Η εξέλιξη της υπόθεσης Wikileaks τραβά όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον παγκοσμίως. Το Wikileaks καθίσταται το πρωταρχικό σημαίνον μέσω του οποίου παλιές συζητήσεις αρθρώνονται εκ νέου και παλιοί αγώνες αναζωπυρώνονται: οι συζητήσεις για τις ελευθερίες στο Διαδίκτυο, για τα ψηφιακά δικαιώματα, τις πολιτικές χρήσεις των συνεργατικών εργαλείων, για τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων. Αυτή η ειδική έκδοση με τίτλο “Η πολιτική των Wiki” δημοσιεύθηκε αρχικά πριν από περίπου 2 χρόνια, αλλά η υπόθεση του Wikileaks της προσέδωσε νέα σημασία. Αποφασίσαμε να επανεξετάσουμε το θέμα αυτό με την προσθήκη νέων κειμένων που αποσκοπούν σε μια κριτική ανάλυση του φαινομένου Wikileaks. Το κύριο ερώτημα που θέτει το αφιέρωμα θα μπορούσε τώρα να είναι: “Υπάρχει κάτι το ‘wiki’, στo Wikileaks;”


Η υπόσχεση του Ίντερνετ για περισσότερη δημοκρατία έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό απραγματοποίητη. Είναι ακόμα αμφίβολο κατά πόσο η χρήση νέων συνεργατικών μέσων (wikis, ιστολόγια, φόρουμ, mailing lists, podcasting, βίντεο) μπορεί να μεταμορφώσει τους υπάρχοντες τρόπους άσκησης πολιτικής και αν οι αυξανόμενες προοπτικές για μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή μπορούν να οδηγήσουν στην δημιουργία ενεργών πολιτών. Είναι ίσως απαραίτητο να ξεκινήσουμε από το συγκεκριμένο: τα wiki politics (πολιτικές μέσα από πλατφόρμες συνεργασίας) είναι ένας όρος που περιλαμβάνει υπάρχουσες πρακτικές οι οποίες γεννούν άμεσα νέες δημοκρατικές μορφές. Παράγουν μία συγκεκριμένου τύπου πολιτική συμμετοχή –οριζόντια και ισότιμη– που βασίζεται στις αρχές της αποκέντρωσης και της ανοιχτής πρόσβασης. Το αφιέρωμα θα ερευνήσει τα ανοίγματα που υπόσχεται η έννοια των wiki politics για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη.

Καθώς καλούμαστε να σκεφθούμε κριτικά γύρω από το φαινόμενο wikileaks έχει ενδιαφέρον να επιχειρήσει κανείς την εναλλαγή και το συνδυασμό δυο διαφορετικών ερμηνευτικών πλαισίων προσέγγισής του. Μέσα από αυτά θα καταλήξουμε από διαφορετικές αφετηρίες και διαδρομές στο ερώτημα του τίτλου. Αν δηλαδή νοούνται διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.


Σε ένα πρώτο ερμηνευτικό πλαίσιο εντάσσουμε την κατανόηση του wikileaks στα συμφραζόμενα της τρέχουσας χρονικής περιόδου. Αυτή την εποχή, την τελευταία δεκαετία περισσότερο, η διαφάνεια στις κρατικές υποθέσεις απολαμβάνει ευρεία αποδοχή σαν στόχος και μέσο ικανό να θεραπεύει σωρεία παθογενειών του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου. Οι πολιτικές για τη διαφάνεια κρατών όπως οι ΗΠΑ του Obama, που σήμερα βέβαια αντιμετωπίζουν κάπως παράδοξα τις σκοτεινές πλευρές μιας άλλης διαφάνειας, δίνουν τον τόνο των καλών πρακτικών εφαρμογών σε παγκόσμιο επίπεδο. Σχεδόν παντού οι πολιτικές δυνάμεις, ανεξάρτητα από το αν κυβερνούν ή όχι, σε θέματα αρχών και εφαρμογών διαφάνειας γενικώς συμπολιτεύονται. Σε αυτό συμβάλουν και οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, που αποδίδουν ολοένα και μεγαλύτερη βαρύτητα στην ευρύτερη ατζέντα της διαφάνειας στις περιοδικές εκθέσεις αξιολόγησης και προόδου των κρατών μελών τους. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, με χαρακτηριστικότερη το sunlight foundation, πιέζουν για περισσότερη και ποιοτικά στοχευμένη διαφάνεια και εγκαινιάζουν το ένα project μετά το άλλο. Και φυσικά, οι εταιρίες του κλάδου της πληροφορικής και νέων τεχνολογιών επικοινωνίας ορκίζονται ότι αν οι κυβερνήσεις χρησιμοποιήσουν το τελευταίας καινοτομίας λογισμικό τους θα εντοπίζουν γεωχωρικά και θα αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά κάθε πιθανή εστία διαφθοράς και κακοδιαχείρισης.


Σε αυτό το πλαίσιο οι αποκαλύψεις του wikileaks εγγράφονται ως ενδιαφέρουσες νέες όψεις της διαφάνειας για την οποία μέχρι σήμερα μιλούσαν και καταλάβαιναν όλοι. Μιας άλλης διαφάνειας βίαιης, μη συναινετικής και απρόβλεπτης. Μιας διαφάνειας εκτός νομιμότητας και ταυτόχρονα βαθιά αντιφατικής καθόσον απολαμβάνει αξιοσημείωτη νομιμοποίηση στην εποχή που το δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει τι πράττουν οι εκπρόσωποί του έχει δυσθεώρητα εξυψωθεί. Μιας διαφάνειας που η συμβολική μορφή της διαδικτυακής της παρουσίασης είναι ακατέργαστη και σχεδόν ωμή με βάση τις προ wikileaks παραστάσεις.


Ίσως τελικά η πιο ενδιαφέρουσα όψη του φαινομένου wikileaks να είναι η πλέον αντιφατική και ανεξερεύνητη. Η κλίμακα και το ουσιαστικά ανεξέλεγκτο των αποκαλύψεων υπό άλλες συνθήκες ενδεχομένως να φανερώνουν τον δυνητικό δυισμό των κρατικών αντιδράσεων σε ανάλογα φαινόμενα. Από τη μια έχουμε την πραγματική αντίδραση της αμερικανικής κυβέρνησης που γνωρίσαμε. Μια αντίδραση σφοδρής επίθεσης στο wikileaks και στον ιδρυτή του που όμως έγινε από καθαρή θέση άμυνας, με άλλα λόγια παρακολουθούμε μια αμυντικογενή επίθεση. Από την άλλη όμως θα μπορούσαμε, θεωρητικά τουλάχιστον, να έχουμε μια εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση. Μια αντιμετώπιση επιθετικογενούς άμυνας θα λέγαμε. Σε αυτού του είδους την αντιμετώπιση, την διαρροή των τηλεγραφημάτων απλώς θα ακολουθούσε η ίδια κυβερνητική καθημερινότητα με ειλικρινείς απαντήσεις, διαψεύσεις, εξηγήσεις όπου χρειαζόταν, αλλά χωρίς την παραμικρή, μάταια όπως αποδείχθηκε, προσπάθεια παρεμπόδισης της κυκλοφορίας του υλικού. Αυτή η αντιμετώπιση προϋποθέτει τουλάχιστον δυο πράγματα. Πρώτον, τη σκληρή και επίπονη οριστική παραδοχή από μέρους των κυβερνήσεων ότι στη σημερινή εποχή τέτοιες “διαρροές” είναι απλά αναπότρεπτες. Η επόμενη φορά που θα συμβούν είναι απλά θέμα χρόνου και συγκυρίας. Δεύτερον, την με κάθε τρόπο προώθηση της ουσιαστικής συζήτησης για τη διαφάνεια και την ανοικτή διακυβέρνηση. Γιατί το αίτημα για ανοικτότητα και διαφάνεια δεν εντοπίζεται αποκλειστικά εκεί που συνήθως απαντάται όπως για παράδειγμα στη δημοσιοποίηση αποφάσεων, προϋπολογισμών, δαπανών και στην ελεύθερη διάθεση παντός είδους δημόσιων δεδομένων. Η ανοικτότητα είναι εξ’ ορισμού διάχυτο αίτημα. Αφορά σε βάθος τη φύση των σχέσεων εξουσίας, τη γνωσιακή και μαθησιακή διαδικασία, τους καθημερινούς τρόπους ζωής μας. Ασφαλώς οι συζητήσεις και οι δράσεις για τέτοιες μεταβολές υπερβαίνουν πολιτικά προγράμματα και κυβερνητικές θητείες. Έχει όμως θεμελιώδη σημασία να μην ξεχνιούνται.


Ένα δεύτερο ερμηνευτικό πλαίσιο θα λειτουργούσε κάπως αφαιρετικά προσπαθώντας να τοποθετήσει την κατανόηση του wikileaks λίγα χρόνια πριν, περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 90’ . Όταν ναι μεν κάπου υπήρχε το θέμα διαφάνεια, αλλά δεν έχει ακόμα συντεθεί ως καθολικό αίτημα στην ατζέντα. Όταν, ας τολμήσουμε να πούμε, δεν είχε γίνει ακόμα μόδα ο περί διαφάνειας λόγος και του συρμού οι αντίστοιχες δημόσιες και ιδιωτικές δικτυακές εφαρμογές που υποτίθεται θα ενσαρκώσουν αυτόματα τις υποσχέσεις της. Πως θα κατανοούσαμε τότε το wikileaks;


Είναι μάλλον περιττό να κάνουμε τα απαιτούμενα νοητικά άλματα για να επιχειρήσουμε να απαντήσουμε. Σίγουρα θα μιλούσαμε περισσότερο για νίκη της διεθνούς δημοσιογραφίας απέναντι στα κλειστά συστήματα εξουσίας και τις μυστικιστικές κυβερνήσεις. Σήμερα όμως, με τόσο λόγο για την ανοικτότητα κάτι τέτοιο είναι δύσκολο να γίνει. Όπως είναι φανερό, η εξουσία πλέον τάσσεται με το δικό της ρυθμό, πλην όμως έμπρακτα, υπέρ της διαφάνειας. Επομένως, υπό αυτό το πρίσμα, το ξέσπασμα των αποκαλύψεων του wikileaks ήρθε ως μάννα εξ ουρανού για τα διεθνή ειδησεογραφικά συγκροτήματα που αμελλητί έσπευσαν να συνεργαστούν με τον Assange, να επεξεργαστούν το υλικό, να συνθέσουν θέματα, ακόμα και να φιλοξενήσουν αυτόματα ενημερωμένα αυτούσια αντίγραφα του wikileaks.


Αυτό το απρόβλεπτο ξέσπασμα διαφάνειας ήταν απρόσμενο δώρο για τη διεθνή δημοσιογραφία που μαστίζεται από κρίση, βλέπει το διαμεσολαβητικό της ρόλο να απειλείται από πρωτοβουλίες ανοικτής διακυβέρνησης και δεν είχε δώσει επί της ουσίας δείγματα στρατηγικής για το ρόλο της στη νέα εποχή. Παρόλαυτα, η στάση της τέταρτης εξουσίας είναι βαθιά υποκριτική. Εφόσον τα ΜΜΕ ισχυρίζονται ότι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τι λένε κατ’ ιδίαν οι κυβερνώντες, γιατί τότε δεν αποκαλύπτουν το περιεχόμενο των ιδιωτικών συνομιλιών, των εγγράφων και των emails που ανταλλάσσουν οι δημοσιογράφοι με κυβερνητικά στελέχη. Υπάρχει πολύ τέτοιο υλικό που θα είχε το ίδιο αν όχι μεγαλύτερο ενδιαφέρον να γνωρίζουμε έστω και με κάποια χρονική απόσταση και τις ελάχιστες αναγκαίες διορθώσεις. Αν αυτό είναι για λόγους που όλοι φαντάζονται αδιανόητο τότε ας σκεφτούμε άλλα ερωτήματα. Πως η διαφάνεια και η ανοικτή διακυβέρνηση αφορούν στην οργάνωση και λειτουργία της τέταρτης εξουσίας; Ποια τα εμπόδια και τι είδους συμβιβασμοί χρειάζονται για να είναι δυνατή μια μετάβαση σε ένα ανοικτό σύστημα πολιτικής επικοινωνίας;


Επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα, υπάρχουν διαρροές στην εποχή της διαφάνειας και πως αυτές νοούνται; Καθόλου βέβαιο δεν είναι πως θα φθάσουμε σε εποχή πλήρους ριζοσπαστικής διαφάνειας. Οποιαδήποτε διαρροή εκλύει ενέργεια που είναι αφύσικο να επιστρέψει στην πηγή της. Αν είναι να φθάσουμε σε μια εποχή κάποιας πλήρους διαφάνειας αυτό που σήμερα εκλαμβάνουμε ως διαρροή ή θα εξαφανιστεί ή στο βαθμό που θα υπάρχει θα έχει εντελώς διαφορετικό νόημα και περιεχόμενο. Είναι πολύ πιθανόν το ίδιο να συμβεί και με την ίδια την έννοια της διαφάνειας καθώς επίσης και με τη συνακόλουθη έννοια της λογοδοσίας. Ωστόσο σήμερα, αυτή η ενέργεια που φέρει στο εσωτερικό της η πράξη και το αποτέλεσμα της διαρροής ή αν προτιμάτε της προνομιακής γνώσης ή ακόμα και της παντελούς άγνοιας πληροφοριών έχει ακόμα πολύ ισχυρούς λόγους να κυκλοφορεί στο πολιτικό σύστημα.

1. Ένα δώρο εξ ουρανού – Ο Χρόνος


Οι κυβερνήσεις ευδοκιμούν πάνω σε ιστορίες για το παρελθόν. Κυβερνούν το παρόν ακριβώς επειδή μπορούν, τώρα, να εκπροσωπήσουν τη μαζική εμπειρία του παρελθόντος: για τις σχέσεις εξουσίας, τους νόμους, τις κοινωνικές συμβάσεις. Είναι το πλησιέστερο πράγμα στον ολοκληρωτικό Εαυτό, στη φαντασίωση ενός πλήρους υποκειμένου. Μ’ αυτή την έννοια, το Wiki-leaks είναι δώρο εξ ουρανού για την προσωρινότητα των κυβερνήσεων. Το μέλλον πάντα εξαρτάται από το παρελθόν, οι μαζικές κυβερνητικές διαρροές μας υπενθυμίζουν το ότι βρισκόμαστε εκτός από τις επίσημες συμφωνίες και τις κρίσιμες αποφάσεις. Μέσω της δημοσιοποίησης των διαρροών μας δίνεται η ευκαιρία να δούμε ανοιχτά όλες τις σκευωρίες και τις μεθόδους που τις προκάλεσαν, καλούμαστε να τις δούμε με δέος, και μας κολακεύουν αν και όταν καταφέρουμε να τις αναπαράξουμε.



2. Αυτό είναι ένα κομμάτι μόνο – του Κώδικα


Συχνά καταφέρνουμε να δούμε ένα μέρος του κυβερνητικού κώδικα, αποθανόντα ή μη. Αν προσπαθήσετε να επισκεφτείτε το γραφείο κοινωνικής μέριμνας της περιοχής σας, το συμπέρασμα είναι το ίδιο. Η διαφάνεια δεν έχει να κάνει με τον ίδιο τον κώδικα, αλλά με μια πολύ συγκεκριμένη πτυχή του, ιδωμένο από μια ουδέτερη, αποστασιοποιημένη, ματιά: θα πρέπει να επιτρέπεται σε “όλους” να παίζουν με τα δεδομένα, να δημιουργούν την δική τους εκδοχή, να συνεισφέρουν στην ολοκληρωμένη διακυβέρνηση, στο κοινό σχέδιο. “Όλοι” είναι ελεύθεροι να δώσουν ζωή στο νεκρό κώδικα, να του προσθέσουν νέες λειτουργίες. Αλλά είναι τελικά ασήμαντο αν το μικρό κομμάτι του κώδικα που καταφέρνουμε να δούμε είναι νεκρό ή όχι καθώς μας δίνεται η ευκαιρία να ζούμε στο σύνολό του. Η κυβέρνηση, όπως και το wiki-leaks, έχει να κάνει με την οικονομία, τους νόμους, τις σχέσεις, την αισθητική, την τέχνη, είναι ένας ζωντανός κώδικας που μπορείς να παγώσεις για λίγο ένα κομμάτι του αλλά ζεις, ο ίδιος, τις επιπτώσεις της λειτουργίας του ως συνόλο.


3. Το Wiki-leaks ως σκηνικό – Χώρος


Αυτό που συμβαίνει είναι ένα παιχνίδι που για μια στιγμή μοιάζει καινούριο, μέχρι να ανακαλύψουμε ότι χρησιμοποιεί ακριβώς τις ίδιες παλιές μεθόδους: κατασκόπους, διαρροές, αποκαλύψεις, και ο κατάλογος δεν έχει τέλος. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, εκτός από το γεγονός ότι αυτές οι μέθοδοι αντιμετωπίζουν τα υποκείμενα τους με την ίδια πάντα απόσταση. Αναγνωρίζουμε τους βασικούς πρωταγωνιστές των διαρροών, μπορούμε να νιώσουμε πως μας αφορούν οι κινήσεις τους, να φανταστούμε τις ζωές τους, να κατανοήσουμε τα κίνητρά τους αλλά γνωρίζουμε ότι ποτέ δεν θα αποτελέσουν κομμάτι της δικής μας καθημερινότητας. Μπορεί να μας προκαλούν συγκινήσεις όλα αυτά τα υποκείμενα που εμφανίζονται ως πρωταγωνιστές στις διαρροές, αλλά μέσα απο μια κανονικότητα ποπ σταρ φυσιογνωμιών. Αυτή είναι μια αντανάκλαση του πως θα “έπρεπε” να βλέπουμε την ίδια την Εξουσία: τόσο κοντά, τόσο μακριά σε μια αναμενόμενη, ομαλή, μελωδική επανάληψη.


3+1. Το Wiki – leaks δεν έχει τίποτα το wiki


Το επιχείρημα μοιάζει προφανές, ή μήπως όχι; Ο όρος wiki έχει από μόνος του μια φορτισμένη, σχεδόν χειραγωγήσιμη, έννοια. Το Wiki έχει να κάνει με τη δημοκρατία, τη συμμετοχή, την καινοτομία… Η οικειοποίηση λέξεων όπως το wiki, από την δράση του Wiki – leaks, είναι κομμάτι όλων των προηγούμενων παρατηρήσεων του κειμένου. Εδώ το παιχνίδι της προσωρινότητας, του κώδικα και του χώρου εισχωρεί στο πεδίο της γλώσσας. Το Wiki-leaks μας ζητά να καταγράψουμε τις αποφάσεις του, να αναπαράξουμε τις ιστορίες του, να χρηματοδοτήσουμε τους στόχους του. Μπορεί αυτό και να είναι η διαδικασία του wiki τελικά. Θα το κάναμε ευχαρίστως.


Το “συμπέρασμα” παραμένει: Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή και ενσωμάτωσή μας στα δίκτυα της διακυβέρνησης και στα πληροφορικά της κανάλια.

1. Το Wikileaks αποτελεί την σκοτεινή πλευρά της φιλελεύθερης αντίληψης για την διαφάνεια


Το Wikileaks ενσαρκώνει την σκοτεινή πλευρά των εκστρατειών της επικυρωμένης από το κράτος διαφάνειας από το ίδρυμα Sunlight, τον Lawrence Lessig και τόσους άλλους. Οι σκοτεινές και οι επικυρωμένες σταυροφορίες διαφάνειας, εντούτοις, δεν είναι και τόσο ριζοσπαστικά διαφορετικές. Κατά κάποιο τρόπο, αμφότερες, έχουν σαν τελικό στόχο “να κάνουν την κυβέρνηση πιο διαφανή”, αν και οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι αναλαμβάνουν αυτό το έργο με την κρατικές ευλογίες και χρηματοδοτήσεις, ενώ το Wikileaks εναντιώνεται στο κράτος. Το Wikileaks εργάζεται ενάντια στη βούληση των κυβερνητικών στελεχών (όχι όλων φυσικά, μιας κι εξαρτάται από τη συνεργασία κάποιων που δρουν σαν βασικοί συνεργοί στις διαρροές), ενώ οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι λειτουργούν σε μια σχέση διαχειρίσημης έντασης με κυβερνητικά στελέχη, παραπονούμενοι συνεχώς ότι η κυβέρνηση τηρεί, κάποιες φορές, υποκριτική στάση στην υποστήριξή της διαφάνειας ή ότι δεν είναι προετοιμασμένη να φτάσει την υπόθεση ως το τέλος. Τα εγχειρήματα τύπου Sunlight που χαρτογραφούν που ξοδεύεται το κρατικό χρήμα ή που προσπαθούν να συσχετίσουν τo πώς ψηφίζουν τα μέλη του Αμερικανικού Κονγκρέσου με τις δωρεές που λαμβάνουν και το ποιους εκπροσώπους λόμπυ συναντούν παρασκηνιακά, μπορούν να θεωρηθούν ως συμπληρώματα του Wikileaks. Κατά κάποιον τρόπο, το Wikileaks απλά ενισχύει την επιτάχυνση της μηχανής της διαφάνειας.


2. Το Wikileaks ενσαρκώνει την αποθέωση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος


Οι διαμάχες γύρω από το Wikileaks σηματοδοτούν την εκτόξευση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος στη μαζική κατανάλωση. Το δράμα του Wikileaks φέρνει σε κοινή θέα όλες τις κρυμμένες πλευρές της, κατά τα άλλα, ομαλής λειτουργίας των ψηφιακών δικτύων. Με το Wikileaks, οι εξαιρέσεις αποκτούν αισθητική λειτουργία και γίνονται ο πυρήνας της ψηφιακής κινητικότητας. Οι επιθέσεις κατανεµηµένης άρνησης παροχής υπηρεσιών (DDoS) υπέρ (από τη λεγεώνα των Ανωνύμων) και κατά του Wikileaks (από δεξιούς χάκερς, υποστηριζόμενους ή δρώντας ανεξάρτητα από το Πεντάγωνο). Η άρνηση φιλοξενίας DNS στο Wikileaks. Η διάσπαρτη εξάπλωση εκατοντάδων καθρεπτών (mirrors) της ιστοσελίδας του Wikileaks σ’ όλο τον κόσμο. Οι πρόσφατες δημιουργίες μεταλλάξεων του Wikileaks που έχουν βαπτιστεί ως Brussels- , Balkans-, και βεβαίως πολλά άλλα μελλοντικά -leaks. Οι διαμάχες γύρω από κρυπτογραφήσεις, αποκρυπτογραφήσεις και τo δικαίωμα στην ανωνυμία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα αποκτά σάρκα και οστά μέσω της αισθητικοποίησης της κινητικότητας των δικτύων, με το Wikileaks να αποτελεί το βασικό αισθητικό σημαίνον σ’ αυτή τη διαδικασία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα που παράγεται από το Wikileaks μοιάζει, επίσης, να περιστρέφεται γύρω από ζητήματα συνδεσιμότητας και τις πιθανότητες αυτή να απαγορευτεί προσωρινά.


Το τηλεοπτικό θέαμα των διαρροών υποτίθεται ότι στοχεύει να αποκαλύψει την ενοχή: να δείξει με το δάχτυλο τα κυβερνητικά στελέχη που έσφαλαν (που καταχράστηκαν την εξουσία, που παρανόμησαν) και να σπρώξει προς την κατεύθυνση της απομάκρυνσής τους από τα δίκτυα της κυβέρνησης. Ως προς αυτό σκεφτείτε το Watergate σαν την παραδειγματική υπόθεση. Το Wikileaks αποκαλύπτει, αντίθετα, με κάπως αυτοαναφορικό τρόπο απλά ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να ελέγξει την πληροφορία, ούτε τα πληροφορικά κανάλια των πληροφοριών της. Στο Cablegate, δεν υπάρχει υπαιτιότητα, ούτε κατηγορούνται στελέχη για κατάχρηση εξουσίας ή παραβίαση του νόμου. Οι διαρροές αποκαλύπτουν ακριβώς αυτό: Ότι οι διαρροές δεν μπορούν να περιοριστούν, το ξεκάθαρο γεγονός ότι το κράτος δεν μπορεί πλέον να ελέγξει τις μεταλλάξεις του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος.


3. Το Wikileaks ανοίγει τον νεκρό πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης


Από την προοπτική της ηθικής του χακτιβισμού, το Wikileaks είναι ζωτικής σημασίας μιας και ανοίγει τον “πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης”. Ακόμη κι αν δεν είμαστε ενάντιοι σ’ αυτό, τι ακριβώς αποκαλύπτει αυτός ο πηγαίος κώδικας; Και τώρα που τον έχουμε, τι μπορούμε να βάλουμε αυτόν τον κώδικα να κάνει; Σχεδόν τίποτα: ο κώδικας είναι νεκρός. Ένας κώδικας που οργανώνει καθημερινές κυβερνητικές δραστηριότητες: συναντήσεις κυβερνητικών στελεχών με άλλα στελέχη, ή με πληροφοριοδότες–κλειδιά, ή με άλλους έμπιστους συνομιλητές, τις αξιολογήσεις όλων αυτών για όποια παγκόσμια κατάσταση αυτοί θεωρούν κρίσιμη, τις προτάσεις τους για δράσεις που είναι κυρίως εκτός θέματος και απραγματοποίητες. Το κράτος βασίζεται σε πορώδη κανάλια επικοινωνίας που είναι εκτός συγχρονισμού με την πραγαμτικότητα, σε άσχετους πληροφοριοδότες-κλειδιά, σε μεγαλομανή στελέχη που απολαμβάνουν γεωπολιτικές φιλοδοξίες σαν να βρίσκονταν ακόμα στον 19ο αιώνα.


Το Cablegate, όπως και τα ημερολόγια του Αφγανιστάν πριν από αυτό, γίνεται απλά μια αυτοαναφορική διαδικασία αποκάλυψης πληροφοριών που είτε έχουμε ήδη υποπτευθεί πως υπάρχουν ή που είναι έτσι κι αλλιώς αντιπαραγωγική ως προς τη πιθανή μελλοντική χρήση τους. Με όρους ψηφιακής πληροφορικής, το cablegate αποκαλύπτει ότι το κράτος έχει χάσει το βασικό ρόλο του στην καινοτομία της ψηφιακής πληροφορικής.


3+1. Έχει μείνει κάτι για να αποκαλυφθεί;


Η διαρροή δεν είναι το ίδιο με την αποκάλυψη. Η διαρροή που πραγματοποιήθηκε από το Wikileaks δεν υπονοεί την αποκάλυψη του δικτύου εξουσίας που θέτει η κυβέρνηση σε κίνηση. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο ότι τα τηλεγραφήματα των πρεσβειών ή τα ημερολόγια του πολέμου δεν έχουν ήδη πλήρως αναλυθεί από τα παραδοσιακά δημοσιογραφικά μέσα με τα οποία συνεργάζεται το Wikileaks ή από άλλους αναλυτές. Αντίθετα, η διαρροή μοιάζει να αιχμαλωτίζει κυβερνητικές πληροφορίες των οποίων η αποκάλυψη δεν σημαίνει κάποια ριζοσπαστική αλλαγή στις σύγχρονες λειτουργίες της εξουσίας. Η αναγωγή σε μύθο αυτών των πληροφοριών έγκειται κυρίως στη λαϊκή σύλληψη πως αυτές υποτίθεται ότι θα έπρεπε να παραμείνουν οπωσδήποτε απόρρητες, αν και αποτελούσαν ήδη στόχο της διακρατικής κατασκοπείας και είχαν ήδη συζητηθεί σε διπλωματικούς κύκλους. Η αδιαφάνεια δεν είναι, με άλλα λόγια, ένα βασικό εμπόδιο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Η εξουσία (συμπεριλαμβανομένης της κυβερνητικής) μοιάζει να λειτουργεί στο σύγχρονο κόσμο, περισσότερο με το να κάνει την πρόσβαση δυνατή, με το να προπογανδίζει την ανοικτότητα, με το να κάνει τα πράγματα γνωστά, παρά περικλείοντας, αποκρύβοντας, ή εμποδίζοντας την πρόσβαση. Η σύγχρονη διακυβέρνηση λειτουργεί πρωτίστως μέσω διαδικασιών συμπερίληψης παρά αποκλεισμού.


Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή μας στα δίκτυα της κυβέρνησης και τα πληροφοριακά της κανάλια.

Το Wikileaks είναι μια από τις καθοριστικές ιστορίες του Ίντερνετ, που σημαίνει ότι είναι αυτή τη στιγμή μια από τις καθοριστικές ιστορίες του σήμερα, τελεία. Τουλάχιστον τέσσερις τάσεις ευρείας κλίμακας που διαπερνούν τις κοινωνίες μας ως σύνολο συγχωνεύονται εδώ σε ένα εκρηκτικό μίγμα που οι επιπτώσεις του δεν είναι σαφείς.

Πρώτον, μια αλλαγή στην υλικότητα της επικοινωνίας. Η επικοινωνία γίνεται πιο εκτεταμένη, πιο αρχειοθετημένη και τα αρχεία αποκτούν μεγαλύτερη κινητικότητα. Δεύτερον, μια κρίση των θεσμών, ιδίως στις δυτικές δημοκρατίες, όπου η ηθικοπλαστική ρητορική και η ασχήμια της καθημερινής πρακτικής αποκλίνουν ακόμη περισσότερο την ίδια στιγμή που το θεσμικό προσωπικό ενθαρρύνεται να σκέφτεται περισσότερο για τον εαυτό του. Τρίτον, η άνοδος νέων παικτών, ατόμων υπερ-εξουσιοδοτημένων, ικανών να παρεμβαίνουν στις ιστορικές εξελίξεις σε συστημικό επίπεδο. Τέταρτον, τέλος, μια δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας (μέσω της εδραίωσης των μέσων ενημέρωσης στον ένα πόλο και της έκρηξης μη θεσμικών εκδοτών στον άλλον), η οποία αντιπαλεύεται εκείνη που περιέγραψε ο Χάμπερμας σχετικά με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην στροφή του 20ού αιώνα.


Δοχεία με διαρροή


Φανταστείτε να έπρεπε να πετάξετε περίπου 400.000 χάρτινα έγγραφα σε μια ταχυδρομική θυρίδα που είναι διακριτικά τοποθετημένη σε μια δύσκολη πλευρά ενός δρόμου. Αδύνατον. Φανταστείτε τώρα να κάνατε το ίδιο πράγμα με ψηφιακά αρχεία σε ένα USB στικ ή ανεβάζοντάς τα σε οποιονδήποτε διαδικτυωμένο υπολογιστή. Κανένα πρόβλημα. Ωστόσο, οι υλικές διαφορές ανάμεσα στα χάρτινα και τα ψηφιακά αρχεία ξεπερνούν κατά πολύ το θέμα του όγκου. Τα ψηφιακά αρχεία είναι τα ερεθίσματα που ταξιδεύουν μέσω του νευρικού συστήματος δυναμικών, διανεμημένων οργανώσεων όλων των μεγεθών. Είναι προορισμένα, από την αρχή, να κυκλοφορούν με άνεση. Διαφορετικά αυτές οι οργανώσεις θα διαλύονταν και δεν θα είχαν πλέον δυναμισμό. Όσο πιο ευέλικτες και διανενημένες είναι οι οργανώσεις, τόσο περισσότερα αρχεία παράγουν και τόσο πιο γρήγορα κυκλοφορούν. Λόγω της διανεμημένης μορφής τους και της πίεσης για διοργανωτική συνεργασία, είναι όλο και πιο δύσκολο να κρατούν αρχεία μέσα σε συγκεκριμένες οργανώσεις που τα όρια τους είναι έτσι κι αλλιώς θολά. Ερευνητές που εποπτεύουν αυτή τη διαδικασία, όπως ο David Lyon, έχουν γράψει πολλά για την ικανότητα διαρροής των “δοχείων”, εννοώντας την τάση που έχουν τα ευαίσθητα ψηφιακά αρχεία να υπερβαίνουν τα όρια των θεσμών που τα παράγουν. Αυτή η ικανότητα διαρροής οφείλεται συχνά σε εμπορικούς λόγους (ιδιωτικά δεδομένα που πωλούνται) ή σε ακαταλληλότητα( συστήματα που δεν είναι αρκετά ασφαλή) ή επειδή κάποιοι παραβιάζουν συνειδητά τις οργανωτικές πολιτικές για τους δικούς τους σκοπούς. Είτε προβαίνουν σε αποκαλύψεις καθοδηγούμενοι από τη συνείδηση, όπως είναι η περίπτωση του WikiLeaks, είτε πρόκειται για άτομα που πουλούν πληροφορίες για ιδιωτικό όφελος, όπως είναι η περίπτωση πολλών υπαλλήλων ελβετικών τραπεζών που αντέγραψαν πρόσφατα τα στοιχεία ιδιωτικών λογαριασμών και τα πούλησαν σε φορολογικές αρχές ανά την Ευρώπη. Σε ορισμένες οργανώσεις όπως οι τράπεζες και ο στρατός, όλα ταξινομούνται και ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα στοιχεία, ακόμη και το μεσαίο προσωπικό που χειρίζεται τη ροή ανεπεξέργαστων στοιχείων όπως τα αρχεία ιδιωτών που παράγονται ως μέρος της καθημερινής διαδικασίας.


Η βασική επεξεργασία δεδομένων πρέπει να είναι αποτελεσματική, σε ό, τι αφορά την πρόσβαση στα στοιχεία και τη διαβίβαση. Δεν μπορεί να περιορίζεται από υπερβολικές γραφειοκρατικές διατυπώσεις και αυστηρές προϋποθέσεις πρόσβασης σε απόρρητες πληροφορίες ή υπερβολικά αυστηρό διαχωρισμό των στοιχείων σε ενότητες ασύνδετες μεταξύ τους. Σε τελική ανάλυση, η αδυναμία σύνδεσης δεδομένων σε διάφορους γραφειοκρατικούς τομείς ήταν από τις κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στις έρευνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένα εγγενές παράδοξο. Πολλά ταξινομημένα αρχεία πρέπει να ρέουν ελεύθερα για να στηρίζουν περίπλοκες, διανεμημένες και ευαίσθητες στο χρόνο επιχειρήσεις. Ωστόσο, από τη στιγμή που η πληροφορία ταξινομείται, πρέπει να ρέει εντός συγκεκριμένων ορίων που δεν μπορούν να καθοριστούν σαφώς σε γενικό επίπεδο (τελικά, ποτέ δεν ξέρεις εκ των προτέρων τι πρέπει να συνδεθεί με τι) και πρέπει να ρέει μέσω πολλών, πολλών χεριών. Αυτό δημιουργεί τις τεχνο-οργανωτικές προϋποθέσεις για μαζικές ποσότητες πληροφοριών προς διαρροή.


Το WikiLeaks, από την άλλη πλευρά, δημιούργησε μια ειδική υποδομή που δέχεται αυτούς τους χείμαρρους αρχείων. Περισσότερο από μια δεκαετία μετά τις ξέφρενες συζητήσεις των κυβερνοπάνκς που ονειρεύονταν πλήρη ανωνυμία μέσω πλήρους κωδικοποίησης, το WikiLeaks κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει μια αποτελεσματική υποδομή για ανώνυμη επικοινωνία. Αντί να βασιστεί αποκλειστικά στην τεχνολογία, έφτιαξε μια κοινωνική υπηρεσία πληροφοριών (φιλτράρισμα, επιμέλεια) μέσα στο σύστημα για να ενθαρρύνει ένα μόνο είδος ανώνυμου λόγου – που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες- ενώ προστατεύεται από τις συνήθεις κριτικές για την ανώνυμη επικοινωνία ( διακίνηση παιδικής πορνογραφίας και τα παρόμοια). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση της υλικότητας των αρχείων και οι νέες υποδομές δημιουργούν απλώς δυνατότητες και αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένα δοχεία έχουν μεγάλη τάση διαρροής και άλλα όχι.


Θεσμοί σε ακυβερνησία


Είναι άραγε σύμπτωση που η μεγάλη πλειοψηφία του υλικού του WikiLeaks προήλθε, μέχρι στιγμής, μέσα από τους θεσμούς των δημοκρατικών συστημάτων; Νομίζω πως όχι. Η δυτική πολιτική γίνεται όλο και πιο ηθικοπλαστική. Ο Τόνι Μπλερ ήταν αδιαμφισβήτητος μάστορας του είδους. Μπορούσε να μιλάει με πάθος για “ανθρωπιστικούς πολέμους” που υποτίθεται ότι προωθούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Αφγανιστάν επρόκειτο να αποκτήσει ευημερία υπό τη θέρμη της φροντίδας των συμμαχικών δυνάμεων, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και εμφύλιου πόλεμου. Αυτή τη φορά, με την εισβολή, η χώρα επρόκειτο να αναπτυχθεί, οι υποδομές να ανοικοδομηθούν, οι γυναίκες να απελευθερωθούν, τα παιδιά να αποκτήσουν ελπίδα και τι άλλο ακόμα. Ο πόλεμος του Ιράκ- από την ώρα που αποδείχτηκε ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής ήταν προϊόν της φαντασίας- επρόκειτο να ελευθερώσει τον ιρακινό λαό από τον δεσποτισμό, να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή και να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας εποχής ειρήνης, κυριαρχίας του νόμου και εμπορικών ευκαιριών. Σε ένα βαθμό, υπάρχει πάντα ένα χάσμα μεταξύ πολιτικής ρητορικής και πρακτικής, ιδίως σε εποχές πολέμου. Τώρα όμως υπάρχει μια ποιοτική διαφορά. Τα δυτικά πολιτικά συστήματα μοιάζουν να έχουν χάσει την ικανότητά τους να κτίζουν ιστορικές αφηγήσεις που να μπορούν να αιτιολογήσουν και να δώσουν νόημα σην ασχήμια που αποτελεί μέρος κάθε πολέμου. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δεν ακολουθεί κάποιο ιστορικό σχέδιο, δημιουργώντας έτσι ένα κενό τυλιγμένο σε μια κενή ηθικολογία.


Εάν όμως το μόνο που έχει απομείνει είναι μια επιφανειακή ηθική, τότε η συνάντηση με τις βίαιες καθημερινές επιχειρήσεις του πεδίου μάχης είναι ανεπιτυχής και διαβρωτική. Το σκεπτικό της ηθικής του πολέμου διαλύεται γρήγορα κάτω από την πραγματική εμπειρία του πολέμου και αυτό που μένει είναι ένας κυνικός μηχανισμός που οδηγεί σε παροξυσμό. Δεν μπορεί πλέον να γεννήσει μια μόνιμη και θετική ταύτιση από την πλευρά των πρωταγωνιστών του. Κατά κάποιο τρόπο, βλέπουμε μια παρόμοια έλλειψη ταύτισης μέσα στις εταιρίες, όπως έδειξαν οι διαρροές από τις ελβετικές τράπεζες. Με κυρίαρχη τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λένε συνέχεια στους υπαλλήλους ότι δεν πρέπει να περιμένουν τίποτα από την εταιρία, ότι οι θέσεις εργασίας τους βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο και ότι αν δεν ανταποκριθούν στους στόχους θα αντικατασταθούν στη στιγμή. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αφήγηση από την γενικευμένη ανασφάλεια.


Αυτό το άδειασμα των θεσμών λαμβάνει χώρα σε ένα πλαίσιο γενικής μεταμόρφωσης της εργασίας, πέρα από τις αυστηρές ιεραρχίες και την τυφλή υπακοή στην εκτέλεση των διαταγών, προς ένα πιο περίπλοκο στυλ γνωστικής εργασίας. Λένε λοιπόν στους ανθρώπους να συμμετέχουν περισσότερο στην εργασία τους, να γίνουν πιο δημιουργικοί, πιο αυτόνομοι, να αναπτύσσουν περισσότερες πρωτοβουλίες. Δεν αρκεί πλέον να ακολουθείς απλώς τις εντολές, χωρίς να επενδύεις τη δημιουργικότητα και την προσωπικότητά σου. Υπάρχει λοιπόν μια δεύτερη εσωτερική αντίφαση. Ζητούν από τους ανθρώπους να ταυτιστούν προσωπικά με οργανώσεις, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να φέρουν σε πέρας ιστορικά σχέδια που αξίζουν μεγάλες θυσίες ή που αντιμετωπίζουν σαφώς τους υπαλλήλους τους ως αναλώσιμους βραχυπρόθεσμους πόρους. Αυτό, νομίζω, δημιουργεί μια γνωστική δυσαρμονία που αιτιολογεί, ίσως και απαιτεί από αυτόν που κάνει τη διαρροή να παραβιάσει τη διαδικασία και να βλάψει ενεργά την οργάνωση της οποίας εκείνος ή εκείνη ήταν, σε ένα βαθμό, ένα πολιτιστικά αλλοτροιωμένο μέλος (αυτή είναι η διαφορά με τον κατάσκοπο). Αυτή η δυσαρμονία δημιουργεί την κινητήρια δύναμη για να υπάρξει μετακίνηση από το εν δυνάμει στο υπαρκτό.


Υπερ-εξουσιοδοτημένοι


Υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα υποδομής- μεταφορές, επικοινωνία, χρηματοδότηση, παραγωγή- που είναι διαθέσιμη και στην οποία, μέχρι πρόσφατα, είχαν πρόσβαση μόνο οι πολύ μεγάλες οργανώσεις. Τώρα δεν θέλει πολύ- λίγους αφοσιωμένους ανθρώπους με βαθιά γνώση- για να συνδέσουν αυτά τα κομμάτια σε μια ισχυρή πλατφόρμα από την οποία να δράσουν. Οι ειδικοί στη στρατιωτική στρατηγική μιλούν για “υπερ-εξουσιοδοτημένα άτομα”, εννοώντας κάποιον



που μπορεί αυτόνομα να δημιουργήσει ένα γεγονός καταιγιστικό, {……} μια “διατάραξη του συστήματος”. Μια διακοπή στη λειτουργία του συστήματος και μια ανατροπή των υπαρχόντων κανόνων, τουλάχιστον σε εθνικό αλλά πιθανώς και σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικές προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος “υπερ-εξουσιοδοτημένος” είναι να κατανοεί την ικανότητα σύνδεσης και τη λειτουργία ενός περίπλοκου συστήματος, να έχει πρόσβαση σε καίριους δικτυακούς κόμβους, να κατέχει μια δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά της δομής του συστήματος και να έχει τη βούληση να τη χρησιμοποιήσει.[1]


Υπάρχουν πολλές πραγματικές αδυναμίες σ’ αυτή την αντίληψη, όπως ότι μέχρι στιγμής έχει εφαρμοστεί αποκλειστικά για την τρομοκρατία και ότι περιορίζει τη δομική δυναμική σε ατομικές πράξεις. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς αναδεικνύει ότι περίπλοκα, διαδικτυωμένα συστήματα που μπορούν να είναι αρκετά σταθερά, κατέχουν καίριους κόμβους (“systempunkt” κατά την παράξενη διάλεκτο των ειδικών στην στρατιωτική στρατηγική) που σε περίπτωση αποτυχίας μπορούν να έχουν καταιγιστικές συνέπειες σε ολόκληρο το σύστημα.[2] Αναδεικνύει επίσης πώς άτομα ή συνήθως μικρές ομάδες μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα αυτά τα συστήματα αν καταφέρουν να παρέμβουν σε αυτούς τους καίριους κόμβους. Επομένως, άτομα, με την υποστήριξη μικρών, διαδικτυωμένων οργανώσεων, μπορούν τώρα να παρέμβουν στην κοινωνική δυναμική σε συστημικό επίπεδο, για το καλύτερο ή το χειρότερο.


Η εικόνα αυτή ταιριάζει πολύ καλά στο WikiLeaks, που είναι οργανωμένo γύρω από ένα χαρισματικό άτομο. Αυτό άλλωστε αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία τoυ. Τη δύναμη, επειδή μπόρεσε να πυροδοτήσει γεγονότα ευρείας κλίμακας γρήγορα και φθηνά. Εάν το WikiLeaks απαιτούσε επένδυση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων, δεν θα μπορούσε να απογειωθεί. Αυτή είναι όμως και η κύρια αδυναμία τoυ, καθώς παραμένει τόσο πολύ επικεντρωμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο. Πολλά από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις μικρές ομάδες, οι οποίες είναι οργανωμένες γύρω από έναν χαρισματικό ηγέτη, επιδρούν και στο WikiLeaks, όπως ο αυταρχισμός, η έλλειψη εσωτερικής διαδικασίας, ο κίνδυνος εξάντλησης και οι εσωτερικές και εξωτερικές επιθέσεις σε σχέση με την αξιοπιστία αυτού του μοναδικού προσώπου (αν όχι κάτι χειρότερο). Μια τέτοια χαρισματική ηγεσία είναι συχνά ασταθής και κανείς μπορεί να υποψιαστεί ότι όλα τα προβλήματα- θετικά λόγω της υπερ-εξουσιοδότησης, αλλά και αρνητικά λόγω των πιέσεων που ασκούνται- πολλαπλασιάζονται σε μια κλίμακα χωρίς προηγούμενο στην περίπτωση του WikiLeaks και του ηγέτη του Τζούλιαν Ασσάνζ. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς κάτι τέτοιο μπορεί να είναι βιώσιμο.


Μια νέα δημόσια σφαίρα


Η δημόσια σφαίρα ως πεδίο πολιτικού λόγου και αντισταθμίσματος στο κράτος βρίσκεται σε παρακμή εδώ και πολύ καιρό. Μολονότι δεν είναι σαφές πότε άρχισε αυτή η παρακμή- είναι εμφανές ότι επιταχύνθηκε στη δεκαετία του 1980, ακολουθώντας τα κύματα απορρύθμισης και εδραίωσης της επιχείρησης των μίντια. Οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις οδήγησαν στην αύξηση της ποσότητας των “εύπεπτων ειδήσεων”, των ανθρώπινων ιστοριών και των σχολίων και στην πτώση του ρεπορτάζ και της έρευνας. Αυτή είναι γνωστή ιστορία. Την ίδια στιγμή οι κυβερνήσεις έμαθαν να παίζουν το παιχνίδι της πρόσβασης και των διαρροών. Οι δημοσιογράφοι ταΐζονται επιδέξια με πληροφόρηση εκ των έσω και γίνονται όλο και πιο εξαρτώμενοι από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας. Οι εγκάθετοι δημοσιογράφοι στην αρχή του Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου αποτέλεσαν το πιο χτυπητό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Για τα μίντια, αυτό είναι πολύ πιο γρήγορο και φτηνό από το να κάνουν τη δική τους έρευνα, ενώ η κυβέρνηση μπορεί να ελέγχει την ιστορία, όχι μόνο παρέχοντας την πληροφόρηση ( ακόμη και “ειδικούς” για συνεντεύξεις στην τηλεόραση), αλλά και απειλώντας με απαγόρευση πρόσβασης τους δημοσιογράφους και τα μίντια που δεν ακολουθούν τη γραμμή. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η νομική προστασία της δημοσιογραφίας είναι πιο ανίσχυρη, εν μέρει επειδή οι προκλήσεις γίνονται πιο επιθετικά και εν μέρει επειδή τα εμπορικά μίντια βλέπουν το κριτικό ρεπορτάζ μέσα απ’ τα μάτια των νομικών υπηρεσιών και των λογιστηρίων τους που αποστρέφονται το ρίσκο.


Μπροστά στην προφανή κρίση των ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης, υπάρχει ελπίδα ότι το Ίντερνετ- η μπλογκόσφαιρα και η δημοσιογραφία των πολιτών- μπορεί να αντικαταστήσει τις παλιές, απαρχαιωμένες δομές. Σε γενικές γραμμές αυτό δεν έχει συμβεί, πράγμα που δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς τα νέα μίντια ποτέ δεν αντικαθιστούν απλώς τα παλιά. Αυτό που βλέπουμε, όμως, είναι μια αργή, δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπου τα παλιά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης συμπληρώνονται από νέους παίκτες, που εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας παράλληλα την ικανότητά τους να αφηγούνται ιστορίες σε πλήθη κόσμου. Με δυο λόγια, η διαδικασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας αναδιοργανώνεται και, όπως μπορούμε να ελπίζουμε, αναζωογονείται.


Στην οικολογία των ειδήσεων, τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης παραμένουν ο πιο σημαντικός δίαυλος παροχής ειδήσεων. Ξέρουν καλύτερα πώς να πακετάρουν και να δίνουν αποτελεσματικά τις ειδήσεις. Ο νομικός κίνδυνος που συνδέεται με τη δημοσιοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών είναι ωστόσο υπαρκτός στο WikiLeaks, σε ακραίες περιπτώσεις, ή σε μπλογκς και άλλους χειριστές χωρίς ενεργητικά, σε κανονικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται νέες πηγές χρηματοδότησης της ερευνητικής δημοσιογραφίας έξω από τα κυρίαρχα μίντια. Στις ΗΠΑ, η Pro-Publica ιδρύθηκε το 2007 με φιλανθρωπικά κονδύλια από το Knights Foundation ως “ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό γραφείο σύνταξης ειδήσεων που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία για το δημόσιο συμφέρον”, επειδή “πολλές νέες οργανώσεις το αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο ως πολυτέλεια”.[3] Το Bureau of Investigative Journalism, που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2010 στο Λονδίνο από την Potter Foundation με τον ίδιο σκοπό, είναι επίσης μη κερδοσκοπικό. Και οι δυο μονάδες συνεργάζονται με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και τηλεοπτικά, τα οποία μεταδίδουν τις ιστορίες που εκείνοι ερευνούν. Επιπλέον, νέες συνεργατικές υποδομές, όπως το DocumentCloud, “αρχείο ντοκουμέντων από πρωτογενείς πηγές και εργαλείο για το σχολιασμό, την οργάνωση και τη δημοσιοποίησή τους”, παρέχει την υποδομή για τον αποτελεσματικό χειρισμό υλικού σε μεγάλες ποσότητες, πέρα από τα συνήθη ειδησεογραφικά και οργανωτικά όρια. Τα διάφορα στοιχεία που συνθέτουν τη διαδικασία του ερευνητικού ρεπορτάζ (προστασία της πηγής, χρονοβόρα διαδικασία συλλογής και κατανόησης των πληροφοριών, παροχή εργαλείων για χειρισμό του υλικού και μετάδοση της ιστορίας στο ευρύτερο κοινό) δεν εκτελούνται πλέον από μια οργάνωση αλλά από μια σειρά διαδικτυωμένων οργανώσεων, που η κάθε μια εκτελεί μόνο μια από αυτές τις διαδικασίες, βασίζονται σε διαφορετικά οικονομικά μοντέλα, αλλά εργάζονται μαζί για να φέρουν την ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή τη νέα οικολογία, το WikiLeaks είναι ο παίκτης που αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, πράγμα που αφήνει τους άλλους σχετικά ελεύθερους να δράσουν σε ένα κατά τα άλλα πολύ εξαναγκαστικό περιβάλλον.


Αυτό αλλάζει, κατά κάποιο τρόπο, το χαρακτήρα του τελικού προϊόντος, των ειδήσεων. Συνδυάζει το παραδοσιακό ρεπορτάζ- όπου η πηγή του υλικού συνήθως δεν δημοσιοποιείται-και το μπλόγκινγκ, όπου συνήθως υπάρχει σύνδεση με την πηγή, δημοσιεύεται μαζί. Από τη στιγμή που το WikiLeaks δημοσιεύει έτσι κι αλλιώς το υλικό, πολλές από τις εφημερίδες που μετατρέπουν τα αρχεία του σε ιστορίες, κάνουν κι αυτές το ίδιο (αντί να αναφέρουν απλώς μια ή δυο προτάσεις). Συνολικά, αυτό κάνει τις ιστορίες πιο διαφανείς και, ειλικρινά, πιο ενδιαφέρουσες στην ανάγνωση. Απ’ όσο μπορούμε προς το παρόν να πούμε, οι ιστορίες που είναι γραμμένες με το DocumentCloud τείνουν να είναι παρόμοιες. Κατά πόσο αυτό είναι “επιστημονική δημοσιογραφία”, όπως ελπίζει ο Τζούλιαν Ασσάνζ, δημοσιογραφία που δημοσιεύει την πηγή της πληροφορίας όπως οι επιστήμονες δημοσιεύουν ανεπεξέργαστα δεδομένα και μεθόδους έρευνας, μένει να αποδειχτεί. Αλλά ο συνδυασμός της πρόσβασης σε μια καλά επιμελημένη ιστορία όπως και σε εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, μπορεί να είναι πολύ ισχυρός.


Συνέπειες


Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς ποιες θα είναι οι συνέπειες του WikiLeaks, καθώς αυτό εξαρτάται από τόσες πολλές παραμέτρους. Είναι αρκετά ασφαλές να πούμε ότι η διαρροή θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια σημαντική μέθοδο στην πολιτική της ενημέρωσης, ανεξάρτητα από την τύχη του WikiLeaks. Αυτό που άλλαξε με το WikiLeaks είναι η κλίμακα των διαρροών- από άποψη όγκου όπως και ευαισθησίας. Αντί να κάνει πολιτική με τον συνήθη τρόπο, το WikiLeaks μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτήν και να θέτει τη δική του ατζέντα. Τι μπορεί όμως να πετύχει; Ο πιο ταπεινός στόχος που ανέφερε ο Ασσάνζ είναι να αυξήσει τον “φόρο απορρήτου”. Όπως έγραψε πριν από μερικά χρόνια σε μια μελέτη για τις “Μη Γραμμικές Επιδράσεις των Διαρροών σε Άδικα Συστήματα Διακυβέρνησης“,

Όσο πιο μυστική ή άδικη είναι μια οργάνωση, τόσο περισσότερο οι διαρροές προκαλούν φόβο και παράνοια στην ηγεσία της και την παρέα της. Αυτό καταλήγει κανονικά στην ελαχιστοποίηση των μηχανισμών αποτελεσματικής εσωτερικής επικοινωνίας ( αύξηση στον γνωστικό “φόρο απορρήτου”) και στην επακόλουθη γνωστική παρακμή ολόκληρου του συστήματος.


Όσο περισσότερο μια οργάνωση πρέπει να προστατευθεί απέναντι στις διαρροές, τόσο η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση να μοιραστεί την πληροφορία (για να λειτουργήσει αποτελεσματικά) και να την ελέγξει (για να την κρατήσει μυστική) θα γίνει πρωταρχική και θα επιδράσει αρνητικά στην ικανότητα της να φέρει σε πέρας την αποστολή της. Οι στόχοι του Ασσάνζ μπορεί να πραγματοποιηθούν απ’ αυτή τη στενή άποψη, αλλά είναι ασαφές αν ο “φόρος” θα είναι αρκετά υψηλός για να περιορίσει την εξουσία οργανώσεων όπως ο στρατός των ΗΠΑ ή αν θα χρειαστεί απλώς να επενδύσει περισσότερους πόρους για να κάνει το ίδιο που έκανε πριν.


Πέραν τούτου, πολλά θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα λειτουργήσει το WikiLeaks. Οι πιέσεις που του ασκούνται είναι τεράστιες και η θεσμική βάση του μοιάζει συγκριτικά αδύναμη, παρά ή μάλλον εξαιτίας της υπερ-εξουσιοδότησης. Ούτε είναι σαφές πόσο θα το στηρίξουν οι μιντιακές συνεργασίες του με τη νέα οικολογία της δημοσιογραφίας. Οι New York Times, για παράδειγμα, παίζουν διπλό παιχνίδι. Συνεργάζονται επιλεκτικά με το WikiLeaks, κατεβάζοντας όμως τους τόνους.[4] Η αποφυγή αναφοράς, από πλευράς τους, του όρου ʺβασανιστήριαʺ είναι τόσο επίπονη, που ακόμη και το μη πολιτικό μπλογκ BoingBoing τους ειρωνεύτηκε γράφοντας: “Οι New York Times Γεννήτορες Ευφημισμού για τα Βασανιστήρια”. Την ίδια στιγμή, οι NYT συμμετέχουν ενεργά στην παγκόσμια εκστρατεία σπίλωσης του Ασσάνζ.[5] Τα άλλα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ είναι πιο φανερά εχθρικά και συνεχίζουν την περιδίνησή τους. Η Fox News ισχυρίστηκε ότι το Iraq War Log περιείχε πληροφορίες για όπλα μαζικής καταστροφής κι ένας από τους σχολιαστές της ζήτησε να κηρυχθούν οι ακτιβιστές του WikiLeaks “στρατιώτες του εχθρού” και κάλεσε για “εξωδικαστική δράση”, εννοώντας στοχευμένες δολοφονίες εναντίον τους.[6] Όσο τα αμερικανικά μίντια θα παραμένουν τόσο εξαρτημένα από την πρόσβαση στην εξουσία (για να λαμβάνουν την πληροφόρηση που διαρρέεται επισήμως), η βούλησή τους να εμπλακούν πλήρως με το υλικό που δημοσιεύει το WikiLeaks θα είναι περιορισμένη. Η εμπλοκή τους, ωστόσο, θα είναι κρίσιμη καθώς η ερμηνεία και οι πολιτικές συνέπειες των διαρροών δεν θα εξαρτηθούν μόνο από τα γεγονότα.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο περιοδικό Mute με τίτλο “Contain This! Leaks, Whistle-Blowers and the Networked News Ecology“.


Σημειώσεις

[1] “The Super Empowered Individual“, Zenpundit, 28 October 2006.

[2] John Robb, ‘The Systempunkt‘, Global Guerillas, 19 December 2004.

[3] Βλ. http://www.propublica.org/about/

[4] Βλ. Glenn Greenwald, “NYT v. the World: WikiLeaks coverage“, Salon, 25 October 2010.

[5] John F. Burns and Ravi Somaiya, ‘WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety‘, New York times 23 October 2010.

[6] Stephen C. Webster, “Fox News editorial: WikiLeaks employees should be declared ‘enemy combatants‘”, 25 October 2010.

Η δημοσιοποίηση των ημερολογίων του αφγανικού πολέμου στο WikiLeaks, με άρθρα που δημοσιεύθηκαν στον «Guardian», τους «New York Times» και το «Spiegel» κατόπιν συμφωνίας με το WikiLeaks, έγινε είδηση σε ολόκληρο τον κόσμο. Η αποκάλυψη περισσότερων από 90.000 εγγράφων ήταν μια ακόμη αφορμή, όμως, για να συνεχιστεί ο δημόσιος διάλογος πάνω στην αυξανόμενη ισχύ της ψηφιακής δημοσιογραφίας και των κοινωνικών δικτύων. Οι Lovink και Riemens προσπαθούν να αναλύσουν το Wikileaks με οδηγό την κριτική θεωρία των δικτύων.


Θέση 0.


«Τι γνώμη έχουμε για το Wikileaks? Νομίζουμε πως θα ήταν μια καλή ιδέα!» (κατά την περίφημη ‘σπόντα’ του Μαχάτμα Γκάντι για τον «Δυτικό Πολιτισμό»)


Θέση 1.


Αποκαλύψεις και διαρροές πάντα γίνονταν, αλλά ποτέ πριν δεν το έχει ξανακάνει αυτό μια ομάδα μη προσκείμενη σε κράτη ή εταιρείες στην κλίμακα που το Wikileaks το κατόρθωσε με τα “Ημερολόγια του Πολέμου στο Αφγανιστάν” (‘Afghan War Logs’). Ωστόσο, εμείς πιστεύουμε πως αυτό είναι μάλλον ένα περισσότερο ποσοτικό άλμα παρά ποιοτικό. Κατά μια έννοια, αυτές οι «κολοσσιαίες» αποκαλύψεις του Wikileaks μπορούν απλά να εξηγηθούν σαν μια συνέπεια της δραματικής εξάπλωσης της χρήσης της γλώσσας της πληροφορικής, μαζί με μια δραματική πτώση του κόστους της, συμπεριλαμβανόμενου εκείνου που απαιτείται για την αποθήκευση εκατομμυρίων αρχείων. Ένας άλλος παράγοντας που συνεισφέρει σ’ αυτό, είναι το γεγονός ότι η ασφαλής διαφύλαξη των κρατικών κι εταιρικών μυστικών – εκτός από τα ιδιωτικά εννοείται – έχει γίνει αρκετά δύσκολη σε μια εποχή στιγμιαίας αναπαραγωγιμότητας και διάδοσης. Το Wikileaks αποκτάει, εδώ, το συμβολισμό της ασύλληπτης μεταμόρφωσης της «Κοινωνίας της Πληροφορίας», και μας προϊδεάζει για το τι μπορεί να επακολουθήσει στο μέλλον. Οπότε ενώ κανείς μπορεί να βλέπει το Wikileaks σαν ένα (πολιτικό) σχέδιο, και να το κριτικάρει για τον τρόπο λειτουργίας του, ή για άλλους λόγους, μπορεί επίσης να ειδωθεί σαν μια «πιλοτική» φάση σε εξέλιξη προς έναν πολύ πιο γενικευμένο πολιτισμό αναρχικής έκθεσης, πέρα από τις παραδοσιακές πολιτικές της εξωστρέφειας και της διαφάνειας.


Θέση 2.


Για το καλύτερο ή το χειρότερο, το Wikileaks έχει εκτοξευθεί στη σφαίρα των ανώτερων επιπέδων της διεθνούς πολιτικής. Ξαφνικά, το Wikileaks έχει, σε πολύ σύντομο διάστημα, γίνει ένας βασικός παίκτης και στην παγκόσμια σκηνή, καθώς και στην εθνική σφαίρα κάποιων χωρών. Δυνάμει των αποκαλύψεων του το Wikileaks, παρότι μικρό, μοιάζει να έχει τουλάχιστον το ίδιο βάρος με τα κράτη ή τις μεγάλες εταιρείες – στο πεδίο της συγκέντρωσης και δημοσίευσης πληροφοριών. Όμως ταυτόχρονα δεν είναι ξεκάθαρο αν αυτό είναι ένα μόνιμο χαρακτηριστικό ή ένα προσωρινό φαινόμενο, προερχόμενο από την υπερβολική διαφήμιση – το Wikileaks φαίνεται ότι πιστεύει το δεύτερο, αλλά μόνο ο χρόνος θα το δείξει. Παρ’ όλα αυτά, το Wikileaks, δια στόματος του γνωστότερου εκπροσώπου του, του Julian Assange, θεωρεί ότι, ως ένας μικρός μη κυβερνητικός και μη εταιρικός δρων, πυγμαχεί στην ίδια κατηγορία βαρών με το Πεντάγωνο – κι αρχίζει να συμπεριφέρεται αναλόγως. Θα μπορούσε κανείς να το αποκαλέσει αυτό φάση «Ταλιμπανοποίησης» της μεταμοντέρνας θεωρίας του «Επίπεδου Κόσμου», όπου οι κλίμακες, οι χρόνοι, και οι τόποι που δηλώνονται μοιάζουν πλήρως άσχετοι. Αυτό που μετράει είναι η ορμή της φήμης και η ποσότητα της προσοχής των μέσων. Το Wikileaks κατορθώνει να αιχμαλωτίσει αυτή την προσοχή με θεαματικές χακεμένες πληροφορίες εκεί που άλλες οργανώσεις, ειδικά οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών και οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αγωνίζονται απεγνωσμένα να περάσουν το μήνυμά τους. Το Wikileaks θέτει σε χρήση ιδιοφυώς την «ταχύτητα διαφυγής» της Πληροφορικής – χρησιμοποιώντας της Πληροφορική για να αφήσει πίσω της την ίδια την Πληροφορική και να εισβάλει στη σφαίρα των πολιτικής του πραγματικού κόσμου.


Θέση 3.


Στο συνεχιζόμενο έπος που ορίζεται σαν «Η Πτώση της Αυτοκρατορίας των ΗΠΑ», το Wikileaks εισέρχεται στη σκηνή ως ο δολοφόνος ενός εύκολου στόχου. Θα ήταν δύσκολο να το φανταστούμε να κάνει το ίδιο ακριβώς στη Ρωσική ή την Κινέζικη κυβέρνηση, ή ακόμη και σ’ αυτή της Σιγκαπούρης – για να μην πούμε για τις … χμμ… «εταιρικές» θυγατρικές τους. Εδώ υφίστανται, σαφή, και μεγάλα, πολιτισμικά και γλωσσικά εμπόδια, για να μην αναφέρουμε τα αμιγώς σχετιζόμενα με την εξουσία, τα οποία θα έπρεπε να υπερνικηθούν. Επίσης κάτι τέτοιο θα περιελάμβανε ευρέως διαφορετικές ομάδες χρηστών, ακόμη κι αν μιλάμε για τους πιο περιορισμένους (και υποτιθέμενα πιο παγκόσμια κοινούς) πολιτισμούς και ημερήσιες διατάξεις των χάκερς, των ακτιβιστών της πληροφορικής και των ερευνητών δημοσιογράφων. Μ’ αυτή την έννοια το Wikileaks στην παρούσα έκφρασή του παραμένει ένα τυπικά «Δυτικό» προϊόν και δεν μπορεί να διεκδικήσει το ρόλο ενός πραγματικά οικουμενικού ή παγκόσμιου εγχειρήματος.


Θέση 4.


Μια από τις κυριότερες δυσκολίες για να εξηγήσουμε το Wikileaks προκύπτει από το γεγονός ότι είναι θολό – κι επίσης δυσδιάκριτο ακόμη και για τους ίδιους τους ανθρώπους του Wikileaks- το αν βλέπει τον εαυτό του να λειτουργεί σαν πάροχος περιεχομένου ή σαν απλός φορέας δεδομένων που έχουν ήδη διαρρεύσει (όποια κι από τις δυο κι αν είναι η εντύπωση που δίνει κάθε φορά ανάλογα με το περιεχόμενο και τις συνθήκες). Αυτό, παρεμπιπτόντως, ήταν ένα κοινό πρόβλημα από τότε που τα μέσα εισήλθαν μαζικά στο διαδίκτυο και η δημοσίευση και οι επικοινωνίες έγιναν υπηρεσία περισσότερο απ’ ότι προϊόν. Ο Julian Assenge μαζεύεται κάθε φορά που του αποδίδεται η ιδιότητα του “αρχισυντάκτη του Wikileaks”, από την άλλη πλευρά όμως, το Wikileaks λέει ότι συντάσσει υλικό πριν τη δημοσίευσή του και υποστηρίζει ότι ελέγχει αρχεία για την αυθεντικότητά τους με τη βοήθεια εκατοντάδων εθελοντών αναλυτών. Αυτές οι διαμάχες για το αν κάποιος είναι πάροχος ή φορέας περιεχομένου συνεχίζονται εδώ και δεκαετίες ανάμεσα στους ακτιβιστές των μέσων χωρίς να υπάρχει ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Οπότε, αντί να προσπαθούμε να επιλύσουμε αυτή την ασυνέπεια, ίσως να είναι καλύτερο να κοιτάξουμε για πιο φρέσκες προσεγγίσεις και να αναπτύξουμε νέες, κριτικές έννοιες γι’ αυτό που έχει γίνει μια υβριδική πρακτική δημοσίευσης που εμπλέκει δρώντες που πολύ απέχουν από το παραδοσιακό πεδίο των επαγγελματικών ειδησεογραφικών μέσων.


Θέση 5.


Η σταθερή πτώση της ερευνητικής δημοσιογραφίας λόγω της φθίνουσας υποστήριξης και χρηματοδότησης είναι ένα αναντίρρητο γεγονός. Η συνεχιζόμενη επιτάχυνση και ο συνωστισμός στην επονομαζόμενη οικονομία της προσοχής δεν αφήνει πλέον χώρο για περίπλοκες ιστορίες. Οι εταιρικοί ιδιοκτήτες των μέσων μαζικής κυκλοφορίας όλο και λιγότερο τείνουν να βλέπουν το έργο της νεοφιλελεύθερης οικονομίας και των πολιτικών της να συζητείται σε μάκρος και λεπτομερώς. Η στροφή της πληροφορίας προς την «ενημερωδιασκέδαση» (infotainment) που ζητάει το κοινό και οι ιδιοκτήτες των μέσων έχει επίσης υιοθετηθεί, δυστυχώς, σαν είδος γραφής από τους ίδιους τους δημοσιογράφους κάνοντάς το δύσκολο να δημοσιευθούν πιο περίπλοκες ιστορίες. Το Wikileaks ξεσπά σε αυτή την κατάσταση πραγμάτων σαν ένας ξένος μέσα στην ομιχλώδη ατμόσφαιρα της “δημοσιογραφίας των πολιτών” και των ειδήσεων του τύπου “κάντο μόνος σου” που αναφέρονται στη μπλογκόσφαιρα. Αυτό που προσδοκά το Wikileaks, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει καταφέρει να οργανώσει, είναι η συμβολή εθελοντών ή ερασιτεχνών (“crowd sourcing”) για να ερμηνεύσουν επί της ουσίας τα αρχεία που έχουν διαρρεύσει.


Η παραδοσιακή δημοσιογραφία έρευνας αποτελούνταν από τρεις φάσεις: την ανακάλυψη των γεγονότων, τη διασταύρωσή τους και την τοποθέτησή τους στο φόντο ενός κατανοητού κειμένου. Το Wikileaks κάνει το πρώτο, υποστηρίζει ότι κάνει και το δεύτερο, αλλά αφήνει το ζήτημα του τρίτου τελείως κενό. Αυτό είναι σύμπτωμα μιας συγκεκριμένης κατηγορίας της ιδεολογίας της ανοιχτής πρόσβασης, όπου η ίδια η οικονομία της παραγωγής περιεχομένου εξωτερικεύεται σε άγνωστες οντότητες “εκεί έξω”. Η κρίση στην ερευνητική δημοσιογραφία ούτε κατανοείται ούτε αναγνωρίζεται. Παραμένει σκοτεινό το πως υποτίτεθεται ότι οι παραγωγικές οντότητες θα διατηρηθούν. Απλά θεωρείται δεδομένο ότι θα αναλάβουν την ανάλυση και την ερμηνεία τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα, αυτό όμως δε συμβαίνει αυτόματα. Το έπος των “Ημερολογίων του Πολέμου του Αφγανιστάν” αποδεικνύει ότι το Wikileaks οφείλει να προσεγγίσει και να διαπραγματευτεί με πολύ καταξιωμένα παραδοσιακά μέσα για να εξασφαλίσει επαρκή αξιοπιστία. Αλλά την ίδια στιγμή αυτά τα παραδοσιακά μέσα αποδεικνύονται επίσης ανίκανα να επεξεργαστούν πλήρως το υλικό.


Θέση 6.


Το Wikileaks είναι ένας τυπικός οργανισμός του ενός ατόμου. Αυτό σημαίνει ότι η ανάληψη πρωτοβουλιών, η λήψη αποφάσεων και η διαδικασία εκτέλεσης τους επικεντρώνεται σημαντικά στα χέρια ενός μοναδικού ατόμου. Όπως στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ο ιδρυτής δεν μπορεί να καταψηφιστεί και σε αντίθεση με πολλές κολλεκτίβες η ηγεσία δεν εναλλάσσεται. Αυτό δεν είναι ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό μέσα σε οργανώσεις, ασχέτως αν λειτουργούν στη σφαίρα της πολιτικής, του πολιτισμού ή του τομέα της κοινωνίας των πολιτών. Οι οργανώσεις του ενός ατόμου είναι αναγνωρίσιμες, συναρπαστικές, αποτελούν έμπνευση, κι είναι εύκολο να προβληθούν στα μέσα. Η βιωσιμότητά τους όμως, εξαρτάται σημαντικά από τις ενέργειες του χαρισματικού ηγέτη τους, και η λειτουργία τους είναι δύσκολο να συμφιλιωθεί με τις δημοκρατικές αξίες. Γι’ αυτό το λόγο επίσης είναι δύσκολο να αντιγραφούν και να άλλαξουν εύκολα κλίμακα. Ο χάκερ-ηγέτης Julian Assange είναι ο αρχηγός που ταυτίζεται με το Wikileaks, του οποίου η κακή φήμη και υπόληψη κατά πολύ συγχωνεύεται με το Wikileaks, θολώνοντας τη διάκριση μεταξύ του τι κάνει και τι εκπροσωπεί και την (μάλλον ταραγμένη) προσωπική ζωή του Assange και τις (κάπως ακαλλιέργητες) πολιτικές του θέσεις.


Θέση 7.


Το Wikileaks είναι επίσης μια οργάνωση βαθιά επηρεασμένη από την κουλτούρα των χάκερ της δεκαετίας του ’80 σε συνδυασμό με τις πολιτικές αξίες του τεχνο-φιλελευθερισμού που προέκυψαν στη δεκαετία του ‘90. Το γεγονός ότι το Wikileaks έχει ιδρυθεί, κι ακόμη σε μεγάλο βαθμό το τρέχουν άτομα σκληροπυρηνικά και πορωμένα με την τεχνολογία, δημιουργεί ένα πλαίσιο αναφοράς για να καταλάβουμε τις αξίες και τις κινήσεις του. Αυτό, δυστυχώς, συνοδεύεται από μια καλή δόση κάπως λιγότερο ενάρετων πλευρών της κουλτούρας των χάκερς. Όχι πως θα μπορούσαμε να αρνηθούμε στο Wikileaks τον ιδεαλισμό, την επιθυμία να συνεισφέρει σ’ έναν καλύτερο κόσμο, το αντίθετο μάλιστα. Αλλά αυτός ο ιδεαλισμός συνδυάζεται με μια προτίμηση στην συνωμοσιολογία, μια ελιτίστικη διάθεση και μια λατρεία για τη μυστικότητα (παρά τους συγκαταβατικούς τρόπους) που δεν οδηγεί στη συνεργασία με άτομα κι ομάδες που σκέφτονται ανάλογα – και που καταλήγουν στη θέση των απλών καταναλωτών των αποκαλύψεων του Wikileaks.


Θέση 8.


Η έλλειψη κοινών χαρακτηριστικών με τα φιλικά προσκείμενα κινήματα του «ένας άλλος κόσμος είναι δυνατός» αναγκάζει το Wikileaks να αναζητήσει την προσοχή του κοινού με όλο και πιο θεαματικές – και ριψοκίνδυνες – αποκαλύψεις, ενώ ταυτόχρονα συγκεντρώνει μια ομάδα υποστηρικτών που είναι τρελά ενθουσιασμένοι αλλά παθητικοί. Ακολουθώντας της φύση και την ποσότητα των εκθέσεων του Wikileaks από την έναρξή του μέχρι σήμερα, μας θυμίζει παράξενα το πώς βλέπουμε ένα θέαμα με πυροτεχνήματα, κι αυτό συμπεριλαμβάνει ένα «μεγάλο φινάλε» στη μορφή της μηχανής της αποκαλύψεως ριγμένη κι έτοιμη να εξαπολύσει το έγγραφο «Ασφάλεια». Αυτό θέτει σοβαρές αμφιβολίες για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του ίδιου του Wikileaks, αλλά ίσως επίσης, κι αυτό του μοντέλου του Wikileaks. Το Wikileaks λειτουργεί με ένα γελοιωδώς μικρό μέγεθος (πιθανώς δεν είναι πάνω από μια ντουζίνα άτομα που αποτελούν τον πυρήνα λειτουργίας του). Ενώ η έκταση και η γνώση της τεχνολογικής υποστήριξης του Wikileaks αποδεικνύεται από την ίδια του την ύπαρξη, ο ισχυρισμός του Wikileaks ότι έχει αρκετές εκατοντάδες, ή και περισσότερους εθελοντές αναλυτές κι ειδικούς δεν επαληθεύεται, και για να είμαστε ειλικρινείς, είναι μετά βίας πιστευτός. Αυτό είναι σαφώς η Αχίλλειος πτέρνα του Wikileaks, όχι μόνο από την άποψη του ρίσκου και/ή της βιωσιμότητας, αλλά και πολιτικά – το οποίο είναι αυτό που μας απασχολεί σε αυτό το κείμενο.


Θέση 9.


Το Wikileaks επιδεικνύει μια εντυπωσιακή έλλειψη διαφάνειας στην εσωτερική του οργάνωση. Η δικαιολογία του είναι πως το “Wikileaks πρέπει να είναι τελείως αδιαφανές ώστε να αναγκάζει άλλους να είναι πλήρως διαφανείς” που λίγα προσθέτει στο διάσημο κόμικ Κατάσκοπος εναντίον Κατασκόπου του περιοδικού Mad. Κερδίζεις την αντίπαλη πλευρά αλλά με τρόπο που σε κάνει να μην ξεχωρίζεις απ’ αυτήν. Και υποστηρίζοντας κατόπιν εορτής το ηθικό υπόβαθρο δεν βοηθάει στην πραγματικότητα – κι ο Tony Blair διέπρεψε σ’ αυτή την άσκηση. Καθώς το Wikileaks δεν είναι ούτε πολιτική κολλεκτίβα ούτε ΜΚΟ με νομικούς όρους, ούτε εταιρεία ή κομμάτι κοινωνικού κινήματος, πρώτα απ’ όλα πρέπει να συζητήσουμε τι είδους οργανισμός είναι αυτός που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Είναι ένα εικονικό εγχείρημα; Σε τελική ανάλυση, υπάρχει σαν μία ιστοσελίδα με ένα όνομα χώρου, που είναι και η ουσία του εγχειρήματος. Έχει όμως κάποιο στόχο πίσω από την προσωπική φιλοδοξία του ή των ιδρυτή/τών του; Μπορεί να αναπαραχθεί το Wikileaks; Θα δούμε κάποτε να δημιουργούνται τοπικές ή εθνικές οργανώσεις που κρατούν το όνομα Wikileaks; Και σύμφωνα με ποιους όρους παιχνιδιού θα λειτουργούν; Ή είναι καλύτερο να δούμε το Wikileaks σαν μια σύλληψη που ταξιδεύει από πλαίσιο σε πλαίσιο και που, σα μιμίδιο, μεταμορφώνεται στο χώρο και στο χρόνο;


Ίσως το Wikileaks να οργανωθεί γύρω από μια δική του έκδοση του σλόγκαν της IETF (Internet Engineering Task Force): “μία πρόχειρη συναίνεση και εκτέλεση κώδικα”; Έργα όπως η Wikipedia και το Indymedia έχουν επιλύσει αυτό το ζήτημα με δικούς τους τρόπους, αλλά όχι χωρίς κρίσεις, αποφασιστικές καμπές και διασπαστικές διαμάχες. Μια κριτική σαν αυτή που εκφράζεται εδώ δεν στοχεύει να υποχρεώσει το Wikileaks σε μια παραδοσιακή μορφή αλλά αντίθετα να εξερευνήσει αν το Wikileaks (και οι μελλοντικοί του κλώνοι, συνέταιροι, άβαταρ και διαφόρων ειδών οικογενειακά μέλη) θα μπορούσαν να αποτελέσουν μοντέλο για νέες μορφές οργάνωσης και συνεργασίας. Αλλού ο όρος «οργανωμένο δίκτυο» έχει κατασκευαστεί σαν πιθανός όρος γι’ αυτές τις μορφές. Στο παρελθόν είχε γίνει συζήτηση για «μεθοδευμένα μέσα». Άλλοι έχουν χρησιμοποιήσει το γενικό όρο «διαδικτυακός ακτιβισμός». Ίσως το Wikileaks έχει άλλες ιδέες για την κατεύθυνση που θέλει να οδηγήσει αυτή την οργανωτική διαμάχη. Αλλά που; Φυσικά εξαρτάται από το Wikileaks για να αποφασίσει για το ίδιο αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουμε δει πολλά που να μοιάζουν με απάντηση, αφήνοντας άλλους, όπως την Wall Street Journal, να θέτουν ερωτήματα, π.χ. για την οικονομική καλοπιστία του Wikileaks.


Θέση 10.


Δε θεωρούμε πως το να πάρουμε μια θέση υπέρ ή κατά του Wikileaks είναι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Το Wikileaks υπάρχει, και θα παραμείνει μέχρι είτε να βυθιστεί μόνο του ή να καταστραφεί από τις δυνάμεις που αντιτίθενται στη λειτουργία του. Το επιχείρημά μας είναι μάλλον να (προσπαθήσουμε) να αξιολογήσουμε με πραγματιστικό τρόπο και να εξακριβώσουμε τι μπορεί, τι θα μπορούσε – και ίσως ακόμη, ποιος ξέρει, τι θα πρέπει να κάνει το Wikileaks, και να διατυπώσουμε μια γνώμη για το πώς “εμείς” θα μπορούσαμε να σχετιστούμε και να συνεργαστούμε με το Wikileaks. Παρά τα μειονεκτήματά του, κι ενάντια στις αντιξοότητες, το Wikileaks έχει προσφέρει υποδειγματικές υπηρεσίες στο σκοπό της διαφάνειας, της δημοκρατίας και της ειλικρίνειας. Μπορεί να ελπίζουμε να είναι διαφορετικό, αλλά, όπως θα έλεγαν και οι Γάλλοι, αν δεν υπήρχε κάτι σαν κι αυτό, θα έπρεπε να εφευρεθεί. Η “ποσοτική στροφή” της υπερπληροφόρησης είναι γεγονός της σημερινής ζωής. Μπορούμε μόνο να περιμένουμε ότι αυτή η υπεραφθονία αποκαλύψεων θα μεγαλώνει – και μάλιστα εκθετικά. Το να οργανωθούν και να ερμηνευτούν αυτά τα Ιμαλάια των δεδομένων είναι μια συλλογική πρόκληση που υπάρχει εκεί έξω, είτε της δίνουμε το όνομα “Wikileaks” είτε όχι.


Μια αναθεωρημένη εκδοχή του παραπάνω κειμένου δημοσιεύτηκε στις 7 Δεκεμβρίου 2010 στο eurozine. Μπορείτε να την διαβάσετε εδώ: http://www.eurozine.com/articles/2010-12-07-lovinkriemens-en.html

Ο McKenzie Wark πλέκει το εγκώμιο της Wikipedia ως ένα παράδειγμα ενός νέου είδους κοινωνικών σχέσεων, σαν ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού και αναλύει την Θεωρία του Παίκτη.


Μια συνέντευξη στην Κορίννα Πατέλη για το Re-public.gr


Κορίννα Πατέλη: Πώς σας φαίνονται οι wiki καταχωρήσεις σχετικά με το ποιος είστε;


McKenzie Wark: Μόλις τώρα έριχνα μια ματιά. Διαβάζονται καλά. Είναι ουδέτερες και τα γεγονότα είναι σωστά, όσα, δηλαδή, περιμένει κάποιος σε μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Κάνετε αναφορές στις καταχωρήσεις της wikipedia στο ακαδημαϊκό σας έργο;


K.W.: Τη wikipedia τη χρησιμοποιώ καθημερινά, ειδικά μέσα στην τάξη. Προτρέπω τους φοιτητές μου να κοιτάξουν πρώτα εκεί, αλλά μετά να διασταυρώσουν τα ευρήματά τους και με μια άλλη πηγή. Σε ορισμένα από τα μαθήματά μου τους αναθέτω ως εργασία να γράψουν ή να βελτιώσουν μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Με τη χρησιμοποίηση όρων, όπως «πληροφορία» ή «χρήση» αποδίδετε οργανική λογική στη γνώση. Μεταχειρίζεστε όρους που συχνά χρησιμοποιούνται στην πρακτική-ωφελιμιστική σκέψη. Αλλά η γνώση δεν είναι κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών;


K.W.: Η γνώση είναι κάτι που μπορούμε να ποσοτικοποιήσουμε και άρα να εμπορευθούμε, όπως τα οικονομικά αγαθά. Κατά κάποιον τρόπο αυτό είναι καλό πράγμα. Αποτελεί βελτίωση από την κατάσταση του κρατικού μονοπωλίου του δικαιώματος της γνώσης. Ενδιαφέρομαι, ωστόσο, και για τους τρόπους με τους οποίους η πληροφορία υπερβαίνει τη μορφή του αγαθού. Οι τεχνικές της ψηφιακής αποθήκευσης και της μετάδοσης παρέχουν στην πληροφορία τη δυνατότητα να διαφύγει, τουλάχιστον εν μέρει, από τη σπανιότητα, προσφέροντας εξ ολοκλήρου νέους τρόπους παραγωγής γνώσης και πολιτισμού από αυτήν.


Τέτοιου είδους παράδειγμα είναι και η wikipedia. Αποτελεί είδος οικονομίας της δωρεάς -της εργασίας με την πληροφορία. Το κέρδος για όσους εργάζονται με ζήλο δεν είναι άλλο από το κύρος που αποκτούν στο πλαίσιο της κοινότητας της wikipedia. Αλλά η wikipedia είναι σίγουρα κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών. Είναι ένα νέο είδος κοινωνικών σχέσεων. Είναι ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού. Να σημειωθεί, όμως, ότι δεν βασίζεται σε ανθρώπους που αφιερώνουν το χρόνο τους έχοντας στο μυαλό τους ότι ασκούν φιλανθρωπικό έργο. Ο χρόνος που αφιερώνουν επιβραβεύεται με κάτι άλλο εκτός από χρήματα. Είναι μια τελείως διαφορετική πρακτική του τι δύναται να παρακινήσει τους ανθρώπους.


Κ.Π.: Θεωρείτε ότι παρόμοιου είδους (wiki) εγχειρήματα συμβάλλουν στο άνοιγμα της γνώσης;


K.W.: Στην εποχή μας, θα πρέπει κάποιος να ασχοληθεί λίγο πιο σοβαρά με αυτά τα πράγματα. Είναι καλό ότι οι άνθρωποι θέλουν να δημιουργήσουν όλες αυτές τις ιστοσελίδες και να προσφέρουν τόσο υλικό, αλλά σε πολλές περιπτώσεις απλά κάνουν το Google πλουσιότερο. Πουλά διαφημίσεις εκμεταλλευόμενο όλη αυτήν την εθελοντική εργασία. Θεωρώ ότι μερικές φορές, αντί να εξυμνούμε την εν λόγω κατάσταση, καλό θα ήταν να την μελετήσουμε υπό το πρίσμα μιας συνολικής κριτικής. Αυτό που αποκαλούσε ο Guy Debord «κοινωνία του θεάματος» φαντάζει τώρα σαν τις παλιές καλές μέρες. Τουλάχιστον ασχολήθηκε με την κατασκευή εικόνων που ίσως να θέλουμε να κοιτάξουμε. Σήμερα, πρέπει να φτιάξουμε τις δικές μας εικόνες. Αυτό είνα ένα από τα «μοντέλα εργασίας» της νέας διανυσματικής (vectoralist) τάξης πραγμάτων: μην κάνεις τίποτα, αλλά επέτρεψέ μας να εργαζόμαστε για τη διασκέδασή μας και παρόλα αυτά χρεωνέ μας με ενοίκιο γι΄αυτό!


Κ.Π.: Η wikipedia ως μέσον αλληλεπίδρασης θέτει περιορισμούς στους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να συνεισφέρουμε πληροφορίες;


K.W.: Φυσικά, και αυτό είναι που την κάνει τόσο καλή. Έλυσε ένα τεράστιο πρόβλημα. Στην αγγλική γλώσσα τουλάχιστον (γνωρίζω λιγότερα για τις υπόλοιπες γλώσσες), η κυρίαρχη μορφή της επικοινωνίας στο διαδίκτυο ήταν η συζήτηση. Η δημιουργία blogs επιδείνωσε την υπάρχουσα κατάσταση. Κοιτάχτε, δεν έχω τίποτα άλλο εναντίον της συζήτησης, εκτός από ότι παρέχει περιορισμένες δυνατότητες στην προσπάθεια παραγωγής γνώσης. Η Wikipedia προσέφερε μια τελείως διαφορετική πρακτική. Περιόρισε τη συζήτηση στις τελευταίες σελίδες και δημιούργησε ένα υπόδειγμα που είναι σε θέση να παράγει ένα είδος «ενημερωμένης ομόφωνα αποδεκτής πραγματικότητας». Δεν είναι αγνή δημοκρατία. Ορισμένες γνώμες στη wikipedia μετρούν περισσότερο από ότι άλλες, αλλά χρειάζεται να κερδίσει πρώτα κάποιος το σεβασμό των άλλων, προτού η γνώμη του αρχίσει πραγματικά να υπολογίζεται. Δεν μπορείς, έτσι απλά να το διασφαλίσεις. Δεν μπορείς να το εξαγοράσεις.


Αυτή, όμως, δεν είναι η απάντηση σε όλα. Πρέπει να αντιληφθούμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα ενός συνόλου πρακτικών για τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, οι περισσότερες εκ των οποίων δεν έχουν ακόμη επινοηθεί. Ξετυλίγεις, λοιπόν, τα επιχειρήματά σου στα blogs και καταχωρείς τις πληροφορίες που χρίζουν κοινής αποδοχής στη wikipedia. Τι άλλο; Αλλά τι γίνεται με τη συνεργατιή ποιητική; Υπάρχει στη μουσική και στη μαζική κουλτούρα. Και η συνεργατική κριτική θεωρία; Αυτό είναι δύσκολο. Έκανα μια μικρή προσπάθεια να την προσεγγίσω με το βιβλίο μου για τη Θεωρία Παικτών (Gamer Theory). Επιχειρεί να συνδυάσει τη φωνή της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέα με την κοινόχρηστη παραγωγή κειμένων. Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα παράδειγμα. Εμπρός, λοιπόν, ας επινοήσουμε και άλλα!


Κ.Π.: Η πίστη σας στη συνεργατική παραγωγή γνώσης, την αποκέντρωση και τις νέες πρακτικές συγγραφής υποδηλώνει ότι αυτόματα ανθίστανται σε κάθε είδους δύναμη. Πείτε μου για τη δύναμη. Καθίσταται αυτόματα απαρχαιωμένη η κριτική προσέγγιση της γνώσης σαν παιχνίδι; Και αν τα πράγματα έχουν έτσι, αποτελεί προϋπόθεση η κριτική κατανόηση της συνεργασίας για την ενασχόληση με τέτοιου τύπου πρακτικές;


K.W.: Δεν θα έθετα το ζήτημα ακριβώς έτσι, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι θεωρώ τη δύναμη μόνο ως αρνητικό, σαν ένα είδος περιορισμού ή διαστρέβλωσης του φυσικού, του αληθινού ή του δίκαιου. Κοντολογίς, όπως ακριβώς τη θεωρούσε ο Ρουσσώ. Αντιθέτως, ο Φουκώ προτείνει να δούμε την εξουσία σαν κάτι θετικό. Σύμφωνα με το Φουκώ, υπάρχουν διαφορετικά είδη θετικής και παραγωγικής δύναμης. Εγώ, στην πραγματικότητα, συνδυάζω τις δύο προσεγγίσεις. Θεωρώ ότι το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού είναι πράγματι στρεβλωτικό και περιοριστικό, αλλά όχι όσον αφορά στη φυσική κατάσταση των πραγμάτων, αλλά αναφορικά με την ποικιλία των πιθανών δυνάμεων.


Η πληροφορία παγιδευμένη στη μορφή του οικονομικού αγαθού είναι, κατά μίαν έννοια, οντολογικά τυφλή, αλλά ούτως ή άλλως κάθε μορφή δύναμης επιβάλλει κάποιο είδος τύφλωσης. Θα είμαστε καλύτερα, όταν υπάρχουν περισσότερες της μίας μορφές δύναμης, περισσότεροι του ενός είδους περιορισμοί και στρεβλώσεις. Συνεπώς, επιχειρηματολογώ υπέρ της συνεργατικής παραγωγής γνώσης πέρα από τη θεώρησή της ως οικονομικού αγαθού, και όχι ως χρυσού δείκτη του τι είναι αληθινό, αλλά ως μιας πιθανής αντιθετικής μορφής δύναμης.


Σε μια «οικονομία της δωρεάς», οι συνεργατικές πρακτικές, πέρα από το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, έχουν τη δική τους ιδιαίτερη ιστορία στις τάξεις των λογίων, των καλλιτεχνών και των χάκερς. Το ενδιαφέρον μου επικεντρώνεται στα κοινά των εν λόγω εμπειριών. Μια κριτική αποτίμησή τους, των περιορισμών και των δυνατοτήτων τους θα μας βοηθούσε να παράγουμε γνώση με διαφορετικό τρόπο. Τίθεται, λοιπόν, το ζήτημα της «αξίας» σε άλλη βάση. Πρέπει περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο να γίνουμε διαφορετικοί. Καλά πληροφορημένοι για τους άλλους και πληροφορημένοι με διαφορετικούς τρόπους.


Κ.Π.: Στο έργο σας, προσδιορίζετε την εμπορευματοποίηση ως τον πραγματικό εχθρό της αφθονίας, υποστηρίζοντας ότι το «έργο των χάκερς» την απελευθερώνει από την τεχνητή έλλειψη. Σίγουρα η έλλειψη δεν αποτελεί μόνο μια λειτουργία του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού; Σίγουρα όλοι εμείς που έχουμε τη δυνατότητα πρόσβασης στο wiki δεν θα επιλύαμε το πρόβλημα του πώς παράγεται και δομείται η γνώση;


K.W.: Το μόνο πράγμα που πραγματικά δεν βρίσκεται σε έλλειψη, και αυτό εν μέρει, είναι η πληροφορία. Τώρα μόλις, ανακαλύπτουμε τις περίεργες οντολογικές της ιδιότητες: η κατοχή πληροφοριών από κάποιον δεν τις στερεί από κάποιον άλλο. Εδώ, λοιπόν, τίθενται τα θεμέλια ενός νέου είδους κοινωνικής σχέσης, γύρω από αυτό το σημείο της υπερβολής, όπου το οικονομικό αγαθό λειτουργεί πλέον ως τροχοπέδη αντί για ενδυναμωτής.


Αλλά και η ελεύθερη πληροφόρηση από μόνη της δεν αποτελεί λύση. Είναι και ζήτημα εκδημοκρατισμού της ικανότητας χρήσης της- το ονομάζω ικανότητα γνώσης. Γνώση είναι η πληροφορία στο κατάλληλο πλαίσιο, ως πρακτική. Θα διαχωρίζω την προαναφερθείσα θεώρηση της γνώσης από αυτό που ονομάζω «εκπαίδευση», το οποίο εξακολουθεί να βασίζεται στο μοντέλο της έλλειψης.Στις Ηνωμένες Πολιτείες ειδικότερα, η εκπαίδευση είναι ένα αγαθό πολυτελείας. Η πρόσβαση σε αυτήν είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Συνεπώς, πρωτοβουλίες σαν τη wikipedia, ίσως αποτελούν αναγκαίο βήμα, αλλά σίγουρα όχι αρκετό. Δεν φανταζόμαστε ακόμα μια γενικευμένη πρακτική γνώσης γύρω από αυτήν.


Κ.Π.: Πώς αποτυπώνεται στο έργο σας το άτομο, ο χάκερ; Από πού εκπηγάζει η σχετική αυτονομία και κυριαρχία που προσδίδετε στο άτομο ως χάκερ; Έχει γεννηθεί ελεύθερος/η από το ζυγό του κεφαλαίου; Πώς η αντίληψή της διέφυγε από τα πλοκάμια της γλώσσας, ώστε να απελευθερωθεί πραγματικά; Πώς θα μπορούσε μια εξηντάχρονη Ελληνίδα γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αθήνα να ανήκει πραγματικά στη συνομοταξία των χάκερς;


K.W.: Θα ήθελα αφαιρέσω το μυστήριο γύρω από τον όρο «χάκερ» και να τον γενικεύσω. Ο χάκερ δημιουργεί γνώση, ή ακόμα και πολιτισμό σε οποιαδήποτε μορφή, ενδεχομένως στον προγραμματισμό, αλλά και στη μουσική, ακόμα και στη βιοτεχνολογία. Ο διαχωρισμός της εργασίας μάς ωθεί να φανταζόμαστε ότι όλοι αυτοί είναι ξεχωριστοί κόσμοι, χωρίς να υπάρχει κανένα συνδετικό στοιχείο μεταξύ τους. Ο καθένας διαθέτει τη δική του κουλτούρα και υποκουλτούρες. Οι προγραμματιστές δεν έχουν, συνήθως, καμιά σχέση με τους μουσικούς και οι μουσικοί με τους συγγραφείς και ου το κάθ’ εξής.


Όσον αφορά, όμως, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, όλα αυτά τα είδη «έργου των χάκερς» είναι ισοδύναμα, και αυτό που τα καθιστά ισοδύναμα είναι η πνευματική ιδιοκτησία. Χ ποσότητα των αντιγράφων ενός έργου μου αξίζουν όσο Υ ποσότητα των πατεντών κάποιου άλλου. Συνεπώς, θεωρώ ότι έχουμε κοινό συμφέρον, ακόμα και εκεί που η κουλτούρα μας διαφέρει.


Ο χάκερ είναι αυτόνομος μόνο υπό μία έννοια, μόνο όταν μπαίνει παράνομα στο δίκτυο, τη στιγμή της δημιουργίας, κάθε τέτοιου είδους πράξη δημιουργίας προέρχεται και επιστρέφει σε μία σημαντική συλλογική δουλειά. Είναι το προϊόν αυτού που ο Μαρξ αποκαλούσε «γενική διάνοια», αν και εγώ δεν χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο.


Κ.Π.: Πώς καθορίζουν οι δομικές ανισότητες την πρόσβαση στη συνομοταξία των χάκερς; Ποια είναι τα προαπαιτούμενα για να γίνει κάποιος χάκερ;


K.W.: Ο καθένας είναι χάκερ με την οντολογική έννοια. Ο καθένας δημιουργεί κάτι καινούριο από το παλιό, και το έργο των χάκερ αποδεσμεύει την πραγματικότητα από την ιδιοκτησία. Δεν στρέφονται, όμως, όλοι προς την πνευματική ιδιοκτησία. Οι χάκερς ως ομάδα προσδιορίζονται από τη σχέση του έργου τους ορόμενου ως γενική κοινωνική δραστηριότητα και της πνευματικής ιδιοκτησίας, η οποία αναγνωρίζει ορισμένους μόνο χάκερς και όχι άλλους.


Άρα οι χάκερς είναι μια προνομιούχος τάξη. Οι χάκερς ωστόσο, σε γενικές γραμμές, δεν διαθέτουν τα μέσα για να συνειδητοποιήσουν την πραγματική αξία του τι κάνουν (κάνουμε). Πρέπει να πουλήσουμε ή να εκχωρήσουμε την πνευματική ιδιοκτησία μας σε άλλους, στους ιδιοκτήτες των μέσων πραγματοποίησης της αξίας. Τους αποκαλώ διανυσματική τάξη. Είναι οι ιδιοκτήτες των χώρων όπου αποθηκεύονται, επικοινωνούνται οι πληροφορίες, ή αποκτούν υλική υπόσταση.


Κ.Π.: Συμφωνείτε με όσους υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη μαζικά παραγόμενη αλληλεπίδραση με την οποία λειτουργεί το διαδίκτυο δομεί τη διαδικτυακή επικοινωνία; Θεωρείτε ότι η αλληλεπίδραση (ένας συνδυασμός γλώσσας, οπτικής γλώσσας και ου το κάθ’ εξής) μέσω της οποίας παράγεται και συγκεντρώνεται η γνώση επηρεάζει το «έργο» των χάκερς;


K.W.: Ναι, αλλά μόνο εν μέρει. Το πλαίσιο στο οποίο κάποιος εργάζεται, θέτει τα όρια του τι μπορεί να κάνει. Αλλά (για να παραφράσω τον Deleuze, ο οποίος παραφράζει το Spinoza), ποιος είναι σε θέση να γνωρίζει τι πραγματικά μπορεί να κάνει ένας χάκερ; Ποιος γνωρίζει τις δυνατότητες μιας αλληλεπίδρασης μέχρι κάποιος να ασχοληθεί μαζί της; Να προσπαθήσει, ίσως, να τη διασπάσει; Να τη μεταχειριστεί από αισθητικής άποψης και λειτουργικής;


Για μένα το πρόβλημα έγκειται, περισσότερο μάλλον, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού παρά στον τρόπο επικοινωνίας. Η θεώρηση της πληροφορίας ως αντικειμένου και άρα ως αντικείμενο που ανήκει σε κάποιον αποτελεί παρεξήγηση του τι πράγματι είναι η πληροφορία και τι δύναται να επιτύχει.


Κ.Π.: Με την αναφορά της λέξης «παιχνίδι» στον τίτλο του νέου σας βιβλίου τοποθετείτε το έργο σας εντός ενός πολύ διαφορετικού επιστημολογικού παραδείγματος. Γιατί δεν αποφεύγετε τη «θεωρία παιγνίων» και δεν χρησιμοποιείτε τη λέξη «play (παιχνίδι)»;


K.W.: Στην πραγματικότητα, το βιβλίο ασχολείται με τη θεωρία παικτών και όχι με τη θεωρία παιγνίων, την οποία θεωρώ ως κάτι τελείως αντίθετο. Αναφέρεται στην ποιότητα, την υποκειμενικότητα και το προσωρινό- όλα όσα, δηλαδή, αφήνει απ’ έξω η θεωρία παιγνίων. Το θεωρητικό υπόβαθρο του συγκεκριμένου βιβλίου αποτελούν οι Huizinga, Bataille, Callois, Debord και Perec. Δεν θέλω, όμως, να προσδώσω προνομιούχο θέση στη λέξη «play (παιχνίδι)» σε αντίθεση με τη λέξη «game». Δεν νομίζω ότι κάτι τέτοιο έχει «θέση στο παιχνίδι». Η στρατιωτική βιομηχανία διασκέδασης έχει σφετεριστεί τη λέξη «play (παιχνίδι)», όπως ακριβώς και τη λέξη «game», κυρίως υπό τη σκέπη της «δημιουργικότητας», η οποία θεωρείται πλέον πηγή παραγωγικότητας.


Βασικά, υποστηρίζω ότι σε έναν κόσμο, ο οποίος μοιάζει όλο και περισσότερο με παιχνίδι, στο οποίο όλοι ανταγωνιζόμαστε ο ένας τον άλλο, είτε στον εργασιακό χώρο μας, είτε στον ελεύθερο χρόνο μας, ακόμα και στην ερωτική ζωή μας, αυτό που πραγματικά διακρίνει τα παιχνίδι των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ότι είναι το μόνο μέρος, όπου ο αγώνας διεξάγεται επί ίσοις όροις και ο αγωνιστικός χώρος είναι όντως επίπεδος. Εκεί, η νεο-φιλελεύθερη ιδεολογία της «δίκαιης μεταχείρισης» αποτελεί «πραγματοποιημένη ουτοπία», αλλά σε αυτόν το λόγο βασίζεται και η κριτική της αποτυχίας της νεο-φιλελεύθερης ζωής να ανταποκριθεί στις υποσχέσεις της.


Διαβάστε ακόμα


Η θεωρία του παίκτη (Gamer theory)


Συνέντευξη του McKenzie Wark στο First Monday

Τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης, υποστηρίζει ο Geert Lovink. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Είναι τα wikis το αντίθετο των blogs; Η δημιουργία μιας συλλογικής ευφυΐας ενάντια στον σολιψισμό;


Geert Lovink: Είναι ενδιαφέρον που τοποθετείτε τα blogs και τα wikis ως ανταγωνιστικούς παίκτες. Συνήθως, μέσα στην τρέλα του Web 2.0, blogs, wikis και ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται ως συμπληρωματικές εφαρμογές. Η αλήθεια είναι ότι ο πολιτισμός των blogs, όπως υφίσταται αυτή τη στιγμή, εξυπηρετεί την ιδέα ‘είμαι το μόνο μυαλό που υπάρχει’. Στη μελέτη μου ‘Blogging, the Nihilist Impulse’ (Μπλόγκινγκ, η Μηδενιστική Παρόρμηση), αναλύω τη μπλογκοσφαίρα ως ιδιαίτερα ενδοσκοπική. Τα blogs αναδιαμορφώνουν τη μεταμοντέρνα τεχνολογική υποκειμενικότητα με τρόπο που δεν έχει ακόμη πλήρως ερευνηθεί. Γιατί; Επειδή το αποτέλεσμα θα ήταν εντελώς βαρετό. Γεγονός είναι ότι τα περισσότερα blogs έχουν διάρκεια ζωής δύο μηνών και συνεισφέρουν ελάχιστα στον φιλελεύθερο μύθο της εποχής μας που διακηρύσσει ότι οι bloggers είναι ‘πολίτες δημοσιογράφοι’. Είναι μια θλιβερή κατάσταση, ιδίως για την πρώτη και δεύτερη γενιά bloggers που πίστεψαν στη μεταξύ τους διασύνδεση και αλληλογραφία. Ωστόσο, από το 2004 η συνεργατική ατμόσφαιρα εξαφανίστηκε από την μπλογκόσφαιρα. Οι αρχικές αξίες χάθηκαν και η μπλογκόσφαιρα έγινε θορυβώδης και αυτό-διαφημιζόμενη.


Απομένει να δούμε κατά πόσον τα wikis θα ανακτήσουν τη χαμένη ‘συλλογική ευφυΐα’. Το blogging έγινε πρόγραμμα αυτό-αναφοράς. Εάν αφήσουμε απέξω τη συζήτηση για τη Wikipedia, τα wikis χρησιμεύουν περισσότερο ως εργαλείο και είναι πιο ανοιχτά από το μάλλον περιοριστικό λογισμικό blog που χρησιμοποιούν οι περισσότεροι άνθρωποι. Πέραν τούτου, είναι προφανές ότι τόσο τα blogs όσο και τα wikis δυσκολεύονται να συμπεριλάβουν στην εικόνα τον ανταγωνιστή τους. Με τον ίδιο τρόπο που δεν συνδέεις το blog σου με τον εχθρό σου, δεν θέλεις ο ανταγωνιστής σου ή αυτός που σε απειλεί να σε αναστατώνει. Αυτό είναι γενικό πρόβλημα της έννοιας της ‘συλλογικής ευφυΐας’ που προέκυψε από την εκστατική κουλτούρα της δεκαετίας του 1990 των διαφόρων ηλιθίων που συζητούν, φυσικά, αλλά πάντα στο πλαίσιο να πετύχουν συναίνεση σε ένα πρόγραμμα που μοιράζονται από κοινού. Στην πραγματική ζωή, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαθέτουν ένα τέτοιο πρόγραμμα για να δουλέψουν σ’ αυτό. Μπορούμε μόνο να συζητήσουμε τη φύση των blogs και wikis μέσα σε περιορισμένα κοινωνικά δίκτυα και επομένως να συμφιλιωθούμε ξανά με την περιορισμένη εγκυρότητα της γνώσης και της ηθικής του.


Π.Χ.: Με ποιο τρόπο η διάδοση των ηλεκτρονικών συνεργατικών μεθόδων επιδρά στην πολιτική υποκειμενικότητα; Σηματοδοτεί μήπως ότι οι πολλοί γίνονται πολιτικά υποκείμενα;


G.L.: Είναι ίσως γνωστό ότι δεν υπερεκτιμώ το ρόλο των νέων τεχνολογιών των μέσων επικοινωνίας στην άνοδο πολιτικών σχηματισμών. Τα τακτικά μέσα επικοινωνίας μπορούν να παίξουν έναν ενδιαφέροντα, επικουρικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των κοινωνικών κινημάτων. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σε σχέση με τις προσδοκίες ότι τα δικτυακά γκάτζετς μπορούν αιφνιδίως να δημιουργήσουν δυσαρέσκεια κι ύστερα να μετατρέψουν αυτή την απειλητική και ανατρεπτική δυναμική σε κάποια μορφή οργάνωσης. Οφείλουμε να είμαστε συγκρατημένοι και να εκφραζόμαστε ευθαρσώς ενάντια σε όλες τις σχεδόν τεχνο-ντετερμινιστικές προσδοκίες που μας απομακρύνουν απλώς από τα πιο συναφή ζητήματα. Εμείς, οι καλλιτέχνες, οι ακτιβιστές και οι κριτικοί πρέπει να πούμε σταματήστε μια για πάντα! Η αλήθεια είναι ότι μελετάμε τη νομοθεσία για τα Μέσα Επικοινωνίας, ότι προσπαθούμε να εφεύρουμε εναλλακτική διασύνδεση και λογισμικό, να αναπτύξουμε εναλλακτικό περιεχόμενο, να στήσουμε blogs και wikis για κάθε είδους αγώνα, αλλά εμείς οι εργαζόμενοι στην τεχνολογία καλούμαστε να λύσουμε τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής μας. Πρέπει να προωθήσουμε μια νέα μετριοφροσύνη στα μέσα επικοινωνίας. Είναι αλήθεια ότι τα (νέα) μέσα επικοινωνίας μπορούν να συμβάλουν σε μια λύση αλλά δεν μπορούμε να προσδοκούμε πάρα πολλά από τα δίκτυα και την επικοινωνία. Από τη στιγμή που οι πολλοί είναι έξω στους δρόμους, ναι, μπορούν να κάνουν την καλύτερη χρήση των τεχνολογιών του έξυπνου όχλου (smart mob), αλλά πρέπει να επιμείνουμε πως όταν πρόκειται για αλλαγή, η πολιτική και η εξουσία είναι οι πρωταγωνιστές.


Π.Χ.: Ποια είναι σήμερα η σχέση ανάμεσα στα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας και τους παραδοσιακούς θεσμούς;


G.L.: Είναι ακόμη νωρίς, αλλά είναι η αλλαγή είναι ορατή, ιδίως στον κόσμο των εταιριών. Οι πολιτιστικοί θεσμοί, ο εκπαιδευτικός τομέας και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις υστερούν, αλλά αυτό αποτελεί μάλλον έκπληξη καθώς η πρωτοπορία έχει μπει στο παιχνίδι εδώ και πολύ καιρό. Οι μάχες στις καλλιτεχνικές σχολές και τον πολιτιστικό τομέα είναι θλιβερές, καθώς υπάρχει πραγματική αντίσταση, κυρίως απ’ την πλευρά της κυρίαρχης γενιάς των ‘μπέιμπι μπούμερς’, να τα παρατήσουμε και να δεχτούμε την ευχάριστη πλευρά, το σχιζο-παραγωγικό στοιχείο των τεχνολογιών της δικτύωσης. Είναι θέμα ελέγχου και καχυποψίας, αν δείτε, για παράδειγμα, πώς οι παρανοϊκοί γραφειοκράτες και τα ηλίθια εκτελεστικά όργανά τους αντιδρούν στην άνοδο των wifi δικτύων. Μεταχειρίζονται τους χρήστες σαν εγκληματίες, εάν όχι τρομοκράτες. Ορισμένα τμήματα του επιχειρηματικού κόσμου είναι πιο ανοιχτά. Λυπάμαι που το λέω αυτό, ιδίως επειδή προτίθενται να πειραματιστούν για να δουν πώς μπορούν να αποσπάσουν αξία από τη μπλογκοσφαίρα και τις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό σημαίνει, εν μέρει, μελέτη των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους η εφαρμογή του Web 2.0 έγινε και μπορεί να προσελκύσει εκατομμύρια χρήστες.


Τα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας δεν αποτελούν απειλή για τους παραδοσιακούς θεσμούς, γιατί δεν έχουν πόρους. Το γεγονός ότι είναι περιθωριακά, μη ορατά, θα μπορούσε να αποτελεί μυθική πηγή, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Αν εξαιρέσουμε τους συμμετέχοντες, για τους οποίους το παιχνίδι, blog ή δίκτυο, έχει εξαιρετική σημασία, η ελεύθερη συνεργασία στοχεύει στη διανεμημένη εξουσία. Δεν εννοώ ότι η εξουσία ως τέτοια εξαφανίζεται, αλλά υπάρχει σίγουρα μια μεταβολή, από το επίσημο στο ανεπίσημο, από τις υπεύθυνες δομές σε μια εθελοντική, προσωρινή διασύνδεση. Πρέπει να συμφιλιωθούμε ξανά με το γεγονός ότι αυτή η δομή υπονομεύει το κατεστημένο αλλά όχι μέσω αναγνωρίσιμων μορφών αντίστασης. Συχνά, το στοιχείο ‘αντί’ λείπει. Αυτό είναι που κάνει τους παραδοσιακούς, μη αναθεωρημένους αριστερούς τόσο καχύποπτους, καθώς αυτά τα δίκτυα κάνουν απλώς τη δουλειά τους και δεν προσαρμόζονται στη μια ή την άλλη ιδεολογία, είτε είναι νεοφιλελεύθερη είτε αυτόνομη μαρξιστική. Η αοριστία τους ξεφεύγει από οποιαδήποτε προσπάθεια αποδόμησης της πρόθεσή τους, είτε ως πρωτο-καπιταλιστικής είτε ως ανατρεπτικής.


Π.Χ.: Όλη αυτή η υπερβολική δημοσιότητα για τα νέα ηλεκτρονικά συνεργατικά εργαλεία πηγάζει από την τάση τους ενάντια στις μη ιεραρχικές δομές;


G.L.: Η υπερβολική δημοσιότητα για το Web 2.0 και το YouTube ειδικότερα καθοδηγείται από τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας που πανικοβάλλονται και αισθάνονται την ανάγκη να προλάβουν να επανακτήσουν τον έλεγχο. Η υπερβολική δημοσιότητα δεν είναι χαρακτηριστικό του Ίντερνετ. Οι συστάσεις είναι (και μπορούν να προκαλέσουν εκατομμύρια χτυπήματα), όπως και η εισδοχή (ειδήσεων). Η αξιολόγηση, επίσης. Όλα αυτά τα φαινόμενα δεν οδηγούν σε υπερβολική δημοσιότητα αλλά σε διασκορπισμένες μάζες ή (ηλεκτρονικά) πλήθη, όπως αποκαλούνται στις μέρες μας. Όπως και στο παρελθόν, τα πλήθη συγκεντρώνονται, και μετά, γρήγορα, εξαφανίζονται ξανά. Έχω εκπαιδευτεί στην ψυχολογία της μάζας και δεν εγκατέλειψα ποτέ αυτό το πεδίο, μολονότι δεν υφίσταται πια στον ακαδημαϊκό κόσμο. Μέσω του Βίλχελμ Ράιχ είναι ένα επιστημονικό αντικείμενο συνδεδεμένο με την άνοδο του φασισμού, αλλά κάποτε αποτελούσε γενική γνώση που εφαρμοζόταν σε όλα τα είδη των κοινωνικών, ιστορικών και πολιτικών συμβάντων. Η ψυχολογία της μάζας εμφανίστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα και εξαφανίστηκε στη δεκαετία του 1980, κυρίως λόγω της ανόδου των μέσων επικοινωνίας και των επικοινωνιακών σπουδών. Τώρα έχει έρθει η ώρα για την επιστροφή της ψυχολογίας της μάζας, για το απλό γεγονός ότι τα μέσα επικοινωνίας γίνονται κοινωνικά, χαρακτηρίζονται ως ‘συμμετοχικός πολιτισμός’ και επομένως πρέπει να μελετηθούν οι υποκείμενες δυναμικές.


Τα πλήθη αναπτύσσονται οργανικά και είναι αόρατα μέχρι τη στιγμή που προκαλούν θόρυβο. Αυτό εννοείτε με το μη ιεραρχικό; Ίσως η μη ιεραρχική φύση στην οποία αναφερθήκατε να είναι η λιγότερο κατανοητή και πιο δύσκολη πτυχή της δικτύωσης. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μην την υμνούμε, καθώς είναι προφανές ότι αποτρέπει τους ανθρώπους από βαθύτερους, βιώσιμους δεσμούς και παρεμποδίζει τις προσπάθειες οργάνωσης της δυσαρέσκειας. Η ρευστότητά της είναι καλή για λίγο, αλλά έπειτα αποκαλύπτεται ως μη δέσμευση, που τροφοδοτεί ακόμη περισσότερο μια νοοτροπία φυγής.


Π.Χ.: Είναι οι wiki κοινότητες ‘οργανωμένα δίκτυα’ στη δράση; Ή τουλάχιστον έχουν τη δυνατότητα να γίνουν;


G.L.: Τα wiki νεφελώματα θα μπορούσαν δυνητικά να εξελιχθούν σε μια άλλη κοινωνική μορφή, αλλά μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν στοιχεία για μια τέτοια υπόθεση. Αυτό που τα wikis καταφέρνουν να κάνουν είναι να βοηθούν διεσπαρμένες ομάδες στο έργο της επιμέλειας. Όσο μικρότερη είναι η κοινότητα, τόσο πιο μικρές είναι οι προθεσμίες και τόσο καλύτερα μπορεί ένα wiki να χρησιμοποιηθεί. Όσο περισσότερες προσδοκίες προβάλλουμε για μια τέτοια εφαρμογή, τόσο προδικάζουμε την αποτυχία της. Αντί να κάνουμε υποθέσεις για τις δυνατότητές της, είναι καλύτερα να καθίσουμε λίγο ήσυχα, να μη μιλάμε και να παρατηρήσουμε τα wikis σε δράση. Η θέση μου είναι ότι τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης. Πρόκειται για μια ανάμιξη χαμηλής έντασης. Δεν αναφέρομαι σε έλλειψη ενδιαφέροντος, μη δέσμευση, απολιτική αντιμετώπιση και άλλες παρόμοιες κατηγορίες. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη. Τα wikis λειτουργούν σε τέτοια ανεπίσημα, επί μέρους, με παράλληλες διαδικασίες περιβάλλοντα.


Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Συζήτηση του Geert Lovink με τον Christoph Spehr

Εκατομμύρια άνθρωποι καθοδηγούμενοι από τις ορμόνες τους και μια πλειάδα επιθυμιών απορροφούνται ατέλειωτες ώρες μπροστά από τις οθόνες των ηλεκτρονικών υπολογιστών τους. Για τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και τη βιομηχανία των ειδήσεων διανύουμε τις καλύτερες μέρες του συμμετοχικού πολιτισμού. Οι ανθρωπολόγοι μελετούν «τη διάδραση» και τη διαδικτυακή κοινωνικότητα των εφήβων, των οπαδών και των μπλόγκερς όλων των ηλικιών που προσπαθούν να εντυπωσιάσουν τους φίλους τους ή αναζητούν μια πλατφόρμα για να αναπτύξουν τις ιδέες τους. Το παρόν κείμενο δεν επιχειρεί να εξισορροπήσει την ανοχή και τους κινδύνους (τις συνέπειες του εκδημοκρατισμού, όπως η μαζικοποίηση της έκφρασης και τις επιζήμιες διαστάσεις, όπως ο εθισμός και η συνεχής αποσπασματική προσοχή), αλλά εστιάζει στη δημιουργική εργασία από την οπτική, όμως, της γενιάς του MySpace.


Το θέμα του παρόντος κειμένου δεν είναι η αδέσμευτη εργασία του πολυποίκιλου διαδικτυακού τρόπου ζωής (πχ. οι εργαζόμενοι στους φορητούς υπολογιστές τους για όλη την διάρκεια της εβδομάδας). Προτιμώ να επικεντρωθώ στην άυλη, δημιουργική και με δυνατότητες επιρροής εργασία, η οποία εκτελείται στο διαδίκτυο, το οποίο παρέχει πολυάριθμες δυνατότητες κοινωνικοποίησης. Την πρόταση για εργασία σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ακολουθούν, στο βορειοαμερικανικό τρόπο σκέψης, οι κατηγορίες του ακραίου αριστερισμού και του αποκομμένου από τον κόσμο ακαδημαϊσμού. Αυτές οι φωνές διαμαρτυρίας δεν αναδεικνύουν τίποτα περισσότερο από τον τρόπο κοινωνικοποίησης των ασκούντων την κριτική μέσω εθνικοποιημένων συλλογικών συμφερόντων, τα οποία και τους είναι πολύ πιο οικεία από ότι τα αμιγώς προσωπικά τους. Το παρόν κείμενο δεν θα αναλωθεί σε ευσεβείς πόθους, αλλά επιχειρεί να ρίξει φως στα νέα είδη της άυλης εργασίας.


Η παρεχόμενη δυνατότητα έκφρασης μέσω της εργασίας στο MySpace, το Facebook και τα blogs είναι όντως αμφίσημη. Η επιρροή, η αυθεντικότητα, η γνώση και η έκφραση πολιτισμού των ατόμων δημιουργούν επιπρόσθετη αξία μέσω της διαφημιστικής κάλυψης, η οποία μετατρέπει το ενδιαφέρον των χρηστών σε χρήμα. Ως συνήθως, ο καπιταλιστής γεύεται τους καρπούς της εργασίας, αλλά το κάνει πια με έναν νέο τρόπο.



Οι γονείς μου περνούν ώρες διαβάζοντας την εφημερίδα και τα χαζοπεριοδικά τους. Και τι έγινε, αν εγώ περνώ ώρες διαβάζοντας τα μηνύματα που μου στέλνουν οι φίλοι μου; Αυτή η υποκρισία πραγματικά με ενοχλεί.
Jassa 17 ετών


Το MySpace μονοπωλεί το χρόνο των χρηστών του διαδικτύου. Στις ΗΠΑ, οι χρήστες αφιερώνουν περισσότερο χρόνο σε αυτό από οποιοδήποτε άλλο δικτυακό τόπο και κατ’ αυτόν τον τρόπο «αιχμαλωτίζουν» ταυτόχρονα την κοινωνικότητα και τη γνώση (1) . Τα παιδιά, αντί να παρακολουθούν τηλεόραση, κάνουν σχόλια, βάζουν τίτλους, ιεραρχούν, προωθούν, διαβάζουν, γίνονται συνδρομητές, συνδέονται, θέτουν περιορισμούς, κάνουν συνδυασμούς, μοιράζονται, συνεργάζονται, υποστηρίζουν και γράφουν. Επίσης, φλερτάρουν, εργάζονται, παίζουν, συνομιλούν, κουτσομπολεύουν, συζητούν και μαθαίνουν. Οι άνθρωποι εκτιμούν ο ένας τη συνεισφορά του άλλου, αφενός επειδή έχουν στη διάθεσή τους περιορισμένο χρόνο και συναίσθηση της ποιότητας και αφετέρου γιατί τώρα πια η προσφορά εύχρηστου υλικού ακόμα και στα κινητά τηλέφωνα είναι παντού ευκολότερη από ποτέ. Ξανά, τι είδος εργασίας είναι αυτό;


Αποτελεί πραγματικά εργασία η μεταξύ των εφήβων ανταλλαγή σκέψεων (πχ για τη διαδικτυακή διασημότητα Tila Tequila); Θα το έκαναν ούτως ή άλλως ακόμα και με την απουσία του διαδικτύου. Οι άνθρωποι απλά μεταφέρουν τη ζωή τους και την εν λόγω δραστηριότητα στο διαδίκτυο. Η συγκεκριμένη εργασία άγεται από τη δυνατότητα επιρροής, την οποία ο Michael Hardt θεωρεί ως κεντρική μορφή της «άυλης» εργασίας σήμερα. Γράφει ότι «η συγκεκριμένη μορφή εργασίας είναι άυλη, [και] τα παραγόμενα προϊόντα της είναι δύσκολο να προσδιοριστούν: μία αίσθηση ευκολίας, ευζωίας, ικανοποίησης, ενθουσιασμού, πάθους- ακόμα και η εντύπωση του ανήκειν ή της κοινότητας.» Είναι ακριβώς αυτή η ικανοποίηση ότι, δηλαδή, οι άνθρωποι ξεφεύγουν από την εργασία μέσω του διαδικτύου που άλλωστε τους προσφέρει και πολυάριθμες δυνατότητες κοινωνικοποίησης.

Ορισμένοι από τους φίλους μου διοργανώνουν πάρτυ στο MySpace. Μια παρέα παιδιών συγκεντρώνονται μαζί με τους φορητούς υπολογιστές τους και συνδέονται στο MySpace για να σερφάρουν όλοι μαζί. Φαντάζεστε τι κουτσομπολιό ακολουθεί!
–Tara, 16


Σίγουρα η Tara, τα λόγια της οποίας σας μεταφέρω δεν θα θεωρούσε τα πάρτυ του MySpace εργασία. Η εικόνα αλλάζει πάντως, αν η εργασία ειδωθεί σε αυτό το νέο πλαίσιο της επιρροής. Ο Paolo Virno θα συμφωνούσε με το Hardt: Για εκείνον, η εργασία έχει μετατραπεί σε παράσταση, ο εργαζόμενος υποδύεται το ρόλο του ομιλητή μέσω επικοινωνιακών συστημάτων. Παραφράζοντας την παλιά παροιμία: το μεγαλύτερο επίτευγμα του κεφαλαίου δεν είναι άλλο από το να πείσει τον κόσμο ότι η εργασία δεν υφίσταται. Η εργασία σήμερα δεν είναι παρά μία ανεπίσημη και συχνά αποσπασματική άυλη δραστηριότητα.


Μόνο και μόνο η παρουσία της Τάρα και των φίλων της στο MySpace δημιουργεί αξία. Αναμφισβήτητα, η παραγόμενη χρηματική αξία ποικίλλει: πολύ δημοφιλή κλιπς, όπως το «treadmill video» στο YouTube συγκεντρώνουν πάνω από δέκα εκατομμύρια θεατές, ενώ άλλα δεν προσελκύουν ιδιαίτερη προσοχή. Το πλήθος των μικρών πράξεων εργασίας καθιστά το YouTube επικερδές για το Google.


Το περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες, εντούτοις, συνεπάγεται και κόστος για το Google, καθώς απαιτούνται αρχιτέκτονες λογισμικού, χώρος αποθήκευσης και καλός σχεδιασμός. Αλλά ποια είναι η σχέση κόστους – οφέλους;



«Ήμουν σαφώς εξαρτημένη από το MySpace. Περνούσα ώρες διαμορφώνοντας τη σελίδα μου, κάνοντας σχόλια σε ανθρώπους που βλέπω καθημερινά και συμπληρώνοντας ασήμαντες έρευνες».
–Wanda, 16


Από την οπτική της Wanda, η συμπλήρωση ερωτηματολογίων στο MySpace ενδεχομένως να θεωρείται εργασία. Εντούτοις, θα αποκομίσει κάτι και εκείνη από το χρόνο που αφιερώνει στο MySpace. Δεν χωρεί αμφιβολία! Οι άνθρωποι νιώθουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας, πιάνουν φιλίες, μοιράζονται εμπειρίες ζωής, αρχειοθετούν τις αναμνήσεις τους, βρίσκουν εργασία, κλείνουν ραντεβού και συμβάλλουν στη προώθηση του κοινού καλού. Πάρτε για παράδειγμα τους Κινέζους BackStreetBoys. Η Sony Erikson προσέλαβε και τα δύο αγόρια για τη διαφημιστική της καμπάνια στην Κίνα, καθώς αναρίθμητοι έφηβοι στη χώρα παρακολουθούσαν τα βίντεό τους στο YouTube. Επίσης, η επιτυχία της Jessica Rose στο χώρο του θεάματος βασίστηκε στην επιτυχία που γνώρισε στο διαδίκτυο. Αλλά όπως οι ψευδαισθήσεις της ταξικής κινητικότητας, έτσι και τα όνειρα της μαζικής διασημότητας δεν πραγματοποιούνται παρά μόνο για ελάχιστους. Τέτοιου είδους φαντασιώσεις για δημοσιότητα καθιστούν την αδέσμευτη εργασία στην «κοινωνική φάμπρικα» του MySpace πολλά υποσχόμενη και ολοένα πιο ελκυστική (2) .


Οι έφηβοι ωφελούνται με πολλαπλούς τρόπους, αλλά δημιουργούν πραγματικά αξία; Ο Nicholas Carr σημειώνει ότι το 2006 η ικανοποίηση των χρηστών ήταν ο κύριος λόγος για τον οποίο στις δέκα καλύτερες ιστοσελίδες στον Παγκόσμιο Δικτυακό Ιστό αντιστοιχούσε στο 40% της συνολικής επισκεψιμότητας ιστοσελίδων στο διαδίκτυο. Αυτή η συγκέντρωση πραγματικά προβληματίζει, καθώς προκαλεί και ενισχύει την πολιτισμική μονομέρεια (3) . Η ποικιλία του περιεχομένου δικτυακών τόπων, όπως το YouTube οδηγεί ολοένα και περισσότερους ανθρώπους σε αυτόν τον πολύ μικρό αριθμό δικτυακών τόπων (4) .


Αλλά γιατί οι επιχειρήσεις είναι πρόθυμες να δαπανήσουν υπέρογκα ποσά για να εξαγοράσουν επιτυχυμένους δικτυακούς τόπους που μόλις έχουν ξεκινήσει τη λειτουργία τους ; Μετά τη δραματική εμπειρία του dotcom τέτοιου είδους μαζικές επενδύσεις δεν πραγματοποιούνται, χωρίς τα προβλεπόμενα κέρδη να είναι εγγυημένα. Σαφώς τα δύο παραδείγματα του MySpace και του YouTube είναι ακραία, αλλά αποτελούν τους χώρους όπου οι περισσότεροι άνθρωποι την παρούσα περίοδο συμβάλλουν στη δημιουργία ηλεκτρονικού περιεχομένου. Η κοινωνικοποίηση μέσω δικτύου είναι το παραγόμενο προϊόν.


Για να πάμε ένα βήμα παρακάτω, ας συζητήσουμε τη σχέση της πραγματικής αξίας (για την επιχείρηση μέσω της διαφήμισης) και τα χρήματα που δαπανώνται για όσους συνεισφέρουν αυθεντικό υλικό (πχ YouTube, Digg). Άραγε οι εργαζόμενοι αυταπατώνται ιδεολογικά με το να πιστεύουν ότι δεν πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης; Ο Yochai Benkler προκλητικά υποστηρίζει ότι:


Η λύση βρίσκεται στον επιτυχή χειρισμό άμισθης και έμμισθης εργασίας, ώστε αυτός που δεν αμείβεται να μη θεωρήσει ότι πιάστηκε κορόιδο.


Ο Benkler υποστηρίζει, μάλλον, ότι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται κατάλληλα, ώστε να μη νιώθουν άσχημα για το γεγονός ότι τους εκμεταλλεύονται. Αντιθέτως, εγώ θα επιχειρηματολογούσα υπέρ της ανάγκης συνειδητοποίησης της προσφοράς υπηρεσιών. Η εν λόγω επίγνωση δεν έχει καν κοινωνικοποιηθεί στους πιο ένθερμους χρήστες του διαδικτύου: τους Αμερικανούς εφήβους. Παρά τις πραπλανητικές στατιστικές, η πλειονότητα των χρηστών του MySpace είναι νέοι που διαμένουν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ανατροφή τους δεν τους βοηθά να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους στους κανόνες της αγοράς (5) . Θεωρούν φυσικό το γεγονός ότι κάποιος ζει από την εργασία του άλλου. Απλά αναλογιστείτε το κοινωνικό πλαίσιο που επιτρέπει τη δημιουργία μιας εταιρίας, η οποία βασίζεται στην παραγωγή διαφημίσεων που δημιουργούνται από τους ίδιους τους ανθρώπους που τις παρακολουθούν. Δημιουργείς και προσφέρεις δωρεάν (ή για ένα ευτελές ποσό που υπολείπεται της αξίας που παράγεις) τη διαφήμιση που απευθύνεται σε σένα. Τέτοιες εταιρίες, όχι μόνο, υπάρχουν, αλλά είναι πραγματικά πολύ κερδοφόρες.


Η διαλεκτική της εκμετάλλευσης προσφέρει τη δυνατότητα σε όσους διαθέτουν υπολογιστή και σύνδεση στο διαδίκτυο να εκφράσουν την άποψή τους, χωρίς να ευνοείται η αριστερή ή η δεξιά θέση, αλλά να ενδυναμώνεται η συμμετοχική πολιτική εν γένει. Εν τούτοις, και χωρίς την παραμικρή διαφορά από τον καπιταλισμό, ο μόχθος των πολλών παράγει μαζικό πλούτο για πολύ λίγους (6) .


Πολλοί θεωρητικοί των μέσων υποστηρίζουν ότι η εποχή της κυριαρχίας των Αμερικανικών Αγγλικών (και της αμερικανικής επιρροής στο περιεχόμενο του διαδικτύου) βρίσκεται στη δύση της. Θα συμφωνήσω. Χώρες, όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ινδία, το Κογκό, η Κένυα, η Ουγκάντα και η Ρωσία θα αναδειχθούν πολύ σύντομα σε κυρίαρχες δυνάμεις στο διαδίκτυο. Το φαινόμενο της εργασίας στο πλαίσιο της δημιουργίας υλικού-περιεχομένου από το χρήστη, πάντως, είναι παγκόσμιο και θα παραμείνει ακόμα και με τη διάλυση συγκεκριμένων πλατφόρμων κοινωνικοποίησης (π.χ. YouSpace ή MyTube). Κυρίως λόγω της οικουμενικότητας του φαινομένου, είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η καλλιτεχνική παραγωγή και η κοινωνικότητα μετατρέπονται σε κεφάλαιο. Η ιδιοκτησία (copyleft ) είναι μόνο ένα ζήτημα. Μια πλατφόρμα, η οποία λειτουργεί ως μέσο μαζικής επικοινωνίας που παρέχει δυνατότητες κοινωνικοποίησης δεν χρειάζεται καν να έχει υπό την ιδιοκτησία της το παραγόμενο υλικό. Η αξία είναι η παραγόμενη κοινωνικότητα. Ο πλούτος του περιεχομένου (ακόμα και αν ανήκει στους δημιουργούς του) αιχμαλωτίζει την απαιτούμενη προσοχή των χρηστών του διαδικτύου, ώστε να δημιουργηθεί (μέσω της διαφήμισης) κεφάλαιο.


Στον τομέα της μελέτης των μέσων μαζικής επικοινωνίας σχεδόν όλοι επιχειρηματολογούν υπέρ της αγοράς, αντί να συμπράττουν με το κοινό του διαδικτύου. Σήμερα γινόμαστε μάρτυρες της συγκέντρωσης της ιδιοκτησίας δικτυακών πλατφόρμων, γεγονός το οποίο τεκμηριώνει την άποψη ότι στο διαδίκτυο εμπεριέχεται μια πολύπλοκη ακολουθία κεφαλαίου. Μολαταύτα υπάρχουν ελάχιστες διαφωνίες, για την εργασία και το διαδίκτυο που προσφέρει ποικίλες δυνατότητες κοινωνικοποίησης, εν μέρει γιατί η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση, την εργασία, την κοινωνικοποίηση και την καλλιτεχνική έκφραση είναι σχεδόν αδιόρατη. Μέρος του διαδικτύου κινείται αποκλειστικά στο πλαίσιο των νόμων της αγοράς και το υπόλοιπο σύμφωνα με την άποψη θεωρητικών, όπως ο Richard Barbrook ομοιάζει περισσότερο σε μια κομμουνιστική υψηλής τεχνολογίας οικονομία που βασίζεται στη δωρεές. Ή μήπως είναι; Σήμερα, αυτές οι συμμετοχικές πρακτικές δεν έχουν καμιά σχέση με τον κομμουνισμό, η ανταλλαγή της δωρεάς συντελείται σε επίπεδο επιχείρησης, ακόμα και η πρακτική της δωρεάν συμμετοχής δημιουργεί κεφάλαιο για τους ιδιοκτήτες της πλατφόρμας στην οποία το κοινό μοιράζεται το υλικό ή την αγάπη του (7) .


Ποιες είναι οι ρεαλιστικές και υλοποιήσιμες πρακτικές στο διαδίκτυο; Οι μη κερδοσκοπικές ζώνες που προωθούν την κοινωνικοποίηση δεν είναι παρά ελάχιστες. Στο πρώτο δείγμα πιθανής επιτυχίας τις εξαγοράσουν επιχειρηματικοί κολοσσοί. Δεν είναι καθόλου εύκολο να προστατευτεί κάποιος από το γίνει προϊόν εκμετάλλευσης στο διαδίκτυο. Αλλά υπάρχουν ορισμένες εναλλακτικές, όπως οι λίστες Craig (ο Craig Newmark απέρριψε πολύ μεγάλες προσφορές) και το Archive.org (η φιλοσοφία του Brewster Kahle δεν αφήνει περιθώριο για εξαγορές). Τα προαναφερθέντα παραδείγματα δεν είναι ιδιαίτερα αντιπροσωπευτικά του Παγκόσμιου Δικτυακού Ιστού. Ένα ιβρυδικό μοντέλο, το οποίο αναγνωρίζει υπάρχουσες σημαντικές εναλλακτικές σε εταιρικό πλαίσιο θα μπορούσε ενδεχομένως να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα εργαλεία που διαθέτει το MySpace για τη δημιουργία περιεχομένου, αλλά και ομάδες ακτιβιστών που οργανώνονται και κοινωνικοποιούνται σε αυτό το πλαίσιο.


Ο γνωστός ποιητής Kevin Killian (8) , που γράφει έργα αυτοβιογραφικής φαντασίας (υποτιθέμενες κριτικές παιδικής τροφής μέχρι Δρ. Ζιβάγκο) στην ιστοσελίδα του Amazon.com αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Ο Killian προβάλλει την καλλιτεχνική του δραστηριότητα αποκλειστικά σε ένα μυημένο κοινό.


Σε αντίθεση με τέτοιες υβριδικές πρακτικές, υποστηρίζω σαφώς την ανάγκη προσφοράς συμμετοχικών δυνατοτήτων, αντίστασης στην πολιτισμική μονομέρεια του διαδικτύου και αυτογνωσίας, έτσι ώστε να περιηγηθούμε στα μέσα μαζικής επικοινωνίας του διαδικτύου με τις άπειρες δυνατότητες κοινωνικοποίησης που προσφέρουν παραμένοντας, όμως, πιστοί στις αξίες μας. Τα Διαδικτυακά Μέσα Κοινωνικοποίησης διευκολύνουν την εκμετάλλευση των ανθρώπων, αλλά δεν μπορούμε να τους επιτρέψουμε να μας απομυζήσουν.

——————————————————————————–

(1) Το 11,9% του χρόνου που αφιερώνουν οι χρήστες στις ΗΠΑ για να σερφάρουν στο διαδίκτυο συγκεντρώνεται στο MySpace.

(2) Ο όρος κοινωνική φάμπρικα ανάγεται στους Ιταλούς αυτονομιστές.

(3) Ο κίνδυνος που ενέχεται σε τέτοιου είδους πλουραλιστικές πολιτισμικές μονομέρειες καταδεικνύεται από μηνύματα της καθημερινότητας όπως το Del.icio.us’ “Internal Error Εσωτερικό λάθος: There is something horribly wrong with our code. Συμβαίνει κάτι πολύ άσχημο με τον κωδικό μας.” Ή τα ημερολόγια του Google Calendar: “Server error. Λάθος του διαχειριστή. Google Calendar is currently unavailable. Το ημερολόγιο του Google δεν είναι διαθέσιμο προσωρινά. Cross your fingers and try again in a few minutes. Σταυρώστε τα δάχτυλα και προσπαθήστε σε λίγα λεπτά. Ή του Flickr “Flickr is having a massage. Το Flickr κάνει μασάζ. ” Αν εναποθέσουμε όλες τις προσδοκίες μας σε αυτά οδηγούμαστε σε μια τρομαχτική εξάρτηση από τις εταιρικές απόφάσεις τους. Τους εμπιστευόμαστε, άλλωστε, να μας προσφέρουν σταθερές λύσεις για τη φιλοξενία των δεδομένων μας.

(4) Το MySpace έχει πάνω από 100 εκατομμύρια προφίλ, αλλά δεν έχουν όλοι όσοι άνοιξαν λογαριασμούς ενεργές ιστοσελίδες. Το 11,9% του συνολικού χρόνου σύνδεσης στο διαδίκτυο στις ΗΠΑ αφιερώθηκε στο MySpace.com. Στη συγκεκριμένη ιστοσελίδα περνούν οι Αμερικανοί τον περισσότερο χρόνο τους στο διαδίκτυο.

(5) Πρόσφατες στατιστικές, οι οποίες υπολογίζουν το μέσο όρο ηλικίας των χρηστών του MySpace στα 35 είναι λανθασμένες καθώς δεν λαμβάνουν υπόψη ότι οι ανήλικοι χρήστες δίνουν ψευδή στοιχεία ταυτότητας. Ορισμένοι, παραδείγματος χάρη, που δηλώνουν 100 ετών διαστρεβλώνουν το τελικό αποτέλεσμα.

(6) Η εκτιμώμενη αγοραστική αξία των χώρων κοινωνικοποίησης καταδεικνύεται από τα υπέρογκα κέρδη των κολοσσών του διαδικτύου, όπως το Google.

(7) Ο Lawrence Lessig τον Οκτώβριο του 2006 έγραψε για την ηθική του Διαδικτύου 2.0. Δίνοντας βαρύτητα περισσότερο στις συλλογικές πρακτικές από την ηθική, ο Lessig ομαδοποίησε το διαδίκτυο πραγματικά συλλογικές ιστοσελίδες (Flickr, blink.tv) και μη (YouTube). Το YouTube δεν διαθέτει έναν πραγματικό μηχανισμό επιμερισμού στο σύστημά του. Είναι εύκολο να συνδέεις ένα βίντεο στο YouTube, αλλά το αρχείο καθεαυτό δεν επιμερίζεται. Το Blip.tv είναι όντως σχεδιασμένο για πραγματικό επιμερισμό του περιεχομένου.

(8) Ο ποιητής Kevin Killian από το Σαν Φρανσίσκο για παράδειγμα έγραψε 1525 κριτικές στο Amazon.com (από τις 7 Ιανουαρίου 2006).

Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για την διανεμημένη δημιουργικότητα


Το εγχείρημα των 79 ημερών

Ο δημιουργός του λογισμικού wiki, Ward Cunningham, υποστηρίζει ότι η διάδοση των συνεργατικών μέσων αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας.



Μία συνέντευξη στον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Όταν δημιουργήσατε το λογισμικό wiki είχατε ποτέ φανταστεί ένα παράγωγό του σαν την Wikipedia; Πώς αισθάνεστε που ορισμένες πανεπιστημιακές σχολές στις Ηνωμένες Πολιτείες απαγορεύουν αναφορές που βασίζονται στη Wikipedia;


Ward Cunningham: Ο συγκεκριμένος σκοπός μου για το πρώτο wiki ήταν να δημιουργήσω ένα περιβάλλον όπου θα μπορούσαμε να διασυνδέσουμε τις εμπειρίες μας για να εφεύρουμε η γλώσσα για τα πρότυπα του προγραμματισμού. Είχα, επίσης, γενικότερους στόχους για το wiki. Πρώτον, πιστεύω ότι η ομιλία έχει κάτι το συναρπαστικό. Στους ανθρώπους αρέσει να μιλούν. Δημιουργώντας το wiki, ήθελα να ενθαρρύνω αυτή την τάση που έχουμε όλοι μας, να διηγούμαστε ιστορίες. Δεύτερον, και ίσως πιο σημαντικό, ήθελα οι άνθρωποι που κανονικά δεν γράφουν, να νιώσουν την άνεση να γράψουν, έτσι ώστε να έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε τη δομή των όσων έχουν να πουν.


Ήξερα ότι το wiki θα ήταν καλό για πολλά πράγματα. Σκεφτόμουν ότι θα ήταν καλό και για εγκυκλοπαίδεια, αλλά δεν φανταζόμουν ότι η εγκυκλοπαίδεια θα αποτελούσε την ευρύτερη εφαρμογή της τεχνολογίας σήμερα. Μπράβο στη Wikipedia.


Οι πανεπιστημιακοί φοιτητές πρέπει να καταλαβαίνουν τη διαφορά ανάμεσα στις πρωτεύουσες και τις δευτερεύουσες πηγές. Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να ξεχωρίσουμε τη Wikipedia ή οποιαδήποτε άλλη εγκυκλοπαίδεια. Το να το κάνεις σημαίνει πως δεν καταλαβαίνεις τη μορφή της.


Θ.Π.: Πόσο δύσκολη είναι η διαχείριση ενός προγράμματος ανοιχτού κώδικα; Μπορείτε να τονίσετε μερικά σημεία κλειδιά της μεθοδολογίας του eXtreme programming που αλλάζουν τον τρόπο που προσεγγίζουμε τα οργανωτικά πρότυπα γενικά;


W.C.: Για να επιτύχει μακροπρόθεσμα ένα πρόγραμμα ανοιχτού κώδικα πρέπει να είναι διαφανές και διαπερατό καθώς και ανοιχτό. Διαπερατό σημαίνει να μπορούν οι άλλοι να εισαγάγουν βελτιώσεις. Η ψυχολογία μας αντιστέκεται σ’ αυτό.


Το eXtreme programming αποτρέπει την ανεπιθύμητη κτητικότητα με την από κοινού κατοχή του κώδικα από την αρχή. Εάν κάποιος είναι περήφανος για τα επιτεύγματα του άλλου, αυτό έχει σχεδόν επιτευχθεί.


Οι αποφάσεις που πήρα όταν σχεδίασα το wiki εμπνεύστηκαν κατά πολύ από την επιθυμία μου να δημιουργήσω ένα πρότυπο για τη συνεργατική διαδικασία που πίστευα πως έπρεπε να γίνει σε ευρείες βάσεις κώδικα. Ήθελα το wiki να το μιμηθεί αυτό. Ας πούμε ότι υπάρχει ένα πρόβλημα δέσμης κώδικα. Ξέρεις τη λύση του προβλήματος, αλλά η λύση αγγίζει μια δέσμη από συντελεστές. Χρειάζεται σκληρή δουλειά για την απαιτούμενη αναπροσαρμογή κι ακόμη πιο σκληρή αν πρέπει να διαπραγματευτείς με τον καθένα από τους αρχικούς συγγραφείς. Θέλεις απλώς να το κάνεις να λειτουργεί καλά.


Θ.Π.: Η διάδοση των wikis σηματοδοτεί το ενδεχόμενο τέλος του ομότιμου ελέγχου; Με ποιο τρόπο η εξέλιξη αυτή αλλάζει τη φύση των επιστημονικών κοινοτήτων;


W.C.: Το wiki δεν απειλεί τον ομότιμο έλεγχο. Η επιστήμη χρειάζεται τον ομότιμο έλεγχο και θα τον έχει. Δεν νομίζω ότι η γνώση που παράγεται μέσα από τα wikis έχει την ίδια βάση με την επιστημονική γνώση. Το wiki είναι μάλλον ένας τρόπος έρευνας, μοιράσματος, συντονισμού, πλαισίωσης των προβλημάτων και καθορισμού ατζέντας. Ένα wiki λειτουργεί καλύτερα όταν προσπαθείς να απαντήσεις σε μια ερώτηση που δεν μπορείς εύκολα να θέσεις, εκεί που δεν υπάρχει μια φυσική δομή, εκ των προτέρων γνωστή, γι’ αυτό που πρέπει να μάθεις.


Η επιστήμη βασίζεται σε επαναλαμβανόμενα πειράματα. Ο ομότιμος έλεγχος είναι ένας τρόπος αξιολόγησης της ποιότητας των πειραμάτων και όχι η εκδήλωση μιας προτίμησης. Δεν πρέπει όμως να ξεχνούμε ότι αυτό που κερδίζεις ως wiki αναγνώστης είναι η πρόσβαση σε ανθρώπους που προηγουμένως δεν είχαν φωνή. Ο άνθρωποι στους οποίους δίνουμε φωνή έχουν μεγάλο ένστικτο για το πώς είναι να γράφεις και να πλοηγείς ένα πρόγραμμα υπολογιστή.


Εάν θέλεις να συνεισφέρεις σε μια επιστημονική επιθεώρηση πρέπει να περάσεις από ομότιμο έλεγχο. Μέρος του ομότιμου ελέγχου είναι ότι όλη η θεωρία σού είναι οικεία. Και εκείνη η θεωρία που κατά κάποιο τρόπο αποδείχτηκε άσχετη. Αυτά που γράφονταν για τον προγραμματισμό δεν αντιστοιχούσαν σε αυτά που ένιωθαν οι προγραμματιστές. Με το wiki, οι προγραμματιστές που δεν έχουν καιρό να κατέχουν τέλεια τη φιλολογία και αποκτούν μια στήλη σε μια επιθεώρηση που πρόκειται να διαβαστεί, έχουν ένα μέρος που μπορούν να πουν πράγματα που είναι σημαντικά γι’ αυτούς. Το wiki προσφέρει μια διαφορετική άποψη. Στην πραγματικότητα, μπορείς να διακρίνεις αν κάποιος γράφει στο wiki από προσωπική εμπειρία ή αν απλώς αναφέρει αυτά που διάβασε τελευταία.


Θ.Π.: Τι πιστεύετε για την ‘τελική αξία του χρήστη’ στο τεχνικό επίπεδο ή στο επίπεδο του περιεχομένου; Νομίζετε ότι παίζει έναν όλο και πιο σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο;


W.C.: Το wiki αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας. Πρέπει να τιμούμε το γεγονός ότι έχουμε επιλογές. Αυτές οι επιλογές δεν αντιμάχονται η μια την άλλη (π.χ. οικονομία των δώρων έναντι οικονομία της αγοράς). Η ευρέως διαδεδομένη διανομή των ηλεκτρονικών υπολογιστών και το δραματικά μειωμένο κόστος της δικτύωσης έχει μεταβάλει κάπως τις ισορροπίες. Ωστόσο, η επανάσταση που επέφερε είναι μικρή αν συγκριθεί, για παράδειγμα, με τον τηλέγραφο, πριν από τον οποίον η μεγαλύτερη ταχύτητα με την οποία μπορούσε να ταξιδέψει ένα μήνυμα ήταν η ταχύτητα του αλόγου.


Ένα χαρακτηριστικό της οικονομίας της αγοράς είναι ότι μπορεί να προσαρμοστεί σε αυτές τις αλλαγές, μεγάλες και μικρές.


Θ.Π.: Πολλοί ανακαλύπτουν, μέσω των wiki εργαλείων, συνεργατικές μεθόδους δουλειάς και δράσης. Τι πιστεύετε ότι είναι κρίσιμο για την επιτυχή εφαρμογή των wikis σε περιβάλλοντα αυτού του είδους;


W.C.: Η συνεργασία προκύπτει όταν οι αξίες ευθυγραμμίζονται και τα άτομα διαθέτουν χρόνο για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης. Οι άνθρωποι το κάνουν αυτό. Το εκπληκτικό με το wiki είναι ότι η εμπιστοσύνη μπορεί και διαμορφώνεται σε αργή κίνηση μέσα από το κανάλι των κειμένων. Πράγμα που μας λέει περισσότερα για τους ανθρώπους παρά για το wiki.


Οι πολιτικές οργανώσεις και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις πρέπει να μην ξεχνούν ότι η δύναμη της συνεργατικής ανάπτυξης άρχισε μόλις να είναι υλοποιήσιμη και το λογισμικό ανοιχτού κώδικα θα συνεχίσει να ωθεί προς περισσότερη συνεργασία και περισσότερη καινοτομία.


Διαβάστε ακόμα


Το πρώτο wikiwikiweb


Συνέντευξη του Ward Cunningham στο συνέδριο ‘The way of eclipse’

Ο Pete Ashdown, ο πρώτος πολιτικός στον κόσμο ο οποίος υιοθέτησε ένα wiki στο πλαίσιο μιας προεκλογικής εκστρατείας (στο πλαίσιο των εκλογών για τηνΑμερικανική Γερουσία το 2006) για να αναπτύξει μία συνεργατική πολιτική πλατφόρμα, μιλά για την ανάγκη μίας πολιτικής ‘ανοιχτού κώδικα’.

Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Τι δεν πάει καλά με τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα; Μπορεί η εκτεταμένη χρήση των συνεργατικών τεχνολογιών να αντιστρέψει αυτή την κατάσταση;


Pete Ashdown: Ο Αριστοτέλης είπε ότι ‘Σε μια δημοκρατία ο φτωχός έχει περισσότερη εξουσία από τον πλούσιο, γιατί οι φτωχοί είναι περισσότεροι και η βούληση της πλειοψηφίας υπέρτατη’. Μολονότι δεν πιστεύω στην πλειοψηφία που συντρίβει τα δικαιώματα της μειοψηφίας, αυτή η δήλωση σπάνια βγήκε αληθινή.


Η πολιτική των κομμάτων επικεντρώνεται σήμερα γύρω από το χρήμα και ποιος μπορεί να μαζέψει περισσότερο. Παρόλο που οι περισσότεροι πολιτικοί απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό, είναι παραπάνω από εμφανές ότι η εξουσία πηγαίνει εκεί που βρίσκεται το χρήμα κι ότι η φωνή των πλουσίων ακούγεται περισσότερο από όλες τις άλλες.


Οι συνεργατικές τεχνολογίες έχουν τη δύναμη να αντιστρέψουν αυτή την εικόνα. Το Ίντερνετ δεν διακρίνει πλούτο, ικανότητα, φυλή, θρήσκευμα, φύλο και καταγωγή. Μια καλή ιδέα που παρουσιάζεται μέσω των συνεργατικών τεχνολογιών θα προβληθεί και θα εφαρμοστεί, ανεξάρτητα από την πηγή της. Αυτό είναι καλό για όλους, συμπεριλαμβανομένης της μειοψηφίας.


Π.Χ.:Η προεκλογική σας εκστρατεία για τη Αμερικανική Γερουσία βασίστηκε στη χρήση του wiki για την ανάπτυξη της πολιτικής σας πλατφόρμας. Ήταν ένας νέος τρόπος άσκησης πολιτικής;


P.A.: Ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε wiki από έναν υποψήφιο για ανοιχτή συζήτηση πολιτικής. Ωστόσο, με ενδιέφερε λιγότερο να είμαι ο ‘πρώτος’ και περισσότερο να ανοίξω την εκστρατεία μου σε οποιονδήποτε επιθυμούσε να συμμετάσχει. Πολλοί εξεπλάγησαν που είχαν αυτού του είδους την πρόσβαση σε έναν υποψήφιο. Και είναι ατυχές, γιατί τι άλλο είναι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι μας από υπηρέτες του λαού; Το να μην έχεις πρόσβαση σε αυτούς είναι σα να τους δίνεις λευκή επιταγή για να κάνουν ό, τι θέλουν. Όσο κι αν έλπιζα ότι κι άλλοι υποψήφιοι θα με ακολουθούσαν, δεν είδα κανέναν, σε εθνικό επίπεδο, να το κάνει. Υπήρξαν μερικοί εκλεγμένοι αξιωματούχοι που χρησιμοποίησαν wikis για συζητήσεις πολιτικής, αλλά όχι επίσημα. Είμαι σίγουρος ότι αυτό θα συνεχίσει να εξελίσσεται και να γίνεται αποδεκτό, γιατί η δημοκρατία απαιτεί συμβουλή και συναίνεση του λαού. Εάν έχουν αυτές τις τεχνολογίες σε κάθε ευκαιρία στη ζωή τους, η κυβέρνηση θα αναγκαστεί να τις υιοθετήσει για να μη μείνει πίσω.


Π.Χ.: Το πρόβλημα είναι η μη συμμετοχή των πολιτών ή το ιεραρχικό πλαίσιο μέσα από το οποίο διοχετεύεται συνήθως;


P.A.: Η απάθεια και ο κυνισμός των πολιτών πηγάζει από το σαρωτικό συναίσθημα πως δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα. ‘Δεν ακούγομαι, άρα γιατί να προσπαθήσω;’ Αυτό είναι το τροπάριο των απομονωμένων πολιτών. Εάν δείξουμε ότι έχουν φωνή και τους εισάγουμε στη λήψη αποφάσεων, θα έχουμε καλύτερους ηγέτες και πιο ενεργούς πολίτες. Η σημερινή ιεραρχία τελεί εν αδίκω, αλλά είναι απόγονος κυβερνήσεων αριστοκρατιών.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η εκστρατεία σας αποκεντρώθηκε ή/και έγινε οριζόντια μέσω της έμφασης στις συνεργατικές μεθόδους;


P.A.: Η ιεραρχία της παραδοσιακής εκστρατείας εξακολουθούσε να είναι παρούσα στην κούρσα μου για την αμερικανική Γερουσία. Ωστόσο, εκτιμώ ότι η αξία των οριζόντιων συνεισφορών από ανθρώπους που δεν ήταν μέλη του προσωπικού ήταν μεγαλύτερη από αυτή που προήλθε από μέλη του προσωπικού και συμβούλους. Μάλλον λόγω της ιδέας του Αριστοτέλη, με την έννοια ότι οι πρώτοι ήταν περισσότεροι από τους δεύτερους. Τα καλύτερα στολίδια της πλατφόρμας μου προήλθαν από το wiki μου.


Π.Χ.: Μπορείτε να μας αναπτύξετε την έννοια της πολιτικής πλατφόρμας ‘ανοιχτού κώδικα’;


P.A.: Σε μια παραδοσιακή συγγραφή είτε αφορά βιβλία είτε αφορά λογισμικό, υπάρχει μια μονολιθική κλειστή δομή. Μπορείτε να ζητήσετε από τη Microsoft ή τον αγαπημένο σας συγγραφέα να κάνει μια αλλαγή σε μια επόμενη έκδοση, αλλά στην ουσία την απόφαση εξακολουθεί να έχει το άτομο ή η εταιρία που έχει τον έλεγχο. Είναι, κατά πολύ, όπως οι σύγχρονες δημοκρατικές κυβερνήσεις, με την έννοια ότι εμείς οι πολίτες μπορούμε να απευθυνόμαστε στους αντιπροσώπους μας, αλλά στο τέλος οι φωνές μας έχουν δευτερεύουσα σημασία σε σχέση με τους λομπίστες που τους βλέπουν κάθε μέρα. Σε σύγκριση με τους μεγάλους χορηγούς, μάς λαμβάνουν πολύ λιγότερο υπόψη.


Με τον ‘Ανοιχτό Κώδικα’, οποιοσδήποτε έχει καλή συνεισφορά μπορεί να αποτελέσει μέρος της διαδικασίας. Με το λογισμικό, οποιοσδήποτε έχει την ικανότητα μπορεί να γράψει προσθήκες ή να προσθέσει άρθρα. Η Wikipedia δείχνει τη συλλογή και αξιολόγηση της γνώσης μέσα από τις ίδιες τεχνικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’.


Οι πολιτικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’ επιτρέπουν σε οποιονδήποτε διαθέτει εμπειρία ή μια καλή ιδέα να συνεισφέρει. Η ρητορική και οι προκαταλήψεις θα βγάζουν μάτι σε μια wiki σελίδα και εάν δεν έχουν συνεκτική υπεράσπιση θα βουλιάξουν στον πάτο, ενώ οι καλές, πραγματοποιήσιμες ιδέες θα ανέβουν στην κορυφή. Οι λύσεις στα προβλήματα δεν είναι κομματικές, είναι απλώς λειτουργικές. Οι απομονωμένες κομματικές πολιτικές του παρελθόντος θα δώσουν τη θέση τους στην ανοιχτή συνεργασία μεταξύ ανθρώπων κάθε προέλευσης, που θα εργάζονται για τον κοινό σκοπό μιας καλύτερης ζωής για όλους.


Διαβάστε ακόμα


Wikidemocracy


Συνέντευξη του Pete Ashdown στο Wired

Ο Jonah Bossewitch αφηγείται την ιστορία της συμμετοχικής εκστρατείας κατά του αντιψυχωτικού φαρμάκου Zyprexa, και παρατηρεί ότι η συμμετοχική κουλτούρα μπορεί να ενδυναμώσει τη συμμετοχική δημοκρατία, ενώ οι συνεργατικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν κύριο ρόλο στον σχεδιασμό ριζοσπαστικών δράσεων.

‘Η αλλαγή προέρχεται από την εξουσία και η εξουσία προέρχεται από την οργάνωση. Για να δράσουν, οι άνθρωποι πρέπει να είναι μαζί…Η εξουσία δεν είναι μόνο αυτό που έχεις, αλλά αυτό που ο εχθρός νομίζει ότι έχεις’- Saul Alinsky


Όπως ο τηλέγραφος και ο σιδηρόδρομος στην εποχή τους, το Ίντερνετ προαναγγέλθηκε ως υπέρμαχος της ισότητας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Και όπως οι τεχνολογίες που προηγήθηκαν, η επίδρασή του θα είναι τελικά παράγωγο των τρόπων που επιλέγουμε για τη χρήση του. Στην μετά dot.com εποχή, το Ίντερνετ είναι ευρέως γνωστό για την ψυχαγωγία, το εμπόριο και την κοινωνικότητα, παρόλο που χρησιμοποιείται, επίσης, για πιο σοβαρές δραστηριότητες όπως η εκπαίδευση, η προάσπιση των πολιτικών ελευθεριών και η άμεση κοινωνική δράση.


Γράφοντας στον παγκόσμιο ιστό, οι οργανώσεις βελτιώνουν σημαντικά την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητά τους. Το ντε φάκτο σύνολο των εφαρμογών Web 2.0 –ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, blog, κοινές δημόσιες ετικέτες και RSS γίνονται γρήγορα μέρος των επικοινωνιακών εργαλείων των κλασικών οπαδών. Εκτός απ’ τη δουλειά που κάνουν, οι οργανωτές μαθαίνουν να ενστερνίζονται το διαδίκτυο ως το νέο μέσο τους, ακριβώς όπως οι συγγραφείς έμαθαν να ενστερνίζονται τον επεξεργαστή κειμένων. Αυτό το αναδυόμενο κύμα τεχνολογιών μπορεί να παράσχει διαφάνεια, υπευθυνότητα και βιωσιμότητα σε χαλαρά διασυνδεδεμένους υπερασπιστές και ακτιβιστές. Αλλά η χρήση αυτών των εργαλείων δεν περιορίζεται απλώς στους ηχο-θαλάμους του κυβερνοχώρου- η επίδρασή τους αγγίζει πιο εδραιωμένους τομείς πολιτικής δέσμευσης, όπως η πολιτική ανυπακοή, η στρατηγική των δικαστικών αγώνων και τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας.


Αυτό το δοκίμιο ρίχνει φως σε ένα πρόσφατο επεισόδιο κυβερνο-ακτιβισμού, που χρησιμοποίησε τακτικές στην κόψη της τεχνολογίας και στο όριο των πολιτικών ελευθεριών. Η ιστορία αυτή δείχνει πώς ο συμμετοχικός πολιτισμός μπορεί ανοίξει το δρόμο στη συμμετοχική δημοκρατία, και ειδικότερα πώς αυτά τα είδη τεχνολογίας μπορούν να παίξουν ηγετικό ρόλο στις ριζοσπαστικές δράσεις. Δείχνει επίσης την ισχυρή συμβιωτική σχέση μεταξύ νέων και παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας και παρουσιάζει νέα πρότυπα για τη μελλοντική συνεργασία τους.


Αυτό είναι σοβαρό…είναι επικίνδυνο να είμαστε υπερβολικά πολλοί


Η εκστρατεία ZyprexaKills εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2006 όταν οι New York Times δημοσίευσαν μια σειρά πρωτοσέλιδων άρθρων για ένα δεκαετές σκάνδαλο στους κόλπους της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Στόχος της εκστρατείας ήταν το αντιψυχωτικό –δυναμίτης Zyprexa (Olanzapine), ένα εγκεκριμένο για τη σχιζοφρένεια και τη μονομανία φάρμακο, κατασκευασμένο από την πολυεθνική φαρμακευτική εταιρία Eli Lilly. Εσωτερικά έγγραφα που διέρρευσαν στους Times αποκάλυπταν ότι η Lilly είχε συνειδητά υποβαθμίσει τις θανατηφόρες παρενέργειες του ευρύτατα διαδεδομένου Zyprexa, και ηγείτο μιας παράνομης εκστρατείας μάρκετινγκ για να ενθαρρύνει τους γιατρούς της πρωτοβάθμιας περίθαλψης να χορηγούν το Zyprexa, πέρα από τους εγκεκριμένους από το FDA (Οργανισμός Φαρμάκων και Τροφίμων) σκοπούς.


Τα στοιχεία που αιτιολογούσαν αυτές τις κατηγορίες διέρρευσαν στους Times από έναν δικηγόρο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τον James Gottstein, που τα είχε κλητεύσει νόμιμα από τον Δρα David Egilman, μάρτυρα στη συνεχιζόμενη δίκη κατά της Lilly. Η Lilly είχε εμφανίσει πάνω από 11 εκατομμύρια ηλεκτρονικά ντοκουμέντα στη διάρκεια των ερευνών αυτής της δίκης, που το δικαστήριο είχε σφραγίσει για να επισπεύσει την υπόθεση. Εκτός από τους New York Times, ο Gottstein διένειμε τα ντοκουμέντα στο National Public Radio, σε μια επιτροπή του Κογκρέσου, και σε μια ντουζίνα οργανώσεις που μάχονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την υγεία. Ο Gottstein κατέθεσε ότι ‘ήθελε να τους βγάλει εκτός με τρόπο που θα καθιστούσε αδύνατο να επανέλθουν εντός’.


Η δικαιοσύνη ως αυτόκλητος προστάτης και τα http


Μόλις το πρώτο κύμα των άρθρων του New York Times βγήκε στα περίπτερα, εμφανίστηκαν στο Ίντερνετ ηλεκτρονικά αντίγραφα των ντοκουμέντων, από ποικίλες πηγές μιας γκάμας πρωτοκόλλων. Προκειμένου να διανεμηθούν αυτοί οι πόροι γρήγορα και ανώνυμα, χρησιμοποιήθηκαν τα πρωτόκολλα HTTP, FTP, Tor, Freenet, Bittorrent, Usenet και συμπληρωματικές υπηρεσίες κοινών φακέλων.


Μια ad-hoc κοινότητα ένθερμων ακτιβιστών και πολιτών-δημοσιογράφων άρχισε να (αυτό-) οργανώνεται γύρω από το σκάνδαλο, δημιουργώντας αμέσως ένα ανοιχτό, ειδικό ηλεκτρονικό ταχυδρομείο κοντά σε ένα επιμελούμενο από το κοινό wiki στο pbwiki.com- μια δωρεάν wiki υπηρεσία, που έγινε δημοφιλής. Η κοινότητα άρχισε να αναλύει τα θέματα που αφορούσαν τους παράνομους χειρισμούς της Lilly και να εντοπίζει τις προσπάθειες διάδοσής τους σε παγκόσμιο επίπεδο. Πολλοί από τους συμμετέχοντες είχαν την επιμέλεια του wiki, ενώ παράλληλα εκτελούσαν το πρόγραμμα Tor, καθιστώντας τη συμμετοχή τους ανώνυμη.


Για να προλάβει ενδεχόμενες απειλές έναντι οποιαδήποτε μεμονωμένης ιστοσελίδας, η εκστρατεία ZupraxaKills εισήγαγε την κοινή ετικέτα ‘zyprexakills’, γύρω από όλες τις δημόσιες επικοινωνίες που είχαν σχέση με αυτή την εκστρατεία. Η τακτική αυτή είχε στόχο να διασφαλίσει πως ο συμβιβασμός οποιασδήποτε συγκεκριμένης περιοχής του δικτύου δεν θα εμπόδιζε τους ακτιβιστές να εντοπίζουν ο ένας τον άλλον- μπορούσαν να βρουν ο ένας τον άλλον χρησιμοποιώντας οποιαδήποτε κοινή μηχανή αναζήτησης. Το γεγονός ότι δόθηκε μια ονομασία στην εκστρατεία βοήθησε, επίσης τους ακτιβιστές που δεν ήταν συνδεδεμένοι να βρίσκουν ο ένας τον άλλον αμέσως.


Μόλις πληροφορήθηκε τη ρήξη, η νομική ομάδα της Lilly έπιασε δουλειά με τον αναμενόμενο ζήλο. Έπεισαν έναν ομοσπονδιακό δικαστή να εκδώσει απόφαση ασφαλιστικών μέτρων κατά του Gottstein, απαγορεύοντας τη διάδοση των σημειώσεων. Η εντολή φίμωσης επεκτάθηκε δυο φορές, σε μια προσπάθεια ελέγχου της όλο και μεγαλύτερης διάδοσής τους. Η τρίτη εκδοχή της απόφασης ασφαλιστικών μέτρων του δικαστηρίου απαγόρευε οποιαδήποτε ομιλία ‘διευκόλυνε τη διάδοση των ντοκουμέντων’ και απευθυνόταν τόσο στα άτομα όσο και στις ιστοσελίδες (που προσδιορίζονταν με τα ονόματα της περιοχής τους). Μια από τις περιοχές που συμπεριλαμβανόταν στα ασφαλιστικά μέτρα ήταν το επιμελούμενο από το κοινό wiki, zyprexa.pbwiki.com.


Η διασύνδεση δεν είναι έγκλημα


Το Electronic Frontier Foundation (EFF) ανταποκρίθηκε στις εκκλήσεις των συντελεστών για βοήθεια και αγνόησε τις σαρωτικές απαγορεύσεις του δικαστηρίου για την ομιλία. Αντικείμενο διακύβευσης ήταν το καλά εδραιωμένο συνταγματικό δόγμα για τον εκ των προτέρων περιορισμό. Αυτό εγγυάται σε όλους τους Αμερικανούς το δικαίωμα, με σπάνιες εξαιρέσεις, να λένε ό, τι τους αρέσει και να υφίστανται ύστερα τις συνέπειες. Το δικαστήριο έχει μια περιορισμένη εξουσία σε ό, τι αφορά στον περιορισμό της ομιλίας των αντιδίκων, ενώ εμπορικά μυστικά ενδέχεται να υπόκεινται, επίσης, σε αυτό το είδος προστασίας. Ωστόσο, οι συντελεστές στο wiki δεν έχουν άμεση σχέση με τα εμπλεκόμενα μέρη και είναι παράλογο να ισχυρίζεται η Lilly ότι οι παράνομες πρακτικές μάρκετινγκ αποτελούν εμπορικό μυστικό.


Αυτή ήταν η πρώτη wiki υπόθεση του EFF και τα τεχνικά χαρακτηριστικά του wiki έκαναν εφικτά μερικά νομικά επιχειρήματα που δεν θα μπορούσαν να ισχύσουν εύκολα για τα blogs. Για παράδειγμα, ένας αξιότιμος δικαστής διατύπωσε κάποτε την άποψη ότι το δικαστήριο ‘δεν μπορεί νομίμως να διατάσσει τον κόσμο γενικά, ανεξάρτητα από την ευρύτητα διατύπωσης της απόφασής του’. Ο Fred Von Lohmann εφάρμοσε αυτό το σκεπτικό στα γεγονότα και υποστήριξε ότι όταν διατάζεις ένα wiki, το οποίο επιμελείται το κοινό, είναι σα να διατάζεις τον κόσμο.


Οι δράσεις των μυθικών δικτυακών τεχνολογιών τροφοδότησαν πολυάριθμους νέους κύκλους ειδήσεων στα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, αυξάνοντας τη συνειδητοποίηση του κοινού για το θέμα και προκαλώντας τεράστια ζήτηση για τα έγγραφα. Η Lilly πιάστηκε στην παγίδα- όσο περισσότερο σφάδαζαν, τόσο μεγαλύτερη προσοχή τους έδινε οΤύπος. Η κοινότητα Wikipedia παρακολουθούσε στενά την ιστορία, γιατί μια απόφαση γι’ αυτή την υπόθεση θα μπορούσε να ισχύει παρομοίως γι’ αυτούς. Πράγματι, σύντομα εμφανίστηκαν links για τα έγγραφα, σε εισόδους για ‘Zyprexa’ και ‘Eli Lilly’. Από ιστορία διαφθοράς σε μια μεγάλη φαρμακευτική εταιρία, η υπόθεση μετατράπηκε σε ψηφιακή ιστορία για τη συνταγματική διάταξη, με τον πρωταγωνιστικό ρόλο των wikis, bittorrent και Tor.


Στο τέλος Φεβρουαρίου 2007, ο δικαστής Wienstien εξέδωσε μια μακρά και περίπλοκη απόφαση που υπεραμυνόταν των ασφαλιστικών μέτρων εναντίον συγκεκριμένων, κατονομαζόμενων ατόμων αλλά κατέληγε ότι ‘το δικαστήριο δεν μπορεί να εφαρμόσει αποτελεσματικά μια απόφαση ασφαλιστικών μέτρων ενάντια στο Ίντερνετ, στις ποικίλες εκδηλώσεις του, και θα ήταν μια αμφιλεγόμενη εκδήλωση δημόσιας πολιτικής εάν επιχειρούσε να το κάνει’. Μολονότι ο δικαστής δεν δέχτηκε τα ευρύτερα συνταγματικά επιχειρήματα, ούτε χειρίστηκε το wiki δίνοντας του όλα τα προνόμια μιας ειδησεογραφικής οργάνωσης, η εκστρατεία ZyprexaΚills αποτέλεσε μια σημαντική, από πολιτική άποψη, επιτυχία.


Όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, τα γραφεία των γενικών εισαγγελέων επτά πολιτειών διεξήγαγαν έρευνες κατά της Lily και ο Δρ David Graham, από το επιτελείο της FDA, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόσυρση του Vioxx από την αγορά, είχε αρχίσει να εξετάζει προσεκτικά το Zyprexa. Τελικά, στις 5 Μαρτίου, ο βουλευτής Henry Waxman (D-Calif), πρόεδρος της αρμόδιας επιτροπής της βουλής, κλήτευσε τα έγγραφα απευθείας από τη Lilly, και είναι πιθανό να υπάρξουν ακροάσεις στο Κογκρέσο. Είναι αδύνατον να αποδειχτεί ότι αυτές οι έρευνες παρακινήθηκαν από την πρόσθετη προσοχή που έδωσαν τα μέσα ενημέρωσης, θα ήταν δίκαιο όμως να πούμε πως αυτή η πρόσθετη προσοχή δεν έβλαψε την υπόθεση. Πράγματι, τα έγγραφα εξετάζονται τώρα νόμιμα από έναν επαγγελματία ερευνητή δημοσιογράφο, τον Philip Dawdy, που διευθύνει το όλο και πιο δημοφιλές blog, furiousseasons.com. Το Furious Seasons φιλοξενεί ατομικά έγγραφα που απευθύνονται το καθένα στο δικό του URL, links για την αναζήτηση των κειμένων των εγγράφων σε απλές εκδοχές, και αναφέρει ότι τόσο η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και η Lilly είναι τακτικοί επισκέπτες της ιστοσελίδας.


Μαθήματα που διδάσκονται, διδάγματα που αντλούνται


Η εκστρατεία Zyprexakills αποτελεί τη μονογραφία μιας ad-hoc κοινότητας που σχηματίστηκε αυθόρμητα γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα που αγγίζει τους προβληματισμούς νομικών, ακαδημαϊκών ακτιβιστών και δημοσιογράφων. Οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν ιδεολογίες και ιστορίες- πολλοί αναγνώρισαν αμέσως τις ομοιότητες αυτής της υπόθεσης με τη δημοσιότητα των σημειώσεων Diebold και τις επικουρικές προσπάθειες στη μάχη να διατηρηθούν διαθέσιμες για το κοινό. Αυτές οι κοινές πολιτιστικές αναφορές επέτρεψαν σε αυτούς που έκαναν την εκστρατεία να επικοινωνούν με άνεση και να δρουν με μεγάλη επιδεξιότητα.


Από παιδαγωγικής άποψης, μπορούμε να δούμε την εκστρατεία Zyprexakills ως ένα μάθημα για την πρακτική ασφαλών και ανώνυμων αποκαλύψεων σε έναν επιτηρούμενο κόσμο. Σε αντίθεση με τις τυπικές ιστορίες για τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται – τρομοκρατία, παιδική πορνογραφία και μουσική πειρατεία- το εγχείρημα αυτό κατέδειξε την πιεστική ανάγκη του κοινού γι’ αυτά τα πρωτόκολλα. Ενισχύει τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν τις ισχυρές σχέσεις μεταξύ της ανωνυμίας στον ελεύθερο λόγο και αποτελεί ισχυρή κληρονομιά σε σχέση με τη σημασία διατήρησης της ουδετερότητας του διαδικτύου.


Η επιλογή των τεχνολογιών επικοινωνίας για την εκστρατεία αυτή αντανακλά τις δυναμικές των σχέσεων των συμμετεχόντων και δείχνει το ζωτικό ρόλο που αυτές οι διασπαστικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν. Σημαντική και σκληρή δουλειά απομένει να γίνει και πρέπει να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία έξυπνα έτσι ώστε να μπορούμε να επικοινωνούμε και να δρούμε πιο αποφασιστικά και αποτελεσματικά.


Διαβάστε ακόμα


Τo χρονικό του Zyprexa


Alchemical musings

Ο Paul Hartzog εισάγει τον όρο ‘παναρχία’, ένα κοινωνικο-πολιτικό πεδίο που αναδύεται όταν οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και εξουσίας.


Η παναρχία είναι το αναδυόμενο σύστημα της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας στο οποίο μπορούμε να αναφερόμαστε ως τη wiki-οποίηση της κοινωνίας. Με τη χρήση του όρου wiki-οποίηση αναφέρομαι στην άνοδο των συστημάτων μαζικής συμμετοχής, τα οποία περιλαμβάνουν: 1) παραγωγή λογισμικών προγραμμάτων ή είναι αποδέκτες υλικού με τη χρήση της μεθόδου του Ανοικτού Κώδικα (Open Source), 2) παραγωγή γνώσης, όπως π.χ. η wikipedia, ή 3) παραγωγή ομάδων/ ταυτότητας, δηλαδή, κοινοτήτων. Η μαζική συμμετοχή καθίσταται δυνατή και ενδυναμώνεται από την πρόσφατη εξάπλωση της τεχνολογίας συνδετικών δικτύων (από τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας μέχρι το Διαδίκτυο, δηλαδή ). Η παναρχία αναδύεται, όταν αυτού του είδους οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και δύναμης.


Οι δικτυακές τεχνολογίες, επειδή διευρύνουν την ανθρώπινη διασύνδεση, αυξάνουν αμφότερες την ταχύτητα και τη συχνότητα της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Περισσότερη διασύνδεση, ωστόσο, σημαίνει περισσότερη πολυπλοκότητα και συνεπώς, περιορισμένη δυνατότητα πρόβλεψης. Καθώς, γεγονότα μικρής σημασίας καταλήγουν να αποκτούν μεγαλύτερη, η εξουσία διαχέεται μέσω του συστήματος, ταυτόχρονα παντού και πουθενά. Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν είναι τίποτα λιγότερο από το μετασχηματισμό του πολιτισμού μας. Εκεί που το τρέχον σύστημα είναι ιεραρχικό, συγκεντρωτικό και διαφοροποιημένο, το νέο σύστημα είναι αναρχικό, αποκεντρωτικό και μερικώς επικαλυπτόμενο. Το τρέχον σύστημα περιθωριοποιεί και καταπιέζει τη διαφορετικότητα, το νέο σύστημα, εντούτοις, εξαίρει τη διαφορετικότητα αποσκοπώντας στη δημιουργία, την ανακάλυψη και την προσαρμογή όσον αφορά στις δυνατότητες και αβεβαιότητες του μέλλοντος. Το τρέχον σύστημα περιορίζει την εργασία στην αποκλειστική οικονομική παραγωγή, ενώ το νέο σύστημα προσφέρει πολλούς τρόπους εργασίας και την παραγωγή αγαθών ελεύθερης προσπέλασης. Και τελικώς, το τρέχον σύστημα θεσμοποιεί στατικές δομές, το νέο σύστημα, σε αντίθεση, επιδεικνύει πολύπλοκη δυναμική- αποτελεί ένα πεδίο, τα στοιχεία και οι σχέσεις του οποίου συνεχώς συνδυάζονται και μεταβάλλονται, το πεδίο, λοιπόν, αυτό αποκαλείται παναρχία.


Εξουσία, γνώση και δημοκρατία


Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Οι θεωρητικοί της Δημοκρατίας έχουν από μακρού συνειδητοποιήσει την πολυπλοκότητα που συνεπάγεται η συμμετοχή. Ποιος θα πρέπει να συμμετέχει; Πότε; Πώς; Οι δικτυακές τεχνολογίες έκαναν την εμφάνισή τους σε κοινότητες συμμετεχόντων, οι οποίοι ήταν σαφώς αφοσιωμένοι στα δημοκρατικά ιδεώδη της κοινοκτημοσύνης και της ελεύθερης πρόσβασης, κυρίως, δηλαδή, σε κοινότητες χάκερς και χίπις . Οι χάκερς και οι χίπις μοιράζονται τα πάντα από κωδικούς μέχρι αγαθά. Ο Michel Foucault έχοντας, σαφώς, συνειδητοποιήσει τη σχέση μεταξύ εξουσίας και γνώσης κατέδειξε μέσα από το έργο του την εν λόγω στάση της ελεύθερης διαμοίρασης.



«Αν ένα ή δύο από αυτά τα «εργαλεία» προσέγγισης ή τις μεθόδους που έχουν επιχειρήσει να συνδεθούν με την ψυχιατρική, τον ποινικό κώδικα ή τη φυσική ιστορία μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα σε σας, τότε θα ήμουν ευχαριστημένος. Αν θεωρήσετε ανάγκη να μετατρέψετε τα εργαλεία μου ή να χρησιμοποιήσετε άλλα, τότε δείξτε μου ποια είναι, γιατί, ενδεχομένως, να αποβούν προς όφελός μου.» (σ. 65)


Αν και θα ήταν παράδοξο, να θεωρήσουμε ότι ο Foucault ήταν χάκερ, εντούτοις, οι προθέσεις του σχετίζονται με το ήθος του χάκερ, το οποίο πλέον διαποτίζει τη διαδικτυακή κουλτούρα. Ο Yochai Benkler αναφέρεται σε αυτά τα διανεμημένα συστήματα ως «ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα commons». Οι δικτυακές τεχνολογίες- TCP/IP, DNS, το Διαδίκτυο, το Usenet, τα wikis, τα ιστολόγια (blogs), τα φόρα, οι κατάλογοι αλληλογραφίας, τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), οι φορητοί υπολογιστές, οι τεχνολογίες σταθερής αναφοράς και άλλες μορφές κοινωνικών λογισμικών προγραμμάτων- συνεισφέρουν από κοινού στη βελτίωση της διασύνδεσης και της συμμετοχής στην παραγωγή. Συνεπώς, είναι ορατή η ανάκαμψη των θεωριών για τα commons (κοινά αγαθά). Ενδεικτικά αναφέρονται η ενασχόληση του Lawrence Lessig με την «τύχη των commons», η ιστοσελίδα του David Bollier, Onthecommons όπως και το νέο βιβλίο των Ostrom και Hess για την “κοινοκτημοσύνη της γνώσης” (knowledge as commons).


Τα συγκεκριμένα δίκτυα προκαλούν τη δομή της ιεραρχικής εξουσίας σε φυσικό και ψηφιακό επίπεδο. Η Saskia Sassen θεωρεί τις παγκόσμιες πόλεις ως πεδία ανάλυσης, όπου αναδύονται άτυπα, φαινομενικώς απολιτικά, κινήματα ως φαινόμενα που χρίζουν περαιτέρω διερεύνησης. Τα «Έξυπνα Πλήθη» (Smart Mobs) του Howard Rheingold, επίσης, εξετάζουν την ευκολία και την ταχύτητα της συλλογικής δράσης, η οποία διευκολύνεται από αυτό που αποκαλεί «συνεργατικές τεχνολογίες.» Η παναρχία στο σύνολό της, ενδεχομένως, να είναι άμορφη και πολυκεντρική, αλλά ορισμένες ζώνες της μπορεί να είναι πιο συγκεντρωτικές και πυκνότερες από άλλες. Αυτές είναι οι ζώνες από τις οποίες αναδύονται νέες μορφές εξουσίας, οι οποίες συναγωνίζονται την ήδη υπάρχουσα εξουσία. Σύμφωνα με τη Hannah Arendt, η άσκηση εξουσίας ενυπάρχει σε κάθε απόπειρα συγκέντρωσης ανθρώπων για την ανάληψη κοινής δράσης, όπως άλλωστε είναι εμφανές και στις εν λόγω νέες ζώνες παραγωγής, όπως η wikipedia.


Υπέρ, κατά ή μακριά;


Τελικά, λοιπόν, τι περισσότερο μπορούμε να κάνουμε για να κατανοήσουμε πλήρως την παναρχία με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι; Μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε ανατρέχοντας στην προγενέστερη τεχνολογία, η οποία μετέβαλε την κοινωνική και πολιτική δομή. Η τυπογραφία και αργότερα η δαγκεροτυπία προκάλεσαν μεγάλη επιστημονική ανησυχία. Το ότι η wikipedia επωφελείται από την ευρεία συνεργασία δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Η Elizabeth Eisenstein αναφέρει τη σημαντική βελτίωση στη σχεδίαση χαρτών που προήρθαν από πρακτικές μοιράσματος της πληροφορίας και την ανάπτυξη ανοιχτών διαδικασιών παραγωγής. Η πρόοδος καθεαυτής της επιστήμης εκμεταλλεύεται το ίδιο πνεύμα (αν όχι το γράμμα) της ανοιχτής πρόσβασης.


Ωστόσο, οι παραδοσιακές διαδικασίες της εξακρίβωσης και νομιμοποίησης της αλήθειας, ξαφνικά, αμφισβητήθηκαν από την απλή παρουσία εναλλακτικών μεθόδων. Αυτό που συμβαίνει στη wikipedia και στη wiki-πολιτική είναι, ουσιαστικά, η διάσπαση της λειτουργίας του συγγραφέα. Η παραγωγή γνώσης και πολιτικής διαχέεται, αποκεντρώνεται και διανέμεται μέσα από το σύστημα διαρρηγνύοντας προγενέστερες χωρικές και χρονικές συνέχειες. Και καθώς η δομική αντίδραση στην τυπογραφία ήταν η εμφάνιση του κατάλογου των απαγορευμένων βιβλίων, έτσι, λοιπόν, και η δομική αντίδραση στη wikipedia είναι η δυσφήμιση και οι μηνύσεις. Ο Foucault μας προειδοποίησε για τα προβλήματα που θα προέκυπταν υπ’ αυτές τις συνθήκες.



«Διεξάγεται μια μάχη «για την αλήθεια» ή τουλάχιστον «γύρω από την αλήθεια»- γίνεται άλλη μια φορά κατανοητό ότι με τον όρο αλήθεια δεν εννοώ «το σύνολο των αληθειών, οι οποίες δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί και δεν έχουν γίνει αποδεκτές», αλλά «το σύνολο των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους διαχωρίζονται τα αληθινά από τα ψευδή γεγονότα, καθώς και συγκεκριμένες συνέπειες της εξουσίας, οι οποίες είναι προσκολλημένες στην αλήθεια». Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι δεν είναι θέμα διαμάχης «στο όνομα» της αλήθειας, αλλά για μια διαμάχη για το κύρος της υπάρχουσας αλήθειας και τον οικονομικό και πολιτικό ρόλο που αυτή διαδραματίζει.» (σ. 132)


Ο Ernesto Laclau μας βοηθά να κατανοήσουμε την ομοιογένεια της συστημικής απάντησης, όταν εξηγεί ότι το σύστημα του κράτους δεν δύναται να διακρίνει μεταξύ δυνητικά αντισυστημικών κοινωνικών κινημάτων, τα οποία κάνουν την εμφάνισή τους για συγκεκριμένουςς σκοπούς (π.χ. ομότιμη παραγωγή) και κοινωνικών κινημάτων που είναι αντισυστημικά στις προθέσεις τους. (π.χ. επαναστατικά).


Η ουσία των αναδυόμενων σχηματισμών στο πλαίσιο της παναρχίας είναι ότι λαμβάνουν μία από τις παρακάτω τρεις μορφές. Πρώτον, οι ομάδες είναι σε θέση να κινούνται για λογαριασμό των υπαρχουσών δομών. Δεύτερον, μπορούν να κινούνται σε αντίθεση με τις υπάρχουσες δομές. Αλλά, κυρίως, μπορούν να δραστηριοποιούνται ως εναλλακτικά κινήματα του «τρίτου δρόμου», που απορρίπτουν αμφότερες τις κυρίαρχες και τις αντιτιθέμενες δομές, λειτουργώντας στην ουσία παράλληλα με τις υπάρχουσες δομές.


Αν και πολλοί από όσους ασχολούνται με τα παγκόσμια δίκτυα αναφέρουν τις αντι-συστημικές τους ρίζες, είναι εντούτοις αλήθεια ότι κινήματα, όπως αυτά που υποστηρίζουν το ανοιχτό λογισμικό και η wikipedia δεν είναι πρωταρχικώς αντι-συστημικά, αφενός στο σχηματισμό και αφετέρου στα κίνητρά τους, παρά την προφανή δυνατότητα των καινοτόμων μεθόδων παραγωγής τους να μεταβάλουν το σύστημα. Για πολλούς λόγους, οι συνέπειες των νέων σχηματισμών θα πρέπει να αναλυθούν ξεχωριστά από τις επιδιώξεις τους, αφού οι νέες εναλλακτικές δομές λειτουργούν παράλληλα με τις υπάρχουσες μεθόδους, συχνά δε, οι συνέπειές τους είναι λιγότερο προφανείς και ίσως, να μην ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τους πραγματικούς συμμετέχοντες.


Η παναρχία


Για να μιλήσουμε θεωρητικά -όπως αρμόζει- για την παναρχία, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε σε βάθος, αφενός τις νέες τεχνολογίες και τους παράγωγους σχηματισμούς τους, όπως τα δίκτυα και άλλα πολύπλοκα συστήματα, αφετέρου την πολιτική φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία. Κατέχοντας μόνο την τεχνική γνώση, διακινδυνεύουμε να προσεγγίσουμε τα αποτελέσματα των νέων τεχνολογιών καθαρά επιφανειακά, απλώς μέσα από την οπτική της παραδοσιακής οικονομικής θεωρίας ή αυτή του έθνους-κράτους, χωρίς να εκτιμήσουμε πλήρως τις ενδεχόμενες βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες αυτών των τεχνολογιών. Αντιστρόφως, από μόνη της η φιλοσοφία ενέχει τον κίνδυνο της επικέντρωσης μόνο σε ό,τι αναγνωρίζουμε στο πλαίσιο της παραδοσιακής οπτικής μας- τα έθνη-κράτη, την οργανωμένη εργασία κτλ-, ενώ λείπει τελείως το πεδίο της πραγματικής δράσης, ακόμα και όταν συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, γιατί απλά δεν είμαστε εκπαιδευμένοι για να το δούμε.


Οι κοινωνικοί σχηματισμοί, ενδυναμωμένοι από τις τεχνολογίες διασύνδεσης, αποτελούν, επί του παρόντος, τουλάχιστον, το σημαντικότερο αντικείμενο μελέτης στην κοινωνική και την πολιτική φιλοσοφία. Επιπλέον, αυτοί οι σχηματισμοί δεν αποκτούν ενδιαφέρον μόνο όταν διασταυρώνονται με τις παραδοσιακές δομές των εθνών-κρατών και της οικονομίας. Η παναρχία δημιουργεί και αναπαράγει ένα νέο κοινωνικό και οικονομικό πολιτικό χώρο (που συχνά, αναφέρεται ως παγκόσμια κοινωνία πολιτών) και τα κινήματά του είτε ανθίστανται είτε αμφιταλατεύονται έναντι των παραδοσιακών ιεραρχικών θεσμών. Ως εκ τούτου, η παναρχία αναφαίνεται μέσω μηχανισμών κοινωνικής διακυβέρνησης, οι οποίοι λειτουργούν ανεξαρτήτως και εκ παραλλήλου με την κρατική διακυβέρνηση. Όπως υποστηρίζει ο Paul Wapner:



Αυτό που είναι απολύτως απαραίτητο να αναγνωρίσουμε, πάντως, είναι ότι δεν είναι η περιπλοκότητα και η επικάλυψη με τα κράτη και το κρατικό σύστημα που καθιστούν τις προσπάθειες στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών «πολιτικές». Ο υπερεθνικός ακτιβισμός δεν πολιτικοποιείται έτσι απλά, όταν διασταυρώνεται με την κρατική συμπεριφορά… Στη συγκεκριμένη ανάλυση αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι η αρχή της παγκόσμιας πολιτικής.» (σ. 339)


Αυτό που απειλεί να μας υπερβεί ως θεωρητικούς είναι η προφανής πολυπλοκότητα του χώρου. Είτε αποκαλείται «ετεροκρατία» (heterarchy) ή «πολυμερισμός» (plurilateralism) ή «κοσμοπολιτισμός» (cosmopolitanism) ή «πολυτμηματοποίηση» (polycontexturality) ή «νεο-μεσαιωνισμός» (neomedievalism) ή «ευέλικτη διαδικτυακή διακυβέρνηση» (mobius web governance) ή «ομότιμη κοινωνία» (p2p society), αυτό που είναι σημαντικό από την εν λόγω πολυπλοκότητα και διαφοροποίηση είναι ότι δεν δύναται να αποτυπωθεί σε έναν άξονα που θα μας παρουσιάζει ένα ενοποιημένο επιστημολογικά και πολτικά «εμείς». Αυτό υιοθετείται, για παράδειγμα, στο βιβλίο των Hardt και Negri “Το Πλήθος” «(Multitude)» και στην κριτική του Danilo Zolo με τίτλο «Cosmopolis». Γινόμαστε αποδέκτες μιας ετερόκλητης και ακαθόριστης ροής, γεγονός το οποίο δεν είναι υποχρεωτικά αρνητικό. Αντιθέτως, είναι απαραίτητο: η προσαρμοστικότητα των πολύπλοκων συστηματων αποτελεί μία εκ των λειτουργιών της ποικιλομορφίας τους. Αν και ο φιλόσοφος Mark Taylor μιλά για το Foucault, τον Derrida και για τους μεταμοντερνιστές γενικότερα, μπορεί εξίσου να αναφέρεται σε σύγχρονους κοσμοπολιτιστές, όταν υποστηρίζει ότι «δεν δύνανται να φανταστούν ένα μη ολιστικό σύστημα ή μία δομή που παρ’όλα αυτά να δρα ως σύνολο.» Αυτό που τα πολύπλοκα συστήματα αυτο-οργάνωσης επιτυγχάνουν είναι μια ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολική ευελιξία –συνεπώς απουσία ενότητας και ταυτότητας- και την υπερβολική ακαμψία –συνεπώς απουσία προσαρμοστικότητας, η οποία καθιστά αναπόφευκτη την κατάρρευση. Η βιβλιογραφία για τα πολύπλοκα συστήματα και την αυτο-οργάνωση παρέχει άλλον έναν αναλυτικό φακό θέασης της παναρχίας.


Ο Ron Deibert στα συμπεράσματα του έργου του «Parchment, Printing, and Hypermedia» υποστηρίζει ότι:



«Η ετερογενής φύση της μεταμοντέρνας κοινωνικής επιστημολογίας και τα αλληλοκαλυπτόμενα στρώματα της πολιτικής εξουσίας, για να μην αναφερθώ στα διάσπαρτα κέντρα παρακολούθησης, θα δρούσαν ως δυνατές αντιστάσεις κατά της ανάδειξης μιας ενιαίας μαζικής ταυτότητας. Είναι πιο πιθανό ότι αυτή η αίσθηση μιας φανταστικής παγκόσμιας κοινότητας θα συνυπάρχει σε ένα πολύπλοκο ετερογενές μείγμα αλληλοεπικαλυπτόμενων και ρευστών πολλαπλών ταυτοτήτων.»


Σε αυτό το σημείο, έχουμε ορισμένα πράγματα να φοβόμαστε – π.χ. την άνοδο εγκληματικών δικτύων και του «πολέμου στο διαδίκτυο» -, αλλά και πολλά για να πανηγυρίζουμε. Δεν περιφερόμαστε άσκοπα, «κανένα κέντρο» δεν είναι το ίδιο με τα «πολλά κέντρα.» Με την κινητικότητα έρχεται και η απελευθέρωση και με την απελευθέρωση οι ευθύνες. Συνεπώς, ενόσω μερικοί, ενδεχομένως, θεωρούν τα πολύπλοκα δίκτυα απρόβλεπτα, διαρκώς μεταβαλλόμενα, συγκεχυμένα ή ακόμα και επικίνδυνα, η παναρχία προσφέρει, εντούτοις, και τις πιο συναρπαστικές προκλήσεις και θεωρητικές ευκαιρίες για το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη του Paul Hartzog για την παναρχία


Διάλεξη του Paul Hartzog για τη συλλογική δράση

Αναλύοντας τις παγίδες, αλλά και τις επιτυχίες των κοινοτήτων ανοιχτού λογισμικού, ο Αλέξιος Ζάβρας καταλήγει σε εφτά βασικές αρχές που οι μελλοντικές διαδικτυακές κοινότητες θα πρέπει να υιοθετήσουν για να καταφέρουν να επιβιώσουν στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο του Ίντερνετ.


Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια πληθώρα εξουσιοδοτικών τεχνολογιών βασισμένων σε δίκτυα επικοινωνίας γενικά και στο Ιντερνετ ειδικότερα. Ένα κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των τεχνολογιών είναι η χρήση του Ίντερνετ ως υποδομής που επιτρέπει στους ανθρώπους να επικοινωνούν και να συνεργάζονται. Έχουμε δει πολλές διαφορετικές εκδηλώσεις αυτού του φαινόμενου, από τις πρώτες ανεπεξέργαστες ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τα ανοιχτά wikis και τα προσωπικά και θεσμικά blogs. Σ’ αυτό το άρθρο ο Αλέξιος Ζάβρας χρησιμοποιεί τον γενικό όρο ‘wiki πολιτική’ για να αναφερθεί σε όλες εκείνες τις προσπάθειες που χρησιμοποιούν την εξουσία του Ίντερνετ για να προωθήσουν και να πετύχουν διάφορους πολιτικούς στόχους.


Μολονότι η γενική συναίνεση για τα πλεονεκτήματά της είναι αδιαμφισβήτητη, η wiki πολιτική δεν αποτελεί εύκολο δρόμο ή πέρασμα ασφαλές από κινδύνους. Ευτυχώς, μπορούμε να κάνουμε πολλές χρήσιμες παρατηρήσεις και να αντλήσουμε αξιόλογα συμπεράσματα από ένα ευρύ φάσμα τέτοιων διαδικτυακών κοινοτήτων που υπάρχουν εδώ και πολύ καιρό.


Παρόλο που το φαινόμενο αυτό μοιάζει πρόσφατο, η χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για πολιτικούς και κοινωνικούς στόχους δεν είναι μια νέα τάση. Με την έλευση των σύγχρονων δικτύων υπολογιστών, οι διαδικτυακές κοινότητες σχηματίστηκαν αμέσως. Στις περισσότερες από αυτές μετέχουν άνθρωποι που μοιράζονται κοινά ακαδημαϊκά ή επιστημονικά ενδιαφέροντα. Και, ήδη, από τους πρώτους μήνες, σχηματίστηκαν κοινότητες που συνδέονται με κοινές πολιτικές ιδέες.


Πριν ακόμη το ARPANET γίνει λειτουργικό, οι J.C.R. Licklider και Roert W.Taylor προέβλεψαν, το 1968, την πρόκληση που αποτελούσε για την κοινωνία η ανάπτυξη των δικτύων υπολογιστών:


Πρώτον, η ζωή είναι πιο ευτυχής για το διασυνδεδεμένο άτομο γιατί οι άνθρωποι με τους οποίους υπάρχει μεγαλύτερη αλληλεπίδραση επιλέγονται μάλλον λόγω κοινών ενδιαφερόντων και σκοπών παρά λόγω τυχαίας εγγύτητας. Δεύτερον, η επικοινωνία είναι πιο αποτελεσματική και παραγωγική και, συνεπώς, πιο ευχάριστη. Τρίτον, μεγάλο μέρος της επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης γίνεται μέσα από προγράμματα και πρότυπα προγραμματισμού, που είναι απαιτητικά αλλά και προσφέρουν ικανοποίηση. Και, τέταρτο, υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για όλους (που διαθέτουν μια κονσόλα) να βρουν την κλίση τους, γιατί ολόκληρος ο κόσμος της πληροφορίας, με όλα τα πεδία και τους επιστημονικούς κλάδους του, είναι ανοιχτός γι’ αυτούς, με προγράμματα έτοιμα να τους καθοδηγήσουν ή να τους βοηθήσουν στην εξερεύνησή τους.


Κατά πόσο το αποτέλεσμα είναι καλό ή κακό για την κοινωνία, εξαρτάται από το ερώτημα: ‘Η διαδικτύωση είναι προνόμιο ή δικαίωμα;’ Εάν μόνο ένα ευνοημένο τμήμα του πληθυσμού έχει την ευκαιρία να απολαύσει το πλεονέκτημα της ‘ενισχυμένης νοημοσύνης’, το δίκτυο μπορεί να κάνει ακόμη μεγαλύτερο το χάσμα σε ό, τι αφορά στις πνευματικές ευκαιρίες.


Από την άλλη πλευρά, εάν η ιδέα του δικτύου αποδειχτεί ότι μπορεί να κάνει για την εκπαίδευση αυτό που κάποιοι οραματίστηκαν με ελπίδα, εάν όχι με συγκεκριμένο, λεπτομερές πρόγραμμα, και εάν υπάρξει πνευματική ανταπόκριση, τότε το όφελος για το ανθρώπινο είδος θα είναι ανεκτίμητο.


Λιγότερο από ένα χρόνο αργότερα, κι ενώ το ARPANET διαμορφωνόταν με μαζική συγκέντρωση κεφαλαίων, κάποια άτομα ξεκίνησαν το δικό τους ‘ARPANET των φτωχών’, το αποκαλούμενο USENET, με στόχο να δώσουν σε όλους τους χρήστες την ευκαιρία να μετάσχουν και να επωφεληθούν από ένα δίκτυο υπολογιστών. Μια από τις πρώτες ιδέες που εφαρμόστηκαν ήταν η δημιουργία της κοινότητας net.citizens.


Λόγω της τεχνικής επαγγελματικής προέλευσης της μεγάλης πλειονότητας των χρηστών του δικτύου, ήταν φανερό ότι οι κοινότητες που ενδιαφέρονταν για τεχνολογικά χαρακτηριστικά θα ήταν από τις πρώτες, τις μεγαλύτερες και τις πιο ζωντανές. Ο προγραμματισμός υπολογιστών ως επιστημονικός κλάδος αποτελούσε έναν κοινό δεσμό κι αυτές οι κοινότητες υπήρξαν τα πρώτα δείγματα κοινοτήτων ανοιχτού λογισμικού.


Μολονότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος για τις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού είναι ο σχεδιασμός και η εφαρμογή προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών, η μακροβιότητά τους επιτρέπει κάποιες παρατηρήσεις για τη λειτουργία τους, ανεξάρτητα από το στενά εστιασμένο ενδιαφέρον τους. Κατά συνέπεια, βασιζόμενος στην εμπειρία μου με αυτές τις κοινότητες, θα προσπαθήσω να διατυπώσω και να μεταφέρω ορισμένα διδάγματα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν άμεσα στις κοινότητες που σχηματίστηκαν με την wiki πολιτική, ακόμη κι αν δεν υπάρχει ένας και μόνο τρόπος για να λειτουργήσει μια κοινότητα.


Το πιο σημαντικό είναι πως οποιοδήποτε τέτοιο έργο πρέπει να έχει μακροπρόθεσμη προοπτική. Ζούμε σήμερα σε έναν κόσμο που ο χρόνος είναι δώρο και η τεχνολογική πρόοδος μεταβάλλει διαρκώς την αντίληψή μας. Ωστόσο, για να πετύχει ένα κοινωνικό εγχείρημα, θα πρέπει να είναι διαθέσιμο για πολύ καιρό. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο του Ίντερνετ. Ο πιο σπάνιος πόρος, για τον οποίον όλα αυτά τα έργα μάχονται, είναι η ανθρώπινη προσοχή και εστίαση. Μέσα στον ωκεανό των έργων, υπάρχοντων και αναπτυσσόμενων, μια διαδικτυακή κοινότητα πρέπει να παρέχει κάτι πολύ ιδιαίτερο στα μέλη της, προκειμένου να επιβιώσει και να ευδοκιμήσει. Συνεπώς, ακόμη και στα αρχικά στάδια σχεδιασμού οποιουδήποτε έργου, πρέπει να δοθεί μεγάλη προσοχή ώστε να εξασφαλιστεί ότι θα είναι κατάλληλο και λειτουργικό για πολύ καιρό αφότου χαθεί ο αρχικός ενθουσιασμός. Διαφορετικά, ακόμη και τα μέλη της κοινότητας που θα ενδιαφέρονταν να συμμετάσχουν, θα το εγκαταλείψουν και θα στραφούν αλλού.


Μια άλλη παρόμοια άποψη είναι ότι σήμερα υπάρχουν πάρα πολλές παρόμοιες διαδικυακές κοινότητες. Ο εντυπωσιακός πολλαπλασιασμός τους έχει ως αποτέλεσμα η προσοχή του κοινού να διασκορπίζεται. Ως παράδειγμα από το πολιτικό πεδίο, μπορούμε να φανταστούμε την επίδραση της ύπαρξης ενός ανεξάρτητου προσωπικού blog για κάθε ενεργό πολιτικό. Παρόλο που η ποσοτική διαφορά θα ήταν εξαιρετικά μεγάλη για τους επικοινωνιακούς μηχανισμούς, ο συνολικός αριθμός θα ήταν σαρωτικός για τον πολίτη που θέλει απλώς να είναι ενημερωμένος (-η). Χωρίς αθροιστικές τεχνολογίες, οποιαδήποτε κοινωνική αλληλεπίδραση θα διασκορπιζόταν τόσο πολύ που θα θεωρείτο ανύπαρκτη.


Ένα συναφές θέμα είναι ότι οι διαδικτυακές κοινότητες οφείλουν να έχουν σαφή και διακριτή εστίαση: πρέπει να έχουν μια αποστολή και ένα σκοπό λειτουργίας και το πεδίο τους να είναι περιορισμένο. Μια κοινότητα που προσπαθεί να συμπεριλάβει τα πάντα, που καλύπτει τις διαφορετικές ανάγκες όλων των μελών της, χάνει την κύρια ιδιότητα που διαφοροποιεί και συγκροτεί μια κοινότητα: την κοινή άποψη.


Μια από τις μεγαλύτερες ευθύνες στη ζωή μιας κοινότητας είναι η αυτό-προστασία της. Ένα ατυχές αλλά αναπόφευκτο χαρακτηριστικό των συστημάτων ανοιχτής συνεργασίας είναι ότι η ίδια η εξουσία που ο καθένας έχει για να συνεισφέρει, μπορεί επίσης να τον κάνει να καταστρέψει την κοινότητα ή έστω να γίνει διασπαστικό μέλος της. Μια διαδικτυακή κοινότητα μπορεί εύκολα να διασπαστεί ή να εξαντληθεί ψυχικά, σε σημείο που ο συνδετικός ιστός της να μην είναι πλέον λειτουργικός. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν δρουν αναγκαστικά με κακόβουλα κίνητρα. Αντίθετα, συχνά πάσχουν απλώς από τελειομανία ή έχουν εμμονές για τη δέουσα διαδικασία.


Οι περισσότερες από τις μεγάλες, δραστήριες κοινότητες των προγραμματιστών λογισμικού ανοιχτού κώδικα έχουν μάθει, εδώ και πολύ καιρό, πώς να οχυρώνονται έναντι τέτοιων επιθέσεων. Οι πιο αποτελεσματικές λέξεις για την περιγραφή της επικοινωνιακής διαδικασίας είναι ‘ευγένεια’, ‘σεβασμός’, ‘εμπιστοσύνη’ και ‘ταπεινότητα’. Ένας άλλος καίριος παράγοντας είναι η ύπαρξη καλά προσδιορισμένων και δημοσιοποιημένων διαδικασιών που καλύπτουν, αν όχι όλες τις δραστηριότητες της κοινότητας, τουλάχιστον τις πιο σημαντικές: η αποδοχή των συνεισφορών και των νέων μελών πρέπει να γίνει πριν η κοινότητα φτάσει στο σημείο να αυτό-επιλέγει. Είναι προφανές ότι οι μέθοδοι προστασίας θα πρέπει να δίνουν μεγάλη προσοχή σε όλα τα νεοφώτιστα μέλη, σε μια προσπάθεια να τα αγκαλιάσουν και όχι να τα αποξενώσουν.


Μια άλλη παρατήρηση, που μοιάζει αρχικά να έρχεται σε αντίθεση με την κυρίαρχη άποψη ότι οι υποκείμενες τεχνολογίες του Ίντερνετ συμβάλλουν στον εκδημοκρατισμό της επικοινωνίας, είναι ότι στις διαδικτυακές κοινότητες η διαδικασία ψηφοφορίας πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως μέσο ύστατης ανάγκης. Μπορεί να ηχεί παράδοξο, δεν παύει όμως να είναι αλήθεια: μια υγιής κοινότητα πολύ σπάνια χρειάζεται να καταφύγει σε ψηφοφορία, αφού μπορεί να λάβει αποφάσεις μέσω του εποικοδομητικού διαλόγου και της γενικής συναίνεσης.


Τελευταίος, αλλά όχι λιγότερο σημαντικός, είναι ένας πολύ πιο τετριμμένος κίνδυνος, στον οποίον θεωρώ ως τεχνολόγος ότι πρέπει να αναφερθώ. Μολονότι οι σύγχρονες εξελίξεις της τεχνολογίας είναι πράγματι θαυμαστές, δεν έχουμε φτάσει στο στάδιο να είναι μαγικές: η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ποτέ αρκετή. Οποιαδήποτε τεχνολογική εφαρμογή απαιτεί πόρους για να υπάρξει εγγύηση για επιτυχές αποτέλεσμα.


Είναι γνωστό ότι ενώ οι πόροι που σχετίζονται με τους υπολογιστές γίνονται κατανοητοί και παρέχονται, ο πιο σημαντικός πόρος που αφορά στην ανθρώπινη προσπάθεια αγνοείται ή θεωρείται δευτερεύων και εύκολα διαθέσιμος. Όλα τα συστήματα υπολογιστών που μπορούν να εφαρμόσουν μια πλατφόρμα wiki πολιτικής χρειάζονται ανθρώπους που θα προσφέρουν διαρκή φροντίδα. Τα καθήκοντά τους μπορεί να είναι ποικίλα, όπως διευθυντές, συντονιστές ή επιμελητές, αλλά ο ρόλος τους είναι σημαντικός και δεν πρέπει να παραγνωρίζεται. Ανάλογα με το εύρος του προγράμματος και της κοινότητας μπορεί να μη χρειάζεται να υπάρχει, για παράδειγμα, ένας ειδικός για θέματα ασφάλειας με πλήρη απασχόληση, αλλά η πτυχή της ασφάλειας του συστήματος πρέπει να αποτελεί το αντικείμενο δουλειάς κάποιου. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να επιβιώσει ένα έργο αρκετό καιρό ώστε να κάνει τη διαφορά.


Συμπερασματικά, οι κοινότητες ανοιχτού λογισμικού έχουν ήδη μια μακρά ζωή πίσω τους. Αποτελεί πεποίθησή μου ότι πολλά μπορούμε να μάθουμε από τη ιστορία και την πείρα τους και αυτά τα διδάγματα μπορεί να έχουν εξαιρετική σημασία για άλλες διαδικτυακές κοινότητες που σχηματίζονται τώρα ή που θα σχηματιστούν στο μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Ανοιχτοί κώδικες: Φωνές από την επανάσταση του ανοιχτού λογισμικού


Ορισμός του ανοιχτού λογισμικού

Ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες της απουσίας συναίνεσης στα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου, ρωτούν οι Hana Shepherd και Amir Goldberg. Μπορεί να υπάρχει προκατάληψη στην ανάκτηση ιστοσελίδων που συστηματικά δεν προωθούν συγκεκριμένα είδη πόρων ή συγκεκριμένα είδη χρηστών σε μια σαφή, διαισθητική ηλεκτρονική συμμετοχή; Για να το θέσουμε διαφορετικά, μήπως η κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες αποτελεί τυραννία της πλειοψηφίας με νέο προσωπείο;


Όπως μπορεί να διαπιστώσατε στην τελευταία σας περιήγηση στον ηλεκτρονικό κόσμο, όλο και περισσότερες ιστοσελίδες επιτρέπουν στους χρήστες να ‘κατηγοριοποιούν’ πόρους. Τόσο στις πιο δημοφιλείς, όπως η del.ici.ous, που αποτελεί κοινωνικό ορόσημο, και οι πάντα παρούσες YouTube και Amazon, όσο και στις ιστοσελίδες οργάνωσης πληροφορίας και δεδομένων, που δέχονται λιγότερες επισκέψεις, όπως οι Furl, LibraryThing και Citeulike, οι ετικέτες είναι παντού. Οι ετικέτες επιτρέπουν στους χρήστες να επισυνάπτουν τις δικές τους λέξεις-κλειδιά στους ηλεκτρονικούς πόρους (ιστοσελίδες, blogs, εικόνες, βίντεο, βιβλία κλπ) επιτρέποντας θεωρητικά μια πιο αποτελεσματική και καθοδηγούμενη από τον χρήστη ανάκτηση πόρων. Αλλά οι ιστοσελίδες που χρησιμοποιούν την κατηγοριοποίηση περιεχομένου με χρήση ετικετών, ή τουλάχιστον οι προγραμματιστές εφαρμογών διαδικτύου που ενδιαφέρονται για το πολυδιαφημισμένο σημασιολογικό διαδίκτυο (semantic web) έχουν και έναν υψηλότερο στόχο. Οι ετικέτες σε μια ιστοσελίδα εξετάζονται στο σύνολό τους, με την έννοια ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη μετα-δεδομένων από χρήστες ως ένας τρόπος χαρακτηρισμού των ηλεκτρονικών δεδομένων ανάλογα με τη διανομή της συχνότητας χρήσης των ετικετών. Η δυνατότητα δημιουργίας αποτελεσματικών μετα-δεδομένων από χρήστες, σε αντίθεση με τις κατηγορίες εννοιών που δημιουργούνται από ειδικούς, προκαλεί μεγάλη έξαψη, καθώς τα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου με χρήση ετικετών θεωρούνται ότι επιτρέπουν πολύ μεγαλύτερη ευελιξία και προσαρμοστικότητα στην οργάνωση της πληροφορίας από τα επίσημα συστήματα ταξινόμησης, και κατά συνέπεια παρέχουν τη δυνατότητα καλύτερης ηλεκτρονικής πλοήγησης. Ως προϊόντα σωρευτικής προσπάθειας των χρηστών, εμπεριέχουν την υπόσχεση μιας γνήσιας, αυθόρμητης συλλογικής εξυπνάδας.


Μολονότι όλα αυτά μοιάζουν αρκετά ευοίωνα σε σχέση με την ικανότητα οποιουδήποτε χρήστη να παίξει ρόλο στην ανάπτυξη της λειτουργίας του διαδικτύου, μια γρήγορη ματιά στις εκτιμήσεις που κρύβονται πίσω τέτοιες προτάσεις αποκαλύπτει πως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Οι υπέρμαχοι των συστημάτων κατηγοριοποίησης περιεχομένου με χρήση ετικετών υποστηρίζουν ότι ‘οι ομάδες των χρηστών δεν υποχρεούνται να συμφωνούν σε μια ιεραρχία ετικετών ή λεπτομερούς ταξινόμησης, πρέπει μόνο να συμφωνούν, σε γενικές γραμμές, με το ‘νόημα’ μιας ετικέτας ώστε να χαρακτηρίζουν το παρόμοιο υλικό έτσι ώστε να υπάρχει συνεργασία και κοινή αξία’. Αυτή ‘η συμφωνία για το νόημα’ μπορεί να είναι δυνατή σε μερικές περιπτώσεις συστημάτων κατηγοριοποίησης περιεχομένου, κυρίως εκείνων που η κοινότητα των χρηστών είναι αρκετά ομοιογενής ή προέρχεται από ανάλογη υποομάδα, αλλά ενδέχεται να είναι προβληματική σε άλλες περιπτώσεις. Μια πρόσφατη έρευνα για τις ετικέτες στο Amazon αποκάλυψε ότι η ετικέτα ‘defectivebydesign’ ήταν μια από τις πιο δημοφιλείς, αφού χρησιμοποιήθηκε για 1086 στοιχεία από 520 χρήστες, αλλά χαρακτήριζε στοιχεία που δεν άρεσαν σ’ εκείνους τους χρήστες για ένα σωρό βάσιμους λόγους ιδιοσυγκρασίας. Προφανώς, υπάρχουν πολλοί χρήστες που διάκεινται ευνοϊκά (ή αδιάφορα) απέναντι σ’ αυτά τα 1086 στοιχεία, αλλά οι ετικέτες τους πρέπει να επισκιάστηκαν από τον ενθουσιασμό εκείνων στους οποίους δεν άρεσαν.


Μια σοβαρή κατηγοριοποίηση περιεχομένου μοιάζει να απαιτεί συναίνεση για το νόημα των πόρων, όπως φαίνεται από τις ετικέτες που χρησιμοποιούνται για την περιγραφή τους. Πώς μπορεί όμως να επιτευχθεί συναίνεση; Ειδικότερα, θα θέλαμε να τονίσουμε τρία ζητήματα για τα οποία δεν υπάρχουν οριστικές απαντήσεις:. 1. Πώς μπορούμε να ξέρουμε αν υπάρχει συναίνεση ανάμεσα στους χρήστες ενός συστήματος κατηγοριοποίησης περιεχομένου για τα ‘νοήματα’ (π.χ. πρότυπο σχέσεων μεταξύ ετικετών και πόρων); 2. Ποιος ισχυροποιείται κατά τη διαμόρφωση συναίνεσης; 3. Ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες από την απουσία συναίνεσης σ’ αυτά τα ηλεκτρονικά συστήματα; Η απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα μοιάζει να εξαρτάται από τη σχετική σημασία των κοινωνικών ομάδων και συνόρων που προϋπάρχουν σε σχέση με τη διαμόρφωση του ‘νοήματος’ που τα άτομα αποδίδουν στους πόρους. Υπάρχουν στοιχεία για την ανισότητα στην πρόσβαση και το είδος χρήσης του διαδικτύου, που βασίζονται σε κοινωνικές ομάδες και διαιρέσεις (φύλο, φυλή, ηλικία κ.α.) που μπορούν, εάν αυτές οι κοινωνικές διαιρέσεις είναι σημαντικές σε σχέση με το πώς οι χρήστες κατηγοριοποιούν το περιεχόμενο με ετικέτες, να δημιουργήσουν πολλά δυνατά ‘νοηματικά συστήματα’, στο πλαίσιο μιας οποιασδήποτε δεδομένης διανομής ετικετών για έναν πόρο. Ωστόσο οποιασδήποτε προδιάθεση ατόμων ή κοινωνικών ομάδων υπόκειται σε συνεχή επαναδιαπραγμάτευση μέσω της αλληλεπίδρασης με άλλους χρήστες- είτε μέσω της συζήτησης και του μοιράσματος της πληροφορίας, που διευκολύνονται συνήθως από τις ιστοσελίδες κατηγοριοποίησης περιεχομένου, είτε μέσω ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των ιστοσελίδων που ενθαρρύνουν τη δημιουργία ενός κοινού ‘νοήματος’ των πόρων, όπως η προβολή ετικετών που χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν.


Σε τι συνίσταται, όμως, η συναίνεση σε ηλεκτρονικές ιστοσελίδες κατηγοριοποίησης περιεχομένου ή η έλλειψή της; Σύμφωνα με μια πρόσφατη εργασία, που εξέτασε τις διανομές ετικετών σε πόρους για το deli.cio.us, η διανομή μοιάζει να σταθεροποιείται ή να φτάνει σε ένα σημείο αδιαπέραστο για μελλοντική κατηγοριοποίηση, όταν ένας σημαντικός αριθμός χρηστών έχει κατηγοριοποιήσει το περιεχόμενο μιας ιστοσελίδας. Σημαίνει, όμως, η σταθεροποίηση της διανομής ότι έχει επιτευχθεί συναίνεση; Ενδεχόμενες προ-υπάρχουσες υποομάδες χρηστών, που επισύναπταν διαφορετικές σειρές νοημάτων στους πόρους, αλλά που οι αριθμός τους ήταν μικρός, θα μπορούσαν να εντοπιστούν; Σε σχέση με το περιεχόμενο που παράγεται από τις διανομές των ετικετών, κοιτάζουμε μόνο τις πιο δημοφιλείς ετικέτες αποκλείοντας αυτές που χρησιμοποιούνται λιγότερο; Οι υποομάδες που αναπτύσσουν τις δικές τους ανεξάρτητες δυναμικές κατηγοριοποίησης περιεχομένου αποτελούν άχρηστο υλικό που παύει να υφίσταται μέσα απ’ τη διαδικασία εστίασης στις ετικέτες που χρησιμοποιούνται πολύ;


Επιπλέον, ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες της απουσίας συναίνεσης στα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου; Μπορεί η έλλειψη προσοχής απέναντι σε υποομάδες με διαφορετικά νοηματικά συστήματα για τους πόρους να αποκόψει ολόκληρες ομάδες χρηστών από την εύκολη συμμετοχή στις αναζητήσεις στο διαδίκτυο, εάν αναπτυχθεί μια κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες, βασισμένη σε αυτό που θεωρείται ‘κοινό νόημα’ ή συναίνεση ανάμεσα στους χρήστες; Μπορεί να υπάρχει προκατάληψη στην ανάκτηση ιστοσελίδων που συστηματικά δεν προωθούν συγκεκριμένα είδη πόρων ή συγκεκριμένα είδη χρηστών σε μια σαφή, διαισθητική ηλεκτρονική συμμετοχή; Για να το πούμε διαφορετικά, μήπως η κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες αποτελεί τυραννία της πλειοψηφίας με νέο προσωπείο;


Υποψιαζόμαστε ότι τα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου δεν αντανακλούν μόνο τις ιδιοσυγκρασίες των ηλεκτρονικών κοινοτήτων. Πολλοί από τους εμπλεκόμενους μηχανισμούς – πώς οι ομάδες εισάγουν και διαπραγματεύονται το νόημα, πώς τα νοήματα γίνονται κυρίαρχα, ποιες είναι οι συνέπειες για όσους ‘βγαίνουν ζημιωμένοι’- μοιάζουν να απηχούν προβληματισμούς για κοινωνική ενσωμάτωση ή αποκλεισμό, τόσο παλιούς όσο η μελέτη της ίδιας της κοινωνίας. Εάν τα συστήματα αυτά συνεχίσουν να πολλαπλασιάζονται, θα πρέπει να αποσαφηνίσουμε τα θέματα που έχουν κάνουν με τη συναίνεση, πράγμα που θα είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη διασφάλιση της δημοκρατικής υπόσχεσης για συμμετοχή στη δημιουργία του ηλεκτρονικού περιεχομένου και που ενδεχομένως θα προσφέρει νέους τρόπους για να κατανοήσουμε την αλληλεπίδραση μεταξύ νοήματος και προτύπων των κοινωνικών σχέσεων σε ό, τι αφορά στην αναπαραγωγή της κοινωνικής ανισότητας.


Διαβάστε ακόμα


Τάξη μέσα από το χάος


Η οντολογία είναι υπερ-εκτιμημένη

Τα επιτυχημένα wikis, όπως η Wikipedia, προβαίνουν σε σοφές αποφάσεις, υποστηρίζει ο Kingsley Dennis. Ενσαρκώνουν μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης, όπου η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από την συνδρομή του πλήθους.


Το Διαδίκτυο έχει διέλθει διάφορα στάδια από την πρώτη εμφάνισή του τη δεκαετία του ’90 και έχει μεταβάλει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν, και δρουν, αλληλοσχετίζονται, επικοινωνούν, σκέφτονται, συνδέονται, και τελικά ενεργούν. Καθώς το Διαδίκτυο, όλο και περισσότερο, καθίσταται ένας χώρος, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δημιουργούς, συν-σχεδιαστές και σε μηχανισμούς ανάδρασης των πραγματικά άπειρων λογισμικών εφαρμογών, αρχίζει να σχηματίζεται ένας νέος τύπος πολύπλοκων διασυνδέσεων. Αυτός ο τύπος ονομάστηκε Web 2.0. Ο Tim O’ Reilly αναφέρει ως ένα από σημαντικότερα διδάγματα της εποχής του Web 2.0 ότι «οι χρήστες προσθέτουν αξία». Νεοεμφανιζόμενοι άξονες κινητικότητας και κοινωνικής διασύνδεσης καθοδηγούμενοι, κυρίως, από εφαρμογές που δημιουργούν οι χρήστες υποστηρίζουν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «ενισχυμένη συμμετοχική γνώση» μέσω της μεταβολής του υποδείγματος όσον αφορά αφενός στις τεχνολογικές εφαρμογές και αφετέρου στη συμμετοχή του χρήστη.


Η καθοδηγούμενη από το περιεχόμενο ανάπτυξη του Διαδικτύου, η οποία περιλαμβάνει δίκτυα γνώσης και επιμερισμού της γνώσης μέσω ηλεκτρονικών κοινωνικών δικτύων και συνεργατικών εργαλείων, όπως π.χ. η Wikipedia και η Cellphedia, ανοίγουν το δρόμο προς τη «μαζική ερασιτεχνοποίηση». Αυτό γίνεται περαιτέρω εμφανές σε πρακτικές, όπως η κατηγοριοποίηση/ταξινόμηση περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy/tagging), τα ιστολόγια (blogging), τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), και πρόσφατα το vlogging (video blogging). Αυτά τα νέα διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία διευκολύνουν ένα είδος συλλογικού τρόπου οργάνωσης τεράστιων όγκων πληροφοριών. Στην πράξη είναι συνεργατικά εργαλεία σχεδιασμένα να επαυξάνουν τη συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη επιτρέποντας την εμφάνιση αποθηκευμένων δεδομένων, τα οποία έχουν συγκεκριμένο νόημα, δηλαδή επιτρέπουν την πρόσβαση σε άλλους χρήστες με σκοπό να μοιραστούν πληροφορίες και συνδέσμους. Συνήθως, αναφέρονται ως μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο όρος «συλλογική νοημοσύνη» έχει πολλές και διαφορετικές σημασίες.


Χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει –χωρίς κάποια ιδιαίτερη σειρά- τη νοημοσύνη βακτηρίων, μελισσών ή εντόμων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη στρατιωτική στρατηγική, τη διαστημική διασύνδεση, την πνευματική «βιόσφαιρα», την «παγκόσμια διάνοια», την οικολογία και την πολιτική διακυβέρνηση. Κατά πόσον σε όρους βιολογικούς, υπολογιστικούς, στρατηγικούς ή κοινωνικούς, εμπεριέχεται σε αυτό που ορίζεται ως «συλλογική νοημοσύνη» η δυνατότητα της μετάδοσης, της λήψης, της χρήσης και τέλος του επιμερισμού εξαρτάται από την πληροφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές μορφές της συλλογικής νοημοσύνης είναι παράγωγα ή σχηματίζονται από βιολογικές βάσεις, αλλά, αντιθέτως, αναδεικνύει τις ομοιότητες ανάμεσα στις ποικίλες εφαρμογές και λειτουργίες τους.


Μπορούμε να αντιληφθούμε τον όρο «συλλογική νοημοσύνη» ως θετική «ομαδική σκέψη» σε δράση, η οποία γίνεται εμφανής από ενδιάμεσες μορφές τεχνολογικής επικοινωνίας. Ωστόσο, επειδή τα άτομα/οι πράκτορες που εμπλέκονται δεν βρίσκονται σε συνεχή φυσική επαφή μεταξύ τους, είναι λιγότερο επιρρεπείς στα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ομαδικής σκέψης, όπως για παράδειγμα στην πίεση για ομογενοποιημένη σκέψη. Το σύνθετο σύνολο των πληροφοριών που μοιράζονται τα δίκτυα, ανεξαρτήτως φυσικής απόστασης –κατανεμημένη νοημοσύνη-, απομακρύνει την πιθανότητα εξάρτησης, η οποία συνήθως, εμφανίζεται σε πιο περιορισμένους φυσικούς χώρους, όπως στα γραφεία και τις αίθουσες συσκέψεων. Όταν ο επιμερισμός της πληροφορίας και η διάδραση στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου συστήματος συμμετεχόντων εξελίσσεται αφενός πολύ δυναμικά, αφετέρου δε συντονισμένα, εμφανίζονται ιδιοκτησίες, οι οποίες ενδεχομένως θεωρούνται «έξυπνες» ή «λογικές» και επιδεικνύουν δυνατότητες που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ατομικών συνθετικών τους. Ο James Surowiecki, εξάλλου, το αναφέρει στη μελέτη του για τα «σοφά πλήθη» από την οπτική της άποψης ότι οι πολλοί είναι εξυπνότεροι από τους λίγους. Ο Surowiecki κατέδειξε ότι «όσο πιο προσωπική επαφή έχουν αναμεταξύ τους τα άτομα, τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι αποφάσεις της ομάδας να είναι σοφές. Είναι γεγονός ότι όσο πιο πολύ επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο, τόσο πιθανό είναι να πιστεύουμε τα ίδια πράγματα και να προβαίνουμε στα ίδια λάθη» (σ. 42). Οι προσωπικοί στόχοι, επομένως, διαστρεβλώνουν το συλλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, ο Surowiecki υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να συγκεντρωθεί μια ομάδα αποτελούμενη από διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους, οι οποίοι αφενός διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, αφετέρου έχουν διαφορετικές ικανότητες, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε «έξυπνες» αποφάσεις. Επιπλέον, τώρα πια, «η τεχνολογία καθιστά την παγκόσμια συνεργασία, όχι απλά εφικτή, αλλά εύκολη και παραγωγική» (σ. 163). Αυτό θεωρείται, πλέον, ως η λειτουργική στρατηγική πίσω από την επιτυχία που έχουν σημειώσει τα Wikis, όπως π.χ. η Wikipedia. Για το Surowiecki, λοιπόν, τα πλήθη ενδέχεται να είναι «σοφά», όταν είναι ετερόκλητα και με την απουσία φυσικής ομοιογένειας, βέβαια. Τα αποκεντρωμένα πλήθη μπορούν να αντικαταστήσουν τα «σοφά πλήθη» σύμφωνα με το Surowiecki. Αυτό, με άλλα λόγια σημαίνει ότι προφανώς υπάρχουν επίπεδα «νοημοσύνης» που μπορούν να διακριθούν σε ομάδες, διαφοροποιημένες, ετερογενείς, αλλά αρκετά συνδεδεμένες για να μοιράζονται και να συμμετέχουν σε παρεμφερείς ροές πληροφοριών.


Η στροφή προς εξυπνότερες ομάδες, οι οποίες μοιράζονται πληροφορίες αποτελούν, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του κοινωνιολόγου Pierre Levy, «μια προσπάθεια να καταστήσουν τις ομάδες ανθρώπων όσο πιο συνειδητοποιημένες γίνεται για το τι πράττουν από κοινού και να τους παρέχουν πρακτικά μέσα συντονισμού» (σ. 177 – με πλάγια γραφή στο πρωτότυπο). Στο έργο του Pierre Levy εκφράζεται η πεποίθηση ότι οι τεχνολογικές υποδομές θα συνδυαστούν με την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν ένα χώρο εικονικής πραγματικότητας –μια αγορά-, όπου αμφότεροι, συλλογικοί και έξυπνοι σχηματισμοί θα κάνουν αισθητή την παρουσία τους: «Η υπόθεσή μου υποστηρίζει ότι είναι τόσο πιθανό όσο και επιθυμητό να κατασκευαστούν τεχνικά, κοινωνικά και σημασιολογικά μέσα, τα οποία θα είναι σε θέση να προσδώσουν αποτελεσματικά υλική υπόσταση και να ταυτοποιήσουν τη συλλογική νοημοσύνη» (σ. 105). Ο Levy συνεχίζει διευκρινίζοντας το νόημα που προσδίδει στην τεχνητή νοημοσύνη: «Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη; Είναι μια μορφή παγκοσμίως διανεμημένης νοημοσύνης, η οποία διαρκώς βελτιώνεται, συντονίζεται σε πραγματικό χρόνο και έχει ως συνέπεια την αποτελεσματική κινητοποίηση των δεξιοτήτων» (σ. 13). Η συγκεκριμένη υπόθεση διευρύνεται για να συμπεριλάβει τις ιδέες που αυτή η παγκοσμίως διανεμημένη νοημοσύνη συνεπάγεται:



την ενίσχυση, την άριστη χρήση και τη σύμμειξη δεξιοτήτων, φαντασίας και πνευματικής ενέργειας ανεξαρτήτως της ποιοτικής τους διαφοροποίησης. Η ιδέα αυτή της συλλογικής νοημοσύνης εμπεριέχει προφανώς τον επιμερισμό της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας μέσω της εκτεταμένης ανταλλαγής γνώσης, των νέων μορφών ευέλικτης οργάνωσης και συντονισμού σε πραγματικό χρόνο. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας καθιστούν τις ομάδες των ανθρώπων ικανές να λειτουργήσουν ως συλλογική νοημοσύνη, αλλά δεν τις καθορίζουν αυτόματα. (σ. 147)


Η εν λόγω ανάπτυξη στην επικοινωνιακή συσσωμάτωση (όπως τα Wikis) και η πληροφοριακή δικτύωση συνδυάζει αφενός τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας, αφετέρου τις υλικές ενέργειες για το σχηματισμό ομάδων ανθρώπων, οι οποίες είναι πιο συνειδητοποιημένες και ευαίσθητες στις διεθνείς, τοπικές, σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι σε θέση να δράσουν, σχεδόν αμέσως, σε πραγματικό χρόνο.


Αυτό που προτείνεται, εδώ, είναι ότι τα εμπεδωμένα δίκτυα και οι τεχνολογικές υποδομές που διαπνέουν σχεδόν όλες τις πολιτισμικές πρακτικές π.χ. τηλεφωνικές γραμμές, σιδηρόδρομους και άλλα μέσα μεταφοράς, δορυφόρους, ραδιόφωνα και άλλα ασύρματα μέσα επικοινωνίας, σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, αποτελούν ήδη ένα συστημικό πλέγμα, το οποίο συνδέει και οργανώνει τις μορφές της κοινωνικής παρουσίας και δράσης. Η «νέα αγορά», την οποία τα Wikis και παρεμφερή συνεργατικά εργαλεία προσφέρουν, σχηματίζεται μέσω του συγχρονισμού της υλικής υπόστασης σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή και ψηφιακή τεχνολογία. Ο Levy προτιμά να την αποκαλεί «εικονική αγορά», ίσως, γιατί κατ’αυτόν τον τρόπο προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στη μη-φυσική ύπαρξή της.


Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα αυτού του είδους της συλλογικής εργασίας, είτε σχηματίζονται στο πλαίσιο των Wikis, των ιστολογίων (blogging), της κατηγοριοποίησης ή ταξινόμησης περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy ή tagging), είναι αφενός η δυνατότητα ενημέρωσης για προβληματικές καταστάσεις ή γεγονότα πολύ γρηγορότερα, αφετέρου η άρθρωση απάντησης στα εν λόγω προβλήματα μέσω του συνδυασμού αμφότερων των ψηφιακών και φυσικών ενεργειών, με άλλα λόγια, δηλαδή, η παροχή «πρακτικών μέσων συντονισμού» με έναν αυτόματο τρόπο ανταπόκρισης. Οι «νέες αγορές», οι οποίες έχουν στηθεί στο διαδίκτυο κάνουν χρήση μηχανισμών ανατροφοδότησης, με τους οποίους οι συμμετέχοντες ελέγχουν ο ένας τον άλλο έχοντας την ελπίδα ότι έτσι θα ξεφύγουν από την παγίδα της άσκησης επιρροής για λήψη «μη ενδεδειγμένων αποφάσεων» και θα οδηγηθούν στη «σοφία του πλήθους». Σε αυτήν την ανάλυση η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από τις συνδρομές των πολλών. Και, ίσως, αυτή είναι μια πραγματοποιήσιμη και λειτουργική μορφή της συλλογικής νοημοσύνης, την οποία αξίζει να αναπτύξουμε.


Διαβάστε ακόμα


Ιστολόγιο για τη συλλογική νοημοσύνη


Κέντρο για τη μελέτη της κινητικότητας

Εξετάζοντας τις πρωτοβουλίες του BBC για την προώθηση της ηλεκτρονικής συμμετοχικής δημοκρατίας, ο Laurence Pawley καταλήγει ότι τέτοιου είδους επαν-εφευρέσεις της πολιτικής δράσης πρέπει να συνοδεύονται από μια επαν-εφεύρεση των θεσμών που τις παρέχουν.


Η ανάπτυξη της ‘νέας’ πολιτικής που έγινε εφικτή από τεχνολογικές εξελίξεις όπως τα blogs και τα wikis, έγινε σε γενικές γραμμές εκτός των καθιερωμένων κόμβων της πολιτικής εξουσίας. Οι ανεπίσημες, συνεργατικές μέθοδοι δράσης που προτάθηκαν από αυτούς τους χώρους συνεχίστηκαν κυρίως από πιο χαλαρά κοινωνικά κινήματα και άτομα, με προφανή παραδείγματα το αντικαπιταλιστικό κίνημα και τους ακαταστάλαχτους ’πολιτικούς μπλόγκερς’.


Τι γίνεται, όμως, όταν παρόμοιες ευκαιρίες διευκολύνονται από έναν εθνικό θεσμό που συνδέεται ουσιαστικά με το κράτος; Μπορεί μια ενεργή υπηκοότητα να προωθηθεί μέσα από μια οργάνωση που συνδέεται με μια εκπορευόμενη από το κέντρο, γραμμική αποστολή ‘ενημέρωσης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας’; Αυτό το ερώτημα θέτει η μινι-ιστοσελίδα του BBC, Action Network (που εγκαινιάστηκε αρχικά το 2003 ως iCan).


Η ιστοσελίδα παίρνει τη μορφή ενός χώρου διευκόλυνσης, που στοχεύει σε άτομα τα οποία επιθυμούν να αναπτύξουν μονοθεματικές εκστρατείες στην περιοχή τους. Οι χρήστες μπορούν να κάνουν ‘παρατηρήσεις’ (που αντιστοιχούν στην πράξη σε έναν ηλεκτρονικό πίνακα ανακοινώσεων) ή να δημιουργήσουν πιο μόνιμες σελίδες ‘εκστρατείας’ σε συνεργατικό σχήμα blog. Η ιστοσελίδα έχει κερδίσει πολλά βραβεία για τη συμβολή της στο e-democracy και ο ιδρυτή της Martin Vogel υποστήριξε στα τέλη του 2005 ότι το Action Network δεχόταν 175.000 μοναδικούς χρήστες το μήνα.


Αυτό δεν μοιάζει να είναι προβληματικό. Το Action Network είναι μια καλά οργανωμένη και σχετικά απλή ιστοσελίδα, με σαφείς θεμελιώδεις κανόνες που απαγορεύουν την (κομματική) πολιτική δραστηριότητα και ενθαρρύνουν μια συνεργατική, διαλογική δυναμική. Ως τέτοια, ακολουθεί κοινές πρακτικές με άλλα επιτυχή παραδείγματα ηλεκτρονικής δραστηριότητας για εκστρατείες και διαχέει ένα ήθος ισότιμης συμμετοχής ως κεντρικό στοιχείο των ιδανικών που βρίσκονται πίσω από τη wiki πολιτική. Ωστόσο, εάν τοποθετήσουμε θεσμικά το Action Network στο πλαίσιο του σύγχρονου BBC, θα προκύψουν εντάσεις με ενδεχόμενες επιπτώσεις στην ιστοσελίδα, τους χρήστες της και το ίδιο το BBC.


Για το τελευταίο, το Action Network μοιάζει να αποτελεί μέρος μιας συντονισμένης προσπάθειας για την ενσωμάτωση των εννοιών της συμμετοχής και της δημόσιας πρακτικής στην πρακτική του BBC. Αυτό έγινε σαφές το 2004, στο κείμενο που οριοθέτησε τους στόχους του Οργανισμού, το ‘Οικοδομώντας Δημόσια Αξία’ (Building Public Value), που αναγνώρισε το Action Network ως κεντρική πρωτοβουλία του νέου στόχου του για ‘υποστήριξη μιας ενεργής και ενημερωμένης υπηκοότητας’. Πώς λειτουργεί, όμως, μια τέτοια έννοια στο πλαίσιο του BBC; Η οργάνωση συνδέθηκε για πολύ καιρό με μια εκπορευόμενη απ’ το κέντρο και, μερικές φορές, πατερναλιστική προσέγγιση σε ό, τι αφορά στην παροχή δημόσιων υπηρεσιών σε ένα παθητικό κοινό και έγινε, γι’ αυτούς τους λόγους, αντικείμενο μόνιμης κριτικής. Πράγματι, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι το BBC στηρίζεται σ’ αυτή τη θέση, στο μέτρο που μόνο η ύπαρξη ενός ομοιόμορφου, παθητικού συνόλου πολιτών δικαιολογεί τη συνεχιζόμενη διάκρισή του ως η μόνη ραδιοφωνία που παρέχει δημόσιες υπηρεσίες.


Στο πλαίσιο του Building Public Value, αυτό το θέμα δεν επιλύθηκε ποτέ εντελώς. Από τη μια πλευρά, το BBC (ανταποκρινόμενο σε εξωτερικές πιέσεις, συμπεριλαμβανομένου του κατακερματισμού των μέσων ενημέρωσης και της ανάπτυξης ενός νέου λόγου για την υπηκοότητα) επιθυμεί να αναπτύξει μια πιο ενεργή, αποκεντρωμένη έννοια του δημόσιου τομέα-που καταλήγει στο στόχο της οικοδόμησης ‘νέων πολιτικών δρόμων και πλατειών….χώρων όπου μπορούμε να γιορτάσουμε, να συζητήσουμε και να σκεφτούμε’. Ταυτόχρονα, όμως, εξυμνεί την ιστορική επιτυχία της εθνικής δομής του BBC και της πετυχημένης σχέσης του με τους κοινοβουλευτικούς και κρατικούς θεσμούς και δίνει σημαντική έμφαση στην ικανότητά του να καθορίσει τόσο πολιτικές όσο και πολιτιστικές ατζέντες.


Σε αυτό το πλαίσιο, η υποστήριξη από το BBC πρωτοβουλιών όπως το Action Network συνεπάγεται την αμφισβήτηση της ίδιας της θέσης του. Με απλά λόγια, οι ιδέες που βρίσκονται πίσω από το Action Network και άλλα παρόμοια έργα (μια ‘από κάτω προς τα πάνω’ προσέγγιση στην υπηκοότητα, τον τοπικισμό και την επίτευξη πολιτικών στόχων μέσα από μη παραδοσιακές στρατηγικές) βρίσκονται τουλάχιστον σε αντίφαση – αν όχι σε άμεση αντίθεση- με τις αρχές που αποτελούσαν προηγουμένως προπύργιο του Οργανισμού.


Στην πράξη, θα έλεγα ότι αυτή η αντίφαση αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό, με αποτέλεσμα τόσο το Action Network όσο και το ευρύτερο BBC να μοιάζουν κάπως εκτεθειμένα. Μολονότι η ιστοσελίδα διατηρεί κάποιο επίπεδο ανεξαρτησίας από το BBC, ο Οργανισμός διατηρεί το δικαίωμα να τοποθετεί τα δικά του μηνύματα, να παρέχει συμβουλές ‘ειδικών’ για τις μεθόδους των εκστρατειών και να επιμελείται τα περιεχόμενο (για παράδειγμα, τις βασικές εκστρατείες >στην πρώτη σελίδα). Το BBC αντιλαμβάνεται επίσης τη δραστηριότητα της ιστοσελίδας ως μια ενδεχόμενη πηγή περιεχομένου – το 2006, για παράδειγμα, η εκπομπή Breakfast του BBC προώθησε μια σειρά αναφορώνβασισμένων σε έργα του Action Network. Ακόμη κι ενθαρρύνοντας την ανοιχτή συμμετοχή, διατηρεί μια ισχυρή παρουσία με τη δική του σφραγίδα.


Ένα επιχείρημα είναι ασφαλώς ότι τέτοιοι σύνδεσμοι είναι ωφέλιμοι- η παροχή συμβουλών και η δυνατότητα ευρύτερης έκθεσης για τις ομάδες και τα άτομα που χρησιμοποιούν την ιστοσελίδα. Αυτό βέβαια έχει ένα τίμημα, στο μέτρο που το BBC ‘προτιμά’ ορισμένα είδη δράσης στις συμβουλευτικές σελίδες του και ορισμένα στοιχεία περιεχομένου στην επιμέλεια που κάνει. Έτσι μπορεί τουλάχιστον να διαπεράσει την επιτυχία ή την αποτυχία ορισμένων εκστρατειών ή κοινών σκοπών της ιστοσελίδας. Κάποιος μπορεί να υποστηρίξει πως οποιαδήποτε απόπειρα παροχής παρόμοιων φόρουμ μέσω μιας κρατικής (ή στη συγκεκριμένη περίπτωση ημι-κρατικής) οργάνωσης εμπεριέχει τους ίδιους κινδύνους, αν μη τι άλλο επειδή η διαλογική σχέση μεταξύ προμηθευτή και υπηρεσίας θα φανεί ότι ευνοεί συγκεκριμένα νήματα σκέψης.


Επιπρόσθετα, υπάρχει ο κίνδυνος ιστοσελίδες όπως το Action Network, λόγω της συγκεκριμένης θέσης τους, να γίνουν, πέρα από χώροι ‘εορτασμού, συζήτησης και σκέψης’, φόρα παραπόνων. Μια βιαστική αναζήτηση του ‘BBC’ στην ιστοσελίδα οδηγεί σε εκστρατείες που καλούν στην κατάργηση του Οργανισμού ή ζητούν αλλαγές στον προγραμματισμό. Παρόλο που τέτοιες είσοδοι δεν υπονομεύουν αναγκαστικά την ευρύτερη προοπτική της ιστοσελίδας, η συχνότητά τους είναι ενδεικτική των δυσκολιών που αντιμετωπίζει για να ‘αποτινάξει’ την κληρονομιά του προμηθευτή της (γεγονός αναμφισβήτητα γνωστό στην κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ μετά την ηλεκτρονικό αίτημα για την κατάργηση των διοδίων). Εάν αυτού του είδους οι ιστοσελίδες αποτελούν όλο και πιο πολύ αντικείμενο ‘πειρατείας’, ως ένα είδος επίθεσης στους ιδρυτές τους, είναι πιθανό ότι άλλοι χρήστες θα αναζητήσουν εναλλακτικές πλατφόρμες χωρίς τόσο ισχυρές διασυνδέσεις.


Φαίνεται λοιπόν πως υπάρχουν συγκεκριμένα εμπόδια στην ανάπτυξη ηλεκτρονικών πολιτικών δικτύων μέσα από ένα εδραιωμένο εθνικό σώμα. Σε περίπτωση που το BBC επιχειρήσει να τα ξεπεράσει – στη βάση της πιο συγκεντρωτικής πτυχής της θεσμικής λογικής του- μπορεί να βρεθεί σε δυσχερή κατάσταση. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αποσυρθεί από το Action Network, καταργώντας τους εμφανείς δεσμούς που έχει με το περιεχόμενο του BBC και να αφήσει την ιστοσελίδα πραγματικά ‘ανοιχτή’ στη συμμετοχή. Κάτι τέτοιο θα ανακούφιζε ενδεχομένως κάποιους προβληματισμένους χρήστες, δεν θα ωφελούσε όμως το ίδιο το BBC. Εάν μια τέτοια κίνηση πετύχαινε, θα έδινε επιχειρήματα σε εκείνους που επιθυμούν μια γενικότερη υποχώρηση του ρόλου του BBC στη ζωή του Ηνωμένου Βασιλείου. Και εάν αποτύγχανε (για παράδειγμα επειδή οι χρήστες εκτιμούν την καθοδήγηση που προσφέρει το περιεχόμενο του BBC), τότε ο Οργανισμός θα αποτύγχανε στην προσπάθειά του να υποστηρίξει την ενεργή υπηκοότητα, σπαταλώντας παράλληλα και τα χρήματα όσων πληρώνουν άδειες. Στο μεταξύ, η συνέχιση του σημερινού σχήματος εκθέτει το BBC σε κατηγορίες για παρεμβατισμό με μια φαινομενικά καθοδηγούμενη από το κοινό πλατφόρμα.


Πρέπει να υπογραμμίσω ότι αυτό το άρθρο δεν έχει την πρόθεση να καταδικάσει το Action Network ή τις προθέσεις του BBC σε σχέση με τη σύστασή του. Η ιστοσελίδα είναι αξιέπαινη και μια ματιά σε αυτήν αποδεικνύει γρήγορα ότι η δουλειά που γίνεται είναι πολύ χρήσιμη, σε ό, τι αφορά τόσο στις ίδιες τις εκστρατείες όσο και την ευρύτερη ενθάρρυνση της πολιτικής υπευθυνότητας. Παρόλα αυτά, για να είναι όσο πιο αποτελεσματικές γίνεται, αυτές οι επαν-εφευρέσεις της πολιτικής δράσης πρέπει να συνοδεύονται από μια επαν-εφεύρεση των θεσμών που τις παρέχουν. Μια τέτοια λύση, μολονότι αισιόδοξη, δίνει την καλύτερη ευκαιρία για υπέρβαση των εντάσεων ανάμεσα στη συμμετοχή και την παθητικότητα, την κεντρικότητα και την επικουρικότητα, το παρελθόν και το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Το Action network κερδίζει βραβείο ηλεκτρονικής δημοκρατίας


Το BBC σχεδιάζει την ψηφιακή δημοκρατία

Ο Michel Bauwens εξετάζει τις δυνατότητες που ανοίγουν οι ομότιμες σχέσεις για τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να προσφέρουν μία εναλλακτική οδό ως προς τη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και σε σχέση με την εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Ομότιμη διακυβέρνηση και δημοκρατία


Καθώς οι ομότιμες τεχνικές και κοινωνικές υποδομές όπως τα διανεμημένα μέσα επικοινωνίας και οι αυτοδιοικούμενες ομάδες γίνονται ένα σημαντικό αν όχι κυρίαρχο σχήμα για τις αλλαγές που επιφέρει ο γνωστικός καπιταλισμός, η ομότιμη δυναμική των σχέσεων θα έχει όλο και περισσότερο πολιτικές επιδράσεις.


Υπενθυμίζουμε ότι η ομότιμη δυναμική των σχέσεων προκύπτει όπου υπάρχουν διανεμημένα δίκτυα, δηλαδή όπου υπάρχει ελευθερία για ανάληψη δράσεων και σχέσεων και όπου δεν υπάρχει απροκάλυπτος καταναγκασμός έτσι ώστε οι τρόποι διακυβέρνησης να κατευθύνονται από κάτω προς τα πάνω. Δημιουργεί διαδικασίες όπως ομότιμη παραγωγή, κοινή παραγωγή αξίας, ομότιμη διακυβέρνηση, δηλαδή αυτο-διακυβέρνηση τέτοιων προγραμμάτων και ομότιμη ιδιοκτησία, ένα αυτο-ανοσοποιητικό σύστημα που αποτρέπει την ιδιοποίηση των commons από ιδιώτες.


Είναι σημαντικό να διακρίνουμε την ομότιμη διακυβέρνηση πολλών μικρών αλλά συντονισμένων σε παγκόσμιο επίπεδο ομάδων που επιλέγουν μη αντιπροσωπευτικές διαδικασίες στις οποίες οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν για τα προγράμματα, από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Η τελευταία είναι μια αποκεντρωμένη μορφή της από κοινού εξουσίας, που βασίζεται σε εκλογές και αντιπροσώπους. Απ’ τη στιγμή που η κοινωνία δεν είναι μια ομότιμη ομάδα με a priori συναίνεση, αλλά μάλλον μια αποκεντρωμένη δομή ανταγωνιστικών ομάδων, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την ομότιμη διακυβέρνηση.


Ωστόσο, και οι δυο τρόποι θα επηρεάσουν και θα προσαρμοστούν ο ένας στον άλλον. Τα ομότιμα προγράμματα που εξελίσσονται πέραν μιας συγκεκριμένης κλίμακας και αρχίζουν να αντιμετωπίζουν θέματα που έχουν να κάνουν με αποφάσεις για ανεπαρκείς πόρους, θα υιοθετήσουν πολύ πιθανά κάποιους αντιπροσωπευτικούς μηχανισμούς. Η αντιπροσωπευτική και γραφειοκρατική λήψη αποφάσεων μπορεί και πρόκειται να αντικατασταθεί σε ορισμένες περιπτώσεις από παγκόσμια δίκτυα διακυβέρνησης, σε μεγάλο βαθμό αυτοδιοικούμενα και που, σε κάθε περίπτωση, θα ενσωματώνουν όλο και περισσότερα πρότυπα θεματοφυλάκων, που προσπαθούν να συμπεριλάβουν ως συμμετέχοντες στη λήψη αποφάσεων όλες τις ομάδες στις οποίες οι δράσεις αυτές μπορούν να επιδράσουν. Αυτό το συνεταιριστικό πρότυπο που βασίζεται στην ομάδα είναι διαφορετικό, αλλά σχετικό σε ό, τι αφορά στο πνεύμα από την ομότιμη διακυβέρνηση που βασίζεται στο άτομο, γιατί μοιράζονται ένα ήθος συμμετοχής.


Ωστόσο, υπάρχει η ακόλουθη θεμελιώδης αλλαγή. Η μοντέρνα αντίληψη θεωρεί ότι τα άτομα χρειάζονται ένα κοινωνικό συμβόλαιο που μεταβιβάζει την εξουσία σε έναν κυρίαρχο προκειμένου να δημιουργηθεί η κοινωνία και ότι χρειάζονται κοινωνικοποίηση μέσω θεσμών που απευθύνονται σ’ αυτά όπως σε μια αδιάκριτη μάζα. Κατά τη νέα άποψη, όμως, τα άτομα είναι ήδη και πάντα συνδεδεμένα με τους ομότιμούς τους και βλέπουν τους θεσμούς ομότιμα. Κατά συνέπεια, οι θεσμοί θα πρέπει να εξελιχθούν για να γίνουν υποστηρικτικές οικολογίες, επινοητικοί τρόποι για τη δημιουργία υποδομών υποστήριξης.


Οι πολιτικοί γίνονται διερμηνείς και εμπειρογνώμονες, ο οποίοι μπορούν να κατευθύνουν τα θέματα που ανακύπτουν από δίκτυα που βασίζονται στην κοινωνία των πολιτών, στο θεσμικό πεδίο.


Το κράτος γίνεται τουλάχιστον ουδέτερος (ή ακόμη καλύτερα ευνοϊκός προς τα commons) διαιτητής, δηλαδή μετα-ρυθμιστής για τις τρεις σφαίρες και περνάει από το δυαδικό δίλημμα κράτους/ιδιωτικοποίησης στην τριαδική επιλογή για μια καλύτερη δυνατή μίξη ανάμεσα στην κυβερνητική ρύθμιση, την ελευθερία της ιδιωτικής αγοράς και τα αυτόνομα προγράμματα της κοινωνίας των πολιτών. Ειδικότερα, μπορεί να εξελιχθεί έτσι ώστε να έχει τις ακόλουθες δραστηριότητες. Αναγνωρίζοντας την άμεση αξία της δημιουργίας κοινωνικού πεδίου μπορεί να βρει τρόπους υποστήριξης τέτοιων δραστηριοτήτων.


Ένα παράδειγμα που συνάντησα πρόσφατα είναι το έργο της δημοτικής αρχής της Βρέστης, στη γαλλική Βρετάνη. Εκεί, το τμήμα ‘Τοπική Δημοκρατία’ της πόλης έχει διαθέσιμες ηλεκτρονικές υποδομές, εκπαιδευτικά πρότυπα και κοινή φυσική υποδομή (κάμερες, ηχητικό εξοπλισμό κλπ) έτσι ώστε οι ντόπιοι, άτομα και ομάδες, να μπορούν να δημιουργούν πολιτιστικά και κοινωνικά προγράμματα μόνοι τους. Για παράδειγμα, με το πρόγραμμα Territoires Sonores το κοινό μπορεί να δημιουργήσει αρχεία ήχου και βίντεο για να εμπλουτίσει τα έθιμά του, τα οποία δεν παράγονται κατά συνέπεια από ιδιωτική εταιρία ούτε από την ίδια την πόλη.


Η δυναμική μεταξύ ομότιμων δικτύων, όπως και η σκέψη και η ανάγκη πειραματισμού που εμπνέει, δεν αποτελεί απλώς μια τρίτη μορφή για την παραγωγή κοινωνικής αξίας, αλλά παράγει επίσης νέες μορφές θεσμοθέτησης και ρύθμισης, που θα μπορούσαν να ερευνηθούν ή/και να εφαρμοστούν εποικοδομητικά.


Πράγματι, μέσα από την κοινωνία των πολιτών εμφανίζεται ένας νέος θεσμός, τα commons, που αποτελούν μια νέα ξεχωριστή μορφή ρύθμισης και ιδιοκτησίας. Σε αντίθεση με την ιδιωτική ιδιοκτησία, που αποκλείει, και την κρατική ιδιοκτησία, όπου το συλλογικό ‘ιδιοποιείται’ το ατομικό, στα commons το ατομικό διατηρεί την κυριαρχία του, αλλά τη μοιράζεται εκούσια. Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική των Creative Commons και της General Public Licence είναι, ότι στην πρώτη περίπτωση το άτομο έρχεται πρώτο και τα commons είναι ένα παράγωγο του ατομικού συμφέροντος. Στις άδειες GPL, αντίθετα, η κατασκεύη του κοινού είναι πρωταρχική (ακόμα και αν κάποιος συνεργάζεται οδηγούμενος από το προσωπικό του συμφέρον, το έργο του είναι αναπόσπαστο κομμάτι των commons, κάτι που είναι ασαφές σε πολλές εκδοχές των αδειών Creative Commons). Κοινός πάντως και στις δύο άδειες είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας του να μοιραστεί κάποιος το έργο του.


Για παράδειγμα, ο Peter Barnes, στο σημαντικό βιβλίο του ‘Capitalism 3.0’, εξηγεί πώς τα εθνικά πάρκα και τα περιβαλλοντικά commons (όπως το προτεινόμενο Skytrust)μπορούν να διοικούνται από τραστ, που έχουν την υποχρέωση να κρατούν όλο το (φυσικό) κεφάλαιο άθικτο και μέσα από το ‘ένας άνθρωπος/μία ψήφος’ να αναλαμβάνουν τη διατήρηση των κοινών φυσικών πόρων. Αυτό μπορεί να γίνει μια αποδεκτή εναλλακτική λύση τόσο στην εθνικοποίηση όσο και στην απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση.


Προς έναν προσανατολισμό των commons σε μια ανανεωμένη προοδευτική πολιτική


Τι σημαίνει αυτό για τις απελευθερωτικές παραδόσεις που προέκυψαν από την βιομηχανική εποχή;


Πιστεύω πως μπορεί να έχει 2 θετικές επιδράσεις:


1) Διαχωρισμό της αυτόματης σύνδεσης με τις γραφειοκρατικές κυβερνητικές ιδιότητες (πράγμα που δεν σημαίνει πως δεν είναι κατάλληλο σε ορισμένες συνθήκες). Μπορούν να διατυπωθούν προτάσεις που υποστηρίζουν άμεσα την ανάπτυξη των Commons.


2) Διαχωρισμό από την εναλλακτική του: απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση. Υποστήριξη για τα Commons και την ομότιμη παραγωγή σημαίνει πως υπάρχει εναλλακτική στη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και στη μπλερική εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Τα προοδευτικά κινήματα μπορούν έτσι να γίνουν περισσότερο πληροφοριακή παρά να μείνουν αγκιστρωμένα στην βιομηχανικής κοινωνίας. Αντί να προασπίζονται το βιομηχανικό στάτους κβο, γίνονται ξανά μια επιθετική δύναμη (δηλαδή: να παλέψουν για μια κοινωνία της πληροφορίας βασισμένη στην ισότητα), συνδεδεμένη πιο στενά με τις ανοιχτές/ελεύθερες, συμμετοχικές, προσανατολισμένες στα commons δυνάμεις και κινήματα. Αυτά τα τρία κοινωνικά κινήματα δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για μια αποτελεσματική κοινωνική αναπαραγωγή της ομότιμης παραγωγής και του common.


Τα ανοιχτά και ελεύθερα κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι υπάρχει ακατέργαστο υλικό για ελεύθερη πολιτιστική παραγωγή και να αγωνιστούν κατά των μονοπωλιακών μισθωμάτων του κεφαλαίου, που περιορίζει τώρα τους νεωτερισμούς. Εργάζονται για εκείνη την πλευρά της εξίσωσης που επιτρέπει την είσοδο. Τα συμμετοχικά κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον ειδικό συνδυασμό ικανοτήτων του για να συμβάλει στο κοινό πρόγραμμα και να δουλέψει για να κάνει πιο προσιτά τα τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά σημεία εκκίνησης. Τέλος, το κίνημα των Commons εργάζεται για να προφυλάξει το common από την ιδιωτική ιδιοποίηση, έτσι ώστε η κοινωνική αναπαραγωγή να διασφαλιστεί και η κυκλοφορία του common να συνεχιστεί απρόσκοπτα, καθώς τα Commons με τη σειρά τους δημιουργούν νέα επίπεδα ανοιχτού και ελεύθερου ακατέργαστου υλικού.


Υπάρχει επίσης μια διασύνδεση με το περιβαλλοντολογικό κίνημα. Ενώ τα προσανατολισμένα στον πολιτισμό κινήματα μάχονται κατά των τεχνητών ελλείψεων, το περιβαλλοντολογικό κίνημα μάχεται κατά της τεχνητής αφθονίας που δημιουργεί η χωρίς περιορισμούς λογική των αγορών. Η κατάργηση της ψευδο-αφθονίας και της ψευδο-έλλειψης είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να συμβεί για να γίνει ο ανθρώπινος πολιτισμός μας βιώσιμος σε αυτό το στάδιο. Όπως έχει τονίσει ο Richard Stallman [1] και άλλοι, το νομοθετικό πλαίσιο για τα πνευματικά δικαιώματα και τις πατέντες έχει σαν στόχο τον περιορισμό της ελεύθερης συνεργασίας και των πολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στους δημιουργικούς ανθρώπους, και είναι το ίδιο ολέθρια για την ανθρώπινη εξέλιξη όσο και η καταστροφή της βιοσφαίρας.


Υπάρχει, επομένως, τεράστια δυναμική ώστε η ανανεωμένη αριστερά να ευθυγραμμιστεί με τις αξίες της νέας γενιάς και να επιτύχει το μακροπρόθεσμο πλεονέκτημα που οι Ρεπουμπλικάνοι πέτυχαν από τη δεκαετία του ’80.


Τι πρέπει να γίνει;


Προτεραιότητα είναι η δημιουργία νομικών και ρυθμιστικών πλαισίων που:


1) μειώνουν τις τεχνητές ελλείψεις στον τομέα της πληροφορίας έτσι ώστε να δημιουργηθεί μια τεράστια κοινωνική αξία και μια μη υλική ευχάριστη ατμόσφαιρα να αντικαταστήσει την θανάσιμη λογική της υλικής συσσώρευσης.


2) εισάγουν το πραγματικό κόστος στο υλικό πεδίο έτσι ώστε η αγορά να μη δημιουργεί πια αρνητικές εξωτερικεύσεις στο φυσικό περιβάλλον.


3) δημιουργούν μια πιο διανεμημένη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής (χρηματοδότηση σε ομότιμη βάση, διανεμημένη παραγωγή ενέργειας κλπ) έτσι ώστε η ομότιμη δυναμική να μπορεί να εισαχθεί και στη σφαίρα της υλικής παραγωγής.

——————————————————————————–

[1] Ο Richard Stallman αντιτίθεται στη χρήση του όρου πνευματική ιδιοκτησία γιατί ‘Είναι λάθος να μιλάς “για καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας” εδώ, αφού μόνο μερικοί, όχι όλοι, οι νόμοι πνευματικής ιδιοκτησίας δημιουργούν έλλειψη ενός αγαθού με εγγενή αξία. Για παράδειγμα, οi νόμοι για τα εμπορικά σήματα δεν προκαλούν την έλλειψη κάποιου αγαθού με πραγματική αξία. Η χρήση ενός όρου που περιλαμβάνει τον νόμο για τα εμπορικά σήματα είναι ένα αχρείαστο λάθος’.

(προσωπικό email, 25 Φεβρουαρίου 2007)


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμη πολιτική ορολογία (στα αγγλικά)

Εκτός από τις κλειστές υπο-ομάδες λήψης αποφάσεων που επιδιώκουν νομιμοποίηση μέσα στις ανοιχτές κοινότητες, οι μειοψηφικές ομάδες που προβληματίζονται για τις προκαταλήψεις που παρατηρούν στην ευρύτερη κοινότητα επιζητούν, επίσης, μερικές φορές έναν ξεχωριστό ‘ασφαλέστερο’ χώρο. Η δημιουργία ενός τέτοιου χώρου, η ηλεκτρονική λίστα αποκλειστικά για γυναίκες WikiChix, έσπασε το παραδοσιακό πρότυπο των φιλικών-αλλά όχι αποκλειστικών- προς τις γυναίκες χώρων σε άλλες κοινότητες ανοιχτού περιεχομένου και έδωσε το έναυσμα για επιχειρήματα ότι τέτοιες κινήσεις μπορεί να είναι παράλογες, αδικαιολόγητα διχαστικές και αντίθετες στο ήθος ισονομίας της ευρύτερης κοινότητας. Αυτό οδήγησε στην αποσύνδεση του WikiChix από οποιαδήποτε υποστήριξη ή επίσημη σχέση με την Wikipedia. Υποστηρίζω, καταλήγοντας, πως η ρήξη με ανοιχτές αλλά φιλικά εστιασμένες υπο-ομάδες θα έπρεπε να αποτελεί μόνο έσχατη ανάγκη και πως πρέπει να καταλάβουμε καλύτερα τις συνθήκες που την κατέστησαν αναγκαία.


Δεν αποτελεί έκπληξη που η δημιουργία ενός κλειστού, αποκλειστικού χώρου από ένα υποσύνολο των μελών της κοινότητας είναι μια πηγή διαμάχης στις ‘κοινότητες ανοιχτού περιεχομένου’. Οι συνθήκες που οδηγούν σε τέτοιες προτάσεις και η ρητορική που χρησιμοποιείται για να υποστηριχθούν ή να προσβληθούν φωτίζουν τις προσπάθειες μιας κοινότητας να κατανοήσει και να εφαρμόσει τόσο την ανοιχτή πρόσβαση όσο και την ισότητα.


Ένα κοινό χαρακτηριστικό των ηλεκτρονικών κοινοτήτων που λειτουργούν με ένα ήθος αξιών ανοιχτής πρόσβασης και ισοτιμίας είναι η απογοήτευση που προκαλεί η συνύπαρξη της ομαδικής λήψης αποφάσεων με αυταρχικές και φαινομενικά αντίθετες μορφές. Στοιχεία γι’ αυτό το φαινόμενο αποτελούν, μεταξύ άλλων, η υποτιθέμενη ‘κρυφή σκευωρία’ της USENET στη δεκαετία του 1980, τα ιδιωτικά ηλεκτρονικά ταχυδρομεία μόνο για ‘sysop’ ή τα κανάλια IRC και οι ‘καλοπροαίρετοι δικτάτορες’ των κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των Python, Linux και Wikipedia. Πράγματι, υποστηρίζω ότι ο ανοιχτός χαρακτήρας παρόμοιων κοινοτήτων καλλιεργεί την εμφάνιση ισχυρών ηγετών που λαμβάνουν αυταρχικές αποφάσεις όταν η ίδια η κοινότητα δεν μπορεί εύκολα να αποφασίσει. Επιπλέον, αυτές οι ηγετικές ικανότητες πρέπει να ασκούνται με ταπεινότητα και χιούμορ, γιατί διαφορετικά η κοινότητα μπορεί να διχαστεί ή να αποτύχει.


Ένας άλλος παράγοντας που κρύβεται πίσω από αυτή τη ρήξη είναι η επιτυχία αυτών των κοινοτήτων και η συνακόλουθη ανάγκη τους για νομικό καθεστώς. Η ανάγκη του Wikipedia Foundation να ανταποκριθεί γρήγορα και διακριτικά σε απειλές για νομική δράση (π.χ., να αποσύρει μια συκοφαντική δήλωση από ένα άρθρο) δύσκολα μπορεί να συμφιλιωθεί με τον πολιτισμό δημόσιας συναίνεσης της Wikipedia.


Μια ακόμη πιο δύσκολη κατάσταση σε μια ανοιχτή κοινότητα είναι το αίτημα για χώρους αποκλειστικά για μειοψηφίες. Γιατί ενώ ο πρώτος καταλύτης είναι το φαινομενικά αναπόφευκτο δομικό αποτέλεσμα της ομαδικής λήψης αποφάσεων και ο δεύτερος η αναπόδραστη πραγματικότητα της ζωής σε μια φιλόδικη κοινωνία, ο τελευταίος επιλέγεται ηθελημένα από ένα υποσύνολο της κοινότητας σε μια φαινομενική αντίφαση με τις αξίες της ανοιχτής πρόσβασης και της ισότητας. Αυτό φάνηκε πολύ καλά στην κοινότητα Wikipedia με την αναγγελία μιας λίστας ‘WikiChix’ για συζητήσεις αποκλειστικά μεταξύ γυναικών:



‘Η εκτός λίστας κουβέντα σχετικά με τις πρόσφατες συζητήσεις για τις συστηματικές προκαταλήψεις σε σχέση με το φύλο στη Wikipedia κατέστησε σαφές ότι πολλές γυναίκες δεν αισθάνονταν άνετα συνεισφέροντας σ’ αυτή τη συζήτηση. Αυτό ενέπνευσε τη δημιουργία του WikiChix τον Νοέμβριο του 2006. Το WikiChix είναι wiki και ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για γυναίκες επιμελήτριες wiki, προκειμένου να συζητούν θέματα που έχουν να κάνουν με τις προκαταλήψεις σε σχέση με το φύλο σε wikis και να προωθούν wikis σε υποψήφιες επιμελήτριες, καθώς και για γενικές συζητήσεις για wikis σε ένα φιλικό αποκλειστικά για γυναίκες περιβάλλον’.


Ο επίσημος αποκλεισμός οποιουδήποτε από την ευρύτερη κοινότητα προκαλεί ερωτήματα που έχουν να κάνουν με το δίκαιο και τις διακρίσεις. Ορισμένα μέλη αντιδρούν υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για ολισθηρό δρόμο που οδηγεί στον παραλογισμό, όπως η ανάγκη για: ‘… ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για Αφρο-Αμερικανούς ομοφυλόφιλους από άλλους πλανήτες εκτός γης’. Σε ανάλογο πνεύμα, ένα άλλο μέλος της Wikipedia ρωτά μήπως χρειάζεται ένα ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ‘αποκλειστικά για Βρετανούς’ ή ‘αποκλειστικά για άθεους’ αν και αναγνωρίζει τους ειδικούς λόγους που οδήγησαν στη δημιουργία του Wikichix: ‘το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο δημιουργήθηκε για να αποφευχθεί ένα ειδικό πρόβλημα- να μη νιώθουν αμηχανία οι γυναίκες συμμετέχοντας σ’ αυτή την ανδροκρατούμενη λίστα όπου εμφανώς σεξιστικές δηλώσεις (ακόμη κι αν δεν γίνονται στα σοβαρά) δεν αμφισβητούνται από ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων’.


Είναι ενδιαφέρον ότι η ίδια η έννοια της ισότητας μπορεί να αναστείλει μια εποικοδομητική δράση για την άμβλυνση των προκαταλήψεων. Ο Wilson υποστηρίζει ότι η προϋπόθεση της ισότητας μαζί με τη δυνατότητα ανεπίσημων προκαταλήψεων μπορεί να λειτουργήσει αφοπλιστικά για γυναίκες που διαφορετικά θα αντιδρούσαν, επειδή (1) οι γυναίκες που πιστεύουν ότι υπάρχουν ίσες ευκαιρίες θα θεωρήσουν πως δεν υπάρχει λόγος να δράσουν, (2) εκείνες που πιστεύουν ότι πρόκειται για λανθασμένη αντίληψη ή ότι οι γυναίκες νιώθουν λιγότερη σιγουριά, δεν θα έχουν αντίρρηση να ενθαρρυνθούν οι γυναίκες αλλά θα είναι επίσης ικανοποιημένες αν το στάτους κβο διατηρηθεί, και (3) οι γυναίκες που πιστεύουν στις ίσες ικανότητές τους δεν θέλουν να διαχωρίζονται με ειδική μεταχείριση και μπορεί επομένως να ‘μην πάρουν θέση και να εκφράσουν αμφιθυμία’. Το πρότυπο των γυναικείων προγραμμάτων ‘chix’ (π.χ. LinuxChix, Ubuntu Women, KDE Women, WikiChix κλπ) μοιάζει να αποτελεί θετικό αντιστάθμισμα σ’ αυτή την τάση.


Μια άλλη αντίδραση εκείνων που προβληματίζονται με αυτούς τους χώρους είναι να μην εκφράζουν αντιρρήσεις για τον αποκλεισμό, αλλά για τη διαίρεση της ευρύτερης κοινότητας. Δεν θα έπρεπε η κοινότητα να διασφαλίζει την πρόσβαση στον κοινό χώρο αντί να αποκλείει ομάδες; Για παράδειγμα, ‘η καλύτερη λύση θα ήταν να κλωτσά όποιους άντρες φέρονται έτσι, και όχι να υποθέτουμε ότι όλοι οι άντρες είναι σοβινιστικά γουρούνια’. Ασφαλώς, με δεδομένη την αξία που αποδίδεται στον ελεύθερο λόγο, θα ήταν δύσκολο για την κοινότητα να περιορίζει το λόγο των ‘αντρών που φέρονται με αυτόν τον τρόπο’. Πώς μπορεί να ληφθεί μια τέτοια απόφαση; Ένα από τα ελάχιστα κριτήρια σ’ αυτές τις κοινότητες σε σχέση με το λόγο που εμπεριέχει διακρίσεις, έχει να κάνει με το κατά πόσο γίνεται για πλάκα: λόγος εριστικός, πιθανώς ακούσια, που εκφράζεται απλώς και μόνο για να πυροδοτήσει τη συζήτηση. Πώς μπορεί όμως κάποιος να διακρίνει τον μισογυνισμό από την πλάκα; (Ή πώς μπορεί κάποιος να διακρίνει τον καθαρό ρατσισμό από την προβοκάτσια; Ας πάρουμε τον πρόσφατο ισχυρισμό του Sienfield’s Kramer του Michael Richards ότι δεν είναι ρατσιστής παρά τον ρατσιστικό φιλιππικό του για όσους διακόπτουν: δεν πρέπει κανείς να παίρνει σοβαρά τις προσβλητικές δηλώσεις που κάνει κάποιος για να ανταγωνιστεί τους άλλους σε έναν καυγά). Αποτελεί ειρωνεία ότι δηλώσεις μισογυνισμού που υιοθετούνται ψευδώς, για να εξυπηρετήσουν τέτοιους σκοπούς, μπορεί να αποδοκιμαστούν ή να λογοκριθούν, ενώ ένας πραγματικός μισογύνης μπορεί να ισχυριστεί ότι οποιαδήποτε επίσημη λογοκρισία είναι μια μορφή ‘εγκλήματος σκέψης’ που αποτελεί ανάθεμα για τις αρχές του ελεύθερου λόγου.


Αυτό το είδος της συζήτησης, αυτά τα δύσκολα ερωτήματα που έχουν να κάνουν με την ελευθερία και την ισότητα, προκαλούν συχνά έντονες δημόσιες συζητήσεις. Μολονότι η συζήτηση για αυτές τις αξίες δημιουργεί μερικές φορές έναν κοινό ‘παραγωγικό ηθικό προσανατολισμό’ στο εσωτερικό της κοινότητας, μπορεί, επίσης, να μην έχει τέλος και να αποξενώσει. Γι’ αυτό παρόμοια θέματα προσφέρονται συχνά για πλάκα, στην οποία συμμετέχουν συχνά και οι καλοπροαίρετοι δικτάτορες, όπως ο συνιδρυτής της Wikipediaσε σχέση με θέματα που αφορούν στους Ναζί:



‘Το θέμα είναι ότι εάν το ευρύτερο φιλοσοφικό ερώτημα είναι: ‘ ‘Αποκλείουμε ανθρώπους μόνο και μόνο επειδή εκφράζουν δυσάρεστες ή μη δημοφιλείς πεποιθήσεις;’, τότε η απάντηση είναι ‘όχι, ποτέ δεν το κάνουμε και δεν υπάρχουν πολλοί που υποστηρίζουν να το κάνουμε’. Εάν το ερώτημα είναι: ‘ Η διατύπωση δυσάρεστων ή μη δημοφιλών πεποιθήσεων σου δίνει αυτόματα το ελεύθερο να είσαι όσο κόπανος θέλεις, επειδή εμείς θα αναδιπλωθούμε για να είμαστε σίγουροι πως δεν θα κάνουμε ποτέ μα ποτέ διακρίσεις, ούτε και ενάντια στους Ναζί’, τότε η απάντηση είναι ‘όχι, το να είσαι διασπαστικός, σημαίνει απλώς ότι είσαι διασπαστικός.’


Δεν αποτελεί έκπληξη πως δεν χρειάστηκε πολύ για να αμφισβητηθεί η πρόταση για το WikiChix. Ένα από τα παλιά αρσενικά μέλη που αυτοχαρακτηριζόταν ως ‘υπερβολικά μαχητικός’ ‘αναρχικός’ επιχείρησε να γραφτεί στη λίστα και απορρίφθηκε. (Υποθέτω ότι αυτή η πράξη ήταν μια παραβίαση του κανόνα “Μη διασπάτε τη Wikipedia για να υποστηρίξετε μια θέση” που αποτελεί μέτρο σύνεσης στα δύσκολα ζητήματα. Παρατηρώντας ανεπίσημα παρόμοιες κοινότητες, δεν διέκρινα μείωση της γυναικείας παρουσίας μετά την παροχή χώρου φιλικού προς τις γυναίκες. Στην υπόθεση ότι οι γυναίκες ίσως εγκαταλείψουν τον κοινό χώρο, το αντεπιχείρημα είναι ότι έχοντας έναν πιο υποστηρικτικό χώρο για να εφορμούν, θα ενθαρρυνθούν να μιλούν πιο άνετα στους κοινούς χώρους.


Η τελική, σε κοινοβουλευτική γλώσσα, αντίρρηση στην πρόταση για το WikiChix ήταν ότι αυτό το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο αποκλειστικά για γυναίκες τελούσε υπό την αιγίδα του Wikipedia Foundation. Τα άλλα τρία γυναικεία φόρα που συνδέονται με το λογισμικό, ενώ εστιάζουν στο να είναι ‘φιλικά προς τις γυναίκες’, είναι λίγο πολύ ανοιχτά και ενταγμένα στην ευρύτερη κοινότητα. Το LinusChix ‘προτίθεται να είναι μια ομάδα χωρίς αποκλεισμούς, όπου όλοι είναι και νιώθουν ευπρόσδεκτοί…Το LinusChix προτίθεται να απευθύνεται πρωταρχικά στις γυναίκες. Η ονομασία αποτελεί ακριβή απεικόνιση αυτού του γεγονότος. Οι άντρες είναι ευπρόσδεκτοι επειδή δεν θέλουμε η ομάδα αυτή να αποκλείει κανέναν’. Οι Debian Women δηλώνουν: ‘ Δεν διαχωριζόμαστε. Οι Debian Women είναι μια υπο-ομάδα των Debian που επιτρέπει σε όλους να έρθουν και να βοηθήσουν’. Στις Ubuntu Women ‘η ιδιότητα του μέλους είναι ανοιχτή για όλους’. Η ιστοσελίδα των KDE Women διευθύνεται από γυναίκες και επομένως ‘πρέπει να είσαι γυναίκα’, αλλά στα έξι γυναικεία μέλη που αναφέρονται στη λίστα προστίθενται επίσης πέντε άντρες ‘υποστηρικτές’ κι οι άντρες είναι παρόντες στο κανάλι IRC και στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Ο αποκλεισμός που έχει να κάνει με το φύλο στο WikiChix είναι αντικανονικός και δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό η απόφαση αυτή εξετάστηκε προσεκτικά και ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες στα άλλα, φιλικά προς τις γυναίκες, φόρα.


Στο τέλος, η λίστα WikiChix αποσύρθηκε από την Wikipedia, η οποία θα φερόταν διαφορετικά να προσυπογράφει προσυπέγραφει τη διάκριση, και φιλοξενήθηκε αλλού: ‘Θαυμάσια. Εξακολουθώ να πιστεύω πως ήταν κακή ιδέα, αλλά εάν δεν υποστηρίζεται πλέον από το Wikipedia Foundation δεν υπάρχει λόγος να διαμαρτυρόμαστε άλλο εδώ’. Όπως συμβαίνει συχνά στα δύσκολα ζητήματα, η αντιπαράθεση αυτή έληξε λόγω εξάντλησης όσο και επικράτησης της λογικής. Η ατέλειωτη επιχειρηματολογία για το εάν υπάρχουν προκαταλήψεις, αντί για έναν κοινό εποικοδομητικό διάλογο για τον τρόπο αντιμετώπισής τους, αποτελεί συχνά την αιτία που δημιουργούνται αυτοί οι χώροι! Με τη διακοπή κάθε υποστήριξης και επίσημης διασύνδεσης με το Wikipedia Foundaiton, το θέμα παρέμεινε αμφιλεγόμενο για την ευρύτερη κοινότητα.


Πιστεύω πως το επιχείρημα του Wilson για την ανασταλτική επίδραση της προϋπόθεσης της ισότητας και του δύσκολου επιρρεπούς στην πλάκα χαρακτήρα των συζητήσεων για τις προκαταλήψεις, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι χρειάζονται χώροι διαλόγου φιλικοί προς τις γυναίκες. Πιστεύω, όμως, επίσης, ότι οι επίσημα ενταγμένοι, μη αποκλειστικοί αλλά ειδικά εστιασμένοι χώροι είναι προτιμότεροι. Θα μπορούσε να επιχειρηθεί κάτι τέτοιο στην περίπτωση της Wikipedia; Ή, σε αντίθεση με τις άλλες, πιο τεχνικές, κοινότητες που προαναφέρθηκαν, η Wikipedia είναι απλώς πολύ ευρεία και απείθαρχη; Τα ερωτήματα αυτά και οι συνέπειες ενός κλειστού χώρου αυτού του είδους στο εσωτερικό μιας ανοιχτής κοινότητας απαιτούν περαιτέρω σκέψη.


Ευχαριστώ την Biella Coleman για τη συζήτηση και τα σχόλια.


Διαβάστε ακόμα


Το μπλογκ του Joseph Reagle


Η Wikipedia εναντίον των γυναικών (στα αγγλικά)

Νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’, σημειώνει ο David Bollier. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα, αφού δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Γίνεται όλο και σαφέστερο ότι οι συμβατικοί, συγκεντρωτικοί θεσμοί του 20ού αιώνα δεν έχουν τα κατάλληλα εφόδια για να ανταποκριθούν στις περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Είναι υπερβολικά αργοί, γραφειοκρατικοί, αδιαφανείς, εκτίθενται ή/και δεν ανταποκρίνονται πολιτικά.


Στο μεταξύ, βλέπουμε να ανέρχονται πολλά είδη διανεμημένων ηλεκτρονικών δικτύων που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά, ευέλικτα και αξιόπιστα. Wikis, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, blogs, ιστοσελίδες με βίντεο ροής (streaming video websites), podcasts και άλλες καινοτομίες αλλάζουν τον τρόπο που μαθαίνουμε, που διαμορφώνουμε κοινωνικές σχέσεις και δημιουργούμε πολιτισμό. Αντικαθιστούν την ‘κοινωνική παραγωγή’ για τις εμπορικές συναλλαγές. Δημιουργούν νέες μορφές πολιτικής εξουσίας και θεσμικής αρχής.


Τίθεται λοιπόν το ενδιαφέρον ερώτημα, κατά πόσο οι νέες ηλεκτρονικές τεχνολογίες συνεργασίας μπορούν να εισαγάγουν ένα νέο είδος ‘ wiki πολιτικής’ και διακυβέρνησης;


Ένα είναι βέβαιο: οι νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα. Ασφαλώς, η μεγάλη απήχηση του wiki πολιτισμού έγκειται στο γεγονός ότι παρέχει στους ανθρώπους τον τρόπο να γίνουν πιο προσωπικά στρατευμένοι, συμμετοχικοί και δημιουργικοί. Αποκτούν την ευκαιρία να ‘κατέχουν’ –ηθικά και νομικά- τα έργα που δημιουργούν. Αυτό σίγουρα αποτελεί πρόοδο σε σχέση με τον ρόλο που τους επιφυλάσσουν τα συμβατικά μαζικά μέσα επικοινωνίας – να είναι δηλαδή πειθήνιοι, παθητικοί καταναλωτές.


Ωστόσο, όσο ελκυστικά κι αν είναι τα wikis και οι άλλες τεχνολογίες συνεργασίας, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι θα μεταμορφώσουν την πολιτική μας; Θα μπορούσαν. Ακόμη, όμως, δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Από τη στιγμή που βρισκόμαστε στο αρχικό στάδιο αυτής της επανάστασης- σε ό, τι αφορά τόσο στην ανάπτυξη των τεχνολογιών όσο και στη διάδοσή τους- θα ήταν επιπόλαιο να κάνουμε προβλέψεις. Υπάρχει όμως κάτι που θεωρώ ελπιδοφόρο: οι οικονομικές, τεχνολογικές και κοινωνικές τάσεις που κατευθύνουν τον wiki πολιτισμό είναι πολύ πιθανό να ενισχυθούν. Κι αυτές οι τάσεις, ιδίως οι ριζοσπαστικές ιδιότητες και η συμμετοχική ηθική των δικτυωμένων μέσων, είναι πιθανό να ισχυροποιήσουν τα άτομα, να ενθαρρύνουν την καινοτομία και να κάνουν περισσότερο υπεύθυνους τους ισχυρούς θεσμούς.


Τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου, όπως τα κινηματογραφικά στούντιο, οι δισκογραφικές εταιρίες, οι εφημερίδες και οι εκδοτικοί οίκοι έχουν δομές με σταθερό υψηλό κόστος. Αντίθετα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που συνδέονται μεταξύ τους μέσω Ίντερνετ εκπροσωπούν ένα σύστημα μέσων με διανεμημένο κεφάλαιο, που μπορεί να λειτουργήσει πιο γρήγορα, αποτελεσματικά και δημιουργικά. Μπορεί να φιλοξενήσει ένα πιο αυθεντικό πολιτιστικό υλικό, πιο ποικίλο και επίκαιρο από αυτό των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Πρόκειται για ένα σημαντικό ‘πολιτικό’ πλεονέκτημα, όχι με την ιδεολογική αλλά με την πολιτιστική έννοια.


Οι συμβατικές εταιρίες μέσων επικοινωνίας είναι όμηροι ισοπεδωτικών επιχειρηματικών προτύπων, που βασίζονται στη μαζική διαφήμιση και σε περιεχόμενο με χαμηλότερο κοινό παρονομαστή. Αντίθετα, εταιρίες όπως οι Google, Yahoo, Amazon και eBay είναι δομημένες έτσι ώστε να εξυπηρετούν τη ‘μακρά ουρά’ των μικρών, λιανικών αγορών. Είναι επίσης δομημένες έτσι ώστε να επιδρούν στις εγγενείς κοινωνικές τάσεις των ανθρώπων. Η eBay αξιοποιεί τις εκτιμήσεις των αγοραστών για τους πωλητές και καλλιεργεί μια κοινοτική ηθική εμπιστοσύνης και καλής θέλησης. Η Amazon καλεί τους καταναλωτές να συστήνουν προϊόντα και να κάνουν βιβλιοκριτική. Ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης όπως οι MySpace, Facebook και Flickr βασίζονται πλήρως σε ανεπίσημη κοινωνική παραγωγή χωρίς τις εμπορικές ανταλλαγές και το μηχανισμό της αγοράς σε ρευστό, δικαιώματα ιδιοκτησίας και ατομικής κυριότητας.


Μολονότι τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν πρόκειται να εξαφανιστούν γρήγορα, η οικονομική τους κατάσταση θα διαταράσσεται όλο και περισσότερο, καθώς τα διανεμημένα ηλεκτρονικά μέσα επιταχύνουν τον ανταγωνισμό. Τα ηλεκτρονικά μέσα θα γίνουν πιο ελκυστικά γιατί είναι πιο προσιτά στους απλούς ανθρώπους, πολιτιστικά αυθεντικά και ανταποκρινόμενα. Είναι πιο φιλόξενα σε ασυνήθιστες, μη εμπορικές ανησυχίες και ιδιαιτερότητες, με τρόπους που τα μέσα που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν μπορούν να έχουν χωρίς να υπονομεύσουν τα οικονομικά τους θεμέλια.


Καθώς αυτή η οικονομική και πολιτιστική μεταμόρφωση επιταχύνεται και περισσότεροι άνθρωποι κατευθύνουν ένα μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στις ηλεκτρονικές κοινότητες, νέα είδη κοινωνικών σχέσεων και πολιτιστικών υποθέσεων θα αρχίσουν να ριζώνουν. Αυτό συμβαίνει ήδη. Άνθρωποι που κάποτε εμπιστεύονταν τις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα ή τους ειδησεογραφικούς ομίλους, δίνουν τώρα την πολιτική και κοινωνική αφοσίωσή τους σε νέα είδη μεσολαβητών.


Το βλέπουμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε βασισμένες στο Ίντερνετ οργανώσεις, όπως η MoveOn.org (περισσότερα από 3 εκατομμύρια μέλη) και το DailyKos blog (εκατοντάδες χιλιάδες επισκέψεις τη μέρα). Οι Αμερικανοί στρέφονται επίσης σε δεκάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και σε εκατομμύρια web logs. Στην πραγματικότητα, καινοτομίες αυτού του είδους συμβαίνουν παντού. Ο δικτυακός τόπος Overmundo στη Βραζιλία είναι μια ζώνη πολυμέσων νέου τύπου με περιεχόμενο που παράγεται και αξιολογείται από τον χρήστη. Το OhMyNews στη Νότια Κορέα χρησιμοποιεί 36.000 πολίτες-δημοσιογράφους που γράφουν ηλεκτρονικά έως 200 ιστορίες τη μέρα.


Εάν τα οικονομικά εκείνων των μέσων επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου κινδυνεύουν, όπως πιστεύω ότι συμβαίνει, και εάν η κοινωνική ακεραιότητα των ηλεκτρονικών κοινοτήτων μπορεί να προστατευθεί από τον εταιρικό εναγκαλισμό, τότε είναι πολύ πιθανό να δούμε να εμφανίζονται νέα πρότυπα δημοκρατικής πρακτικής. Το πρωτοποριακό πρότυπο, βέβαια, είναι το ελεύθερο λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Χιλιάδες προγράμματα λογισμικού βρίσκονται υπό τη διαχείριση κοινοτήτων που τιμούν τη διαφάνεια, την κοινοτική συμμετοχή και τη συναίνεση, κι αυτό εξισορροπεί τις ατομικές και τις κοινοτικές ανάγκες. Το ίδιο ισχύει για τη μπλογκόσφαιρα, τους ηλεκτρονικούς χώρους φύλαξης, τις κοινότητες remix και mashup και άλλα συνεργατικά εγχειρήματα. Αποτελούν παράδειγμα ενός συμμετοχικού ήθους που πρεσβεύει την ισότητα και που η απουσία του από τους συμβατικούς δημοκρατικούς θεσμούς είναι αισθητή. Ενσαρκώνουν μια ευαισθησία που ο καθηγητής Lawrence Lessig αποκαλεί ‘ελεύθερο πολιτισμό’.


Τη διεθνή απήχηση του ελεύθερου πολιτισμού μαρτυρά το γεγονός ότι οι άδειες Creative Commons έχουν υιοθετηθεί διεθνώς. Περισσότερα από 36 έθνη έχουν εισαγάγει τις άδειες U.S. στα εθνικά νομικά συστήματά τους και άλλα 30 βρίσκονται στη διαδικασία να το κάνουν. Στο μεταξύ, πολλών ειδών ηλεκτρονικές κοινότητες έχουν υιοθετήσει τις άδειες CC, θέλοντας έτσι να δείξουν τη δέσμευσή τους στη δημιουργική και από κοινού κατοχή, την ανοιχτή πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων και την πολιτιστική ελευθερία.


Ένα πρώτο κίνημα από χάκερς, υπέρμαχους των πολιτικών ελευθεριών, βιβλιοπώλες, επιστήμονες και διανοητές, πολίτες-δημοσιογράφους, ανθρώπους ανοιχτών επιχειρήσεων και πολλούς άλλους, οδηγεί αυτό το ήθος σε νέο επίπεδο στις ετήσιες συγκεντρώσεις της iCommons. Η iCommons-μια οργάνωση που προήλθε από την Creative Commons- είναι μια νέα διεθνής πρωτοβουλία που προωθεί τα commons ως νέα οργανωτική αρχή για τον πολιτισμό. Το συνέδριό της στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας, τον Ιούνιο 2007, είναι πιθανό να σημάνει τις απαρχές ενός νέου διεθνούς κινήματος, εμπνευσμένου από την ιδέα του ελεύθερου πολιτισμού.


Προς το παρόν, η άνοδος των commons οφείλεται περισσότερο σε ένα πολιτιστικό παρά σε ένα πολιτικό κίνημα. Δεν έχει να κάνει σε τακτική βάση με τη συμβατική πολιτική, τη νομοθεσία και την κυβέρνηση. Αλλά τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου είναι βέβαιο πως θα εντείνουν τα δικά τους πολιτικά αιτήματα προς τις κυβερνήσεις για να επεκτείνουν το πεδίο του κοπυράιτ και της νομοθεσίας για τις ευρεσιτεχνίες και τις πατέντες, να ισχυροποιήσουν τις εταιρίες σε βάρος της επιλογής και της ελεύθερης έκφρασης του καταναλωτή και να σπάσουν την ανοιχτή, απ’ άκρη σ’ άκρη, δομή του Ίντερνετ. Μπορείτε να είστε σίγουροι πως οι ελευθερίες των commons θα απειληθούν με δυσάρεστους τρόπους κι αυτό είναι πιθανό να πολιτικοποιήσει και να εμψυχώσει το προαναφερθέν κίνημα. Όταν αυτό συμβεί, θα ξέρουμε καλύτερα εάν θα υπάρξει, πράγματι, wiki πολιτική.


Μολονότι το κίνημα των commons δεν κατέλαβε μέχρι στιγμής τις θύρες της πολιτικής, της διαμόρφωσης πολιτικής και των δικαστηρίων, η άνοδος μιας διαφορετικής και διεθνώς διασυνδεδεμένης κοινότητας ελεύθερου πολιτισμού αποτελεί μια συναρπαστική εξέλιξη. Βλέπουμε ότι ένα νέο είδος διεθνούς, πλουραλιστικού κινήματος αφιερωμένο στην ανοιχτή συμμετοχή, την κοινωνική αλληλεγγύη και τη δημοκρατική υπευθυνότητα είναι πράγματι δυνατό. Μπορεί να αποτελέσει τη βάση για ένα νέο είδος κοινωνικής τάξης-ηλεκτρονικά, τουλάχιστον. Απ’ τη στιγμή που ο ηλεκτρονικός κόσμος έχει τον τρόπο να επηρεάζει εμάς που είμαστε στον ‘πραγματικό κόσμο’, θα μπορούσε πολύ καλά να αποτελέσει τη βάση για την οικοδόμηση ενός κινήματος περισσότερο στρατευμένου πολιτικά.


Η Wikipedia, λογισμικό ανοιχτού κώδικα, η μπλογκοσφαίρα και οι συναφείς κοινότητες εμπεριέχουν ένα αναζωογονητικό οικουμενικό πνεύμα. Οι συμμετέχοντες-μέλη δεν ασχολούνται τόσο με την συντηρητική ή φιλελεύθερη ή φωτισμένη φιλελεύθερη ιδεολογία, αλλά με την ανανέωση της ίδιας της δημοκρατικής πρακτικής. Έτσι, όταν οι Αμερικανοί συντηρητικοί αποφάσισαν ότι ήθελαν να ξεκινήσουν την Conservapedia, επειδή έβρισκαν την Wikipedia πολύ φιλελεύθερη, ο ιδρυτής της Wikipedia, Jimmy Wales, τους έδωσε ευχαρίστως τις ευλογίες του: ‘Ο ελεύθερος πολιτισμός δεν έχει δεσμά….Καλοδεχόμαστε το αποτέλεσμα του εναλλακτικού έργου μας. Αυτό είναι απολύτως στο πνεύμα της αποστολής μας’.


Εάν αυτό είναι η wiki πολιτική, τότε χρειαζόμαστε περισσότερη. Το πνεύμα της έχει ακόμη πολύ δρόμο προς την κατεύθυνση της ανοικοδόμησης του τεμαχισμένου, μισαλλόδοξου, αυταρχικού κόσμου της σύγχρονης πολιτικής, με νέες μορφές δημοκρατικής πρακτικής.


Διαβάστε ακόμα


Για τα commons (στα αγγλικά)


Τα commons αναδύονται (στα αγγλικά)

Το wiki είναι ένας τρομερός τρόπος για την οργάνωση μιας δημόσιας συζήτησης στο πλαίσιο συγκρούσεων για υλικά συμφέροντα, σημειώνει ο Γιάννης Βαρουφάκης. Για όσο διάστημα οι κοινωνίες μας θα χαρακτηρίζονται από τον ολοσχερή διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομικής σφαίρας, κρατώντας τα ίσα δικαιώματα για την πρώτη και επιτρέποντας στη δεύτερη μια αυξανόμενη ανισότητα στη χορήγηση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, το wiki δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον εκπολιτισμό τους.


1. Εισαγωγή


Ξεκινώ με την υπόθεση ότι όποιος ενδιαφέρεται για πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας (wiki politics) ανησυχεί για την ολοένα πιο λυπηρή κατάσταση των δημοκρατιών μας. Και συμπεραίνω, εντελώς ψυχρά, ότι οι πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της συρρικνούμενης πολιτικής σφαίρας. Αντί να κηρύσσουν μια αναζωογονημένη πολιτική, αποτελούν μέρος του ήθους του κατακερματισμού που απαξιώνει τα πολιτικά αγαθά και καθιστά τη δημοκρατία ένα άδειο κέλυφος.


Το wiki αποτελεί, αναμφίβολα, αξιοσημείωτη τεχνολογία. Φροντίζοντας για ένα πραγματικά συνεργατικό έργο, ανεξάρτητα από το αν η ομάδα περιλαμβάνει δυο ανθρώπους ή ένα πλήθος διασκορπισμένο σε όλη την επιφάνεια του πλανήτη, ανοίγει νέες προοπτικές για συμμετοχικά προγράμματα.


Ωστόσο, όπως συμβαίνει με όλες τις τεχνολογίες, το αποτέλεσμά της εξαρτάται από τις κοινωνικές σχέσεις και το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται. Το κείμενο αυτό υποστηρίζει ότι στο συγκεκριμένο πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, εργαλεία όπως το wiki είναι καταδικασμένα να γίνουν μέρος μάλλον του ‘προβλήματος’ παρά της λύσης.


Φυσικά, αυτή η αυστηρή εκτίμηση χαρακτηρίζεται, όπως όλες οι προγνώσεις, από τη σκέψη πως δεν μπορούμε ποτέ να μαντέψουμε με σιγουριά την εξέλιξη της τεχνολογικής αλλαγής, καθώς η τεράστια δύναμη που διαθέτει ενδέχεται να ανατρέψει όλες τις προβολές που κάνουμε όπως όταν περπατάμε με την πλάτη γυρισμένη προς ένα ακατανόητο μέλλον. Σε μια εποχή που τα αυτιά μας βουίζουν από μεσσιανικές προφητείες, το viz. ο γενναίος καινούργιος κόσμος τον οποίο τεχνολογίες όπως το wiki ετοιμάζονται να εισαγάγουν, είναι σημαντικό να προειδοποιούμε για απατηλές προσδοκίες.


Το wiki, μαζί με άλλες τεχνολογικές ευκολίες, αποτελεί για πολλούς ενθουσιώδεις της ηλεκρονικής δημοκρατίας το όραμα μιας εικονικής κοινότητας εκατομμυρίων, τα μέλη της οποίας συμμετέχουν ενεργά σε μια διαδικασία διαβούλευσης, που έχει την ικανότητα να σπάσει τα παλιρροιακά κύματα απάθειας και έλλειψης ελευθερίας και να δώσει μια νέα πνοή ζωής στην ιδέα μιας κοινωνίας που διοικείται από τη λαϊκή βούληση και τη συμμετοχική λήψη αποφάσεων. Η βασική αντίρρησή μου στην αισιόδοξη εκτίμηση για το wiki και τα συναφή είναι πως αυτές οι λαμπρές ελπίδες βασίζονται πλήρως σε μια λανθασμένη διάγνωση: ότι τα δημοκρατικά μας ελλείμματα είναι ένα τεχνολογικό πρόβλημα που επιζητά μια τεχνολογική λύση. Σε άλλη ευκαιρία υποστήριξα ότι η ηλεκτρονική δημοκρατία γενικά δεν διαθέτει τα εφόδια για να βελτιώσει τις βαθιές αιτίες της κρίσης που διέρχεται η δυτική δημοκρατία.


2. Ο γρίφος της ηλεκτρονικής δημοκρατίας


Η δημοκρατία δεν είχε ποτέ να κάνει με την αρχή της πλειοψηφίας ή με την ιδέα ότι οι πολλοί πρέπει να ερωτώνται πριν από τη λήψη σημαντικών αποφάσεων ή με το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου. Μολονότι όλα αυτά είναι, αναμφίβολα, σημαντικά χαρακτηριστικά της Καλής Κοινωνίας, δεν αποτελούν επαρκείς όρους για δημοκρατική κυριαρχία. Όπως οι αρχαίοι Αθηναίοι γνώριζαν πολύ καλά, ο ακρογωνιαίος λίθος της δημοκρατίας είναι η ισηγορία, δηλαδή ο ισότιμος λόγος στην τελική διατύπωση της πολιτικής, ανεξάρτητα αν κάποιος είναι πλούσιος, εύπορος ή στην πραγματικότητα ένας πάμφτωχος που εξασφαλίζει μια ταπεινή διαβίωση από χειρονακτική εργασία.


Σε άλλη ευκαιρία έχω υποστηρίξει ότι ‘με αυτή την ανάγνωση, πρωταγωνιστική μορφή (στην κλασική Αθήνα) δεν ήταν ο Περικλής, ή οι ρήτορες με εκπληκτικό ταλέντο όπως ο Δημοσθένης, αλλά μάλλον ο ανώνυμος άκληρος χωρικός που μολονότι δεν είχε ιδιοκτησία, είχε στο Δήμο φωνή ίσου βάρους με εκείνη των μεγάλων και καλών’ (1) .


Δυστυχώς, το δικό μας είδος δυτικής δημοκρατίας, αντί να επιτυγχάνει αυξανόμενα επίπεδα ισηγορίας, συρρικνώνεται όλο και περισσότερο σε ένα μίγμα γενικευμένης απάθειας και συγκεντρωτικής εξουσίας που δεσμεύει την άποψη των άλλων στη βούληση των λίγων. Όπως είπε ο Bertrand Russell, ‘αυτό που αποκαλείται κυριαρχία της πλειοψηφίας στην αστική δημοκρατία είναι στην…πραγματικότητα κυριαρχία εκείνων που ελέγχουν τις μεθόδους κατασκευής γνώμης’.


Στην αρχαία Αθήνα, πετύχαιναν ισηγορία λαμβάνοντας ξεχωριστά (και συχνά καταπιεστικά (2) ) μέτρα που διασφάλιζαν πως καμιά δομή εξουσίας δεν μπορούσε να παρακάμψει το Δήμο των πολιτών προς όφελος μιας συγκεκριμένης άποψης. Κι ότι οι προτάσεις κάποιου κρίνονταν για την αξία τους, με βάση τον ελεύθερο διάλογο, αλλά ανεξάρτητα από πρώτον, την υγεία, δεύτερον, την κοινωνική θέση και τρίτον, τις ρητορικές ικανότητες.


Η απάντηση στο ερώτημα ‘Τι μπορεί να κάνει για μας η ηλεκτρονική δημοκρατία τώρα’ είναι: ‘Όχι πολλά πράγματα!’, εκτός κι αν κάνει μια τομή στον τρόπο με τον οποίον η κοινωνικο-οικονομική εξουσία καθορίζει την καθαρότητα και την ένταση της φωνής του μέσου πολίτη. Οι φιλελεύθερες δυτικές δημοκρατίες μας σχεδιάστηκαν από την αρχή με τρόπο ώστε η κυριαρχία της πλειοψηφίας να μην είναι ποτέ πραγματικά Κυριαρχία του Λαού. Στην καλύτερη περίπτωση, επρόκειτο για τη διαμόρφωση μιας ολιγαρχίας που μπορεί να αποκτήσει αρκετή νομιμότητα ώστε να παρουσιάζει τις πρακτικές της ως μια μορφή Κυριαρχίας στο Όνομα του Λαού. Με αυτή την έννοια, η δημοκρατία (ως σύστημα βασισμένο στην ισηγορία) σχεδιάστηκε εκτός ‘συστήματος’ απ’ την αρχή του ‘Δυτικού’ ή ‘Ελεύθερου’ Κόσμου.


Εάν τα παραπάνω ισχύουν, οι τεχνολογικοί νεωτερισμοί που διευκολύνουν την επικοινωνία χωρίς κόστος στο ανά τον κόσμο Διαδίκτυο δεν μπορούν να δημιουργήσουν τίποτα άλλο εκτός από μια νέα προοπτική επιλογών που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής.


3. Οι πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας ως καταφύγιο από τη δημοκρατία


Η Wikipedia (η εγκυκλοπαίδεια που διαμορφώθηκε από εκατομμύρια που προσφέρουν ελεύθερες εισόδους μέσω της γνωστής τεχνολογίας wiki) είναι πράγματι μια συναρπαστική εμπειρία. Για έναν πολιτικό οικονομολόγο, μοιάζει σαν ένας αξιοπερίεργος νέος μηχανισμός για την παραγωγή ‘τάξης’.


Η μεγαλύτερη δημόσια συζήτηση του 20ού αιώνα ήταν η γνωστή αντιδικία μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς για το εάν η ‘τάξη’ δημιουργείται καλύτερα μέσω της αγοράς ή μέσω κάποιου κεντρικού σχεδιασμού. Για τους υπέρμαχους της ελεύθερης αγοράς ο μηχανισμός των τιμών είναι ανώτερος κάθε μηχανισμού που εκπορεύεται από το κέντρο ‘έτσι ώστε τα πράγματα να γίνονται’. Οι υπέρμαχοι της κρατικής παρέμβασης ή κάποιας μορφής συλλογικής μεσολάβησης ανταπαντούν ότι ενώ οι αγορές δημιουργούν μια μορφή ‘αυθόρμητης τάξης’ μέσω της λειτουργίας του συστήματος τιμών, τα αποτελέσματα χαρακτηρίζονται από ανισότητες και αναποτελεσματικότητες (π.χ. χρόνια εκμετάλλευση, αύξηση της ανεργίας και μειωμένες επενδύσεις) που μπορούν να εξαλειφθούν μόνο μέσω συλλογικής ή κρατικής δράσης.


Η Wikipedia είναι ένα ‘προϊόν’ του 21ου αιώνα που παρήγαγαν εκατομμύρια. Η παραγωγή της δημιουργεί σύγχυση και στα δυο ιδεολογικά αντίθετα στρατόπεδα του περασμένου αιώνα. Μολονότι δεν υπάρχει κεντρικός σχεδιασμός που να ενέχεται στη δημιουργία της (εκτός από τη διαμόρφωση της αρχικής ιστοσελίδας) και οι συμμετέχοντες προσθέτουν, αφαιρούν ή τροποποιούν τις εισόδους ελεύθερα, οι τιμές δεν παίζουν κανένα ρόλο στη ρύθμιση όλης αυτής της μαζικής ασυντόνιστης δραστηριότητας (3) .


Πέρα από το ερώτημα πόσο έγκυρη είναι η Wikipedia (σε σχέση με κάποιες συμβατικές εγκυκλοπαίδειες), ένα άλλο καίριο ερώτημα που προκύπτει αφορά την πιθανή χρήση του wiki στο πλαίσιο της αναζωογόνησης της δημοκρατικής πολιτικής: Μπορεί η διαδικασία που μας έφερε την Wikipedia να εξελιχθεί έτσι ώστε να καλλιεργήσει το έδαφος για να υπάρξει ισηγορία στις κοινωνίες μας;


Οι ενθουσιώδεις απαντούν θετικά, τονίζοντας τη δυνατότητα του wiki να δίνει ισότιμο λόγο σε όλους τους (ανώνυμους) επισκέπτες. Αυτό, πράγματι, ισχύει. Εάν το wiki επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί, ας πούμε, για το προσχέδιο ενός νόμου, οποιοσδήποτε διαθέτει ηλεκτρονικό υπολογιστή συνδεδεμένο με το διαδίκτυο έχει ακριβώς την ίδια δυνατότητα να συνεισφέρει. Υπάρχει, ωστόσο, μια ισχυρή αιτία για την οποία είναι απίθανο να υπάρξει ισηγορία:


Σε κάθε ηλεκτρονική συνεργατική κοινότητα η δύναμη επιρροής στο τελικό αποτέλεσμα παραμένει σε αυτούς που είναι περισσότερο αποφασισμένοι να αποκλείσουν τους άλλους. Για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι, κατά το γράψιμο της Wikipedia, προέκυψαν μνημειώδεις αντιδικίες ανάμεσα στους πιο παθιασμένους από τους συμμετέχοντες που για αμέτρητες ώρες έσβηναν και επιμελούνταν τις εισόδους των άλλων. Όταν το wiki θα περάσει σε άλλες σφαίρες όπου διακυβεύονται πολύ περισσότερα από την είσοδο σε μια εγκυκλοπαίδεια, όπως π.χ. το προσχέδιο για τους περιβαλλοντολογικούς ελέγχους στις εταιρίες πετρελαίων, η δυνατότητα ισηγορίας θα πάψει να υπάρχει εντός δευτερολέπτου.


Συμπέρασμα


Το wiki είναι λαμπρό εργαλείο για εκείνους που επιθυμούν να συνεργαστούν. Είναι επίσης, δυστυχώς, ένας φρικτός τρόπος για την οργάνωση μιας δημόσιας συζήτησης στο πλαίσιο συγκρούσεων για υλικά συμφέροντα. Για όσο διάστημα οι κοινωνίες μας θα χαρακτηρίζονται από τον ολοσχερή διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομικής σφαίρας, κρατώντας τα ίσα δικαιώματα για την πρώτη και επιτρέποντας στη δεύτερη μια αυξανόμενη ανισότητα στη χορήγηση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, το wiki (ειδικότερα, και η ηλεκτρονική δημοκρατία γενικότερα) δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον εκπολιτισμό τους.


Το wiki μπορεί να βοηθήσει τη δημοκρατία μόνο αν χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο ενός ευρύτερου πολιτικού προγράμματος για τον επανασχεδιασμό των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, έτσι ώστε να καταστεί δυνατός ένας κόσμος όπου οι άνθρωποι θα σχηματίζουν μονάδες παραγωγής που θα δημιουργούν και θα διανέμουν αξία με συμμετοχικό τρόπο, έτσι ώστε κανείς να μην απασχολεί άλλους, όλοι να συνεισφέρουν με εργασία και ιδέες, και ο καθένας να ανταμείβεται ανάλογα με τη συνεισφορά του αλλά και τις ανάγκες του.


Μέχρι τότε, το μόνο που το wiki μπορεί να επιτύχει είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ενδιαφέροντα πειράματα αυθόρμητης τάξης χωρίς αντίτιμο (όπως η Wikipedia) και στη χειρότερη περίπτωση έναν ηλεκτρονικό όχλο που θα απέχει από ένα ηλεκτρονικό δήμο όσο ο Τζένγκις Χαν από έναν σύγχρονο κριτικό των εθνικιστικών διαχωρισμών.

——————————————————————————–

(1) Από αυτή την οπτική, η αθηναϊκή κοινωνία παρά την ύπαρξη μιας μακριάς λίστας απωθητικών χαρακτηριστικών (την ειδεχθή μεταχείρηση των γυναικών, την εξάρτησή της από την κτηνώδη εκμετάλλευση των σκλάβων), παρήγαγε μία αυθεντική δημοκρατία, η οποία ίσως δεν έχει επιτευχθεί ξανά από τότε.

(2) Ο εξοστρακισμός ήταν πράγματι ένα μέσο προάσπισης της ισηγορίας από τον ασύμμετρο καταμερισμό ρητορικής ικανότητας.

(3) Αυτό βέβαια γίνεται δυνατό μέσω της απουσίας χρηματικού κόστους για όλη την εργασία πoυ απαιτείται για την ανάπτυξη όλων των λημμάτων της Wikipedia.

Διαβάστε ακόμα


Τι είναι τα νεοκλασσικά οικονομικά; (στα αγγλικά)


Σχετικά με τον Παγκόσμιο Μινώταυρο (στα αγγλικά)

Ενόσω οι κυβερνήσεις αργούν να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της τεχνολογίας, γινόμαστε ήδη μάρτυρες της εκμετάλλευσης των δομών που χρησιμοποιούν οι χρήστες σε μια πιο σύνθετη μορφή βεβαίως, στην προσπάθεια σφετερισμού των κοινοτήτων επιλογής για την επίτευξη των κυβερνητικών συμφερόντων. Εφόσον το διαδίκτυο είναι ουδέτερη οντότητα, τέτοιου είδους σφετερισμοί είναι αναπόφευκτοι, και δίχως αμφιβολία, ωθούν σε εντονότερη προσήλωση στην προσπάθεια ενός πιο αυθεντικού προσδιορισμού του «εμείς» σε αντίθεση με «αυτούς».


Οι πολίτες ενεργοποιούνται για να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Η συγκεκριμένη κατάσταση αποκτά ευρύτερο νόημα με τη βοήθεια των συνωνύμων που έχει ομαδοποιήσει ο Richard Sennett γύρω από τα λήμμματα αναγνώριση και σεβασμός (σ. 48). Η ανταπόκριση στην απουσία τοπικών περιορισμών είναι μεγάλη και αυτό αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να κινηθούμε εναντίον της αδράνειας. Η λαϊκή γλώσσα της πολιτική μιλά όντος συχνά για κινήματα και αυτή η επικλήση στην κινητικότητα που εμπεριέχεται και στον όρο επανάσταση υποκρύπτει αποδοκιμασία για την παρούσα μάλλον στατική και αδρανή κατάσταση. Το πρόβλημα, φυσικά, είναι ότι η υπάρχουσα κατάσταση δεν χαρακτηρίζεται από αδράνεια, αλλά συχνά αναπτύσσει ιλλιγγειώδεις ταχύτητες προς προορισμούς, τους οποίους οι πολίτες αδυνατούν να εμπιστευτούν. Η αδράνεια των ίδιων των ανθρώπων πρέπει να υπερνικηθεί, ώστε να αντισταθμίσει την επιτάχυνση με την κίνηση.


Η απουσία αναγνώρισης δημιουργεί την εντύπωση της αδυναμίας, η οποία οξύνεται από τη φιλελεύθερη πεποίθηση ότι η εξάρτηση αποτελεί μορφή κοινωνικής αδικίας (σσ. 102-3). Οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί, επομένως, ακολουθώντας τον Καντ θα απαιτούσαν την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από την ανωριμότητα της εξάρτησης, έτσι ώστε οι πολίτες όντας αυτόνομοι να είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά το λόγο για να καταλήξουν σε αρτιότερες επιλογές. Εντούτοις, τα φιλελεύθερα κράτη βλέπουν το άτομο σαν πεδίο αντικρουόμενων συμφερόντων που πρέπει να συγκλίνουν, θεωρούν, δηλαδή, ότι η συμμόρφωση είναι απαραίτητη για τον αποτελεσματικό έλεγχο της κοινωνίας. Η εν λόγω σύγκρουση έχει ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση του σύγχρονου μοντέλου της Δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας, στο οποίο ο άνθρωπος, έχοντας λυτρωθεί από την εξάρτηση από το κράτος, είναι πια σε θέση να παίρνει αποφάσεις στο πλαίσιο, ωστόσο, μιας περιορισμένης γκάμας επιλογών που του προσφέρει η αγορά. Τα όρια των επιλογών είναι τόσο ξεκάθαρα, όπως ακριβώς συμβαίνει σε ένα βιντεοπαιχνίδι, όταν ο παίκτης καταφέρνει να το τερματίσει και απλά δεν μπορεί να προχωρήσει παρακάτω. Όταν το παιχνίδι έχει τερματιστεί, τα χειριστήρια είναι πλέον άχρηστα. Από αυτό το σημείο πηγάζει το αίσθημα της αδυναμίας, το οποίο μας προτρέπει να αναλάβουμε δράση για να κάνουμε αισθητή την παρουσία μας. Όπως συμβαίνει και σε όλους τους αγώνες ζωτικής σημασίας, το όπλο δεν είναι άλλο από τη γνώση, η οποία σε λανθάνοντα όρια καθίσταται πρόδηλη μέσω της τεχνολογία, της κοινότητας και της παγκοσμιοποίησης.


Δεν είναι απαραίτητο να εξηγήσω ότι τα εθνικά κράτη έχουν πλέον απολέσει τον έλεγχο της ύπαρξής τους. Η εργασία και το κεφάλαιο, ιδίως το κεφάλαιο, δεν εξαρτώνται πλέον από τις εθνικές ιδιαιτερότητες. Στην εποχή των μεγάλων ιδεολογιών, φάνταζε αναπόφευκτο ότι ο έλεγχος των πολιτών από τα εθνικά κράτη θα γινόταν συνεχώς ισχυρότερος. Το μοντέλο ήταν Οργουελικό. Ό,τιδήποτε συνέβαινε, κάθε πτυχή της πολιτικής ζωής οριοθετείτο σε έναν από τους δύο μεγάλους συνασπισμούς, οι οποίοι ανταγωνίζονταν ο ένας τον άλλο με απροκάλυπτη αμοιβαία εχθρότητα. Τα γεγονότα αποκτούσαν νόημα στο πλαίσιο της διχοτόμησης. Αυτή η ταξινόμηση του νοήματος δεν υπάρχει πια. Όπως θα μας υπενθύμιζε και ο εκλιπών Paul Hirst, η κατάσταση είναι προφανώς πιο πολύπλοκη. Ο Hirst και ο Grahame Thompson διατυπώνουν τεκμηριωμένα την άποψη ότι στη θεωρία της παγκοσμιοποίησης που βασίζεται στο παρωχημένο του εθνικού κράτους το οποίο, όμως δεν έχει εκλείψει, ενυπάρχει ένα σημαντικό στοιχείο μυθοπλασίας. Ό μύθος είναι χρήσιμος για τον πολιτικό χώρο της δεξιάς στη συνεχιζόμενη πάλη του ενάντια στο κράτος πρόνοιας και για τον αριστερό πολιτικό χώρο στην αναζήτηση νέων στόχων για λαϊκή δράση (σ. 262). Η υπερεθνική «πολιτική της ηθικής» καθίσταται εφικτή, αφού οι εθνικές πολιτικές αδυνατούν να ανταποκριθούν ολοένα και περισσότερο στις ανάγκες των πολιτών, καθώς οι εξελίξεις τις ξεπερνούν.


Με αυτήν την έννοια, η παγκοσμιοποίηση δεν είναι ένα οικονομικό σύστημα, αλλά μια βάση για τον πλουραλισμό. Σύμφωνα με τους όρους του Hirst, τα έθνη δεν αποτελούν πλέον «κοινότητες πίστης», αλλά «κοινότητες επιλογής». Η ρητορική της παγκοσμιοποίησης καθιστά εφικτές αυτές τις επιλογές καταδεικνύοντας στα άτομα ότι δεν είναι περιορισμένα στην «κοινότητα πίστης» του έθνους, αλλά μπορούν να ανήκουν σε μια ευρύτερη «κοινότητα επιλογης». Άμεση συνέπεια του μύθου της παγκοσμιοποίησης είναι η κατάρριψη της αντίληψης ότι η κοινότητα προσδιορίζεται γεωγραφικά. Η φεουδαρχική κοινότητα αποτελείται από ανθρώπους, οι οποίοι αυτόματα σχετίζονται είτε γεωγραφικά είτε κοινωνικά, δηλαδή, ζουν σε ορισμένο τόπο και εκπληρώνουν μια συγκεκριμένη λειτουργία. Στις φεουδαρχικές κοινότητες υπάρχει ισχυρή συναισθηματική σύνδεση που εδράζεται στον κοινό τόπο διαμονής και την κοινή λειτουργία. Σημαντική είναι η θεώρηση ότι η εκβιομηχανοποίηση στη Δύση είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πόλεων γεμάτες αγνώστους, απέραντων τοπίων στα οποία άνθρωποι, που συμπεριφέρονται ατομικιστικά, απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλο, συνενώνονται μόνο εξαιτίας της υποτέλειάς τους στο κράτος. Αλλά η ρητορική της παγκοσμιοποίησης, ακολουθώντας τη φιλελεύθερη απόρριψη της εξάρτησης, υποστηρίζει ότι το κράτος δεν αποτελεί πλέον σημαντικό παράγοντα και ότι ακόμα και όταν διαδραματίζει κάποιο ρόλο, οι άνθρωποι είναι σε θέση να δουν πέρα από τα προσδιορισμένα όριά του. Οι συνέπειες της ρητορικής της παγκοσμιοποίησης πλήττουν τη δημόσια ζωή, τη συμμετοχή στα κοινά και τη διατήρηση της κοινότητας, αλλά και με μια πιο χαλαρή ερμηνεία τους κοινούς σκοπούς εν γένει.


Η κοινότητα είναι το «εμείς» του «αυτοί και εμείς»: προσδιορίζει ποιοι είμαστε «εμείς» (σ. 222). Αλλά δεν είναι αρκεί αυτό. Η κοινή ταυτότητα προϋποθέτει ένα ενεργό συστατικό για τη διαμόρφωση της κοινότητας. Συχνά αυτή η ενεργοποίηση προέρχεται από το αίσθημα της απειλής. Με το να ενωθούν οι άνθρωποι για να αντιμετωπίσουν μια απειλή αποκτούν πλέον κοινές εμπειρίες. Αυτό με τη σειρά του παράγει την απολύτως ελεύθερη από αμφιβολίες αντίληψη της ορθότητας, η οποία τοποθετεί ηθικά «εμάς» υπεράνω «αυτών». Όπου η δημόσια ζωή αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας, «εμείς» θα σημαίνει ο καθένας συλλογικά στο πλαίσιο της επικράτειας κάθε κράτους. Αλλά εφόσον η δημόσια ζωή έχει μεταβληθεί στη Δύση, ο Sennett θέτει εύστοχα το ερώτημα: «Αν οι άνθρωποι δεν μιλάνε μεταξύ τους στο δρόμο, πώς θα κατανοήσουν ποιοι είναι ως ομάδα;» Αυτό που ανακύπτει σύμφωνα με το Sennett είναι η αντίληψη της «συλλογικής προσωπικότητας», η οποία καθοδηγεί την «κοινότητα της επιλογής» του Hirst. Δεν είναι μια κοινότητα γεωγραφικά προσδιορισμένη. Δεν είναι μια εθνικιστική κοινότητα αποτελούμενη από «ομοαίματους» ομοεθνείς. Δεν αποτελεί τάξη με την έννοια που της προσδίδει ο Μαρξ σύμφωνα με τις οικονομικές σχέσεις. Είναι μια κοινότητα όσων θεωρούν ότι μοιράζονται συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και έχουν κατασκευάσει την έννοια του ανήκειν αφενός για να αντιμετωπίσουν την απουσία κύρους, αφετέρου για να δραπετεύσουν από την αδράνειά τους. Ο Sennett διακρίνει μια φασιστική οπτική σε αυτό, αν και δεν τη χαρακτηρίζει έτσι, καθώς η λογική των εν λόγω κοινοτήτων βασίζεται στην απόρριψη των «άλλων», τη δυσφήμιση, το σαρκασμό, ακόμα και τη φυσική επίθεση σε αυτούς που «δεν είναι σαν και εμάς».


Κοινότητες τέτοιου τύπου απελευθερώνουν και περιορίζουν ταυτόχρονα. Η απελευθέρωση, όπως τουλάχιστον εννοείται εδώ, είναι το πιο φαιδρό όπλο ενάντια στην αδράνεια. Οι περιορισμοί εδράζονται στο γεγονός, ότι ο άνθρωπος πρέπει να αποδεχθεί πλήρως τους όρους της κοινότητας. Ο εν πολλοίς επαναστατικός διανοητής Jeremy Bentham διέβλεπε το τέλος του Πανοπτικού στην εσωτερικοποίηση της πειθαρχίας. Θεωρητικά η κρατική επιτήρηση θα το επετύγχανε. Αλλά οι αυτοεπιλεκτικές κοινότητες (self-selecting communities) εσωτερικοποιούν πάντα την πειθαρχία ανταλλάσσοντας το κράτος για έναν ενεργό ρόλο σε μια ομάδα από την οποία εξαρτώνται. Για να παραφράσω τον Bauman, ο κατακερματισμός αντικαταστάθηκε από τον επιμερισμό. Η θεσμική αρχιτεκτονική των εν λόγω κοινοτήτων δεν υπάρχει πλήρως διαμορφωμένη στο φυσικό περιβάλλον, αλλά στις τεχνολογίες όπου η γνώση λαμβάνει υλική υπόσταση.


Το διαδίκτυο είναι από μόνο του η απόδειξη και το μέσο αυτής της θέσης. Κανείς δεν είχε αναλάβει το έργο κατασκευής του διαδικτύου στη σημερινή του μορφή, Ακαδημαϊκοί, στρατηγοί και «λουφαδόροι», άνθρωποι, δηλαδή, με χρόνο στη διάθεσή τους, αντιλήφθηκαν, ανεξάρτητα στην αρχή, το πλεονέκτημα της δυνατότητας επικοινωνίας των δυσκίνητων ηλεκτρονικών υπολογιστών της δεκαετίας του 1960, παρομοιάζοντάς το με τον τηλέγραφο που άνοιξε νέους δρόμους στην επικοινωνία το 19ο αιώνα. Τα λόγια έγιναν πράξη και ένα φαινομενικά πολύπλοκο σύνολο διακανονισμών και τεχνολογίας διευθετήθηκε και εξελίχθηκε – σε όρους ανθρώπινης εξέλιξης- με ιλιγγιώδη ταχύτητα (σσ. 49-50) . Αυτό που το διαδίκτυο πραγματικά επιτυγχάνει είναι αφενός να διευκολύνει την οργάνωση των κοινοτήτων επιλογής αφετέρου να τους παρέχει ένα είδος επίπλαστης εξουσίας. Όταν η εκτύπωση ήταν μια ακριβή διαδικασία, η παραγωγή κατ’οίκον ενός φυλλαδίου έπαιρνε αυτή τη μορφή, αλλά δεν μπορούσε να συγκριθεί με ένα δεσμευτικό και στοιχειοθετημένο επίσημο έγγραφο. Μία αισθητικά άρτια και έξυπνα σχεδιασμένη ιστοσελίδα εντούτοις, αρκεί ενδεχομένως για τη δημιουργία της εντύπωσης εξυπηρέτησης ενός σημαντικού σκοπού. Η τεχνολογία της πληροφορίας δύναται να αποδυναμώσει την άσκηση ελέγχου του κράτους στο μεταδιδόμενο μήνυμα και συνακόλουθα να υποσκελίσει την εθνική κουλτούρα και να την αντικαταστήσει με μια υπερεθνική-διεθνή κουλτούρα (σσ. 265-66). Ενδεχομένος, όμως, είναι σε θέση να διευκολύνει και να ενδυναμώσει μια ανεξέλεκτη μορφή κρατικής εποπτείας, η οποία δεν δύναται να είναι υπόλογη κανενός, παρέχοντας σε κοινότητες ένα χώρο διακίνησης ιδεών, όπου αφενός διαμορφώνουν και επιβεβαιώνουν την ταυτότητά τους, αφετέρου γίνονται αποδέκτες επιθέσεων. Το δίκτυο είναι δημοκρατικό υπό την έννοια ότι επιτρέπει σε όλους να εναλλάσσονται στους ρόλους θύτη και θύματος. Ενόσω οι κυβερνήσεις αργούν να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της τεχνολογίας, γινόμαστε ήδη μάρτυρες της εκμετάλλευσης των δομών που χρησιμοποιούν οι χρήστες σε μια πιο σύνθετη μορφή βεβαίως, στην προσπάθεια σφετερισμού των κοινοτήτων επιλογής για την επίτευξη των κυβερνητικών συμφερόντων. Εφόσον το διαδίκτυο είναι ουδέτερη οντότητα, τέτοιου είδους σφετερισμοί είναι αναπόφευκτοι, και δίχως αμφιβολία, ωθούν σε εντονότερη προσήλωση στην προσπάθεια ενός πιο αυθεντικού προσδιορισμού του «εμείς» σε αντίθεση με «αυτούς».


Διανύουμε την εποχή που όλοι επικρίνουν την αδράνεια των ομάδων να αναλάβουν δράση. Ποτέ πριν δεν φαίνονταν οι άνθρωποι πιο πρόθυμοι να οργανωθούν, να διαμαρτυρηθούν και να προκαλέσουν αναταραχή και η αναταραχή, σε γενικές γραμμές είναι καλό πράγμα, ιδίως αν η εναλλακτική δεν είναι άλλη από μια κοινωνία υπολανθάνουσας δυναμικής. Τα οφέλη είναι φυσικά σχετικά: οι Ιταλοί φασίστες ήταν πραγματικά καταπληκτικοί στην πρόκληση αναταραχών. Ο κίνδυνος που ενυπάρχει, σύμφωνα με το Bauman είναι ότι μέσω του διαχωρισμού σε κοινότητες επιλογής συντελείται αποχώρηση από τη δημόσια σφαίρα και προσχώρηση προς τις «νησίδες ομοιότητας (ταυτότητας)» (σ. 78). Οι εν λόγω νησίδες είναι τόσο εχθρικές προς τη διαφορετικότητα όσο ένα απολυταρχικό καθεστώς. Οι κοινότητες αναπτύσσονται υπό το φόβο της (εξωτερικής) απειλής και συντηρούνται συχνά από τη συνέχιση της ύπαρξης της απειλής. Αυτή η διαδικασία εγκλωβισμού αντικατοπτρίζει τη φυσική αποχώρηση από το δημόσιο χώρο που παρατηρείται στις πόλεις της Δύσης ή την αποστασιοποίηση από το παρελθόν και την εναπόθεση της ελπίδας σε ένα συνεχώς ανέφικτο μέλλον. Η οριζόντια αυτο-οργάνωση των πολιτών είναι η ευθεία απάντηση στην πολιτική και οικονομική καταπίεση που υφίστανται. Ο θεμελιώδης αναρχισμός είναι, ο που μας οδηγεί στην απελευθέρωση. Αλλά σε κάθε διαδικασία διαχωρισμού, στην αποκλειστικότητα και τις κλειστές (κοινωνικές) τάξεις, το μικρόβιο του φασισμού είναι πάντα παρών. Ο φασισμός είναι μια ιδιαίτερη μορφή συμμετοχικής πολιτικής. Αν φιλοδοξούμε να αντιστρατευτούμε το φασισμό, όπου και αν κάνει την εμφάνισή του, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι δεν υπάρχουμε μόνο «εμείς» σε αυτόν τον wiki-κόσμο μας, αλλά και «αυτοί».


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη με τον Zygmunt Bauman (στα αγγλικά)


Συνέντευξη με τον Richard Sennett (στα αγγλικά)