Η τρέχουσα χρηματο-πιστωτική κρίση έχει δημιούργησε την ανάγκη για επιστροφή στην «πραγματική οικονομία» σαν αντίθεση προς την χρηματοοικονομική (πλασματική) οικονομία. Ο Brett Neilson μας δείχνει ότι αυτή η τάση δεν είναι κάτι καινούριο: μέσω της ανάλυσης των πρόσφατων αλλαγών στην ίδια την άσκηση της καπιταλιστικής συσσώρευσης διαλύει κάθε φαντασίωση για επίλυση της κρίσης με την επιστροφή στη βιομηχανία.


Υπάρχει μια αποκρυφιστική ιστορία για την κινέζικη λέξη 危机 (wēi jī) που σημαίνει κρίση. Συνδυάζοντας τα λογοτεχνικά είδη των βιβλίων αυτοβοήθειας στις επιχειρήσεις και τα Ανατολικά σε σχέση με τις τρέχουσες γεωπολιτικές μεταβολές, κυκλοφορεί ο μύθος πως η λέξη αποτελείται από δυο συνθετικά που αντίστοιχα σημαίνουν κίνδυνος (wēi) και ευκαιρία (jī). Ενώ οι Σινολόγοι έχουν απορρίψει αυτό το μύθο, η ιστορία παρόλα αυτά απηχεί και στους ταξιδιώτες της θέσης μπίζνες που ελπίζουν να εξαργυρώσουν την τρέχουσα οικονομική αναταραχή και αυτούς τους αριστερίζοντες που πιστεύουν πως κάθε ανακοίνωση μιας κρίσης θα επηρεάσει τις πιθανότητες ριζοσπαστικής πολιτικής αλλαγής. Από την ύφεση του Αυγούστου του 2007, βρίθουν οι εξαγγελίες για το τέλος του ενός και του άλλου: το τέλος του νεοφιλελευθερισμού, το τέλος της συλλογικής ασωτίας, το τέλος της μετα ψυχροπολεμικής εποχής, το τέλος της Δύσης, και σε κάποιες εκδοχές, ακόμη και το τέλος του καπιταλισμού.


Αυτές οι βιαστικές κρίσεις είναι όλες υπερβολικά πρόωρες και τελεολογικές. Καθώς το πολυδαίδαλο της κινέζικης γλώσσας δεν συνδέεται απαραίτητα με τις τρέχουσες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, αξίζει να ωθήσουμε αυτό το επιχείρημα λίγο πιο πέρα. Όπως εξηγεί ο Victor H. Mair στο pinyin.info, κίνδυνος + ευκαιρία ≠ κρίση. Σύμφωνα με τον Mair, το κομμάτι της κινέζικης λέξης που χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει (机 ή jī) υπονοεί σε αυτά τα συμφραζόμενα «εναρκτήρια στιγμή» ή «αποφασιστικό σημείο». Μόνο του υποδεικνύει «ευστροφία» ή «επινοητικότητα» ή «μηχανή, συσκευή». Η κρίση μπορεί λοιπόν να είναι μια στιγμή κινδύνου, ένα σημείο απόφασης ή μια μηχανή που ξετυλίγει ακόμη πιο επικίνδυνες αλληλουχίες και συνδέσεις. Πράγματι, ένας από τους πιο επικίνδυνους συνδέσμους που διαιωνίζονται από αυτή τη μηχανή μπορεί να είναι ότι συνδέει την οικονομική αναταραχή με τον πολιτικό οπορτουνισμό. Τι νόημα έχει να επενδύουμε στην προσδοκία ότι ο καπιταλισμός ή ακόμη κι ο νεοφιλελευθερισμός, θα καταρρεύσουν; Η ελπίδα είναι τόσο ακατάλληλη σαν πολιτικό συναίσθημα όσο και η εκφορά του λόγου σαν εννοιολογική βάση για τον πολιτικό αγώνα. Ενώ η πρώτη ενθαρρύνει επιθυμίες για το μέλλον που αναστρέφουν τη νοσταλγία κι εμψυχώνουν την αδράνεια, η δεύτερη προϋποθέτει την απλή σύνδεση σαν υποκατάστατο της πολιτικής σχέσης. Η ρήξη της εκφοράς της κρίσης και της ελπίδας είναι ένα από τα πιο επείγοντα καθήκοντα αυτή τη στιγμή.


Αυτό δεν θα έπρεπε να αποτελεί λόγο για απαισιοδοξία. Η ανάγκη να εγκαταλείψουμε την απόλαυση είναι τόσο μικρή όσο κι αυτή που υπαγορεύει να πιστέψουμε ότι η ανησυχία μπορεί να κατασταλεί με τα ψώνια ή τις προσδοκίες για την επόμενη φούσκα. Αντί να κοιτάζουμε μόνο για συνδέσμους ή να αναζητούμε να ενώσουμε τις τελείες που αρθρώνουν αυτό ή το άλλο, υπάρχει μια ανάγκη να ερμηνεύσουμε πέρα από πλαίσια γεωγραφικά, ιστορικά ή πολιτικά. Σε κίνδυνο βρίσκεται όχι μια οικονομία σύνδεσης μεταξύ ξεχωριστών οντοτήτων αλλά ένα σύνθετο κίνημα με πολλαπλές κατευθύνσεις που είναι προσηλωμένο σε επικαλύψεις, διαθλάσεις κι εποχικές δυσαρμονίες. Σε ένα τέτοιο τέλμα από συγκλίσεις και αντιθέσεις, είναι δυνατόν να αποκτήσουμε μια αίσθηση για το πως δουλεύει η μηχανή της κρίσης. Μια τέτοια μηχανή δεν είναι μια τεχνική συσκευή που χρησιμοποιείται προς έναν ορισμένο σκοπό. Μάλλον κάνουν στροφές συνεχόμενα γύρω από τον εαυτό τους, ενεργοποιώντας ρυθμίσεις υποκειμενικοποίησης και κοινωνικοποίησης. Ο καπιταλισμός χρειάζεται την κρίση για ανανεωθεί. Γι’ αυτό η μηχανή του παρατάσσει συνδέσμους και όρια που μοιάζουν να ξεφεύγουν από τον έλεγχο και να μεταλλάσσουν την ίδια τους την αρμονία.


Πάρτε τον άξονα ΗΠΑ- Κίνα, που συνεχώς αναφέρεται σαν την πρώτη γραμμή πάνω στην οποία ισορροπεί η κρίση. Πάρα πολύ συχνά το σχέδιο, στρίψιμο, σπάσιμο και στροβίλισμα αυτής της γραμμής κρύβεται σε ένα πέπλο από δίπολα: Ανατολή/ Δύση, πίστωση/ χρέος, μέλλον/ παρόν, ανάδυση/ παρακμή, ολοκληρωτισμός/ δημοκρατία, παραγωγή/ κατανάλωση, αποταμίευση/ ασωτία … ευκαιρία/ κίνδυνος. Απόρροια αυτού είναι η φαντασίωση της διαχείρισης αυτής της δυάδας κι οπότε η υπερνίκηση αυτής της κρίσης, είτε μέσω μιας αναδρομικής ηθικής της πρόληψης ή μιας μελλοντικής προβολής της ανάρρωσης. Ποιος ξέρει τι θα είχε συμβεί αν οι Κινέζοι εργάτες ήταν καλύτερα πληρωμένοι ή υπήρχε λιγότερη στήριξη στους Αμερικάνους ομολόγους τους ως «καταναλωτές της έσχατης λύσης»; Ερωτήσεις σαν κι αυτή αφθονούν. Υπάρχει όμως κίνδυνος στην προσέγγιση εργατικών δυναμικών εσωτερικά ετερογενών και συνδεδεμένων σαν να μπορούσαν να ομογενοποιηθούν πλήρως σε εθνικούς συνασπισμούς, σε συσχετισμούς με τις συνολικές οικονομικές δυνάμεις που χειραγωγούνται από τις κεντρικές τράπεζες, και τότε μόνο να συσχετιστούν. Είτε τοποθετημένο σαν μια βάση για αλληλεγγύη ή σαν κίνητρο για ανταγωνισμό, υπάρχει μια στιγμή διαχωρισμού που σχεδόν αναπόφευκτα ανήκει στη δέσμευση της ελεύθερης ανταλλαγής ή του προστατευτισμού. Παρά το θόρυβο γύρω από αυτή τη διαίρεση, παρουσιάζει ένα αναλυτικό αδιέξοδο που δεν αφήνει το περιθώριο να συλλάβουμε τις ιστορικές εξελίξεις που μπορούν να ανακινηθούν από τις αλλαγές αυτές.


Δεν είναι κατά λάθος που αυτό το άρθρο ξεκινάει με μια ιστορία για τη μετάφραση. Η μετάφραση συχνά γίνεται κατανοητή ως μια γέφυρα που ενώνει τους πολιτισμούς. Όμως μπορεί να γίνει και εργαλείο διαχωρισμού και χάραξης συνόρων, που υποθέτει τη μεταφορά ενός μηνύματος από τη μια πλευρά στην άλλη, και, κάνοντας αυτό, προϋποθέτει την ύπαρξη δυο ξεχωριστών και διαφορετικών ενοτήτων. Επιπλέον, η μετάφραση είναι ένας από τους βασικούς τρόπους λειτουργίας του παγκόσμιου κεφαλαίου. Καθημερινά το κεφάλαιο πρέπει να μεταφράζει την κίνηση και τη συνεργασία ζωντανών σωμάτων σε «ομογενή και κενό χρόνο» της αιχμαλώτισης της αξίας. Σήμερα το οικονομικό σύστημα είναι το πιο εξελιγμένο μηχάνημα για να επιτευχθεί αυτή η σύλληψη. Αξίζει να θυμηθούμε ότι, για τον Μαρξ, μια τέτοια αιχμαλώτιση περιλαμβάνει τη διαδικασία της αφαίρεσης. Μόνο όταν αφαιρείται η εργασία γίνεται μετρήσιμη. Υπάρχει πάντα ο πειρασμός σε στιγμές οικονομικής αναταραχής, όταν η ακαταλληλότητα ενός τέτοιου μέτρου γίνεται έκδηλη, να ψάξουμε για το συγκεκριμένο – να ξεφλουδίσουμε τα στρώματα της αφαίρεσης σαν να επρόκειτο για στρεψοδικία. Πίσω από αυτό κρύβεται η αναζήτηση για την «πραγματική οικονομία» ή ένα όνειρο για την επανάκτηση κάποτε της εργασίας στην οποία η αξία που παράγει δεν μπορεί ούτε να αφαιρεθεί ούτε να ανταλλαχθεί.


Για να βγάλουμε νόημα από αυτή την τάση χρειάζεται να μεταφράσουμε στο βάθος των ιστορικών περιόδων, αν όχι τα διαφορετικά επεισόδια οικονομικών κρίσεων. Παράγωγα, μετοχές, ο ατομικός καπιταλιστής – όλα αυτά εκπροσωπούν διαφορετικούς βαθμούς διαχωρισμού από την ιδιοκτησία που εισάγουν νέα στρώματα ρευστότητας στις κοινωνικές σχέσεις του καπιταλισμού. Όταν η μηχανή της κρίσης αρχίζει να ξετυλίγει τα επικίνδυνα μέτρα της, υπάρχει μια ροπή να κατηγορούμε ή να συνηγορούμε υπέρ της απογύμνωσης του πιο πρόσφατου στρώματος της καπιταλιστικής οργάνωσης. Είτε στην τρέχουσα φρενίτιδα να αναγνωρίζουμε ενέργειες κατά της διακύμανσης των τιμών και πώλησης προς κάλυψη ως «εγκληματικές» ή την πολεμική κατά της «μετοχικής εταιρείας» της εποχή της οικονομικής κρίσης του 1857, υπάρχει μια λαχτάρα για πρακτικές ρύθμισης που υπόσχεται να στερεοποιήσει κάθε τι ρευστό. Πως θα καταλάβουμε εμείς αυτή την προθυμία να γειώσουμε την επιμονή της καπιταλιστικής κερδοσκοπίας, που συχνότερα αντηχεί σαν μια έκκληση προς την κρατική εξουσία ή στην φαντασίωση να εξαπλωθεί αυτή η δύναμη παγκοσμίως;


Αξίζει να θυμηθούμε ότι οι φυσιοκράτες θεμελίωσαν τη σύλληψη της παραγωγικής εργασίας κυριολεκτικά στη γη, στο πλαίσιο της γεωργίας. Γράφοντας στην Γαλλία του 18ου αιώνα, έστρεψαν τη διαμάχη για την προέλευση της υπεραξίας από τη σφαίρα της κυκλοφορίας στη σφαίρα της παραγωγής. Αυτή όμως ήταν μια τροπή που κατόρθωσαν μόνο στο στενό πεδίο της γεωργίας. Για τους φυσιοκράτες, η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών ήταν απλά και μόνο η κατανάλωση της γεωργικής υπεραξίας. Όπως εξηγεί ο Mario Tronti στο Operai e capitale:

Ανακάλυψαν την υπεραξία σαν το περίσσευμα της παραγόμενης έναντι της καταναλισκόμενης αξίας χρήσης· κι αυτό είναι φανερό, πρώτα και κύρια, στη γεωργία, στην πρωτογενή παραγωγή – αυτός είναι ο κλάδος της παραγωγής που μπορούμε να φανταστούμε ως αυτόνομο, ως ανεξάρτητο από την κυκλοφορία και την ανταλλαγή. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι στη γη, στην αγροτική παραγωγή, στο ότι ανακαλύπτουν την υπεραξία που παράγεται από την παραγωγική εργασία – η παραγωγική εργασία εδώ πάντα γίνεται πιο συγκεκριμένη, ορισμένη, όχι αφηρημένη εργασία, όχι εξουσία της εργασίας – κι έτσι η υπεραξία παρουσιάζεται σε δώρο της φύσης, της παραγωγικής δύναμης της φύσης. Η γεωργία γίνεται ο μόνος παραγωγικός κλάδος στον οποίο η παραγωγή του κεφαλαίου (δηλαδή, η παραγωγή της υπεραξίας) εκδηλώνεται ευθέως (173 –δική μου μετάφραση).


Είναι δυνατόν να διακρίνουμε παρόμοιες απόπειρες να γειωθεί η παραγωγή κεφαλαίου σε διαμάχες σχετικές με την τρέχουσα οικονομική κατάσταση. Σ’ αυτή την περίπτωση, το σχίσιμο δεν είναι μεταξύ της γεωργίας και της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών αλλά μάλλον στο πλαίσιο της πολυεθνικής και του νέου οικονομικού στρώματος παραγώγων. Το τελευταίο αντιμετωπίζεται σαν η απλή κατανάλωση του πλεονάσματος που δημιουργεί το πρώτο ή σαν σφαίρα κέρδους χωρίς συσσώρευση. Οπότε η εικόνα του παρασιτισμού αυξάνεται – για να μην πούμε για το θέμα της τοκογλυφίας που είναι εμφανές σε κάποιους λόγους για τη συμπεριφορά των τραπεζιτών ή την υποτιθέμενη Κινέζικη τάση προς συσσώρευση. Μαζί με αυτά είναι και οι νέοι ισχυρισμοί για την αξιοπρέπεια της δουλειάς – ούτε αφηρημένη εργασία ούτε δύναμη της εργασίας αλλά συγκεκριμένη εργασία ως «δώρο της φύσης», κι ως εκ τούτου προς κάθε άκρη και σκοπό ανάξια ανταμοιβής. Χωρίς να έχει σχέση με το κέρδος χωρίς συσσώρευση, ο σύγχρονος οικονομικός καπιταλισμός έχει φέρει μια αλλαγή στην ίδια την πρακτική της συσσώρευσης. Από την εποχή της ρήξης του Φορντισμού στις αρχές του 1970, υπήρχε μια τάση να περικυκλώσουν αυτές τις μορφές εργασίας που παραδοσιακά ξέφευγαν από την αφαίρεση μέσα στον παραγωγικό κύκλο. Το κεφαλαίο έκανε αποικίες όχι μόνο στη σφαίρα της παραγωγής αλλά και σ’ αυτήν της αναπαραγωγής – όχι μόνο οι μορφές της συναισθηματικής και σχεσιακής εργασίας που παραδοσιακά ανήκαν στο γυναικείο φύλο αλλά όλη η σειρά των επικοινωνιακών, γλωσσικών και συναισθηματικών ικανοτήτων που απαιτούνται για να συνεχίσουν τα πράγματα να δουλεύουν στον εργασιακό χώρο της εποχής μετά τον Φορντ. Ίσως θα ήταν ακριβέστερο να λέγαμε πως το φράγμα μεταξύ παραγωγικής και αναπαραγωγικής εργασίας έχει καταρριφθεί από το νέο καθεστώς συσσώρευσης που έχει εισέλθει τώρα σε κρίση.


Αλλά η κίνηση της αναπαραγωγικής εργασίας στη σφαίρα της παραγωγής δεν έχει συνοδευτεί από την αξιολόγησή του. Πιο συχνά, η εργασία των σχέσεων, του συναισθήματος ή της μετάφρασης μένει απλήρωτη. Το Google είναι ίσως το πιο εμφανές παράδειγμα εταιρείας της οποίας η υπεροχή έχει χτιστεί πάνω στην ελεύθερη εργασία – με τα αχνάρια των κλικ των χρηστών του διαδικτύου να θεωρούνται «δώρα της φύσης». Ένα τέτοιο «δώρο» είναι η βάση των νέων μορφών συσσώρευσης που είναι έκδηλες στην οικονομία της εξόρυξης πληροφοριών. Αυτή η κίνηση όμως για συσσώρευση που βασίζεται σε διαδικασίες σχεσιακής κι επικοινωνιακής εργασίας επίσης σημαίνει ότι η κρίση δεν μπορεί να αποτραπεί με την επιστροφή στη βιομηχανία – χτίζοντας γέφυρες και υποδομές ενώ περιμένουμε να γυρίσει ο οικονομικός κύκλος.


Η χρηματιστικοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές της επιθυμίας, όπως ακριβώς και η παγκοσμιοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές του χώρου και του χρόνου. Κανείς δεν ξέρει προς τα που θα στρίψει η μηχανή της κρίσης στην επόμενη φάση. Η απάντηση που θεωρεί ότι αυτή η πρόσφατη φάση του καπιταλισμού θα εισάγει σε κάτι καλύτερο από το νεοφιλελευθερισμό είναι εξίσου ακατάλληλη όσο και το συμπέρασμα ότι η ανάρρωση θα κατέβει σαν από μηχανής Θεός. Έχουμε αφεθεί στο να ζούμε στην αμφιβολία. Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε ελπίδες ή απόγνωση. Ένα από τα χειρότερα πράγματα της αβεβαιότητας είναι ο τρόπος που ενεργοποιεί επιτηδειότητα. Αυτό πρέπει να αποκηρυχθεί έντονα. Για να βγει νόημα από αυτή την κρίση δεν απαιτεί επιτηδειότητα αλλά συνεχή μετάφραση κατά μήκος των γεωγραφικών, ιστορικών και πολιτικών πλαισίων, που επίσης σημαίνει συνεχή αντιμετώπιση του δυσερμήνευτου. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση απαιτεί μια πολύ διαφορετική ποικιλία μετάφρασης από ομογενοποιητική κατάληψη του κεφαλαίου. Βρίσκεται σε κίνδυνο η επινόηση νέων μορφών οικειότητας που συνδυάζουν το κοινό με το ξένο για τη δημιουργία υποκειμενικών και θεσμικών μορφών ικανών να διαπραγματευτούν την τρέχουσα μετάβαση. Οποιαδήποτε πολιτική κατάλληλη για την αβεβαιότητα της στιγμής οφείλει να εκτιμήσει αυτή τη δουλειά της μετάφρασης.


*Ευχαριστίες στην Αγγέλα Μητροπούλου για μια ημέρα συζήτησης από την οποία γεννήθηκαν ιδέες γι’ αυτό το άρθρο.

Οι υπηρεσίες είναι παντού γύρω μας και όλοι τις χρησιμοποιούμε. Μερικές από αυτές είναι τετριμμένες, έχουν χαρακτήρα ρουτίνας, και δεν θεωρούμε καν τους εαυτούς μας χρήστες αυτών των υπηρεσιών, όπως για παράδειγμα η διανομή της αλληλογραφίας. Άλλες υπηρεσίες, όπως αυτές σε ένα σπα, τις λαχταράμε και τις χρησιμοποιούμε με μεγάλη χαρά. Υπάρχουν επίσης υπηρεσίες που δεν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε εκτός αν είναι απόλυτα απαραίτητο. Λίγοι από μας χαίρονται όταν επισκέπτονται το γιατρό ή την αστυνομία.


Ανεξάρτητα από τις τεράστιες διαφορές μεταξύ πηρεσιών, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής μεταξύ όλων των υπηρεσιών. Οι υπηρεσίες δεν χρησιμοποιούνται απλώς, αλλά συνιστούν αντικείμενο εμπειρίας και έτσι προκαλούν εμπειρίες υπηρεσιών. Η εμπειρία των υπηρεσιών δεν είναι αποτέλεσμα απλής αλληλεπίδρασης μεταξύ του χρήστη και της υπηρεσίας, αλλά ένα πιο σύνθετο, ολοκληρωμένο και διαρκές φαινόμενο. Παρά τη μεγάλη ιστορία των υπηρεσιών και δεκαετίες έρευνας, δε φαίνεται να υπάρχει κοινή αντίληψη ή ακόμα συλλογή προδιαγραφών για το πώς οι υπηρεσίες είναι και θα έπρεπε να είναι πηγές εμπειριών ώστε να είναι επιτυχημένες. Αντί γι’αυτό, έχουμε διαφορετικές μεθόδους και πιθανές «διαδικασίες σχεδιασμού υπηρεσιών» που αναπαριστούν εν μέρει πώς γεννιέται η εμπειρία των υπηρεσιών και πώς αυτή μπορεί να βελτιωθεί.


Σε αυτό το δοκίμιο παρουσιάζουμε μια συλλογή προδιαγραφών σχετικά με το τι θα πρέπει να παρέχουν οι υπηρεσίες στους πελάτες προκειμένου να δημιουργούν θετικές εμπειρίες. Οι προδιαγραφές δεν εξετάζουν τις ίδιες τς υπηρεσίες και πώς υλοποιούνται, εστιάζουν αποκλειστικά στις εμπειρίες που προκύπτουν από τις υπηρεσίες. Οι προδιαγραφές είναι το αποτέλεσμα βιβλιογραφικής έρευνα που έγινε στους τομείς της έρευνας σχεδιασμού (design research), μηχανολογικού σχεδιασμού (design engineering), διαχείρισης του σχεδιασμού (design management), σχεδιασμού υπηρεσιών (service design) και έρευνας χρηστικότητας (usability research) – εξαιρετικές ιδέες για τις υπηρεσίες έχουν παρουσιαστεί σε όλους αυτούς τους τομείς. Βασιζόμενοι στη βιβλιογραφική μας έρευνα, διατυπώσαμε μία λίστα προδιαγραφών που εκφράζουν αυτές τις εξαιρετικές ιδέες.


Οι προδιαγραφές μας αποτελούνται από οκτώ εμπειρικούς κανόνες που αποκρυσταλλώνουν τις πιο σημαντικές πτυχές του ελέγχου και του σχεδιασμού εμπειριών που προκύπτουν από υπηρεσίες. Οι προδιαγραφές δεν είναι γραμμένες αποκλειστικά από τη σκοπιά του πελάτη/χρήστη, ούτε από αυτή του πάροχου υπηρεσιών, αλλά επιδιώκουν να τις συνδυάσουν. Καθώς η φύση των προδιαγραφών δε συνδέεται με το περιεχόμενο των υπηρεσιών, αυτές οι προδιαγραφές δε θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως επαρκείς προδιαγραφές για σχεδιασμό υπηρεσιών. Οι προδιαγραφές καλύπτουν το μίνιμουμ των ζητημάτων που πρέπει να ληφθούν υπ’όψη προκειμένου να παραχθούν επιτυχημένες και θετικές εμπειρίες υπηρεσιών.


1. Ναι ικανοποιείτε τη σωστή ανάγκη ή τον σωστό στόχο


Οι ανάγκες και οι στόχοι των πελατών είναι προαπαιτούμενα των καλών υπηρεσιών. Οι ανάγκες μπορούν να διαπιστωθούν είτε με αναγωγή από προηγούμενη εμπειρία της εταιρείας, ή εντοπίζοντας εμπειρικά νέα είδη αναγκών των πελατών. Είναι αναγκαίο η υπηρεσία να χτιστεί πάνω σε μία ανάγκη που έχει γίνει αντιληπτή στην καθημερινή ζωή του πελάτη και μπορεί να επαληθευτεί. Η ανάλυση εμπειρικών αναγκών είναι μία καλά αναπτυγμένη δραστηριότητα σε πολλούς τομείς που σχετίζονται με το σχεδιασμό και θα πρέπει να συνιστά το σημείο εκκίνησης για το σχεδιασμό υπηρεσιών.


2. Να παρέχετε μια ουσιαστική και θετική εμπειρία


Υπάρχουν δύο παράγοντες που συνεισφέρουν περισσότερο σε μία αξέχαστη εμπειρία υπηρεσίας: βάθος και θετικότητα. Οι Pine και Gilmore έοχυν διατυπώσει πέντε τρόπους για να ισχυροποιήσουν αυτούς τους παράγοντες:


1) Οργάνωσε την εμπειρία ακολουθώντας ένα θέμα
2) Συνδύασε τις εντυπώσεις με θετικά σύμβολα
3) Εξαφάνισε τα αρνητικά σύμβολα
4) Χρησιμοποίησε αναμνηστικά (γνωστό και ως απόδειξη υπηρεσιών (service evidence))
5) Χρησιμοποίησε και τις πέντε αισθήσεις


3. Να κάνετε τον πελάτη να συμμετέχει στην υπηρεσία


Μια υπηρεσία πραγματώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση του πελάτη και της εταιρείας-πάροχου. Στην πραγματικότητα η εμπειρία μιας υπηρεσίας είναι πάντα δημιουργία από κοινού! Έτσι οι δυνατότητες συμμετοχής των πελατών πρέπει να σχεδιαστούν. Για να παραχθούν πετυχημένες εμπειρίες, οι τρόποι εμπλοκής των πελατών στη δημιουργία υπηρεσιών πρέπει να είναι ουσιαστικοί και ευχάριστοι.


4. …Χωρίς ο πελάτης να επιβαρύνεται πάρα πολύ!


Η ραχοκοκκαλιά μιας υπηρεσίας είναι τα οφέλη που ο πελάτης κερδίζει και νιώθει καθώς τη χρησιμοποιεί. Συνεπώς, πρέπει να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στις απαιτήσεις και στα οφέλη της συμμετοχής. Μία πολύ σύνθετη και εκτενής σειρά επιλογών μπορεί να καταστήσει την εμπειρία δυσάρεστη και να προκαλέσει απώλεια της αίσθησης ελέγχου. Οι υπηρεσίες πρέπει να απλοποιούνται με βάση την εμπειρία ή προγενέστερο feedback από τους πελάτες. Σαν παράδειγμα, πολλά εκλεκτά εστιατόρια έχουν εγκαταλείψει την πρακτική να δίνουν χωριστούς καταλόγους κρασιών και τους έχουν αντικαταστήσει με συστάσεις κρασιών που συνοδεύουν τα μενού. Αυτό επιταχύνει το σερβίρισμα, αυξάνει τα κέρδη και καθιστά την υπηρεσία ομαλή από τη σκοπιά του πελάτη. Έτσι η όλη υπηρεσία έχει σχεδιαστεί αλλά είναι εύκολα προσαρμόσιμη αν ο πελάτης το επιθυμεί.


5. Να σχεδιάζετε τόσο για καινοτομία όσο και για αναγνωρισιμότητα


Η προστιθέμενη αξία μιας υπηρεσίας δημιουργείται από τη διαφορά της όσον αφορά την τοποθέτησή της στην αγορά μέσω του branding, της ουσιώδους υπηρεσίας που παρέχει, ή της περιγραφικότητας που φέρνει στο προσκήνιο. Έτσι, μια υπηρεσία πρέπει να διαφέρει αρκετά από τους ανταγωνιστές ώστε να δημιουργεί ουσιαστική – και θετική– διαφορά από τη σκοπιά του πελάτη. Ταυτόχρονα, η υπηρεσία πρέπει να είναι επίσης τέτοια ώστε να αναγνωρίζεται ως μια συγκεκριμένη υπηρεσία από τους πελάτες. Οι απαιτήσεις για καινοτομία και αναγνωρισιμότητα καταλήγουν σε προβληματικές καταστάσεις. Η υπηρεσία πρέπει να είναι αναγνωρίσιμη ως συγκεκριμένου είδους, αλλά και ξεκάθαρα διαφοροποιημένη από τις άλλες. Η εξισορρόπηση αυτών των δύο απαιτήσεων μπορεί να είναι μία πρόκληση. Οι στρατηγικές για να υλοποιηθεί αυτή η ισορροπία αναλύονται σε τρεις διαφορετικους τρόπους για να πραγματοποιηθεί η αναγνώριση μέσα από τη διαφορά:


1) Διαφορά είδους: Η δημιουργία ενός νέου τύπου υπηρεσίας που αναγνωρίζεται εύκολα ως υπηρεσία, αλλά δεν είναι απαραίτητο να αναγνωρίζεται ως παρόμοια με άλλες υπάρχουσες υπηρεσίες ή να ανήκει σε ορισμένη, υπάρχουσα κατηγορία ή είδος.
2) Διαφορά προσφοράς: Η δημιουργία μιας υπηρεσίας που προσφέρει κάτι καινούριο ή διαφορετικό σε σχέση με υπάρχουσες υπηρεσίες. Αυτό είναι ανάλογο με τη δημιουργία μιας νέας εκδοχής ενός προϊόντος που διαθέτει νέα χαρακτηριστικά.
3) Διαφορά ποιότητας: Αν είναι εφικτό να παραχθεί μια υπηρεσία με ουσιαστικά καλύτερη ποιότητα από υπάρχουσες, ανταγωνιστικές υπηρεσίες, αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διαφοροποίηση αλλά διατηρώντας την αναγνωρισιμότητα.


6. Να λαμβάνετε υπ’όψη σας τη χρονική διάσταση της εμπειρίας


Οι εμπειρίες υπηρεσιών δεν μπορούν να υποβιβαστούν σε ένα μόνο γεγονός. Λόγω των πρσδοκιών, η εμπειρία αρχίζει πριν από την ίδια την υπηρεσία και συνεχίζεται αφού έχει γίνει πια ανάμνηση. Η υπηρεσία μπορεί να εκληφθεί ως «ταξίδι του πελάτη» μέσα από διάφορα τμήματα της υπηρεσίας. Επομένως διαφορετικά τμήματα του ταξιδιού πρέπει να σχεδιαστούν από τη σκοπιά της εμπειρίας του πελάτη. Επιπλέον, όταν εξετάζονται επαναλαμβανόμενες υπηρεσίες, πρέπει να ληφθεί υπ’όψη η ανάπτυξη και ο μετασχηματισμός της εμπειρίας μέσω της χρονικής διάρκειας της υπηρεσίας.


7. Να δίνετε προσοχή στη διασύνδεση του πελάτη με την υπηρεσία


Η εμπειρία μιας υπηρεσίας υλοποιείται σε διαφορετικά σημεία επαφής με τους χρήστες. Δραστηριότητες στο παρασκήνιο πρέπει να σχεδιαστούν για να υποστηρίξουν τα σημεία επαφής και την επίδρασή τους στις εμπειρίες που προκύπτουν από τις υπηρεσίες. Σε πολλές περιπτώσεις, οι πάροχοι δεν έχουν πλήρη έλεγχο των σημείων επαφής. Υπάρχουν για παράδειγμα πολλές ενεργές κοινότητες χρηστών που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να μοιραστούν εμπειρίες και προσδοκίες για προϊόντα και υπηρεσίες. Αυτές οι κοινότητες και τα κανάλια επικοινωνίας τους μπορεί να είναι σε κάποιες περιπτώσεις σημεία επαφής με την υπηρεσία.


8. Να δημιουργείτε ένα περιβάλλον με συνοχή


Το περιβάλλον της υπηρεσίας πρέπει να υποστηρίζει τη δημιουργία μιας εμπειρίας με συνοχή. Αυτή η αρχή είναι ιδιαίτερα σημαντική σε καταστάσεις όπου η υπηρεσία υλοποιείται από πολλούς πάροχους ή μέσω πολλαπλών γεγονότων. Όλοι οι πάροχοι πρέπει να δημιουργούν με συνέπεια ένα συνεκτικό περιβάλλον υπηρεσιών και τα σημεία επαφής με τους χρήστες πρέπει να υποστηρίζουν τη δημιουργία μιας ενιαίας εμπειρίας.

Πηγές

- Clark, C., Johnston, R. & Shulver, M. 1999. Exploiting the Service Concept for Service Design and Development. Στο Fitzsimmons, J. και Fitzsimmons, M. (επιμ.) New Service Development—Creating Memorable Experiences. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. 71-91.

- Eckersley, M.D. 2008. Designing Human-Centered Services. Design Management Review, 19, 1, 59-65.

- Edvardsson, B; Gustavsson, A; Johnson, M. & Sandén, B. 2000. New Service Development and Innovation in the New Economy. Lund: Studentlitteratur.

- Goldstein, S. M., Johnston, R., Duffy, J & Rao, J. 2002. The service concept: the missing link in service design research? Journal of Operations Management. 20, 121–134.

- Gummesson, E. 1993. Quality Management in Service Organizations. Νέα Υόρκη: International Service Quality Association ISO/TC159. 1999.

- Human-centred design processes for interactive systems. Report ISO 13407:1999, International Organization for Standardization, Γενεύη, Ελβετία.

- Johnson, S. P., Menor, L. J., Roth, A. & Chase, R.B. 1999. A critical Evaluation of the New Service Development Process. In Fitzsimmons, J. and Fitzsimmons, M. (επιμ.) New Service Development – Creating Memorable Experiences. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. 1-31.

- Kalakota, R. & Robinson, M. 2004. Services blueprint: Roadmap for Execution. Βοστώνη, MA: Addison Wesley.

- Maffei S., Mager B. & Sangiorgi D. (2005) Innovation through Service Design. From Research and Theory to a Network of Practice. A users’ driven perspective, Joining Forces Conference, 21-23 Σεπτεμβρίου, Ελσίνκι.

- Morelli, N. 2002. Designing Product/Service Systems: A Methodological Exploration. Design Issues. 18, 3-17.

- Nijssen, E.J., Hillerbrand, B., Vermeulen, P.A.M. & Kemp, R.G.M. 2006. Exploring product and service innovation similarities and differences. International Journal of Research in Marketing 23. 241 – 251.

- Pine, B.J. II and Gilmore, J.H., Welcome to the Experience Economy, Harvard Business Review, Vol. 76, Ιούλιος/Αύγουστος, 1998.

- Scheuing, E. & Johnson, E. 1989. A proposed model for new service development. The Journal of Services Marketing. τ. 3, 25-34.

- Shostack, G. L. 1982. How to Design a Service, European Journal of Marketing, 161, 49-63.

- Shostack, G.L. 1984 Designing Services that Deliver, Harvard Business Review. 62, 133-139.

- Väänänen-Vainio-Mattila, K., Roto, V., Hassenzahl, M. 2008. Towards Practical User Experience Evaluation Methods. 5th COST294-MAUSE Open Workshop on Valid Useful User Experience Measurement (VUUM). Ρέυκιαβικ, Ισλανδία.

- Zeithaml, V. A., & Bitner, M. J. 1996. Services Marketing. Σινγκαπούρη: McGraw Hill.

Ο James Hughes αναλύει μια σοσιαλδημοκρατική εκδοχή του μετανθρωπισμού, τον ‘δημοκρατικό μετανθρωπισμό’, ως φυσικό προϊόν του Διαφωτισμού που πρεσβεύει την κοινωνική ισότητα και ως ενοποιό στοιχείο ανόμοιων σύγχρονων πολιτικών σχεδίων του Διαφωτισμού, όπου η γνωστική εξέλιξη και η ηλεκτρονική δημοκρατία καθιστούν δυνατή μια όλο και περισσότερο συμμετοχική και αποκεντρωμένη διακυβέρνηση.


Marc Roux: Με ποιο τρόπο ο όρος σας ‘Δημοκρατικός Διανθρωπισμός’ συνδέεται με τη δημοκρατία ως διαδικασία και τη δημοκρατία ως τελικό στόχο;


James Hughes: Όταν έγραψα το βιβλίο Citizen Cyborg το 2004, είχαμε μόλις αρχίσει να ορίζουμε μια ιδεολογική θέση για τις παραδοσιακές κοινωνικές δημοκρατικές αξίες, όπως και για τις μελλοντικές διανθρωπιστικές δυνατότητες, και την ονομάσαμε ‘δημοκρατικό διανθρωπισμό’. Στη συνέχεια, οι άνθρωποι εκείνου του χώρου υιοθέτησαν τον πιο κομψό όρο, ‘τεχνοπροοδευτικός’. Επιτρέψτε μου λοιπόν να απαντήσω πώς οι τεχνοπροοδευτικοί, και ιδίως εμείς που θεωρούμε ότι είμαστε, επίσης, διανθρωπιστές, βλέπουμε τη δημοκρατία.


Οι τεχνοπροοδευτικοί, και οι σοσιαλδημοκράτες γενικά, πιστεύουμε ότι η δημοκρατία απαιτεί ισχυρές εγγυήσεις πολιτικών ελευθεριών και δικαιωμάτων των μειονοτήτων, μια σχετικά ισότιμη κατανομή του πλούτου και της εξουσίας, ένα ισχυρό κράτος με υπευθυνότητα και διαφάνεια απέναντι στους πολίτες του, και μια διαδικασία διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων ανοιχτή σε όλα τα ικανά άτομα. Είμαστε κριτικοί απέναντι στον τρόπο που η άνιση εξουσία στην κοινωνία, βασισμένη στο φύλο, τη φυλή, την τάξη, τη θρησκεία και τα λοιπά, διαστρεβλώνει τη δημοκρατική διαδικασία, και επιμένουμε ότι οι κρατικές υπηρεσίες είναι αναγκαίες και πρέπει να είναι ανεξάρτητες από εταιρικές και επιμέρους επιρροές.


Ως διανθρωπιστές, όμως, πιστεύουμε επίσης ότι οι δημοκρατικές κοινωνίες πρέπει να προσαρμόζονται στις αναδυόμενες τεχνολογίες. Οι αναδυόμενες τεχνολογίες που παρέχουν γενικά οφέλη, όπως οι αντιγηραντικές θεραπείες, πρέπει να αποτελέσουν προτεραιότητα σε ό, τι αφορά στη χρηματοδότηση και να υπάρξει οικουμενική πρόσβαση σε αυτές, εφόσον αποδειχτούν ασφαλείς. Επιπροσθέτως των δημόσιων συντάξεων και της ασφάλισης για ανεργία και αναπηρία, χρειάζονται επίσης οικουμενικές εγγυήσεις για το βασικό εισόδημα, καθώς η ρομποτική και η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν αυξανόμενους αριθμούς ανθρώπων δομικά μη απασχολούμενων. Οι καταστροφικές απειλές κάποιων αναδυόμενων τεχνολογιών απαιτούν ισχυρή διεθνική ρύθμιση κι εκείνες που προέρχονται από τη φύση απαιτούν διεθνικές προληπτικές δράσεις και προετοιμασία. Οι τεχνοπροοδευτικοί πιστεύουν ότι ο ορισμός του ‘πολίτη’ θα πρέπει να επεκταθεί από τους ‘ενήλικους ανθρώπους’ στα ‘ικανά πρόσωπα’, από τη στιγμή που τα εξελιγμένα ζώα και οι έξυπνες μηχανές γίνονται μέρος της κοινωνίας. Και η πρακτική της ιθαγένειας θα χρειαστεί να αλλάξει καθώς η γνωστική εξέλιξη και η ηλεκτρονική δημοκρατία καθιστούν δυνατή μια όλο και περισσότερο συμμετοχική και αποκεντρωμένη διακυβέρνηση.


Κατά συνέπεια, το τεχνοπροοδευτικό όραμα μιας διανθρωπιστικής δημοκρατίας έχει να κάνει τόσο με τη διαδικασία όσο και με το αποτέλεσμα.


Marc Roux: Έχετε αναφερθεί εκτενώς στις πιθανές συγκλίσεις ανάμεσα στο Η+ και τις διάφορες πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις. Το Η+, ως κίνημα, θα πρέπει να είναι οικουμενικό;


James Hughes: Ο διανθρωπισμός δεν είναι θρησκεία. Ο διανθρωπισμός προβάλλει ένα σχετικά ταπεινό αίτημα, ότι θα ήταν καλό να χρησιμοποιήσουμε τις τεχνολογίες για να υπερβούμε τα παραδοσιακά όρια του ανθρώπινου σώματος και νου. Από κει κι ύστερα παραμένουν πολλά ερωτήματα για το σκοπό, το νόημα και το καλό, στα οποία ο διανθρωπισμός δεν μπορεί να απαντήσει. Πολλοί διανθρωπιστές βρίσκουν αυτές τις απαντήσεις στις κοσμικές φιλοσοφίες του Διαφωτισμού, όπως ο ωφελιμισμός ή η φιλοσοφία του Καντ, που δεν χρειάζονται θεούς ή θρησκείες. Άλλοι βρίσκουν τις απαντήσεις και εκπληρώνουν τις ψυχολογικές και πολιτισμικές ανάγκες τους μέσα από τις παραδοσιακές θρησκείες. Έχουμε, λοιπόν, διανθρωπιστές και τεχνοπροοδευτικούς που δεν είναι θρησκευόμενοι, όπως και άλλους από τα θρησκευτικά δόγματα όλου του κόσμου.


Πέραν τούτου, οι μακροπρόθεσμες προοπτικές για υπερ-νοημοσύνη, αθανασία και κοσμική μηχανική οδηγούν κάποιους διανθρωπιστές στη δημιουργία νέων θρησκειών. Νομίζω ότι αυτές οι θρησκευτικές προσπάθειες πρέπει να απαντούν σε βασικά φιλοσοφικά ερωτήματα, όπως πώς και γιατί η οικουμένη πρέπει να ελέγχεται μηχανικά, απ’ τη στιγμή που θα έχουμε θεϊκές εξουσίες. Θα ήταν κακό να καταλήξουν οι άνθρωποι σε μια στατική, βλαστική κατάσταση, βυθισμένοι σε εκστατικές διασκεδάσεις, και εάν ναι, ποιο θα είναι το πρότυπο σωτηρίας, χάρης ή ιδανικής προσωπικότητας; Υποψιάζομαι ότι οι απαντήσεις θα επαναβεβαιώνουν τις θρησκευτικές συζητήσεις των τελευταίων χιλιάδων ετών, από τις οποίες μπορούμε ακόμη να μάθουμε πολλά.


Αλλά σε ό, τι αφορά την οικουμενικότητα, δεν πιστεύω σε οικουμενικές αξίες. Όλες οι αξίες αποτελούν προϊόν που σχετίζεται με την ιστορία και οι διανθρωπιστικές αξίες είναι προϊόν του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Οι διανθρωπιστικές προσδοκίες υπάρχουν στις πιο αρχαίες θρησκευτικές παραδόσεις μας, όταν οι μάγοι- ιερείς υπόσχονταν σοφία, υγεία και μακροβιότητα μέσα από τις τεχνολογίες της εποχής τους. Οι προσδοκίες αυτές έγιναν ‘διανθρωπιστικές’ όταν συνδυάστηκαν με τις ιδέες του Διαφωτισμού για πρόοδο, ελευθερία, ατομικισμό, ανθρωπισμό και επιστημονικό εμπειρισμό.


Οι αξίες του Διαφωτισμού, όπως και οι διανθρωπιστικές προσδοκίες για υπέρβαση της ανθρώπινης κατάστασης, υπάρχουν, με τη μια ή την άλλη μορφή, σε όλους τους πολιτισμούς του κόσμου. Ωστόσο, η αποκρυστάλλωσή τους στον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό υπήρξε μοναδικά ισχυρή και ιστορικά καίρια. Υπάρχουν ακόμη κοινωνίες όπου μόνο μια μειοψηφία έχει υιοθετήσει τις αξίες του Διαφωτισμού, και όπου η μίμησή τους στο μέλλον δεν είναι εγγυημένη. Οι ριζοσπαστικές μετα-ανθρώπινες κοινωνίες μπορεί να υιοθετήσουν νέες αξίες, για τις οποίες οι σημερινοί φιλελεύθεροι δημοκρατικοί διανθρωπιστές μπορεί να ένιωθαν απέχθεια. Το μόνο που μπορούμε να πούμε σήμερα για την οικουμενικότητα του διανθρωπισμού είναι αυτό με το οποίο πολλοί άνθρωποι συμφωνούν, ότι θα ήταν καλό τα άτομα να ελευθερώνονταν από το μόχθο, την αρρώστια, τα γηρατειά, την κατάθλιψη και την αναπηρία μέσα από την ελεύθερη χρήση της τεχνολογίας.


Marc Roux: Ακόμη κι αν το επιχείρημα για την οικουμενικότητα κάποιων Η+ θεμελιωδών αξιών είναι βάσιμο, θα λέγατε ότι ο ‘τεχνοπροοδευτισμός’ είναι, επίσης, οικουμενικά εφαρμόσιμος;


James Hughes: Ο τεχνοπροοδευτισμός σχετίζεται ακόμη περισσότερο με την ιστορία απ’ ό, τι ο διανθρωπισμός. Είναι προϊόν της μη-Ρομαντικής τάσης για κοινωνική ισότητα της σκέψης του Διαφωτισμού, όπως εκπροσωπείται από τους Diderot, Condorcet, Priestley, Paine και άλλους. Πολλοί άνθρωποι από πολλούς πολιτισμούς και θρησκείες έχουν ανταποκριθεί σε αυτά τα ιδανικά και έχουν αγωνιστεί γι’ αυτά, άρα δεν πιστεύω ότι είναι αμιγώς ευρωπαϊκά ή ότι περιορίζονται απ’ το χρόνο. Είναι, όμως, πιθανό οι πιο αυταρχικές ή θεοκρατικές αξίες να υπερισχύσουν στο τέλος, γι’ αυτό και χρειάζονται διαρκή υπεράσπιση.


Marc Roux: Με ποιο τρόπο οι τεχνολογίες Η+ μπορούν να ενθαρρύνουν την ανεκτικότητα και να μειώσουν τις σημερινές ανισότητες;


James Hughes: Οι νέες τεχνολογίες απλώς αλλάζουν το πεδίο στο οποίο αγωνιζόμαστε για τον Διαφωτισμό. Δεν κάνουν αναγκαστικά τη νίκη λιγότερο ή περισσότερο βέβαιη. Από τη μια πλευρά, οι αναδυόμενες τεχνολογίες γεννούν μια νέα μορφή ρατσισμού, τον ‘ανθρώπινο- ρατσισμό’. Βλέπουμε πολλούς βιοσυντηρητικούς, που αντιτίθενται όλοι τους στον ρατσισμό με βάση το χρώμα της επιδερμίδας, να χρησιμοποιούν ασυνείδητα ρατσιστική γλώσσα ενάντια στα εξελιγμένα ανθρώπινα πλάσματα και τους κλώνους. Οι εξελιγμένοι άνθρωποι θα πάρουν τις δουλειές των παιδιών μας. Θα μισούν τους κανονικούς ανθρώπους και θα προσπαθούν να μας ελέγχουν. Τα παιδιά τους θα υποφέρουν από τις εγωϊστικές πράξεις τους ( ακριβώς όπως τα παιδιά που είναι καρποί επιμιξίας), κι επομένως δεν θα τους επιτρέπεται να έχουν παιδιά. Θα έχουν διαφορετικές αξίες από τους ‘κανονικούς’ ανθρώπους.


Εάν, από την άλλη πλευρά, υπερασπιστούμε τη σοσιαλδημοκρατία και αγωνιστούμε για φιλελεύθερες αξίες και αλληλεγγύη, τότε οι τεχνολογίες θα μπορέσουν να μειώσουν την ανισότητα και να διευκολύνουν μια βαθύτερη κατανόηση μέσα από τις διαιρέσεις μας. Η άμεση από νου-σε νου επικοινωνία, για παράδειγμα, μπορεί να δημιουργήσει πολύ πιο βαθιά εμπάθεια για τις εμπειρίες και τους τρόπους σκέψης άλλων ανθρώπων. Η εξάλειψη γνωστικών και φυσικών αναπηριών θα επιτρέψει σε ανθρώπους, που προηγουμένως δεν μπορούσαν, να συμμετάσχουν στην κοινωνία. Οι τεχνολογίες δεν θα κάνουν την κοινωνία πιο ισότιμη ή ανεκτική, αλλά μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις τεχνολογίες για να γίνουμε πιο ισότιμοι και ανεκτικοί.


Marc Roux: Πώς μπορεί η δημόσια πολιτική να αντιμετωπίσει την αμηχανία του κοινού απέναντι στις τεχνολογίες Η+;


James Hughes: Υπάρχουν πολλές πηγές αντίθεσης στην ανάπτυξη των τεχνολογιών. Κάποιες δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με δημόσια πολιτική, ενώ άλλες μπορούν. Η πεποίθηση ότι τα ανθρώπινα πλάσματα δημιουργήθηκαν από το Θεό για να έχουν ένα συγκεκριμένο είδος σώματος, σεξουαλικότητας, μέγιστης διάρκειας ζωής ή μυαλού, δεν είναι κάτι που η πολιτική και το ορθολογιστικό επιχείρημα μπορεί να αγγίξει. Είτε θα επιτρέψουμε σε αυτό το είδος προκατάληψης να ελέγξει τις ζωές μας, είτε δεν θα το επιτρέψουμε.


Υπάρχουν όμως δυο προβληματισμοί για την τεχνολογία στους οποίους πρέπει οπωσδήποτε να δώσουμε απάντηση: η ασφάλεια και η ισότητα. Οι άνθρωποι ορθά ανησυχούν ότι οι καπιταλιστές της ιατρικής θα προσπαθήσουν να αποκρύψουν τους κινδύνους και να προβάλουν τα οφέλη οποιουδήποτε πράγματος μπορεί να τους αποφέρει κέρδος. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε δημόσια χρηματοδότηση της επιστημονικής έρευνας και ισχυρές ανεξάρτητες υπηρεσίες για δοκιμές και ρυθμίσεις.


Επίσης, οι άνθρωποι ανησυχούν δικαίως ότι η ανισότιμη πρόσβαση στις τεχνολογίες θα κάνει τους πλούσιους πλουσιότερους και τους φτωχούς φτωχότερους. Αυτό μπορεί να ξεπεραστεί με προσπάθειες για τη διασφάλιση ευρύτερης πρόσβασης μέσα από μια οικουμενική ιατρική περίθαλψη, μεταφορά τεχνολογίας και επιδοτούμενη πρόσβαση.


Marc Roux: Υπάρχει κάποια δημοκρατική διαδικασία που να μπορεί να εγγυηθεί ότι οι τεχνολογίες Η+ δεν θα χρησιμοποιηθούν από τη βιομηχανία του μάρκετινγκ προκειμένου να ελεγχθούν πιο αποτελεσματικά οι οικονομικές συμπεριφορές και οι επιλογές των πολιτών;


James Hughes: Η γνωστική ελευθερία αποτελεί ήδη μέρος του δημοκρατικού αγώνα γύρω από θέματα όπως ο καπνός, ο ανοιχτός κώδικας, η διαφήμιση κι η ιδιωτικότητα. Οι χειρότερες πρακτικές μπορούν να απαγορευτούν απερίφραστα, όπως οποιαδήποτε απόπειρα εθισμού του καταναλωτή σε ένα προϊόν ή η άμεση διαφήμιση στα παιδιά. Αλλά οι ελεύθερες κοινωνίες πρέπει να επιτρέπουν τις απόπειρες πώλησης πραγμάτων ακόμη κι αν υπάρχει επιτυχής ψυχολογική εκμετάλλευση. Η ευθύνη μας είναι να διδάσκουμε τα παιδιά να είναι κριτικοί και συνειδητοποιημένοι καταναλωτές. Χρειάζομαι πραγματικά αυτά τα ρούχα, το μέικαπ ή τη χειρουργική, ή απλώς τα θέλω επειδή με έπεισαν ότι αν τα έχω θα είμαι πετυχημένη όπως αυτό το μοντέλο; Χρειάζομαι πραγματικά ένα γρήγορο αμάξι για να είμαι άντρας; Ο αυξανόμενος έλεγχος στο ίδιο μας το μυαλό και την ενημέρωση που λαμβάνομε θα μας δώσει περισσότερες δυνατότητες να ελευθερωθούμε από την εξωτερική εμπορική και πολιτική χειραγώγηση, όπως ακριβώς δημιουργεί νέους τρόπους χειραγώγησης των άλλων.


Marc Roux: Τι πιστεύετε για το σημερινό καθεστώς της βιοπολιτικής και, πιο συγκεκριμένα, του τεχνοπροοδευτισμού, στην Αμερική του Μπαράκ Ομπάμα;


James Hughes: Όλοι σχεδόν οι διανθρωπιστές ή τεχνοπροοδευτικοί ενθουσιάστηκαν που είδαν τον Τζορτζ Μπους να φεύγει και όλοι σχεδόν ελπίζουν στη διοίκηση Ομπάμα. Η επιρροή της Χριστιανικής Δεξιάς, της Big Oil και άλλων δεξιών ομάδων του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος έχει πολώσει την Αμερική ανάμεσα στους κοσμικούς, φιλελεύθερους, υπέρμαχους της επιστήμης Δημοκρατικούς και τους αντι-επιστημονικούς Ρεπουμπλικάνους. Μας υποσχέθηκαν και περιμένουμε μια ισχυρή δέσμευση για τη βασική επιστημονική έρευνα, όπως και μεταρρυθμίσεις που θα κάνουν την ιατρική περίθαλψη, την πρόσβαση στο διαδίκτυο και άλλες τεχνολογίες περισσότερο οικουμενικές.


Στον πιο μικρό κόσμο της βιοπολιτικής, οι τεχνοπροοδευτικοί, ειδικότερα, κάνουν τεράστια άλματα. Οι φιλελεύθεροι βιοηθικιστές έχουν ανακαλύψει τον διανθρωπισμό και δηλώνουν ότι τάσσονται, σε γενικές γραμμές, υπέρ μιας φιλελεύθερης ρύθμισης της εξέλιξης. Οι σαφώς νέο-φιλελεύθεροι (ή, στις Ηνωμένες Πολιτείες, ‘libertarian’), που είναι υπέρμαχοι του φονταμενταλισμού της ελεύθερης αγοράς, έχουν κάνει πίσω και η Χριστιανική Δεξιά βρίσκεται σε σύγχυση και αποπροσανατολισμό. Η Παγκόσμια Διανθρωπιστική Ένωση μετονομάστηκε σε Humanity+ και αναπτύσσεται γρήγορα, όπως και οι σχετικές οργανώσεις που εργάζονται για την αντιγήρανση, τη νανοτεχνολογία και τη βιοπολιτική. Είμαστε, λοιπόν, πολύ αισιόδοξοι.


Μια συνέντευξη στην Καρίνα Λάμψα και τον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Καρίνα Λάμψα: Πώς σε μια χώρα με ισχυρή καθολική παράδοση κατάφερε η κυβέρνηση Zapatero να κάνει τομές σε θέματα δικαιωμάτων;


Pedro Zerolo: Γιατί κατανόησε ακριβώς ποιο ήταν το νόημα της κοινωνίας των πολιτών. Γιατί οι αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν στην Ισπανία έγιναν χάρη στο θάρρος του Θαπατέρο και στο στοίχημα μιας αριστερής πλειοψηφίας στο κοινοβούλιο αλλά κυρίως επειδή το σύνολο των πολιτών της Ισπανίας θέλησε να συμβεί αυτό. Γιατί σε τελική ανάλυση, πάντοτε οι πολίτες εξασκώντας το δικαίωμα της ψήφου είναι αυτοί που προξενούν τις αλλαγές κι αυτό που είχε ο Θαπατέρο ήταν η εξυπνάδα να τοποθετηθεί εμπρός σε μια μεγάλη διαμαρτυρία των πολιτών, που κατανοούσε πλήρως πως για να είναι μια χώρα σύγχρονη χρειάζεται να στοιχηματίσει υπέρ των κοινωνικών πολιτικών, των δημόσιων πολιτικών, υπέρ της διεύρυνσης της νομοθεσίας, της αναγνώρισης της αξιοπρέπειας του καθενός. Αυτό είναι η αλλαγή που προσπάθησε να φέρει η κυβέρνηση Θαπατέρο, αλλά και οι κυβερνήσεις του Γκονθάλεθ, στην εποχή τους, που επίσης μεταμόρφωσαν την Ισπανία.


Σε κάθε περίπτωση, η Ισπανία είναι σήμερα αυτό που είναι, παρά τη Δεξιά, παρά τον Λαϊκό Κόμμα που εκπροσωπεί τη Δεξιά, παρά την ιεραρχία της Καθολικής Εκκλησίας που δεν στήριξαν καμία από τις αλλαγές που έχουν παραχθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια. Επιπλέον, αν βασιζόμασταν σε αυτούς, τη Δεξιά και την ιεραρχία της Καθολικής Εκκλησίας κι άλλων Εκκλησιών, θα ζούσαμε ακόμα σε μια χώρα τελείως διαφορετική από αυτή που θέλει η συντριπτική πλειοψηφία των Ισπανών πολιτών αυτά τα 30 χρόνια Δημοκρατίας. Η Ισπανία, αντιθέτως, για πρώτη φορά στην ιστορία της, είναι συνεπής στο ραντεβού με την ισότητα. Ποτέ δε θα ήμασταν οι πρώτοι, ποτέ, και μόνο σε τέσσερα…πέντε χρόνια που κυβερνά ο Θαπατέρο, η Ισπανία έχει μετατραπεί σε σημείο αναφοράς όχι μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, ένα σημείο αναφοράς ειρήνης, αγώνα ενάντια στη φτώχεια, συνεργασίας, ανάπτυξης, πολιτικής σε σχέση με τα δυο φύλα, την πολιτική της ισότητας ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες…κι όλα αυτά είναι βασικά γιατί τα θέλησαν οι πολίτες και γιατί αγωνίστηκαν πολύ οι κοινωνικές ομάδες για να γίνουν αυτές οι αλλαγές.


Καρίνα Λάμψα: Ποιες είναι οι κοινωνικές συμμαχίες που μάχονται για αυτή την ατζέντα;


Pedro Zerolo: Λοιπόν, αυτό που έκανε ο Θαπατέρο σαν Γενικός Γραμματέας του PSOE (Partido Socialista Obrero Español, Ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα), κι αργότερα σαν πρόεδρος πια της Ισπανικής Κυβέρνησης ήταν να κατανοήσει το μήνυμα των διεθνών κοινωνικών φόρουμ που άρχισαν να πραγματοποιούνται στο Καράκας, το Πόρτο Αλέγκρε, το Ναϊρόμπι, όπου σχηματοποιήθηκε ένας κύκλος προόδου. Τα αιτήματα των πολιτών προωθούνται από τις κοινωνικές ομάδες, από τις γυναικείες οργανώσεις, τις φεμινιστικές, από τους οικολόγους, τους πρόσφυγες. Αυτά τα αιτήματα μεταφέρονται στα πολιτικά κόμματα που είτε τα ενσωματώνουν είτε όχι στα προεκλογικά τους προγράμματα που μετατρέπονται σε κυβερνητικά προγράμματα αν τα κόμματα κερδίσουν τις εκλογές. Σε αυτή την περίπτωση, πολλά από τα αιτήματα των πολιτών μπορύν να μετατραπούν σε νόμους του κράτους.


Αυτός είναι ο κύκλος της προόδου, ο κύκλος που κάνει την κοινωνία να προχωράει. Κι αυτό το κατανόησε πλήρως ο Θαπατέρο σαν Γενικός Γραμματέας του PSOE με το οποίο συνεργάζομαι γιατί είμαι Γραμματέας για τα κοινωνικά κινήματα και πάντα ήμουν παρών στα διεθνή κοινωνικά φόρουμ. Με αυτό τον τρόπο αρχίζει η αλλαγή. Κι αυτή η αλλαγή υιοθετήθηκε από το Σοσιαλιστικό Κόμμα, την ενσωμάτωσε στην ατζέντα του, και γι’ αυτό έχουν περάσει νόμοι που κανείς δεν περίμενε να εγκριθούν στην Ισπανία. Αυτό είναι το μυστικό. Οι πολίτες είναι πάντα εκεί. Διατεθειμένοι για την αλλαγή, για την πρόοδο. Αυτό που απουσιάζει μερικές φορές είναι η γενναιότητα. Και χρειάζεται να την απαιτήσουμε από την αριστερά. Όταν δειλιάζει η αριστερά, η δεξιά εμφανίζεται σαν συντηρητική, ακόμη και κεντρώα. Όταν είναι τολμηρή η αριστερά και θέτει τις αρχές της της αλληλεγγύης και δικαιοσύνης με σθένος, η δεξιά εμφανίζεται όπως ήταν πάντοτε, επιθετική ενάντια στην ελευθερία, την ισότητα και την αξιοπρέπεια του καθενός. Και κάτι τελευταίο, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι η αριστερά στην καλύτερη των περιπτώσεων κυβερνά, αλλά την εξουσία συνεχίζουν να την έχουν αυτοί που την έχουν συνήθως, αυτοί που δεν θέλουν να αλλάξει τίποτα ώστε να συνεχίσουν να έχουν τα προνόμιά τους.


Κι ακόμη ένα πράγμα. Πέρα από όλο αυτό που είναι το πολιτικό στοίχημα, υπάρχει μια ιδεολογική δέσμευση, αυτή που λέει ότι δεν μπορεί να είναι κάποιος αριστερός και να είναι φαλλοκράτης ή ρατσιστής ή ομοφοβικός. Δεν μπορεί να είσαι αριστερός και να μην έχεις μια δέσμευση με την κοινωνική δικαιοσύνη, με το στοίχημα για την κοινωνική επένδυση, για τις δημόσιες πολιτικές, για την αναγνώριση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, για την οικουμενικότητα των δικαιωμάτων. Γι’ αυτό στην Ισπανία ήταν οι κυβερνήσεις της αριστεράς αυτές που κατασκεύασαν τους τέσσερις πυλώνες της ευημερίας: της δημόσιας υγείας, της δημόσιας παιδείας, της επέκτασης των συντάξεων και τώρα το Εθνικό σύστημα δημόσιας στήριξης που παραχωρεί το δικαίωμα σε κάθε Ισπανό, σε κάθε Ισπανίδα, για να μπορεί να απαιτεί, για να ζητάει από το Κράτος να τους φροντίζει και να τους παρέχει καταφύγιο όταν συναντούν δυσκολίες.


Παύλος Χατζόπουλος: Αυτή η ατζέντα συναντά και πολλές αντιδράσεις στην Ευρώπη και γίνεται δύσκολο να υλοποιηθεί στην πράξη σε πολλές χώρες όπως η Ελλάδα. Θεωρείται ότι πρέπει να μεταφερθεί στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για προωθηθεί πιο αποτελεσματικά;


Pedro Zerolo: Φυσικά και πρέπει. Πάντα είναι δυνατόν να μετατραπεί ο Ευρωπαϊκός χώρος σε έναν χώρο κοινωνικό, αλληλέγγυο, να χτιστεί μια Ευρώπη με αξίες. Και τώρα πλησιάζουν οι Ευρωπαϊκές εκλογές. Είναι πολύ σημαντικό να είναι προοδευτικής πλειοψηφίας το Ευρωκοινοβούλιο, να έχει αριστερή πλειοψηφία, γιατί τώρα υπερισχύει η δεξιά, κατά πολύ. Και γι’ αυτό τώρα πρέπει να διαλέξουμε. Την Ευρώπη την χτίζεις εσύ κι εγώ. Και πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στην Ευρώπη του Μπερλουσκόνι ή την Ευρώπη του Θαπατέρο. Μεταξύ μιας Ευρώπης ηθικής και μιας Ευρώπης παθητικής. Τώρα είναι η στιγμή και δεν υπάρχει δικαιολογία και καταλαβαίνω γιατί πάντα συμμετείχα στα κινήματα των πολιτών, έχω πιστέψει στις επαναστάσεις από μέσα γιατί το δημοκρατικό σύστημα πάντα μπορεί να βελτιωθεί, σου δίνει τις δυνατότητες για μια αλλαγή. Στην Ισπανία έχουμε κάνει μια αλλαγή τεράστια, ιστορική. Κι εκεί υπήρξε σημαντική η γενναιότητα του Θαπατέρο, μιας αριστερής πλειοψηφίας, αλλά βασικά, σε τελευταία ανάλυση, η αλλαγή έγινε γιατί εξασκήθηκε ένα δικαίωμα, που στοίχισε πολύ μέχρι να επιτευχθεί. Πάρα πολύ. Είναι το δικαίωμα της ψήφου. Μια ψήφος για κάθε άντρα. Μια ψήφος για κάθε γυναίκα. Αυτό στοίχισε πάρα πολύ. Και μερικές φορές δεν αντιλαμβανόμαστε πόσο κόστισε να κατακτήσουμε το δικαίωμα που θα χρειαζόταν να εξασκήσουμε για να αλλάξουμε τα πράγματα. Οι πολίτες μπορούν να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Οι πολίτες ανεβάζουν και κατεβάζουν κυβερνήσεις. Μπορούν να το κάνουν όσες φορές θέλουν.


Παύλος Χατζόπουλος: Αλλά εντός των Ευρωπαίων σοσιαλιστών υπάρχουν σεξιστικές τάσεις που φέρνουν εμπόδια στα δικαιώματα των γυναικών, ομοφοβικές τάσεις που φέρνουν εμπόδια στα δικαιώματα LGBT, ρατσιστικές τάσεις που φέρνουν εμπόδια στα δικαιώματα των μεταναστών. Είναι τόσο συμπαγής η Ευρωπαϊκ’ή σοσιαλδημοκρατία, ώστε να μπορούμε να πούμε πώς μια σοσιαλιστική Ευρώπη θα μπορέσει να προωθήσει αυτή την ατζέντα;


Pedro Zerolo: Υπάρχει ο Socrates στην Πορτογαλία, ο Gordon Brown στη Μςεγάλη Βρετανία, και μια γυναίκα λεσβία στην Ισλανδία, που μόλις κέρδισε τις εκλογές. Αλλά δεν υπάρχουν και πολλοί ακόμη. Ο φαλλοκρατισμός, ο ρατσισμός, η ξενοφοβία, ο ομοφοβία υπάρχουν εγκάρσια, πάνω και κάτω, στην αριστερά και στη δεξιά, η αριστερά όμως έχει μια ιδεολογική δέσμευση. Δεν μπορείς να ανήκεις στην αριστερά και να είσαι φαλλοκράτης, η ρατσιστής, η ομοφοβικός, αυτό είναι ενάντια της φύση της ιδεολογικά. Δεν επιτρέπεται. Αυτή είναι η δέσμευση που καλείται κάποιος να αναλάβει για να θεωρείται αριστερός. Είναι διαφορετικό πράγμα να μην την αναλάβει κανείς, ή να γραφτεί σε ένα πολιτικό κόμμα, όπως θα γραφόταν και σε μια ομάδα ποδοσφαίρου. Όμως η ιδεολογική δέσμευση υπάρχει, υπάρχει η ιδεολογία, κι αυτή η ιδεολογία είναι η μηχανή για να ταχθείς με γενναιότητα υπέρ της αλλαγής. Αυτή είναι η διαφορά. Φυσικά όμως κι έχουν υπάρξει δείγματα φαλλοκρατισμού στη δεξιά και στην αριστερά. Ας δούμε όμως τώρα το θετικό, αυτό που συνέβη στην Ισπανία. Εγώ είμαι αισιόδοξος, από τη φύση μου. Είμαι, οφείλω να είμαι, γιατί στην καλύτερη των περιπτώσεων, η αριστερά θα κυβερνήσει. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, η αριστερά θα κυβερνήσει, αλλά την εξουσία συνεχίζουν να την έχουν αυτοί που την είχαν πάντα, που δε θέλουν αλλάξει τίποτα, κι αυτή η εξουσία συνεχίζει να είναι φαλλοκρατική, να κάνει διακρίσεις, να στιγματίζει…γι’ αυτό ας δούμε την θετική πλευρά.


Υποθέτω ότι αυτό είναι ένα προοδευτικό μέσο, και μερικές φορές επαναστατώ, γιατί μερικές φορές, δεν έχουμε κατά νου πως, για παράδειγμα, η επίτευξη της ισότητας μεταξύ γυναικών και αντρών σε χώρες όπως η Ισπανία ή ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου υπήρξαν επαναστατικές. Ήταν μια ειρηνική επανάσταση, φτάσαμε με τον καλύτερο τρόπο που θα μπορούσαμε να φτάσουμε, έχοντας πείσει τους πολίτες και τις ομάδες διεκδίκησης δικαιωμάτων. Πάντα υπάρχει η δυνατότητα αλλαγής, αυτή είναι η δημοκρατία, πρέπει να πιστέψουμε σε αυτήν, ειδάλλως θα νικήσουν αυτοί που κερδίζουν συνήθως. Αν δεν πιστέψουμε στη δημοκρατία, αν δεν πιστέψουμε στο δικαίωμα ψήφου, αν δεν πιστέψουμε στους θεσμούς, αν δεν πιστέψουμε στα πολιτικά κόμματα, αν δεν πιστέψουμε στα συνδικάτα, αν δεν πιστέψουμε πώς όλα αυτά μπορούν να βελτιωθούν, τότε δεν μπορύμε να κερδίσουμε κάτι. Γιατί τα συνδικάτα και τα πολιτικά κόμματα είναι γεμάτα από ανθρώπινα όντα, και οι άνθρωποι είμαστε όντα περίπλοκα, και σαν περίπλοκα, πλούσια σε αποχρώσεις όντα, δεν πρέπει να χάνουμε την ελπίδα μας. Στην Ισπανία το έχουμε καταφέρει, έχουμε καταφέρει πολλά πράγματα. Η Ισπανία ποτέ, στη διάρκεια της Ιστορίας της, δεν είχε φτάσει στην ώρα της στο ραντεβού με την ισότητα. Και τώρα το έχουμε κατορθώσει. Γι’ αυτό ας φανούμε αισιόδοξοι, γιατί οι συνήθεις ύποπτοι θέλουν να είμαστε απαισιόδοξοι, να θεωρούμε ότι τα πράγματα δεν μπορούν να αλλάξουν ποτέ, ενώ φυσικά και αλλάζουν. Οι γυναίκες μέχρι πριν από πολύ λίγο ήταν εντελώς περιθωριοποιημένες κι οργανώθηκαν οι ίδιες από μόνες τους, μέσω του φεμινισμού. Ήταν μια ιστορική αλλαγή που συνέβη σχετικά σε λίγο χρόνο. Οπότε πάντα είναι πιθανός ένας άλλος κόσμος, πάντα είναι δυνατόν να τον υλοποιήσουμε. Μου αρέσουν οι επαναστάσεις από μέσα, χρησιμοποιώντας τους μηχανισμούς που μας δίνουν τα συστήματα, που πάντα έχουν περιθώρια βελτίωσης, για να αλλάξουν τα πράγματα.


Σε κάθε περίπτωση, αν θέλετε να προσθέσετε κάτι, για όλα όσα με ρωτήσατε, το στοίχημα του Θαπατέρο, για το Κράτος ευημερίας, τις Δημόσιες πολιτικές, τις κοινωνικές πολιτικές, την κοινωνική επένδυση, την αναγνώριση των δικαιωμάτων για τους ομοφυλόφιλους άντρες και γυναίκες και τους τρανσέξουαλ, νομίζω ότι η μεγάλη αλλαγή που πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία, αυτό που καταδεικνύει ένα πριν κι ένα μετά, αυτό που έκανε την Ισπανία να μπει προετοιμασμένη στον εικοστό πρώτο αιώνα, υπήρξε το στοίχημα για την ισότητα μεταξύ αντρών και γυναικών, το στοίχημα για τις πολιτικές με προοπτική το φύλο, της συμφιλίωσης μεταξύ εργασιακής και οικογενειακής ζωής των γυναικών και των αντρών και η πλήρης νομοθεσία για την καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας. Για μένα, η μεγαλύτερη τομή της κυβέρνησης Θαπατέρο ήταν η αντιμετώπιση του φεμινιστικού ζητήματος.


Καρίνα Λάμψα: Μετά από όλα αυτά που έχουν επιτευχθεί στην Ισπανία, υπάρχει μια νέα γενιά δικαιωμάτων;


Pedro Zerolo: Για να δούμε, λοιπόν, ο Θαπατέρο στοιχημάτισε υπέρ της ποικιλίας, το στοίχημα υπέρ της διαφορετικότητας που είναι στενά συνδεδεμένο με την αριστερά. Μιλήσαμε ήδη για το δημόσιο σύστημα ευημερίας. Η αληθινή δύναμη μιας χώρας βρίσκεται στην αναγνώριση της ποικιλίας της. Επιπλέον, η Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι το έδαφος που συγκεντρώνει τη μεγαλύτερη ποικιλία ανά τετραγωνικό μέτρο παγκοσμίως. Και Ευρωπαϊκή Ένωση είναι και η Ελλάδα και η Ισπανία. Όταν αναγνωρίζουμε τη διαφορετικότητα, αναγνωρίζουμε την αξιοπρέπεια της κάθε γυναίκας και του κάθε άντρα που ζει σε μια συγκεκριμένη χώρα. Το μεγάλο στοίχημα του εικοστού πρώτου αιώνα, το μεγάλο στοίχημα της Ισπανίας τώρα είναι η διαχείριση της διαφορετικότητας. Η Ισπανία θα έχει τον πιο προχωρημένο νόμο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του κόσμου ίσως για τη διαχείριση της διαφορετικότητας. Θα λέγεται Νόμος για την ισότητα στη μεταχείριση κι ενάντια στη διάκριση. Ένας νόμος που θα αλλάξει για πρώτη φορά στη ΕΕ όλες τις ντιρεκτίβες των πολιτικών ενάντια στις διακρίσεις. Ο νόμος θα ενσωματώνει όλες τις ντιρεκτίβες που καταψήφισε η Ευρωπαϊκή δεξιά στο ευρωπαϊκό κοινοβούλιο, ε λοιπόν αυτές οι οδηγίες θα μεταφερθούν στην Ισπανία για να εγγυηθούν την ισότητα στη μεταχείριση, την ισότητα στο σεβασμό, την ισότητα των ευκαιριών όχι μόνο στην εργασία, αλλά και σχετικά με την πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες και να εφαρμοστούν στο Κράτος όλοι οι μηχανισμοί για τον αγώνα ενάντια σε κάθε είδος διάκρισης.


Αυτά είναι στην πραγματικότητα τα δικαιώματα των πολιτών, δεν είναι μια ατζέντα καινούριων δικαιωμάτων, είναι η αναγνώριση των δικαιωμάτων των πολιτών. Είναι η αναγνώριση της διαφορετικότητας σε μια χώρα. Η Ισπανία έκανε κάτι που λίγες χώρες στον κόσμο έχουν κάνει. Σε τριάντα χρόνια δημοκρατίας έχει αποκεντρώσει το Κράτος δυο φορές για να βρίσκονται οι υπηρεσίες πιο κοντά στους πολίτες, έχει αναγνωρίσει τις διαφορετικές ταυτότητες των διαφορετικών λαών που αποτελούν την Ισπανία και την αξιοπρέπεια όσων γυναικών κι ανδρών ζουν σ’ αυτή. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα και το κλειδί του άλματος που έκανε η Ισπανία στον εικοστό πρώτο αιώνα…

Η ιστορία της μετανθρωπιστικής πολιτικής αποτελεί μέρος της ευρύτερης ιστορίας ενός αγώνα τριακοσίων ετών για τον Διαφωτισμό. Ο μετανθρωπισμός έχει, ασφαλώς, τις ρίζες του πριν από την εποχή του Διαφωτισμού, καθώς οι πρώτοι πρόγονοί μας επεδίωξαν να υπερβούν τα όρια του ανθρώπινου σώματος, να καθυστερήσουν τον θάνατο και να φτάσουν στη σοφία. Όμως, οι προσδοκίες αυτές έγιναν μετανθρωπισμός όταν, για να τις εκπληρώσουν, οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν την επιστήμη και την τεχνολογία αντί για τη μαγεία και τον πνευματισμό.


Στα πρώτα κείμενα φιλοσόφων του Διαφωτισμού, όπως ο Diderot και ο Condorcet, υπήρχε η άποψη ότι τελικά θα μπορούσαμε να πετύχουμε ριζική μακροβιότητα, μηχανική νοημοσύνη, απελευθέρωση από τον μόχθο και ριζοσπαστική εξέλιξη της ανθρώπινης μορφής.


Η ιστορία της προόδου του Διαφωτισμού, η πίστη ότι μπορούμε συνεχώς να βελτιώνουμε την κατάστασή μας μέσα από ορθολογικές επιστημονικές ανθρώπινες ικανότητες, έχει επίσης μια πολιτική διάσταση. Ο Διαφωτισμός υποστήριζε τη δημοκρατία και τα ατομικά δικαιώματα. Η γαλλική εκδοχή του πρέσβευε επίσης την κοινωνική ισότητα και υποστήριζε την ελευθερία της αγοράς. Οι εντάσεις ανάμεσα σε αυτές τις δυο εκδοχές της σκέψης του Διαφωτισμού εξακολουθούν να υφίστανται στο σύγχρονο μετανθρωπιστικό κίνημα.


Η αντίσταση στις ιδέες του Διαφωτισμού που άρχισε πριν από τριακόσια χρόνια διαμορφώνει μέχρι σήμερα την αντίσταση στον μετανθρωπιστικό μελιορισμό. Οι θρησκευόμενοι συντηρητικοί απορρίπτουν το ανθρωπιστικό αίτημα ότι η βελτίωση μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την αμιγώς ανθρώπινη ικανότητα και προβλέπουν ολέθριες επιπτώσεις για αυτή την ύβρη. Από την άλλη πλευρά, αυταρχικοί πολιτικοί, ιδίως αυτοί που αποκόπηκαν από τις ρίζες του Διαφωτισμού, ενστερνίζονται και υπερασπίζονται κάποια μετανθρωπιστικά σχέδια.


Ένα παράδειγμα είναι ο ενστερνισμός της ριζικής μεταμόρφωσης της ανθρώπινης φύσης από το σοσιαλισμό. Μερικοί από τους ιδρυτές του μετανθρωπισμού του εικοστού αιώνα, όπως ο φυσικός J..D. Bernal και ο βιολόγος J.B.S. Haldane ήταν επίσης μαρξιστές και πίστευαν ότι ένα τεχνοκρατικό κράτος θα ενθάρρυνε την άνθιση της ανθρώπινης δυνατότητας μέσα από τη συστηματική εφαρμογή της γνωστικής επιστήμης, της γενετικής μηχανικής και της cyborgization. Άλλο παράδειγμα ήταν η διαδεδομένη υιοθέτηση της ευγονικής τόσο από την Αριστερά όσο και από τη Δεξιά, που οδήγησε στη συστηματική εξαναγκαστική στείρωση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων για υποτιθέμενες γενετικές ατέλειες.


Είναι κατανοητό ότι μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, υπήρξε μια ευρύτερη απέχθεια στην Αριστερά για τις βιοουτοπικές ιδέες. Η Αριστερά ωθήθηκε ακόμη περισσότερο προς μια ρομαντική τεχνοφοβία από τους περιβαλλοντολόγους, την αντιεταιρική και αντιπολεμική Νέα Αριστερά, την πνευματική και βουκολική αντικουλτούρα και τις επιθέσεις των μεταμοντερνιστών κατά του Διαφωτισμού. Ωστόσο, υπήρχαν ακόμη τάσεις μετανθρωπιστικού μελιορισμού σε ιδέες όπως η ψυχεδελική απελευθέρωση, η εναλλακτική τεχνολογία και ο αναρχισμός. Ο Ιρανοαμερικανός F.M. Esfandiary, ‘FM2030’, ο οποίος προώθησε τον όρο του ‘μετανθρωπισμού’ συνέθεσε την αριστερή-φιλελεύθερη πολιτική με την υποστήριξη της επέκτασης της ζωής, της βιοτεχνολογίας και της γνωστικής εξέλιξης. Συνολικά, η Αριστερά έγινε πολύ πιο κριτική απέναντι στην τεχνολογία απ’ όσο είχαν υπάρξει οι μαρξιστές, οι σοσιαλδημοκράτες και οι προοδευτικοί.


Ως αποτέλεσμα του τεχνοσκεπτικισμού της Αριστεράς, οι νεοφιλελεύθεροι και οι αναρχικοί της αγοράς ήταν κατεξοχήν υπέρμαχοι του τεχνοουτοπισμού στις δεκαετίες του 1970 και 1980- από τους εταιρικούς φουτουριστές μέχρι τους αναρχοκαπιταλιστές που ονειρεύονταν ανεξάρτητα κράτη στο διάστημα και σε εγκαταλειμμένες πετρελαιοπηγές. Από τη στιγμή που η Silicon Valley εξελίχτηκε σε δίκτυο επιχειρήσεων για τον νεοφιλελευθερισμό, αυτή η τάση του μετανθρωπισμού βρήκε τη φυσική της θέση. Από τη στιγμή που το email και το Web άρχισαν να συνδέουν τους τεχνόφιλους ανά τον κόσμο, το νεοφιλελεύθερο Extropy Institute, που ίδρυσε ο φιλόσοφος Max More, εμφανίστηκε στη δεκαετία του 1990 ως οι πρώτοι οργανωμένοι υπέρμαχοι του μετανθρωπισμού.


Εν μέρει λόγω της αντίδρασης στις απόψεις των Extropians για την ελεύθερη αγορά, οι Ευρωπαίοι μετανθρωπιστές οργάνωσαν την ευρύτερη World Transhumanist Association (WTA-Παγκόσμια Μετανθρωπιστική Ένωση) στο τέλος της δεκαετίας του 1990. Η WTA συγκέντρωνε σοσιαλδημοκράτες και νεοφιλελεύθερους γύρω από έναν φιλελεύθερο δημοκρατικό ορισμό του μετανθρωπισμού, κωδικοποιημένου στη Μετανθρωπιστική Διακήρυξη.


Μεταξύ 2002 και 2004 έγιναν οι πρώτες δημόσιες συζητήσεις για το μετανθρωπιστικό σχέδιο σε επίλεκτους πολιτικούς κύκλους. Ο Francis Fukuyama δημοσίευσε το βιοσυντηρητικό μπεστ-σέλλερ Our Posthuman Future και διορίστηκε, επί κυβερνήσεως Μπους, στο Προεδρικό Συμβούλιο για την Βιοηθική (PBC) από τον βιοσυντηρητικό συνάδελφό του Leon Kass. Υπό την ηγεσία των Kass και Fukuyama, το PBC δημοσίευσε την έκθεση Beyond Therapy, που εισηγείτο την ανάγκη για ισχυρή ρύθμιση της γνωστικής εξέλιξης, της επιμήκυνσης της ζωής και άλλων βιοτεχνολογιών. Την ίδια στιγμή, η Αμερικανική Χριστιανική Δεξιά και το Βατικανό, πέρα από την αντίθεσή τους στις αμβλώσεις, ασκούσαν μια ευρύτερη κριτική στις αναπαραγωγικές τεχνολογίες και την εξέλιξη του ανθρώπου. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, αριστεροί και περιβαλλοντολογικοί κριτικοί της βιοτεχνολογίας όπως οι Jeremy Rifkin, Bill McKibben, το Κέντρο για την Γενετική και την Κοινωνία (Center for Genetics and Society) και οι ριζοσπαστικές ομάδες για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία άρχισαν επίσης να εναντιώνονται στη νανοϊατρική, τη γενετική μηχανική και την ανθρώπινη εξέλιξη. Σταδιακά αναπτύχθηκε ένα δίκτυο βιοσυντηρητικών της Αριστεράς και της Δεξιάς, το οποίο συνέδεε τις ομάδες αυτές από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού.


Η διοίκηση Μπους, η θρησκευτική Δεξιά και η εμφάνιση του βιοσυντηρητικού άξονα Αριστεράς- Δεξιάς είχαν πολωτική επίδραση στους βιοπολιτικούς διανοούμενους, με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να ενωθούν με το αναπτυσσόμενο μετανθρωπιστικό κίνημα και να γίνουν σαφώς υπέρμαχοι του δικαιώματος της ανθρώπινης εξέλιξης. Βιοηθικιστές όπως οι John Harris και Julian Savulescu, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώθηκαν με τους Αμερικανούς βιοηθικιστές Arthur Caplan, Henry Greely και Gregory Pence στην υπεράσπιση του αναπαραγωγικού κλωνισμού, της βλαστικής επιλογής και της γνωστικής εξέλιξης. Παρόλο που οι διανοούμενοι αυτοί απορρίπτουν κατηγορηματικά τον χαρακτηρισμό του μετανθρωπιστή, εκπροσωπούν τη φυσική εξέλιξη της ηθικής στη βιοπολιτική του Διαφωτισμού, προϊόν της οποίας είναι ο μετανθρωπισμός.


Στο μεταξύ, οι μετανθρωπιστές που συγκεντρώθηκαν υπό την αιγίδα της Παγκόσμιας Μετανθρωπιστικής Ένωσης (World Transhumanist Association) , που αριθμεί τώρα πάνω από 5000 μέλη σε περισσότερες από 100 χώρες, ανακάλυπταν την τάση για κοινωνική ισότητα της σκέψης του Διαφωτισμού. Οι σφυγμομετρήσεις για τους μετανθρωπιστές αναφέρουν ότι, σε γενικές γραμμές, 40-50% ανήκουν στην Αριστερά- από τους Κομμουνιστές και τους αριστερούς αναρχικούς μέχρι τους Αμερικανούς ‘φιλελεύθερους’, ενώ μόνο ένα τέταρτο από αυτούς τοποθετούνται στην οικονομική Δεξιά, από τους αναρχοκαπιταλιστές μέχρι τους ευρωφιλελεύθερους. Μολονότι όλοι σχεδόν οι μετανθρωπιστές συμφωνούν στην πολιτισμική πολιτική, η τεράστια ποικιλία απόψεων σε ό, τι αφορά την οικονομία έχει οδηγήσει σε πολλές αψιμαχίες.


Μια άλλη δυναμική, στη δεκαετία του 2000, είναι η αυξανόμενη εστίαση των μετανθρωπιστών στις αποκαλυπτικές δυνατότητες των αναδυόμενων τεχνολογιών. Αυτό εκδηλώθηκε με την ανάπτυξη της υποκουλτούρας της χιλιετίας περί ‘Μοναδικότητας’ (Singularitarian) , η οποία προβλέπει τη μέρα που η μηχανική νοημοσύνη θα ξεπεράσει την ανθρώπινη και ποικίλλει από τον αφελή τεχνοουτοπισμό μέχρι τον αποκαλυπτικό φαταλισμό σε σχέση με το αποτέλεσμα της ‘Μοναδικότητας’ και την ικανότητά μας να επιδράσουμε σ’ αυτήν. Έξω απ’ αυτή την υποκουλτούρα, πάντως, πολλοί μετανθρωπιστές έχουν αρχίσει να ασχολούνται σοβαρά με μια πολιτική ρύθμισης και ασφάλειας που μπορεί να μειώσει τις απειλές από τις τεχνολογίες μαζικής καταστροφής, προωθώντας παράλληλα τη χρήση των αναδυόμενων τεχνολογιών που καθιστούν τον πολιτισμό πιο ελαστικό απέναντι στους κινδύνους καταστροφής. Η ενασχόληση με αυτά τα ζητήματα συνέβαλε στην πτωτική επιρροή της δεξιάς που αντιτίθεται στον κρατισμό στο πλαίσιο του μετανθρωπισμού.


Στο βιβλίο μου, Citizen Cyborg, υποστήριξα μια σοσιαλδημοκρατική εκδοχή του μετανθρωπισμού, τον ‘δημοκρατικό μετανθρωπισμό’, ως φυσικό προϊόν του Διαφωτισμού που πρεσβεύει την κοινωνική ισότητα και ως ενοποιό στοιχείο ανόμοιων σύγχρονων πολιτικών σχεδίων του Διαφωτισμού. Τον όρο αυτό έχει τώρα υποκαταστήσει, μεταξύ των μετανθρωπιστών της Αριστεράς, ο πιο μελιστάλαχτος όρος ’τεχνοπροοδευτικός’, στον οποίον αναφέρομαι στη συνέντευξή μου σε αυτό το αφιέρωμα και για τον οποίον μπορεί κανείς να μάθει περισσότερα στο Institute for Ethics and Emerging Technologies.


Ένα άλλο επιχείρημα που ανέπτυξα στο Citizen Cyborg ήταν ότι η νέα βιοπολιτική έθεσε μοναδικά πολιτικά ερωτήματα και γέννησε έναν νέο άξονα στο χώρο των ιδεών, μαζί με μια οικονομική και πολιτισμική πολιτική. Μια πρόβλεψη για αυτό το μοντέλο ήταν ότι θα υπήρχαν τελικά συντηρητικές, πολιτισμικά, εκδοχές του μετανθρωπισμού, από μια Νέα Δεξιά και λαϊκίστικες παραλλαγές της . Αυτές άργησαν να αναπτυχθούν και λιγότεροι από 5% των μετανθρωπιστών αναγνωρίζονται συνειδητά ως ‘συντηρητικοί’. Αλλά έχουν εμφανιστεί οι θρησκευόμενοι μετανθρωπιστές, μερικοί από τους οποίους έχουν πιο συντηρητικά ήθη. Για παράδειγμα, υπάρχει τώρα μια αναπτυσσόμενη Mormon Transhumanist Association (Μετανθρωπιστική Ένωση Μορμόνων) που βλέπει την αθανασία και τη Μοναδικότητα ως εκπλήρωση της προφητείας των Μορμόνων. Το 2009, η ομάδα Conservatism Plus έχει οργανώσει ένα δίκτυο για ‘μετανθρωπιστές που υποστηρίζουν νεοφιλελεύθερες, συντηρητικές, κρατικιστικές, ρεπουμπλικανικές ή άλλες συντηρητικές απόψεις’.


Οι μετανθρωπιστές εκτός Ηνωμένων Πολιτειών έχουν επίσης αρχίσει ν’ αναπτύσσουν ξεχωριστές πολιτικές προοπτικές. Το πιο λεπτομερές μετανθρωπιστικό πολιτικό ντοκουμέντο, μέχρι στιγμής, είναι το μανιφέστο της Italian Transhumanist Association (AIT), που δημοσιεύτηκε το 2008. Αναλύει τη στρατηγική κατάσταση της επιστήμης και του κοσμικισμού στην Ιταλία και το ρόλο που η AIT πρέπει να παίξει για να προωθήσει ισότιμη πρόσβαση στις τεχνολογίες, αντανακλώντας την επιρροή μιας εξέχουσας ομάδας σοσιαλιστών σε αυτή την ομάδα.


Ο ενστερνισμός του μετανθρωπισμού στη Λατινική Αμερική, την Αφρική και την Ασία είναι πολύ πιο αργός απ’ ό, τι στα πιο κεντρικά μέρη του κόσμου, αλλά και πάλι η αποδοχή του συνδέεται με τη διάδοση του Διαφωτισμού γενικά. Για κάποιους στον αναπτυσσόμενο κόσμο, ο μετανθρωπισμός εμφανίζεται ως ‘ Διαφωτισμός στα στεροειδή’, μια ιδεολογία που επενδύει στην εθνική τεχνολογική και βιοιατρική πρόοδο επαναστατικές φιλοδοξίες. Για άλλους, όπως είναι πολλοί Ασιάτες, η δυτική βιοπολιτική πόλωση μοιάζει άσχετη, καθώς υπάρχει μικρή αντίσταση στις ριζικές εφαρμογές της τεχνολογίας και πολύ λιγότερος ενθουσιασμός για ριζοσπαστικό δυτικό ατομικισμό.


Τελικά, όπως σε όλα τα κινήματα, έχουν εμφανιστεί εσωτερικές εντάσεις ανάμεσα σε αυτούς που θα ήθελαν να επαναδιατυπώσουν τον μετανθρωπισμό για να τον κάνουν λιγότερο απειλητικό, και εκείνους που υπερασπίζονται πιο ριζοσπαστικές και φουτουριστικές φιλοδοξίες. Σε μια προσπάθεια να αλλάξει ονομασία, η World Transhumanist Association ονομάστηκε Humanity+ και συζητά την υποβάθμιση του μετανθρωπισμού και της ιδέας του ‘μετα-ανθρώπινου’ προς όφελος της μακροβιότητας και της γνωστικής εξέλιξης. Ως αντίδραση, πιο ριζοσπαστικοί μετανθρωπιστές συγκεντρώθηκαν στην ένωση ‘Οrder of Cosmic Engineers’ και δημοσίευσαν το δικό τους μανιφέστο ‘ Ναι! Στον Μετανθρωπισμό’.


Την ώρα που ο κόσμος εισέρχεται σε μια βαθιά οικονομική κρίση, με απειλές κλιματικής αλλαγής και όπλων μαζικής καταστροφής, η εν εξελίξει πολιτική του μετανθρωπισμού μπορεί να φαίνεται σε ορισμένους επιπόλαιη. Εξακολουθώ, όμως, να πιστεύω ότι σ’ αυτόν τον αιώνα οι μετανθρωπιστές υπέρμαχοι των αξιών του Διαφωτισμού θα έχουν την ίδια επίδραση στην πολιτική της τεχνολογίας που είχαν οι πρόγονοί τους στην οικονομία και τον πολιτισμό. Λαμβάνοντας, ωστόσο, υπόψη την τεράστια ποικιλία της μετανθρωπιστικής πολιτικής, δεν είναι καθόλου σαφές ποια εκδοχή του Διαφωτισμού θα υπερασπιστεί.