάσισα, λοιπόν, να εγκαταλείψω τον μετανθρωπισμό.


Μολονότι έγινα persona non grata στους κύκλους του μετανθρωπισμού, θεωρώ ακόμα τον εαυτό μου έναν φιλικό κριτή που ζητά  από τον  μετανθρωπισμός να  εκπληρώσει τους στόχους του για σεβασμό στη λογική και την επιστήμη και δέσμευση στην πρόοδο.


Είναι αυτή η θρησκεία της νέας εποχής αρκετά καλή για σας;


Με ρωτούν συχνά αν ο μετανθρωπισμός είναι ή δεν αίρεση. Η απάντησή μου, ειλικρινά και βάσει της εμπειρίας μου στο κίνημα, είναι Όχι.


Μια αίρεση είναι μια ομάδα ή κίνημα που επιδεικνύει μια μεγάλη ή υπερβολική αφοσίωση σε ένα πρόσωπο, μια ιδέα ή ένα πράγμα και χρησιμοποιεί με ανήθικο τρόπο τεχνικές χειραγώγησης, επιχειρώντας να πείσει και να ελέγξει (δηλαδή, απομόνωση από πρώην φίλους και οικογένεια, εξασθένηση, χρήση ειδικών μεθόδων που αυξάνουν την υποβολή και την υποταγή,  ισχυρές πιέσεις από την ομάδα, προώθηση πλήρους εξάρτησης από την ομάδα και φόβο για τις συνέπειες σε περίπτωση εγκατάλειψής της κ.α.) που αποσκοπούν στην προώθηση των στόχων των ηγετών της ομάδας,  ενδεχομένως εις βάρος των μελών, των οικογενειών τους ή της κοινότητας.


Ο οργανωμένος μετανθρωπισμός ποτέ δεν είχε και θέλω να ελπίζω ότι ποτέ δεν θα έχει αυτά τα χαρακτηριστικά. Είναι, όμως, ο μετανθρωπισμός μια θρησκεία ή, έστω, μια ψευδο-θρησκεία; Θα έλεγα Ναι.


Όπως εξηγεί διεξοδικά ο τεχνοκριτικός Dale Carrico στο μπλογκ του Amor Mundi, ο μετανθρωπισμός είναι μια μορφή θρησκευτικής τεχνοφιλίας και τεχνοουτοπισμού, όπου η μεγάλη πλειονότητα των οπαδών δεν έχουν μόνο υιοθετήσει ένα είδος θρησκευτικής πίστης στην τεχνολογική πρόοδο, αλλά έχουν προσδοκίες που θυμίζουν ανησυχητικά εκείνες των παραδοσιακών θρησκευόμενων όπως παντογνωσία και αθανασία.


Οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να πιστεύουν ό, τι θέλουν αλλά τέτοιες δονκιχωτικές πεποιθήσεις  δεν θα έπρεπε να έχουν θέση στις ορθολογικές συζητήσεις μεταξύ διανοουμένων και ακτιβιστών που προσπαθούν να καταλάβουν  πώς οι αναδυόμενες τεχνολογίες μας αναγκάζουν να  επινοήσουμε ξανά τη δημοκρατία.


Κοίτα, αν είσαι τίμιος με τον εαυτό σου και παραδέχεσαι ότι αυτό που αναζητάς είναι ένα νόημα στη ζωή και ένας σκοπό στον κόσμο ‘…..σε μια θάλασσα μεταμοντέρνου κυνισμού και ανομίας’, θα έπρεπε ίσως να ακούσεις τα λόγια του Άλμπερτ Αϊνστάιν:




‘ Η θρησκεία του μέλλοντος θα είναι μια κοσμική θρησκεία. Θα υπερβαίνει τον προσωπικό Θεό και θα αποφεύγει το δόγμα και τη θεολογία. Καλύπτοντας τόσο το φυσικό όσο και το πνευματικό, θα  πρέπει να βασίζεται σε μια θρησκευτική αίσθηση που γεννάται από την εμπειρία όλων των πραγμάτων, φυσικών και πνευματικών, ως μια εποικοδομητική ενότητα. Ο βουδισμός ανταποκρίνεται σ’ αυτή την περιγραφή. Εάν υπάρχει μια θρησκεία που μπορεί να χειριστεί τις σύγχρονες επιστημονικές ανάγκες, αυτή είναι ο βουδισμός’.


Η αναδυόμενη τεχνολογία και η εκ νέου επινόηση της δημοκρατίας


Οι δυο οργανωμένες ομάδες που είναι ήδη ενεργές σε σχέση με το θέμα των αναδυόμενων τεχνολογιών και της βελτίωσης του ανθρώπου είναι, από τη μια πλευρά, οι βιοτεχνολογικές εταιρίες και, από την άλλη, οι ‘βιοσυντηρητικοί’ ( δεξιοί και αριστεροί διανοούμενοι και ακτιβιστές που μας ζητούν να αντισταθούμε στην πρόοδο στο όνομα του ‘Θεού’ ή του ‘φυσικού’ ή της ‘ανθρώπινης αξιοπρέπειας’).


Η τραγική συνέπεια αυτής της κατάστασης είναι ότι αν αυτές οι δυο πολωτικές ομάδες συμφερόντων και απόψεις παραμείνουν η μόνη επιλογή για τους πολιτικούς μας, τότε αυτοί θα λάβουν αποφάσεις που θα είναι σε βάρος των δικαιωμάτων και της ευημερίας των πολιτών.


Είναι, λοιπόν, καίριο μια τρίτη φωνή να μπει στη συζήτηση. Μια φωνή που δεν αντιτίθεται στις αναδυόμενες τεχνολογίες ή τη βελτίωση του ανθρώπου αλλά που προβληματίζεται για τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές πτυχές αυτών των τεχνολογιών, και που οπωσδήποτε δεν θέλει να αφήσει το μέλλον μας στα χέρια εταιριών που δίνουν αξία στο κέρδος έναντι της κοινωνικής ευθύνης ή να διακοπεί η τεχνολογική πρόοδος από συντηρητικούς που ονειρεύονται ένα μόνιμο στάτους-κβο!


Συνεπώς, πρέπει να υπάρξουν νέες πρωτοβουλίες από τις υπάρχουσες οργανώσεις και πρέπει να δημιουργηθούν νέες οργανώσεις που θα συνεισφέρουν στην ανανέωση των ιδεών και  τη διεξαγωγή μιας δημόσιας συζήτησης γύρω απ’ αυτά τα θέματα με σοβαρό αλλά πραγματικά φουτουριστικό τρόπο. Τόσο στις αντίστοιχες χώρες μας όσο και σε διεθνές επίπεδο, χρειαζόμαστε νέα επίπεδα συνειδητοποίησης και δέσμευσης- με δυο λόγια, ένα νέο κοινωνικό κίνημα- για να διασφαλίσουμε ότι οι τεχνολογίες για την ανθρώπινη ικανότητα θα στηρίξουν και δεν θα υπονομεύσουν τις δεσμεύσεις μας στις βασικές αξίες για τις οποίες δώσαμε σκληρές μάχες- την ελευθερία, την ισότητα και την αλληλεγγύη. Ανεξάρτητα από το πώς ονομάζεται αυτό το κίνημα, ελπίζω ότι όσοι, όπως εσείς, προσπαθούν να επινοήσουν εκ νέου τη δημοκρατία θα αποτελέσουν την πρωτοπορία του.


Ωστόσο, παρά τα όσα είπα, υποψιάζομαι ότι κάποιοι από σας έχετε ακόμα τον πειρασμό να μπείτε στο μετανθρωπιστικό κίνημα ή, έστω, να υιοθετήσετε μια μετανθρωπιστική προοπτική. Προφανώς,  είστε ελεύθεροι να το κάνετε, ελπίζω όμως ότι όχι, γιατί νομίζω ότι είστε πιο έξυπνοι από τόσο.