Ο χρόνος παρέμεινε για πολύ καιρό μία σχετικά “κρυμμένη” έννοια στις κεντρικές πολιτικές συζητήσεις: πιο συχνά λαμβάνονταν ως δεδομένη παρά διατυπώνονταν με σαφήνεια. Με τον ερχομό των σπουδών για την παγκοσμιοποίηση, ο χρόνος έχει πλέον αναδειχθεί σαν ένα κεντρικό σημείο αναφοράς σχετικά με τους σύχρονους κοινωνικούς και πολιτικούς μετασχηματισμούς. Το τεύχος εξετάζει τις πολλαπλές διασταυρώσεις μεταξύ του “χρόνου” και της “πολιτικής” στην προσπάθεια επανεξέτασης της δημοκρατικής θεωρίας και πράξης.

Μία συνέντευξη με τον σύγχρονο στοχαστή, Bruno Latour, για το τέλος του προοδευτισμού, τα όρια της αντιπροσώπευσης, την ανεπικαιρότητα των σημερινών κοινοβουλίων, την πολιτική των πραγμάτων…


Μία συνέντευξη στον Κωσταντίνο Καστρισιανάκη για το Re-public


Κωσταντίνος Καστρισιανάκης: Εάν σήμερα βιώνουμε την εποχή της συγχρονικότητας, όπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα, κατά πόσο μπορούμε να χρησιμοποιούμε όρους όπως «συντηρητικός» ή «οπισθοδρομικός»; Μήπως θα έπρεπε να τους εγκαταλείψουμε εντελώς;


Bruno Latour: Όλοι είναι αντιδραστικοί σήμερα. Το πρόβλημα δεν είναι αυτό: το πρόβλημα είναι να αποφασίσουμε ποιους όρους θα χρησιμοποιήσουμε. Ο διαχωρισμός μεταξύ «προοδευτικών» και «αντιδραστικών» έχει εγκαταλειφθεί ακριβώς επειδή περιγράφει μια τοπογραφία του χρόνου και έναν καταμερισμό των πολιτικών παθών που έχει ανατραπεί. Διότι στο μοντερνισμό ήταν σχετικά εύκολο να οδηγηθεί κανείς προς προοδευτικές κατευθύνσεις. Έτσι μπορούσαμε με σχετική ευκολία να κάνουμε τον διαχωρισμό μεταξύ προοδευτικών και αντιδραστικών στάσεων, καθώς το αντιδραστικό ήταν συνδεδεμένο με τη δέσμευση με το παρελθόν ενώ το προοδευτικό με μια μελλοντική χειραφέτηση. Σήμερα, όμως, τα πράγματα έχουν αλλάξει στο βαθμό που οι δεσμεύσεις δεν συνδέονται μόνο με το παρελθόν αλλά και με το μέλλον. Έχουμε για παράδειγμα τα οικολογικά ζητήματα, τα ζητήματα της πόλης, της αστικοποίησης κτλ. Βρισκόμαστε, επομένως, τώρα σε μια κατάσταση που ονομάζω “κάνοντας τα πράγματα δημόσια” (making things public), όπου περνάμε από τον χρόνο του Χρόνου, στον χρόνου του Χώρου και από τον χρόνο της επαλληλίας στον χρόνο της συμβίωσης. Το αποτέλεσμα είναι ότι αυτή η διαφοροποίηση βασίζεται σήμερα στον τύπο της δέσμευσης και όχι πλέον στην παλιά σκηνογραφία του αντιδραστικού και του προοδευτικού. Επομένως βρισκόμαστε σε μια κατάσταση όπου καλούμαστε να αλλάξουμε τα πολιτικά μας πάθη ενώ κατά μια έννοια τα πάθη αυτά παραμένουν ακόμα «κλασσικά», και δέσμια του πακέτου αντιδραστικό/προοδευτικό, φιλελεύθερο/νεο-φιλελεύθερο, υπέρ/εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Και εν τέλει, αν δούμε το θέμα αυτό λεπτομερώς, θα πρέπει να ανοίξουμε το πακέτο για να κατανοήσουμε την κατανομή των δεσμεύσεων και την δόση χειραφέτησης και δέσμευσης που προϋποθέτει. Επομένως είναι αλήθεια ότι αυτές οι εξελίξεις, που δεν οφείλονται απαραίτητα στην εμφάνιση της χρονικής αμεσότητας αλλά πρωτίστως στο τέλος του μοντερνισμού, της εξαφάνισης της κατεύθυνσης του χρόνου και της χειραφέτησης ως το μοναδικό πολιτικό ορίζοντα.


Κ.Κ.: Μήπως ήταν επίσης μια περίοδος όπου οι διαφορές και οι αντιθέσεις ήταν πιο ξεκάθαρες;


B.L.: Τις θεωρούσαμε ξεκάθαρες, αλλά στην πραγματικότητα δεν ήταν ποτέ. Διότι σήμερα μοιάζουν πολύ πιο ξεκάθαρες εκ των υστέρων. Ο μοντερνισμός ήταν πάντοτε κάτι διαφορετικό από αυτό που υποτίθεται ότι ήταν. «Δεν υπήρξαμε ποτέ μοντέρνοι». Νομίζω ότι το βιβλίο έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά.


Κ.Κ.: Τώρα, αν πάρουμε το ρολόι, το ημερολόγιο, τις τεχνολογικές ανακαλύψεις που συμβολίζουν τον χρόνο που περνά, ποια είναι αντιπροσωπευτικά αντικείμενα σήμερα της έννοιας των πολλαπλών χρονικοτήτων?


B.L.: Το γεγονός ότι η πρόοδος δεν αποτελεί πλέον τον ορίζοντά μας δεν σημαίνει ότι έχουμε εγκαταλείψει την έννοια του χρόνου. Σημαίνει ότι ο χρόνος δεν αποτελεί πλέον τον μοναδικό φορέα χειραφέτησης, αλλά ότι εμπεριέχει τόσο την χειραφέτηση όσο και την δέσμευση. Επομένως ο χρόνος διατηρείται. Η κατεύθυνση του χρόνου διατηρείται ακόμα. Δεν έχουμε σταματήσει να πεθαίνουμε. Είμαστε ακόμα θνητοί. Εκείνο, όμως, που έχει αλλάξει είναι η κατανομή του χρόνου: οι μεγάλες αφηγήσεις που επέτρεπαν στους ανθρώπους να επιλύουν τις διαφορές τους, και να διοικούνται με γνώμονα την σχέση τους με το μέλλον έχουν αντικατασταθεί με τη σχέση τους με τα αντικείμενα, τα πράγματα που τους ενδιαφέρουν. Στα Αγγλικά τα αποκαλούμε “issues” (θέματα). Προκειμένου σήμερα να διαπιστώσουμε εάν κάποιος είναι καλός ή κακός, αντιδραστικός, πρέπει να γνωρίζουμε τις δεσμεύσεις του. Αυτό είναι ξεκάθαρο στα πλαίσια της οικολογίας. Σήμερα προκύπτουν παράξενοι συσχετισμοί: μπορεί να είμαστε υπέρ της πυρηνικής ενέργειας και ενάντια στην υπερθέρμανση του πλανήτη. Στη Γαλλία σήμερα, αναπτύσσεται μια σύγχρονη πολεμική: υπάρχουν οικολόγοι που υποστηρίζουν ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι φυσική διαδικασία και οι άνθρωποι δεν μπορούν να κάνουν τίποτε προκειμένου να την εμποδίσουν. Επομένως τώρα πια δεν υπάρχει ένα μοναδικό αντικείμενο που κυριαρχεί, που δίνει ρυθμό στον καταμερισμό του χρόνου ή στην κατεύθυνση του χρόνου. Αντιθέτως, η πολιτική περιστρέφεται γύρω από αντικείμενα ενδιαφέροντος, θέματα (issues), πράγματα (things), αίτια στα αρχαία Ελληνικά. Και έτσι δεν έχει καμία σημασία πλέον να γνωρίζουμε αν κάποιος είναι αντιδραστικός ή όχι. Εκείνο που έχει σημασία είναι να γνωρίζουμε ποια είναι αυτά τα αντικείμενα με τα οποία είμαστε συνδεδεμένοι και τα είδη των συνδέσεων που μας δεσμεύουν.


Η εξάπλωση των υβριδικών φόρουμ


Κ.Κ.: Πρόκειται για πολιτικά, συγκινησιακά πράγματα?


B.L.: Φυσικά, πολιτικά, συγκινησιακά. Αυτά τα δύο πάντοτε βρίσκονταν σε σχέση αλληλεξάρτησης: σύμφωνα με τον Peter Sloterdijk πρόκειται για σχέσεις του χώρου κατοίκησης, για σφαίρες, για ατμόσφαιρες. Η πολιτική θα γίνει αυτό που ονομάζει «σφαιρολογία», για να χρησιμοποιήσουμε έναν άλλο Ελληνικό όρο. Το ερώτημα είναι σε ποιους χώρους κατοικίας, σε ποια τεχνητά περιβάλλοντα, σε ποιους τεχνητούς περίγυρους βρισκόμαστε και σε ποιους θα μπορούσαμε να συμβιώσουμε. Τα πράγματα αυτά παίρνουν μορφή κυρίως στην αρχιτεκτονική και στη συμβίωση και όχι τόσο στις μεγάλες επαναστατικές αφηγήσεις που κυριαρχούσαν για αιώνες στις αριστερές ή δεξιές εκδοχές της ιστορίας. Ο Sloterdijk προτείνει έναν άλλο όρο που έχει πολύ περισσότερο ενδιαφέρον “explicitation”. Κατανοούμε ολοένα και περισσότερο την ιστορία αυτή στα πλαίσια σφαιρών και αντικειμένων που μας δεσμεύουν. Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι να στοιχειοθετήσουμε τα πράγματα ανάλογα με το χρόνο ή το χώρο. Δεν είναι θέμα ιεραρχίας όσο θέμα ετεραρχίας. Αλλά σήμερα πρέπει να κάνουμε προσπάθεια να προσεγγίσουμε αυτές τις νέες δεσμεύσεις, αυτά τα νέα πολιτικά πάθη. Οι κατηγορίες του εγκλεισμού της περιόδου της Γαλλικής επανάστασης, όπου υπήρχε αριστερά και δεξιά και ήταν εφικτό να περιγράψει κανείς συγκεκριμένες κατηγορίες και συγκεκριμένες πρακτικές κατηγοριοποίησης των θέσεων, δεν αντικατοπτρίζονται πλέον την σύγχρονη πραγματικότητα. Είτε μιλάμε για την υπερθέρμανση του πλανήτη, για την από-τοπικοποίηση, για γενετικά μεταλλαγμένους οργανισμούς, για την κατοίκηση, ή τη δημόσια μεταφορά, υπάρχει πάντοτε διαφορετικός συσχετισμός αυτών των θέσεων. Όχι ότι αυτοί οι διαχωρισμοί δεν ισχύουν πλέον, αλλά ότι έχουν χαθεί στο πλήθος άλλων συμπεριφορών.


Κ.Κ.: Θα μπορούσαμε λοιπόν να υποστηρίξουμε ότι εκείνο το οποίο τους επηρεάζει περισσότερο είναι αυτά ακριβώς τα “matters of concern” (θέματα ειδικού ενδιαφέροντος)?


B.L.: Δεν γνωρίζω από πού προέρχονται οι επιρροές αυτές. Η πολιτική ήταν πάντοτε στραμμένη προς το αντικείμενο. Απλά εκείνο που συμβαίνει είναι ότι στην μοντερνιστική σκηνογραφία, όπου η πολιτική ήταν απλά μια σφαίρα μεταξύ άλλων, όπως της κοινωνίας των πολιτών, της οικονομίας, της φύσης, είχαμε την εντύπωση ότι μπορούσαμε να ορίζουμε την πολιτική με διαδικαστικό τρόπο, σαν να πρόκειται για έναν τόπο, τον οποίο μπορούσαν να διαπεράσουν όλων των ειδών τα ζητήματα και σαν κάθε είδους εκπρόσωπος να είχε την δύναμη να τα ομογενοποιήσει. Αυτό που συμβαίνει τώρα είναι ότι οι τεχνικές της πολιτικής εκπροσώπησης δεν είναι πλέον ικανές να αφομοιώσουν την πολυπλοκότητα των θέσεων αλλά ούτε και να τις ομογενοποιήσουν. Αν πάρουμε για παράδειγμα τους συνδέσμους αρρώστων, υπάρχει για κάθε αρρώστια και από ένας σύνδεσμος. Πρόκειται εδώ για «πολιτική» με την πολύ ευρεία έννοια του όρου, που παράγεται από ανθρώπους που συνεργάζονται για συγκεκριμένα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Αλλά δεν πρόκειται για πολιτική με την έννοια μιας διαδικασίας που μπορούμε να ολοκληρώσουμε ή να τελειώσουμε σύμφωνα με μια συγκεκριμένη τεχνική εκπροσώπησης, του κοινοβουλίου, του εκτελεστικού, του νόμου. Μπορεί να υπάρξουν και τέτοιες περιπτώσεις. Αλλά παραμένουν περιορισμένες σε σχέση με την μάζα των υβριδικών φόρουμ, τα οποία όπως υποστηρίζει ο Sloterdijk, πολλαπλασιάζονται.


Κ.Κ.: Όμως ο στόχος τους δεν είναι απαραίτητα να μπουν στο κοινοβούλιο.


B.L.: Όχι, δεν συμβαίνουν και πολλά στο κοινοβούλιο. Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι τα κοινοβούλια σε γενικές γραμμές δεν έχουν πλέον σημασία. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή η Μεγάλη Πολιτική έχει παραγκωνιστεί από τις οικονομικές δυνάμεις, αλλά επειδή δεν έχουμε εξελίξει τις τεχνικές της εκπροσώπησης στην αρένα των επίσημων πολιτικών ούτως ώστε να ανταποκρίνεται στην ταχύτητα με την οποία πολλαπλασιάζονται τα υβριδικά φόρουμ γύρω από τα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Αυτό προσπάθησα να στοιχειοθετήσω στην έκθεση “Making Things Public”. Το κοινοβούλιο υπήρχε, αλλά υπήρχε μέσα σε ένα περιβάλλον διαμορφωμένο από συγκεκριμένες τεχνικές, μέσα στο πλήθος των υβριδικών φόρουμ, που συχνά είναι ανεπίσημα, συχνά χωρίς νομιμοποίηση, αλλά πολύ αποτελεσματικά καθώς απασχολούνται με τόσο διαφορετικά πράγματα: από τα σούπερ μάρκετ στα οικονομικά και τη νομοθεσία, από την τεχνολογία στις συζητήσεις σχετικά με τη φύση. Επομένως υπάρχει μια διάδοση των μικροπολιτικών, για να χρησιμοποιήσουμε τους όρους του Urlich Beck. Κατά τη γνώμη μου το όνειρο της μακροπολιτικής, της σφαίρας δηλαδή που θα μπορούσε να συμπεριλάβει εντός της όλα αυτά τα φόρουμ, έχει εξαφανιστεί.


Κ.Κ.: Πώς θα μπορούσαμε να ξανα-φανταστούμε μια δημοκρατία ικανή να προσαρμοστεί στην συνύπαρξη διαφορετικών χρονικοτήτων ή διαφορετικών “θέματα ενδιαφέροντος» (matters of concern)?


B.L.: Οι διανοούμενοι δεν μπορούν να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα. Οι ανθρωπολόγοι, οι κοινωνιολόγοι, οι φιλόσοφοι μπορούν ίσως να μελετήσουν όσα συμβαίνουν ήδη. Στην πράξη, η πολιτική αφορούσε πάντοτε τα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Ήταν πάντοτε «εστιασμένη στα ζητήματα» (issue-oriented). Ο δήμαρχος του χωριού πάντοτε δεχόταν επιθέσεις ή ερωτήματα από τους συμπολίτες του για τα προβλήματα των σκουπιδιών, των δρόμων, των εργοστασίων κτλ. Επομένως είναι κυρίως ένα ερώτημα που αφορά την μορφή εκπροσώπησης αυτού που συνέβαινε πάντοτε στην πολιτική, ένα πρόβλημα που δεν μπορούσαμε να δούμε ξεκάθαρα στον βαθμό που σκεφτόμασταν την πολιτική ως κάτι που είτε μπορούσε να καλύψει το σύνολο των δραστηριοτήτων (το «όλα είναι πολιτική» της δεκαετίας του 1960) ή, αντιθέτως, παρέμενε αποκλειστικά επικεντρωμένο στην επίσημη, κοινοβουλευτική εκδοχή της αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης. Επομένως σε αυτές τις δύο θέσεις, που σε γενικές γραμμές αντικατοπτρίζουν τα ιδανικά του προηγούμενου αιώνα, είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ξεχωρίσουμε πώς θα τραφούν οι απαιτήσεις τις δημοκρατίας με νέα μέσα. Αυτό συμβαίνει επειδή βρισκόμασταν είτε μέσα στο «όλα είναι πολιτική», μια προσέγγιση δηλαδή που ήταν επαναστατική χωρίς να λαμβάνει υπόψη τους δημοκρατικούς θεσμούς – όπως όλοι γνωρίζουμε οι επαναστάτες δεν υπήρξαν σχεδόν ποτέ καλοί δημοκράτες – είτε είχαμε την εντύπωση ότι η δημοκρατία στην επίσημη αντιπροσωπευτική μορφή της μπορούσε να αφομοιώσει όλα τα ερωτήματα που περνούσαν μέσα από τις διαδικασίες της και γίνονταν πολιτικά όταν έφταναν στα γραφεία υπουργών και εκπροσώπων. Και ξαφνικά σταματάμε και θέτουμε το ερώτημα της δημοκρατίας, ενώ στην πράξη οι άνθρωποι πάντοτε έθεταν το ερώτημα της δημοκρατίας με διαφορετικούς τρόπους, οργώνοντας δηλαδή συγχρόνως υβριδικά φόρουμ γύρω από υποκείμενα που δεν αποτελούν αντικείμενα της πολιτικής όπως έχει καθιερωθεί στις κλασσικές θεωρήσεις.


Αν πάρουμε για παράδειγμα τους σύγχρονους συνδέσμους αρρώστων, κανείς δεν φανταζόταν ότι οι πολιτικές υγείας θα οργανώνονταν σε ατομική βάση. Κανείς δεν φανταζόταν ότι το φαγητό, όπως συμβαίνει στην Ιταλία σήμερα με το «αργό φαγητό», θα γινόταν αντικείμενο πολιτικής. Κανείς δεν φανταζόταν ότι κάτι σαν το κλίμα θα γινόταν αντικείμενο πολιτικής. Πρόκειται για μια «ψηφιδοποίηση» (pixelisation) της πολιτικής. Η μορφή της πολιτικής έχει αλλάξει σε τέτοιο βαθμό που κάθε πίξελ απολαμβάνει την αυτονομία του. Και το ερώτημα της δημοκρατίας προκύπτει σε όλα αυτά τα σημεία. Επομένως μπορούμε να υποστηρίξουμε είτε ότι αυτό δεν είναι πλέον δημοκρατία αλλά ένα “écume” (αφρό), όπως υποστηρίζει και ο Sloterdijk, ή διαφορετικά θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι στην ουσία της πολιτικής, η δημοκρατία είναι φορέας των παθών μας, των πιστεύω μας, των δεσμεύσεών μας, των υποχρεώσεών μας, για κάθε θέμα χωριστά. Επομένως δεν βρισκόμαστε σε μια αγνή κατάσταση. Βρισκόμαστε σε μια διαφορετική κατάσταση. Υπάρχουν διανοούμενοι που δουλεύουν εμπειρικά προσπαθώντας να επαναπροσδιορίσουν τις νέες αυτές μορφές εγκλεισμού, τις νέες μορφές δημοκρατίας. Ορισμένοι τις αναζητούν στο διαδίκτυο που επιτρέπει την χαρτογράφηση πολλών μορφών εκκολαπτόμενης δημοκρατίας. Στην έκθεσή μας χρησιμοποιήσαμε πολλές από αυτές τις ιστοσελίδες. Μερικές από αυτές είχαν πολύ ενδιαφέρον, καθώς εμπεριείχαν ζητήματα που θυμίζουν ένα είδος προεικόνισης αυτής της πολύ πρακτικής δημοκρατίας. Όλα ήταν “εστιασμένα στα ζητήματα» (issue-oriented). Πολλοί άνθρωποι δουλεύουν αυτά τα θέματα: αυτό είναι το διαδίκτυο. Στην συνεργατική ζωή (associative life) υπάρχει ένα πλήθος άλλων στοιχείων. Το μεγάλο εμπόδιο είναι ότι δεν μπορούμε να κάνουμε το ίδιο και με την οικονομία διότι τόσο στα πιστεύω της παλαιάς αριστεράς όσο και σε αυτά της παλαιάς δεξιάς, παραμένει ένα σύστημα που υπηρετεί νόμους, κάτι το οποίο δεν θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε και για την φύση. Το σύγχρονο παράδοξο είναι ότι η φύση έχει σαφώς πολιτικοποιηθεί, ενώ η οικονομία παραμένει σταθερά αγκιστρωμένη σε νόμους για τους οποίους κανένας δεν μπορεί να εκφράσει την άποψή του. Τόσο στη Μαρξιστική αριστερά όσο και στη Μαρξιστική δεξιά είναι πολύ σπάνιο να συναντήσουμε την ιδέα ότι η οικονομία θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο της ίδιας διαδικασίας ψηφιδοποίησης (pixelisation). Ενώ στην πραγματικότητα η οικονομία είναι πίξελς. Αποτελείται από μικρά αθροίσματα, συλλογές, νέες υβριδικές φόρμες κτλ. Το ότι η οικονομική φύση αντιστέκεται πολύ περισσότερο από την ίδια τη φύση αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδοξο της εποχής μας.


Κ.Κ.: Τότε γιατί παραμένετε σκεπτικιστής όσον αφορά τις δυνατότητες του διαδικτύου;


B.L.: Μα γιατί δεν έχουμε εντελώς “ανεβεί” στο διαδίκτυο. Η ζωή στο διαδίκτυο παραμένει ένα πολύ μικρό κομμάτι της κοινής μας ύπαρξης. Συνεχίζουμε να ζούμε σε αναλογικά παραδοσιακές ατμόσφαιρες: από τοίχους, αέρα, θέρμανση, ανθρώπους που συναντιούνται, μιλάνε κτλ. Επομένως, αν η δημοκρατία θα έπρεπε να είναι η εξουσία της συμβίωσης, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Sloterdijk, ενώ ο «καθένας περιμένει την σειρά του», χωρίς να φτάνουμε σε καταστάσεις υπερβολικής βίας, δεν θα μπορούμε να φανταστούμε πως θα ήταν να μεταφέρουμε όλες τις δημοκρατικές μας συνήθειες στο διαδίκτυο. Επιπλέον το διαδίκτυο δεν είναι αντικείμενο πάθους. Είναι ένα πολύ μικρό πάθος.


Κ.Κ.: Είναι όμως ένα εργαλείο έκφρασης;


B.L.: Η απάντηση που θα έδινα είναι ότι είναι κάτι παραπάνω από αυτό που λες: είναι ένας πραγματικός χώρος, επειδή είναι ιεραρχικός και μιμείται πολύ καλά έναν αποκεντρωμένο χαρακτήρα χωρίς, όμως, τις ουτοπίες, χωρίς τις σχέσεις εγγύτητας μεταξύ των τόπων, καθώς μπορούμε να επέμβουμε σε ένα blog στην άλλη πλευρά του πλανήτη. Η φόρμα του έχει ενδιαφέρον από τη σκοπιά των σύγχρονων “ζητημάτων” (issues). Εντούτοις, δεν είναι τίποτε άλλο από μια πρώτη επισκόπηση μελλοντικών χώρων μέσα στους οποίους θα μπορούσε να ασκηθεί η δημοκρατία. Είναι ένα καλό μοντέλο. Αλλά είναι υπερβολικό να ακούμε ότι το διαδίκτυο προσφέρει τα παγκόσμια φόρουμ που έχουμε χάσει. Ίσως πρέπει να ξεχάσουμε την έννοια του παγκόσμιου φόρουμ. Δεν θα πρέπει να επιθυμούμε να επιστρέψουμε στο παγκόσμιο.


Κ.Κ.: Για παράδειγμα έχετε ακούσει αυτόν τον διαδικτυακό τόπο που ονομάζεται «Second Life» (Δεύτερη Ζωή)?


B.L.: Η Ségolène Royal έστησε εκεί ένα εκλογικό γραφείο.


Κ.Κ.: Είναι κάτι καινούργιο ή πρόκειται για λογική συνέχεια;


B.L.: Όλα εκείνα που υλοποιούν τους συμβολικούς χώρους που κατοικούμε, όλα εκείνα τα πράγματα που μας επιτρέπουν να τους κατανοούμε, να τους μοιραζόμαστε, να τους μετράμε έχουν ενδιαφέρον για την κατανόηση της κοινωνίας. Υποθέτω ότι σήμερα οι κοινωνιολόγοι που μελετούν το Second Life είναι όσοι και οι χρήστες του. Σίγουρα υπάρχουν πολλοί οικονομολόγοι που διαπιστώνουν ότι τα οικονομικά μοντέλα δεν έχουν αλλάξει σχεδόν καθόλου. Έχει, όμως, ενδιαφέρον, διότι κατανοούμε τι σημαίνει η ύπαρξη σε έναν εικονικό κόσμο. Ό όρος «εικονικό» είναι στην πραγματικότητα ακατάλληλος διότι είναι η φυσιολογική κατάσταση των πραγμάτων. Η «Πρώτη Ζωή» είναι εικονική, ενώ η Δεύτερη Ζωή είναι υλική καθώς είμαστε υποχρεωμένη να πληρώνουμε ένα τίμημα. Όχι πολύ, αλλά υπάρχει κόστος. Όλα όσα επιτρέπουν την αντικατάσταση των εικονικών σχέσεων μεταξύ συμβολικού και υλικού έχουν ενδιαφέρον διότι αποκλείουν όλες αυτές τις βλακείες σχετικά με την μετάβαση από έναν πραγματικό σε έναν φανταστικό κόσμο.


Οι Έλληνες μας έμαθαν ότι ζούμε σε έναν φανταστικό κόσμο πριν πολλά χρόνια. Σήμερα πληρώνουμε την σύνδεση και έτσι μπορούμε να καταλάβουμε πιο ξεκάθαρα τι συμβαίνει. Νομίζω τώρα ότι υπάρχει και μια μικρή αστυνομία στο Second Life. Δεν είναι ακόμα αληθινή πολιτική, αλλά υπάρχουν κανόνες και αποκλεισμοί. Κάποιος μπορεί να αποκλειστεί ως “κακός σύνδεσμος”. Έχουν συμβεί πράξεις βίας, απεργίες, καθιστικές διαμαρτυρίες. Επομένως βρίσκουμε κάποια στοιχεία της Πρώτης Ζωής. Αλλά δεν είναι και τόσο πρωτότυπα αυτά που συμβαίνουν: κατά παράδοξο τρόπο, δεν είναι καθόλου ουτοπικό. Η μελέτη της δεύτερης ζωής δεν θα είναι καθόλου ευκολότερη από τη μελέτη της πρώτης ζωής. Από αυτή τη σκοπιά, το Second Life μοιάζει πάρα πολύ με το “Biosphere II” (βιόσφαιρα ΙΙ), που αποτέλεσε μια προσπάθεια να αναδομηθεί μια τεχνητή βιόσφαιρα, όχι εικονικά ( όχι στο διαδίκτυο) αλλά σε συνθήκες ελεγχόμενης αστικοποίησης που θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στη φαντασία των οικολόγων. Κι όλες αυτές οι δυσκολίες μόνο και μόνο για να κατασκευαστεί μια δεύτερη βιόσφαιρα, όλη αυτή η προσπάθεια προκειμένου να εγκαθιδρυθούν τεχνητά νησιά έχει πολύ ενδιαφέρον.


Οι πολιτικές των πραγμάτων


Κ.Κ.: Μιλάτε για τον δαίμονα του πολιτικού και με ποιο τρόπο το “φάντασμα του κοινού” μπορεί να τον χαλαρώσει. Μέσω ενός περάσματος από την Realpolitik στην Dingpolitik, εξηγείτε πώς μπορούμε με ρεαλιστικό τρόπο να “κάνουμε τα πράγματα δημόσια” (make things public). Τι ακριβώς σημαίνει Dingpolitik και μπορεί το πολιτικό να δαμαστεί?


B.L.: Η ετυμολογία της λέξης «δαίμων» έχει δύο σημασίες: να κόβεις και να μοιράζεσαι. Αν και καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο, έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι αυτός ο όρος αρθρώνεται συγχρόνως σε δύο αντιθετικά νοήματα. Βλέπουμε ότι ο δαίμων της πολιτικής δεν μπορεί να είναι απλός. Είναι απαραίτητα ένα τέρας. Η πολιτική φιλοσοφία είναι μια τερατολογία, η εκμάθηση του τερατώδους. Επικίνδυνοι για την πολιτική φιλοσοφία είναι εκείνοι ακριβώς που θεωρούν ότι δεν πρόκειται για το τερατώδες. Ιστορικά, στον χώρο του πολιτικού, προέκυψαν μέσα από την λογική και όχι μέσα από το ίδιο το τερατώδες. Επομένως το ερώτημα που τίθεται σχετικά με το Dingpolitik, από την πολιτική των πραγμάτων είναι ακριβώς αυτό που θέσαμε προηγουμένως.


Το πολιτικό αφορούσε πάντοτε τα πράγματα. Αλλά όταν διαβάζουμε πολιτική φιλοσοφία δεν συναντάμε πράγματα. Υπάρχουν αμέτρητες πραγματείες που μελετούν πώς θα δημιουργήσουμε μια διαδικασία που θα ενσωματώσει διαφορετικά πράγματα σαν η ίδια η διαδικασία να ήταν δεδομένη. Σαν κάθε θέμα που εισέρχεται στην κοινοβουλευτική εκτελεστική μηχανή να πρέπει να βγαίνει με την μορφή νόμων και λύσεων. Αυτό είναι που σήμερα ονομάζουμε διακυβέρνηση. Είναι μια διαχειριστική εκδοχή της πολιτικής. Και υπάρχει μια σειρά από προϋποθέσεις από πίσω της: η ύπαρξη θεσμών, εργαλείων, και τεχνικών εκπροσώπησης, που είναι ευρείας εμβέλειας (across the board), και μπορούν να ενσωματώσουν εξίσου ζητήματα οικολογίας, οικονομίας, καθημερινής ζωής κτλ. Η λέξη Dingpolitik σηματοδοτεί την αβασιμότητα αυτής της θεωρίας του πολιτικού. Δεν πρόκειται για νέα πολιτική αλλά γι’ αυτό που ονομάζω «πολιτικές στραμμένες προς τα αντικείμενα» (object-oriented politics). Καθώς η ίδια η φύση του πολιτικού εμπλεκόταν πάντοτε με αντικείμενα, μπορούμε να φανταστούμε τεχνικές εκπροσώπησης – συμπεριλαμβανομένης και της καλλιτεχνικής και επιστημονικής εκπροσώπησης – που μπορούν να αποδώσουν επαρκώς αυτή την νέα ψηφιδοποίηση (pixelisation) του πολιτικού; Η πολιτική των πραγμάτων δεν είναι κάτι καινούργιο. Υπήρχε πάντοτε: το ding συναντάται σε όλες τις Ευρωπαϊκές γλώσσες. Στα αρχαία ελληνικά αίτια. Μήπως σημαίνει επίσης και συνελεύσεις; Πρόκειται για νομικό όρο.


Κ.Κ.: Σήμερα σημαίνει το αίτιο.


B.L.: Ναι είναι η υπόθεση που φέρνουμε στο δικαστήριο. Βρισκόμαστε κάπου μεταξύ του να μοιραζόμαστε και του να αντιτιθόμαστε.


Κ.Κ.: Είναι το αίτιο αλλά μπορεί επίσης να σημαίνει και ο λόγος.


B.L.: Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε αυτή την όμορφη ετυμολογία. Που στην ουσία ήταν πάντοτε ενεργή στην πολιτική. Υπήρξε, όμως μια εποχή που θέλαμε να διαχωρίσουμε τις δύο αρένες: από τη μια πλευρά, αυτή του πολιτικού με την περιορισμένη έννοια του όρου, και από την άλλη, αυτή των πραγμάτων και των αιτιών στην μοντερνιστική τους εκδοχή, που αντιστοιχεί επίσης σε έναν καταμερισμό εργασίας του πολιτικού σε νόμους και διαμάχες διατηρώντας, όμως, την αιτία εκτός, στον επιστημονικό τομέα. Ενώ εκείνη την εποχή δεν μπορούσαμε ακόμα να το διακρίνουμε σήμερα είναι ξεκάθαρο ότι όλα τα πράγματα έχουν γίνει αίτια. Όλα τα “γεγονότα” (matters of fact) έχουν γίνει “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Το τεράστιο πρόβλημα για την γενιά μας είναι να βρούμε εκείνες τις εννοιολογικές και φυσικές αρχιτεκτονικές που θα ενσωματώσουν αυτή την εμπειρία.


Δεν είναι όμως εύκολο να γίνει, επειδή οι άνθρωποι συνεχίζουν να επενδύουν υπερβολικά στην παραδοσιακή πολιτική, μια πολύ τοπική τεχνική, όπως βλέπουμε και με την παρούσα καμπάνια για την προεδρία στη Γαλλία. Βλέπουμε πόσο πολύπλοκο είναι να φέρουμε στην επικαιρότητα τα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern) με την χρήση αρχαϊκών τεχνικών και τοπικιστικού στυλ. Την ίδια στιγμή όμως έχουμε χάσει επίσης τις μεγάλες τεχνικές που θα έπρεπε να χρησιμοποιούνται ακόμα σήμερα, της ευγλωττίας, της ρητορικής. Αντιθέτως βρισκόμαστε μπροστά σε ένα περίεργο μείγμα διακυβερνήσεων. Αυτό φαίνεται και στα προγράμματα που μας παρουσιάζουν. Μας ζητούν να φανταστούμε ότι η πολιτική είναι μια σειρά από προγράμματα που πρέπει να εφαρμόσουμε σαν να πρόκειται για προβλήματα προς επίλυση. Επομένως δεν αναζητούμε πια τις τεχνικές της ευγλωττίας ή της αφήγησης που προσφέρουν την ποιότητα της καθημερινής ζωής στην πολιτική. Και την ίδια στιγμή παραμένουμε δέσμιοι μιας αρχαϊκής τεχνικής. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι βρισκόμαστε σε μια πολύ δεινή θέση. Χάσαμε το πάθος για το πολιτικό – κάτι που δεν είναι απαραίτητα κακό διότι το πολιτικό πάθος μπορεί να φέρει και καταστροφή – και δεν έχουμε βρει ακόμα τους θεσμούς και τις τεχνικές μορφές που θα μας επιτρέψουν να κάνουμε το σύστημα αντιπροσωπευτικό όλων εκείνων των άλλων αντικειμένων διαφωνίας στα οποία ήδη εμπλεκόμαστε. Αυτή είναι η διαδικασία που η έκθεση “Making things public” προσπάθησε να υλοποιήσει τουλάχιστον σε εννοιολογικό και εικονικό πεδίο. Τα κοινοβούλια είναι μόνο μια τεχνική αλλά υπάρχουν κι άλλες. Δεν βλέπω, όμως, καμία προσπάθεια να γίνουν αυτές οι τεχνικές απαραίτητες και για άλλες συνελεύσεις. Ο ορισμός του πολιτικού έχει περιοριστεί και σαν αποτέλεσμα οι άνθρωποι παραπονιούνται ότι δεν εκπροσωπούνται ικανοποιητικά. Η κρίση της εκπροσώπησης όλο και περισσότερο επίκειται εξαιτίας αυτού του περιορισμού της πολιτικής σε τεχνικές εκπροσώπησης που έχουν χάσει πλέον την νομιμότητά τους.


Κ.Κ.: Μήπως είναι επίσης επειδή περιμέναμε πολλά από την ίδια την εκπροσώπηση;


B.L.: Περιμέναμε συγχρόνως πολλά και πολύ λίγα. Από τη μια πλευρά, περιμέναμε πολλά για να καλύψουμε το σύνολο της ανθρώπινης ζωής. Αυτό είναι το “φουσκωτό κοινοβούλιο” του Sloterdijk, ένα τεράστιο κοινοβούλιο όπου όλοι θα διαβουλεύονται για όλα, όπου θα υπάρχουν συμβόλαια μεταξύ όλων, όπου θα υπάρχει διάχυτος σεβασμός, και όλοι κάθονται σε ένα γιγάντιο τραπέζι στο μέγεθος του κόσμου. Αυτό είναι υπερβολικό. Αλλά συγχρόνως δεν είναι αρκετό αν λάβει κανείς υπόψη του, τις αμέτρητες συναθροίσεις που έχουν διαμορφωθεί σε συνάρτηση με διαφωνίες που θεωρούνται κατώτερες της πολιτικής. Και εδώ βρίσκεται ακριβώς το ενδιαφέρον του επιχειρήματος του Beck σχετικά με τη μικροπολιτική. Είτε πρόκειται για φεμινισμό, είτε για κάτι άλλο δεν θεωρείται ποτέ αρκετά πολιτικό γιατί είναι τοπικό. Τους κατηγορούμε λοιπόν ότι έχουν εξειδικευμένα συμφέροντα σαν να υπήρχε μόνο το γενικό συμφέρον της μεγάλης σφαίρας. Γι’ αυτό το λόγο το φάντασμα που σκηνοθέτησα στην έκθεση το δανείστηκα από ένα βιβλίο του Walter Lippmann, που μας υπενθυμίζει ότι η πολιτική δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ένα τεράστιο σώμα που καλύπτει το σύνολο της δημόσιας ζωής, αλλά σαν ένα πέρασμα, μια κίνηση. Μια κίνηση που ο Lippmann προσπάθησε να περιγράψει στο βιβλίο του Το The Phantom Public. Το κοινό είναι απαραίτητα ένα φάντασμα, δεν μπορεί να είναι ένα σώμα. Βρίσκεται διαρκώς στη φάση της επανεκκίνησης, στη φάση του περάσματος, όπου είναι μια συνάθροιση όλων των άλλων συναθροίσεων που βρίσκονται στη διαδικασία αποκάλυψης νέων θεμάτων.


Αρχιτεκτονική και συνύπαρξη


Κ.Κ.: Πιστεύετε ότι υπάρχει η δυνατότητα για μία εννοιολογική ή φυσική αρχιτεκτονική που θα «κάνει τα πράγματα δημόσια»;


B.L.: Οι αρχιτέκτονες έχουν ένα σημαντικό ρόλο να παίξουν. Η έννοια της αρχιτεκτονικής η οποία ήταν πάντοτε σημαντική σαν μία μεταφορά για τον ιδιωτικό ή δημόσιο χώρο, ή για την αναδιανομή μεταξύ ιδιωτικών και δημόσιων χώρων, γίνεται σήμερα περισσότερο από μία μεταφορά – είτε μιλάμε για μία εικονική αρχιτεκτονική είτε για την αρχιτεκτονική των πόλεων και των πάρκων. Πριν από μερικές μέρες γνώρισεα έναν φοιτητή στο Χιούστον ο οποίος μελετούσε αυτούς που ασχολούνται με την διαστημική αρχιτεκτονική στη ΝΑΣΑ. Πρόκειται για την αρχιτεκτονική του χώρου που βρίσκεται γύρω από τη Γη. Αυτή αναφέρεται στην κλίμακα του ηλιακού συστήματος. Υπάρχουν αρχιτέκτονες που πληρώνονται από τη ΝΑΣΑ για να φανταστούν την αναδιανομή όντων, αντικειμένων, σταθμών στο ηλιακό σύστημα. Αυτό σημαίνει ότι η έννοια της αρχιτεκτονικής, το έργο της αρχιτεκτονικής πραγματώνει τη μεταφορά του Sloterdijk. Ψάχνουμε συνεχώς για χώρους συνύπαρξης. Γι’ αυτό η αρχιτεκτονική πρέπει να παίξει ένα ρόλο, απλώς δεν είμαι επαρκώς πληροφορημένος για το ποιους αρχιτέκτονες πρέπει να ακολουθήσουμε. Υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στα προβλήματα που συζητάμε και το χτίσιμο ενός εργοταξίου. Επίσης, οι αρχιτέκτονες έχουν μία περίεργη σχέση με τη θεωρία, μία επιπόλαια σχέση.


Κ.Κ.: Μερικές φορές αυτή είναι και η σχέση τους με το κοινό.


B.L.: Συνεργάστηκα με το περιοδικό DOMUS για δύο χρόνια και έτσι διάβασα λίγο αρχιτεκτονική, και παραδόξως ξέρω και αρκετούς αρχιτέκτονες, αλλά όχι αρκετά για την αρχιτεκτονική. Το design, σαν ένα είδος αρχιτεκτονικής, είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Για παράδειγμα, τα φυσικά πάρκα σήμερα είναι ένα ζήτημα design. Είτε αν πρόκειται για συλλογικό ή για συνεργατικό design, υπάρχουν τόσες πολλές σχολές που ξεφυτρώνουν παντού: η αρχιτεκτονική τοπίου, η διαχείριση φυσικών χώρων, η πολεοδομία. Έχει ξεκινήσει η διαδικασία της ανάμειξής τους καθώς αποτελεί ένα ζήτημα της κατασκευής ενός τεχνητού περιβάλλοντος στη ζωή. Ένας μηχανισμός διατήρησης της ζωής που καταλαμβάνει το χώρο της πολιτικής. Ταυτόχρονα, η αισθητική της αρχιτεκτονικής παραμένει η αισθητική των αντικειμένων. Στα περιοδικά design βλέπουμε παντού αντικείμενα. Δεν βλέπουμε ακόμα πολλά “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Όμως όταν μιλάμε με αρχιτέκτονες, καταλαβαίνουμε όμως ότι σε αυτά είναι αφιερωμένο το έργο τους .


K.K.: Νομίζεται όμως ότι μπορούν να δημιουργήσουν αυτούς τους χώρους, αυτές τις αρχιτεκτονικές;


B.L.: Όχι από μόνοι τους, αλλά είναι ήδη μέτοχοι των «ατμοσφαιρών της δημοκρατίας», αυτού του συλλογικού χώρου. Πάντοτε, άλλωστε, η δουλειά τους ήταν η συγκρότηση χώρων. Οι αρχιτέκτονες παίρνουν στα σοβαρά τις έννοιες του χώρου και της ζωής: σχεδόν μπορούμε να ορίσουμε την πρακτική τους με τον όρο «συνύπαρξη».


K.K.: Ναι, αλλά όχι απαραίτητα. Κάποιοι πιστεύουν ότι αν λάμβαναν υπόψη τους όλα αυτά τα πράγματα θα κατέληγαν να μην χτίσουν τίποτα.


B.L.: Ναι, αλλά ένα και μόνο σπίτι να καταφέρει να χτίσει κανείς αυτό συμβαίνει γιατί πήρε στα σοβαρά το ζήτημα της συνύπαρξης. Πάντα υπάρχουν τοίχοι, διεπιφάνειες, γείτονες. Η αρχιτεκτονική λαμβάνει υπόψη της τη λέξη συνύπαρξη ακόμα και όταν αφορά απλώς την οικοδόμηση ενός σπιτιού. Δεν συμβαίνει μόνον όταν χτίζονται Κοινοβούλια. Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα κοινοβούλια είναι σχεδιασμένα με έναν πολύ αρχαϊκό τρόπο. Το καινούργιο Reichstag του Norman Foster είναι σαφώς μία καρικατούρα. Η χρήση γυαλιού για να δηλωθεί η διαφάνεια του κοινοβουλίου είναι μία ανόητη μεταφορά. Υπάρχουν ένα ή δύο άλλα κοινοβούλια που είναι ενδιαφέροντα, αλλά αυτό είναι σπάνιο. Δεν ξέρω πως θα έπρεπε να μοιάζει ένα «κοινοβούλιο των πραγμάτων». Είχαμε ένα τέτοιο έκθεμα στην έκθεσή μας, αλλά ήταν απλώς μία εξομοίωση που φιλοξενήθηκε για μερικούς μήνες σε έναν εκθεσιακό χώρο. Έγινε με την βοήθεια αρχιτεκτόνων που έδωσαν μορφή στην έκθεση φτιάχνοντας ημι-διάφανα επίπεδα τμήματα με έναν πολύ ενδιαφέρον τρόπο. Σπουδάζεις στη σχολή A.A. (Architectural Association)?


Κ.Κ.:Ναι. Στην ουσία προσπαθούμε να ξανασκεφτούμε την σχέση της κατοίκησης, του χώρου διαμονής με την κοινότητα. Την σχέση μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου βίου. Η προτεινόμενη τεχνική από τον καθηγητή μας είναι να ερευνήσουμε τις διάφορες τυπολογίες, πώς δηλαδή διαφορετικά γραφεία, ξενοδοχεία, νοσοκομεία, μοναστήρια, χώροι καταλήψεων λειτουργούν, να τα χαρτογραφήσουμε και να δούμε πώς οι ιδιωτικοί χώροι δομούνται σε σχέση με τους κοινοτικούς και δημόσιους χώρους, με σκοπό να προτείνουμε νέες τυπολογίες μέσω των οποίων θα εξετάσουμε τις σχέσεις μεταξύ ‘ιδιωτικού’ και ‘δημόσιου’ χώρου. Θέλουμε να δούμε αν μπορούμε να ξανασκεφτούμε αυτούς τους χώρους.


B.L.: Για μένα ήταν πάντα μεγάλη ευχαρίστηση να πηγαίνω σε σχολές αρχιτεκτονικής, και έχω επισκεφτεί πολλές τέτοιες σχολές. Έκανα μία διάλεξη με τίτλο “Παρίσι: Αόρατη πόλη“, η οποία έγινε βιβλίο. Όποτε έχω τη δυνατότητα επισκέπτομαι στούντιο αρχιτεκτονικής για να δω τα σχέδια φοιτητών.


Αυτό που είναι τώρα ενδιαφέρον είναι η πολιτική της συνύπαρξης., με έννοια-κλειδί την ‘συγκατοίκηση’. Έχω έναν-δύο φοιτητές που εργάζονται ως αρχιτέκτονες. Εγώ είμαι ήδη εκτός μόδας, καθώς οι αρχιτέκτονες καταναλώνουν πολύ γρήγορα. Επί δύο χρόνια ήμουν πολύ της μόδας, αλλά πλέον δεν μιλούν για μένα. Αυτό που κάνω τώρα δεν είναι αρχιτεκτονική, αλλά η κατασκευή ιστοσελίδων αντιπαραθέσεων. Στόχος μου είναι το στήσιμο ιστοσελίδων, σχηματοποιώντας χώρους συνύπαρξης οι οποίοι εμπεριέχουν ένα εύρος αβεβαιοτήτων που συσχετίζονται με τεχνικές αντιπαραθέσεις. Χρησιμοποιώ δηλαδή μία κοινωνιολογία της επιστήμης. Αυτό το θέμα όμως θα μπορούσε να είναι αντικείμενο συζήτησης και για την αρχιτεκτονική.


Όταν ήμουν στο Χιούστον είδα ότι οι αρχιτέκτονες έχουν πρόσβαση σε προγράμματα οπτικοποίησης που θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα και για τις κοινωνικές επιστήμες, αλλά είμαστε ακόμα πίσω σε σχέση με αυτό. Ασχολούμαστε ακόμα με απλοποιητικές στατιστικές, ενώ μπορούμε να δημιουργήσουμε βάσεις δεδομένων, εικονικούς χώρους, χώρους του μέλλοντος, ενώ μπορούμε να εξερευνούμε ιεραρχίες και τον ad hoc χαρακτήρα των “θεμάτων ειδικού ενδιαφέροντος” (matters of concern). Έτσι η συμβολή μου στην αρχιτεκτονική βρίσκεται στην μεταφορική έννοια της δημοκρατίας: τη δημιουργία μιας ecume (αφρός), συγκεκριμένης για κάθε θέμα.


Διαβάστε ακόμα


Ισοσελίδα του Bruno Latour


Έκθεση Iconoclash

Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει, υποστηρίζει ο Robert Hassan, αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσει το μέλλον μας.


Το θέμα της υπερθέρμανσης του πλανήτη υπέβοσκε στη συνείδηση της κοινής γνώμης για περισσότερο από μια δεκαετία. Σε αυτή την περίοδο, η δημόσια συζήτηση για την εγκυρότητα της επιστήμης εξελίχθηκε αναπόφευκτα σε μια συναίνεση γύρω από το γεγονός ότι συμβαίνει τώρα και ότι γι’ αυτό φταίει κυρίως η βιομηχανοποίηση. Ωστόσο, την ημέρα του Halloween το 2006, ο Βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ παρουσίασε ένα τρομακτικό σενάριο για το μέλλον σε έναν κόσμο που έχει μάθει να μη σκέπτεται πιο μακριά από τους επόμενους έξι μήνες. Παρουσίασε συνοπτικά την έκθεση Στερν για την υπερθέρμανση του πλανήτη ανακηρύσσοντάς την επισήμως ως την ‘πιο σημαντική έκθεση για το μέλλον που κοινοποιήθηκε στην εποχή μας από μια κυβέρνηση.’


Το περιεχόμενο και το νόημα αυτής της έκθεσης των 700 σελίδων επισκιάστηκαν από τη σπουδαιότητα και τη διασημότητα, όπως θα έλεγαν ορισμένοι, του αγγελιαφόρου της. Ζούμε σε έναν κόσμο βουτηγμένο στα μέσα επικοινωνίας και προσανατολισμένο στη φήμη. Ο συγγραφέας της έκθεσης, σερ Νίκολας Στερν, δεν είναι γνωστό όνομα, γι’ αυτό την παρουσίασε ο Μπλερ, εξασφαλίζοντας έτσι ότι θα υπήρχε πλήρης κάλυψη από τα μέσα επικοινωνίας. Εκείνη την ημέρα του Οκτωβρίου, άλλωστε, οι συχνότητες και το Ίντερνετ πρόβαλαν συνεχώς το ενδεχόμενο ενός περιβαλλοντολογικού Αρμαγεδδών σε περίπτωση που οι συστάσεις της έκθεσης δεν λαμβάνονταν υπόψη. Υποκριτές πολιτικάντηδες όλων των λογιών, απ’ όλα τα μείζονα οικονομικά συστήματα, υποστήριξαν την ανάγκη για δράση και εξυμνούσαν τον συγγραφέα –έναν οικονομολόγο που σύστησε μια σειρά λύσεων προσανατολισμένων στην αγορά- για τη διορατικότητά του και τις νηφάλιες (βλέπε μη ιδεολογικές) εκτιμήσεις του για αυτά που όλοι πρέπει να κάνουμε.


Μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου, η συλλογική αγωνία μας έμοιαζε να έχει εξαφανιστεί. Άλλα θέματα είχαν προωθηθεί στο προσκήνιο, στο τοπικό και παγκόσμιο τοπίο των μέσων επικοινωνίας. Το χασάπικο σε μέγεθος χώρας που είναι το Ιράκ διεκδίκησε ξανά την κυριαρχία του στο μιντιακό βλέμμα μας, συναρπάζοντάς μας όπως ένα μοιραίο τροχαίο σε πολύ αργή κίνηση, όπου καμιά λεπτομέρεια δεν είναι υπερβολικά αποτρόπαιη για τους μπλόγκερς ή κανένα σενάριο υπερβολικά παράξενο για το MSM.


Στην Αυστραλία, το ενδιαφέρον των μέσων επικοινωνίας συνδεόταν ακόμη με τον στιγμιαίο και καταλαγιασμένο φόβο τους για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και πολλά μέρη στην Ευρώπη, η πυρηνική επιλογή συζητείται για μια ακόμη φορά ανοιχτά, όπως και η φημολογούμενη λύση του ‘καθαρού άνθρακα’ για τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα. Ένα πρωτοσέλιδο δημοσίευμα στην εφημερίδα Australian της 4ης Νοεμβρίου παρουσίαζε μια κυβερνητική έκθεση που έδινε πράσινο φως για περισσότερη έρευνα γύρω από την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας. Η λογική της κυβέρνησης, πίσω από την ετοιμότητά της να ενθαρρύνει την κατασκευή εργοστασίων πυρηνικής ενέργειας, συνοψίστηκε ωμά από τον ίδιο τον πρωθυπουργό Τζον Χάουαρντ, ο οποίος εξέφρασε την άποψη: ‘Θα ήμασταν ανόητοι…με τα μεγάλα αποθέματα ουρανίου που διαθέτουμε αν λέγαμε πως δεν θα εξετάσουμε την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας’ (Australian, 2006). Σε ολόκληρο το άρθρο, δεν υπήρχε καμία αναφορά στη λέξη ‘πλουτώνιο’- με τους ειδικούς συνειρμούς του σε σχέση με την ιστορία και τον πολιτισμό και σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε για τις επιδράσεις του στο μέλλον μας.


Η απομάκρυνση από το μέλλον


Είναι σαφές ότι την εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το μέλλον μας εμπεριέχεται σε όρους οικονομίας. Ακόμη περισσότερο, η επιστήμη της οικονομίας κατευθύνεται έτσι ώστε να μας εμψυχώνει ή τουλάχιστον να μας οδηγεί στη σκέψη ότι το μέλλον και τα περιβαλλοντολογικά προβλήματά του μπορούν να λυθούν με νεοφιλελεύθερους οικονομικούς τρόπους, όπως η εκμετάλλευση του άνθρακα, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες ή ο ‘καθαρός άνθρακας’. Η αγορά θα μας φροντίσει. Μην ανησυχείτε. Κι έτσι δεν ανησυχούμε. Ή τουλάχιστον προσπαθούμε. Εξωραΐζουμε τις ανησυχίες μας για το πώς θα είναι και με τι θα μοιάζει ένα ριζικά αλλαγμένο περιβαλλοντολογικό μέλλον και ασχολούμαστε με αυτό που η νεοφιλελεύθερη οικονομική πραγματικότητα μάς υποχρεώνει να ασχοληθούμε- τη βραχυπρόθεσμη προοπτική. Και από αυτόν τον κοντινό ορίζοντα απομακρυνόμαστε από το μέλλον και την ευθύνη μας απέναντί του. Ωστόσο, αυτό που μας διαφεύγει σ’ αυτόν τον περιορισμένο χώρο είναι ότι η προσέγγισή μας στο μέλλον δεν μπορεί να γίνει ορθολογική ή συγκροτημένη μέσω της οικονομίας. Μόνο μέσω της πολιτικής και της ηθικής κάτι τέτοιο είναι δυνατό.


Πού τοποθετούμε, λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο, την πολιτική, την πολιτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας; Μπορεί να φαίνεται αυτονόητο, για πολλούς, όμως, δεν είναι: εάν θέλουμε να σκεφτούμε με μεγαλύτερη προσοχή το μέλλον, πρέπει να λάβουμε υπόψη το χρόνο και πώς λειτουργούν οι φιλελεύθεροι, δημοκρατικοί θεσμοί μας μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο. Ο Jean Chesneaux έθεσε πλήρως το πρόβλημα όταν έγραψε ότι:

Η ταχύτητα έχει γίνει μια από τις υπέρτατες αξίες και απαιτήσεις στις σύγχρονες κοινωνίες μας. Ωστόσο, η δημοκρατία χρειάζεται χρόνο, ως μείζων προϋπόθεση για τον πολιτικό δημόσιο διάλογο και τη λήψη αποφάσεων-δεν μπορεί να παραδοθεί τυφλά στην ταχύτητα. Ούτε μπορεί η ταχύτητα να διευκολύνει τον διάλογο ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον, που είναι βασικός για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας.


Οι ‘υπέρτατες αξίες’, στις οποίες αναφέρεται ο Chesneaux, είναι αυτές του νεοφιλελευθερισμού, οι λεγόμενες ‘ελεύθερες αγορές’ και η συνεχής προώθηση της λατρείας των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας, έτσι ώστε να μεταμορφωθεί ο κόσμος μας σε μια δήθεν υπερ-αποτελεσματική χώρα των θαυμάτων για τον καταναλωτή. Η ταχύτητα είναι η ουσία του κέρδους στον καπιταλισμό και, από τη δεκαετία του 1970, η παγκόσμια οικονομία, ο πολιτισμός και η κοινωνία έχουν επιδοθεί σ’ έναν αγώνα ταχύτητας χωρίς τέλος που δεν θέτει περιορισμούς σχετικά με το πόσο γρήγορα η αγορά και οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας μπορούν και μας οδηγούν.


Η φιλελεύθερη δημοκρατία και η κρίση τιου χρόνου


Η δημοκρατία, πράγματι, απαιτεί χρόνο. Ιδεωδώς, απαιτεί τον αναγκαίο χρόνο για να κατανοηθούν πλήρως τα ζητήματα και τα προβλήματα και οι πιθανές συνέπειές τους. Η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει τους δικούς της χρονικούς ρυθμούς και κύκλους που διαμορφώθηκαν και καθοδηγήθηκαν από τον 18ο αιώνα με το ημερολόγιο και το ρολόι. Στα γερμανικά υπάρχει ο όρος eigenzeit που μεταφράζεται, χοντρικά, ως ‘ο χρόνος για το καθετί’. Αυτό τουλάχιστον το γνωρίζουμε διαισθητικά. Οι διαφορετικά ενσωματωμένοι χρόνοι στη φύση, τον πολιτισμό και τα σώματά μας δημιουργούν έναν εξαιρετικά πολύπλοκο χρονικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένων αυτών που η θεωρητικός Barbara Adam αποκαλεί ‘χρονοτοπία’, που αποκτούν συγκρότηση και μορφή μέσα απ’ το περιεχόμενο. Επιπλέον αυτά τα χρονικά περιεχόμενα ή χρονοτοπία μπορούν να γίνουν περισσότερο ή λιγότερο βιώσιμα μέσα από τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες της κοινωνικοποίησης, της θεσμοθέτησης και της συνήθειας. Τα τελευταία διακόσια χρόνια η φιλελεύθερη δημοκρατία ανέπτυξε το δικό της χρονοτοπίο και πέτυχε να γίνει περισσότερο ή λιγότερο ικανή να αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο, σε σχέση με το πώς προσεγγίζουμε το μέλλον μέσα από τα προσανατολισμένα προς την πρόοδο νεωτεριστικά δόγματα.


Σήμερα, η φιλελεύθερη δημοκρατία παραπαίει στο διάβα της νεοφιλελεύθερης ταχύτητας.


Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η ανθρώπινη καταστροφή που είναι το Ιράκ αποτελεί το πιο πρόσφατο παράδειγμα των γρήγορων λύσεων μιας εκτελεστικής εξουσίας που δεν σκέφτεται σχεδόν καθόλου ‘τι θα συμβεί μετά’. Καθώς η κοινωνική επιτάχυνση αυξάνεται, είμαστε ανίκανοι να σκεφτούμε εναλλακτικούς τρόπους να είμαστε και να βλέπουμε, γι’ αυτό και επιστρέφουμε σε συνηθισμένες μορφές σκέψης, με μια αντανακλαστική κίνηση να φτάσουμε σε αυτό που ήδη έχουμε : ο ‘καθαρός άνθρακας’ ή η πυρηνική ενέργεια ή οι μηχανισμοί της αγοράς μετατρέπονται ξαφνικά σε ‘λύσεις’, και προβλήματα που απαιτούν χρόνο, όπως είναι τα ραδιενεργά απόβλητα, παραμερίζονται. Με αυτή την έννοια, η ‘κοινωνία του ρίσκου’ του Ulrich Beck είναι αναπόφευκτη συνέπεια όταν δεν βλέπεις το μέλλον και καταργείς τον δημοκρατικό έλεγχο στο χρόνο.


Στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση χρόνου. Η ιδέα της προόδου μας φαίνεται τώρα ως λείψανο ενός πολύ μακρινού παρελθόντος. Κι όταν μπορούμε για λίγο να σηκώσουμε το κεφάλι μας από τις προτεραιότητες του τώρα, το μέλλον προβάλλει σκοτεινό και απειλητικό στον ορίζοντα. Οι χρονικές βεβαιότητες και οι ρυθμοί του ρολογιού που μετέθεσαν τις προ-μοντέρνες προσωρινότητες μετατίθενται με τη σειρά τους από μεταμοντέρνες ροές εικονικού χώρου και ‘δικτυακού χρόνου’. Και στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση πολιτικής. Οι επιταχυνόμενες στο χώρο και το χρόνο δικτυακές ροές ξεπερνούν τα τοπικά-εθνικά πλαίσια που στήριζαν τις φιλελεύθερες δημοκρατικές διαδικασίες και τις εγγενείς δυνατότητές τους για την οικοδόμηση ενός συνεκτικού μέλλοντος. Ο κυρίαρχος και γρήγορος παλμός της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης λειτουργεί, αντίθετα, ως περιστρεφόμενος στρόβιλος αμεσότητας.


Είναι απίστευτο, όπως μας υπενθυμίζει ο Hans Jonas, το γεγονός ότι σε περισσότερα από δυο χιλιάδες χρόνια στη διάρκεια των οποίων οι φιλόσοφοι οικοδόμησαν ηθικούς κόσμους, τίποτα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ‘ ηθική του μέλλοντος’, ως οδηγός για το πώς να σκεφτόμαστε και να είμαστε υπεύθυνοι έναντι αυτών που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Ο Jonas υποστηρίζει ότι την εποχή της ‘σύγχρονης τεχνολογίας’ μια τέτοια ηθική στάση γίνεται όλο και πιο επιτακτική.


Ο Jerome Binde, Διευθυντής Ανάλυσης και Πρόβλεψης στην UNESCO, που μελέτησε το θέμα, γράφει σχετικά:



Η σχέση μας με το χρόνο έχει τεράστιες οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικολογικές συνέπειες. Σε όλο τον κόσμο, οι πολίτες του σήμερα διεκδικούν δικαιώματα σε βάρος των πολιτών του αύριο, απειλώντας την ευημερία τους και μερικές φορές τη ζωή τους, και αρχίζουμε μόλις να συνειδητοποιούμε ότι θέτουμε σε κίνδυνο για τις επόμενες γενιές την άσκηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων τους. Χωρίς την κατάλληλη προσοχή, οι μελλοντικές γενιές κινδυνεύουν να γίνουν αιχμάλωτες αλλαγών τις οποίες δεν θα μπορούν να διαχειριστούν….


Είμαστε ήδη αιχμάλωτοι της ιδεολογίας της αγοράς και των συνεπειών της ότι οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας είναι απλώς μια λύση σε αναζήτηση προβλήματος. Για να αναπτύξουμε μια ηθική ανθρώπινης συμπεριφοράς, προσανατολισμένη στο χρόνο, και επικεντρωμένη ειδικότερα στη μακροπρόθεσμη διάσταση, πρέπει να βάλουμε τους θεμέλιους λίθους για ένα νέο είδος πολιτικής. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι νεκρή, είναι όμως αποδυναμωμένη και αιμορραγεί. Ατροφεί ακόμη περισσότερο όταν πολιτικές διασημότητες και παγκόσμια μέσα επικοινωνίας ενεργούν σαν να μην υπάρχει ιστορικό πολιτικής βούλησης, σαν ο πολιτικός δυναμισμός να μην είναι δυνατός σήμερα, σαν να μην υπάρχει πίστη στην ικανότητά μας να ενεργήσουμε ως σύνολο και να οραματιστούμε ένα πιο ανοιχτό και συνεκτικό μέλλον. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η τροφοδοτούμενη από τον καταναλωτισμό απληστία και βραχυπρόθεσμη θεώρηση και η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσουν το μέλλον μας. Μονάχα όταν αρχίσουμε να μιλάμε για την υπερθέρμανση του πλανήτη (και τον κόσμο μας ευρύτερα) με όρους χρονικών, ηθικών και πολιτικών προκλήσεων, θα έχουμε (όλοι μας) μια ευκαιρία να προσεγγίσουμε το μέλλον με κάποια εμπιστοσύνη.


Διαβάστε ακόμα


Χρονοτοπίες της δικτυακής κοινωνίας (στα Αγγλικά)


Το μέλλον μεταμορφωμένο (στα Αγγλικά)

Ο χρόνος είναι πολύ παράξενη υπόθεση- περίπου τόσο φευγαλέος και δύσκολος να τον σταματήσεις όπως μια συνείδηση σε εγρήγορση. Μοιάζει να ρέει- σαν χείμαρρος που κυλάει ασταμάτητα- αλλά τι είναι αυτό που δημιουργεί τη ροή; Έχουμε την αίσθηση πως το παρόν είναι η μόνη στιγμή του χρόνου που υπάρχει πραγματικά. Το παρελθόν είναι μια σκιώδης μνήμη. Το μέλλον μια αφηρημένη αβεβαιότητα. Οι φυσικοί δεν το βλέπουν έτσι. Το παρόν δεν έχει προνομιακό καθεστώς στις εξισώσεις τους. Ορισμένοι σημερινοί φυσικοί έχουν φτάσει στο σημείο να περιγράφουν το παρόν σαν μια ψευδαίσθηση, προϊόν του νου του παρατηρητή…


Για τους ποιητές, ο χρόνος δεν είναι παρά ψευδαίσθηση. Ακούν το κάρο του με τους τροχούς να πλησιάζει γρήγορα, προσδοκούν να αφήσουν πατημασιές στις άμμους του, εύχονται να υπήρχε περισσότερος ώστε να σταθούν και να κοιτάξουν, τον καλούν να στήσει το καραβάνι του, μόνο για μια μέρα. Οι παροιμίες δηλώνουν ότι η αναβολή είναι ο κλέφτης του, ή, υπολογίζουν, με αμφίβολη ακρίβεια, την αναλογία των σημαδιών που άφησε. Οι αρχαιολόγοι ξεθάβουν ροζ-κόκκινες πόλεις που έχουν τα μισά του χρόνια. Οι ιδιοκτήτες των παμπ τον αναγγέλλουν, παρακαλώ κύριε. Τον χάνουμε, τον ξοδεύουμε, τον μακραίνουμε, τον σπαταλούμε, τον σκοτώνουμε.


Πολύ πριν υπάρξουν ρολόγια ή ημερολόγια, εμείς –στην πραγματικότητα, όλα τα ζώα και τα φυτά- υπολογίζαμε τις ζωές μας σύμφωνα με τους κύκλους της αστρονομίας. Με την κλίση εκείνων των μεγάλων ρολογιών στον ουρανό: την περιστροφή της γης στον άξονά της, την περιστροφή της γης γύρω από τον ήλιο και την περιστροφή της σελήνης γύρω από τη γη.


Με την ευκαιρία, είναι εκπληκτικό πόσοι άνθρωποι πιστεύουν ότι η γη βρίσκεται κοντύτερα στον ήλιο το καλοκαίρι απ’ ό, τι το χειμώνα. Εάν ίσχυε αυτό, οι Αυστραλοί θα είχαν χειμώνα την ίδια εποχή με μας. Ένα λαμπρό παράδειγμα του Σωβινισμού του Βόρειου Ημισφαίριου αποτελεί μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας σύμφωνα με την οποία μια ομάδα ταξιδιωτών του διαστήματος, σε κάποιο μακρινό αστρικό σύστημα, ένιωσε νοσταλγία για τον δικό της πλανήτη: ‘Όσο σκέφτομαι ότι στη Γη είναι άνοιξη!’


Το τρίτο μεγάλο ρολόι στον ουρανό μας, η σελήνη σε τροχιά, ασκεί την επίδρασή του στα ζωντανά πλάσματα κυρίως μέσω της παλίρροιας. Πολλά πλάσματα της θάλασσας κανονίζουν τις ζωές τους σύμφωνα με το σεληνιακό ημερολόγιο. Το σκουλήκι Παλόλο του Ειρηνικού, Palolo viridis ή Eunicis viridis ζει στις σχισμές των κοραλλιογενών υφάλων. Νωρίς το πρωί, δυο συγκεκριμένες μέρες, στη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου της Σελήνης τον Οκτώβριο, τα πίσω μέρη όλων των σκουληκιών αποσπώνται ταυτόχρονα και ανέρχονται στην επιφάνεια για να επιδοθούν σε μια φρενίτιδα αναπαραγωγής. Πρόκειται για αξιοσημείωτα πίσω μέρη. Διαθέτουν ακόμη και ένα ζεύγος ματιών το καθένα.


Το ίδιο συμβαίνει, 28 μέρες αργότερα, στο τελευταίο τέταρτο της Σελήνης του Νοεμβρίου. Η χρονική στιγμή είναι τόσο προβλέψιμη που οι νησιώτες ξέρουν ακριβώς πότε να βγουν με τα κανό τους για να μαζέψουν τα πίσω μέρη των σκουληκιών Παλόλο που σφαδάζουν και τα οποία αποτελούν εκλεκτή λιχουδιά.


Σημειώστε ότι τα σκουλήκια Παλόλο ολοκληρώνουν τη συγχρονία τους , χωρίς να αντιδρούν ταυτόχρονα σε κάποιο ειδικό σήμα από τον ουρανό. Κάθε σκουλήκι, ανεξάρτητα, ολοκληρώνει κύκλους που καταχωρούνται σε πολλούς σεληνιακούς κύκλους. Όλα συγκεντρώνουν τον ίδιο αριθμό, με τα ίδια δεδομένα, σαν καλοί επιστήμονες, φτάνουν στο ίδιο συμπέρασμα και το πίσω μέρος τους αποσπάται ταυτόχρονα.


Παρόμοια είναι η ιστορία των φυτών που συγχρονίζουν τις εποχές ανθοφορίας τους ολοκληρώνοντας διαδοχικά αλλαγές υπολογισμένες με τη διάρκεια της ημέρας. Πολλά πουλιά κανονίζουν το χρόνο αναπαραγωγής τους με τον ίδιο τρόπο. Αυτό αποδεικνύεται εύκολα με πειράματα που χρησιμοποιούν τεχνητά φώτα, τα οποία ανάβουν και σβήνουν με χρονοδιακόπτες για να μιμηθούν τεχνητά τη διάρκεια της ημέρας, σε διαφορετικές εποχές του χρόνου.


Τα περισσότερα ζώα και πουλιά-ενδεχομένως όλα τα ζωντανά κύτταρα- έχουν εσωτερικά ρολόγια θαμμένα βαθιά στη βιοχημεία τους. Αυτά τα βιολογικά ρολόγια εκδηλώνονται σε όλα τα είδη φυσιολογικών ρυθμών, όπως και ρυθμών που έχουν να κάνουν με τη συμπεριφορά. Μπορούμε να τα μετρήσουμε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Συνδέονται με τα εξωτερικά αστρονομικά ρολόγια και είναι κανονικά συγχρονισμένα μαζί τους. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι παρ’ όλο που τα βιολογικά ρολόγια είναι ξέχωρα από τον έξω κόσμο, δουλεύουν ανεξάρτητα απ’ αυτόν. Είναι πράγματι εσωτερικά ρολόγια. Το τζετ λαγκ είναι η δυσφορία που νιώθουμε όταν τα εσωτερικά ρολόγια μας προγραμματίζονται ξανά από το εξωτερικό Zeitgeber, ύστερα από μια πολύ μεγάλη αλλαγή γεωγραφικού μήκους.


Ασφαλώς, το γεωγραφικό μήκος συνδέεται στενά με το χρόνο. Η νικηφόρα λύση του John Harrison στη μεγάλη άμιλλα για το γεωγραφικό μήκος τον δέκατο όγδοο αιώνα δεν ήταν παρά ένα ρολόι, που παρέμενε ακριβές ακόμη και στη θάλασσα. Τα αποδημητικά πουλιά, επίσης, χρησιμοποιούν τα δικά τους εσωτερικά ρολόγια για παρόμοιους ναυτιλιακούς σκοπούς.


Να ένα ωραίο παράδειγμα εσωτερικού ρολογιού. Όπως γνωρίζετε, οι εργάτριες μέλισσες έχουν έναν κώδικα με τον οποίον λένε στα μέλη της κυψέλης τους πού βρήκαν τροφή. Ο κώδικας είναι ένας χορός με οκτώ φιγούρες, τον οποίον εκτελούν στην κάθετη κηρύθρα μέσα στην κυψέλη. Υπάρχει μια ευθύγραμμη κίνηση στη μέση της όγδοης φιγούρας που η κατεύθυνσή της δείχνει την κατεύθυνση που βρίσκεται η τροφή. Από την ώρα που ο χορός εκτελείται στην κάθετη κηρύθρα, ενώ το μέρος της τροφής βρίσκεται σε οριζόντια επιφάνεια, πρέπει να υπάρχει ένας τρόπος επικοινωνίας. Σύμφωνα με αυτόν, η προς τα πάνω κατεύθυνση στην κηρύθρα της κάθετης επιφάνειας αντιστοιχεί στην κατεύθυνση του ήλιου στην οριζόντια επιφάνεια. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση πάνω από την κηρύθρα λέει στις άλλες μέλισσες να εγκαταλείψουν την κυψέλη και να πετάξουν προς την κατεύθυνση του ήλιου. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση 30 μοιρών στα δεξιά κάθετα της κηρύθρας λέει στις άλλες μέλισσες: Εγκαταλείψτε την κυψέλη και πετάξτε σε μια γωνία 3οο στα δεξιά του ήλιου.


Πράγματι, είναι αξιοσημείωτο, και όταν ο Karl von Frisch το ανακάλυψε πρώτος, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύτηκαν να το πιστέψουν. Είναι όμως αλήθεια. Και υπάρχει και καλύτερο. Η χρήση του ήλιου ως σημείου αναφοράς παρουσιάζει ένα πρόβλημα. Κινείται. Ή μάλλον καθώς η Γη γυρίζει, ο ήλιος μοιάζει να κινείται (από αριστερά προς τα δεξιά στο Βόρειο Ημισφαίριο) καθώς η μέρα προχωρά. Πώς το αντιμετωπίζουν οι μέλισσες;


Ο von Frisch έκανε το πείραμα να παγιδέψει τις μέλισσες σε μια κυψέλη που παρατηρούσε για πολλές ώρες. Συνέχισαν να χορεύουν. Παρατήρησε όμως κάτι που είναι πράγματι πολύ καλό για να είναι αληθινό. Καθώς οι ώρες προχωρούσαν, οι μέλισσες, χορεύοντας, έστρεφαν αργά την κατεύθυνση της ευθύγραμμης κίνησης του χορού τους, έτσι ώστε να εξακολουθεί να λέει την αλήθεια για την κατεύθυνση της τροφής, αντισταθμίζοντας τη μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου. Και το έκαναν, παρ’ όλο που χόρευαν μέσα στην κυψέλη και επομένως δεν μπορούσαν να δουν τον ήλιο. Χρησιμοποιούσαν τα εσωτερικά ρολόγια τους για να αντισταθμίσουν αυτό που ‘ήξεραν’ ότι ήταν η μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου.


Αυτό σημαίνει, αν το σκεφτείτε, ότι η ευθύγραμμη κίνηση του χορού περιστρέφεται στον ίδιο ρυθμό με τον δείκτη των ωρών ενός κανονικού ρολογιού. Αντίθετα, όμως, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού (στο Βόρειο Ημισφαίριο), σαν μια σκιά σε ηλιακό ρολόι. Εσείς αν ήσασταν ο von Frisch δεν θα πεθαίνατε ευτυχής που κάνατε μια τέτοια ανακάλυψη;


Ακόμη και μετά την εφεύρεση των ρολογιών, τα ηλιακά ρολόγια εξακολούθησαν να είναι απαραίτητα για τη ρύθμιση των ρολογιών και τον συγχρονισμό τους με το μεγάλο ρολόι στον ουρανό. Οι πασίγνωστοι στίχοι του Hilaire Belloc είναι, συνεπώς, πολύ άδικοι:



‘Είμαι ένα ηλιακό ρολόι και τα κάνω θάλασσα
Αυτά που πολύ καλύτερα κάνει ένα ρολόι.’


Είναι λιγότερο γνωστό ότι ο Belloc έγραψε μια ολόκληρη σειρά στίχων, άλλοτε χιουμοριστικών και άλλοτε σοβαρών, για τα ηλιακά ρολόγια:



Πόσο αργά σέρνεται η Σκιά: αλλά όταν περνάει
Πόσο γρήγορα πέφτει η Σκιά. Πόσο γρήγορα! Πόσο γρήγορα!

Σύρσου, σκιά, σύρσου:
Δεν μπορώ να σε σταματήσω, οπότε μπορείς να συνεχίσεις.

Κλεφτά οι σιωπηλές ώρες προχωρούν, και μένουν ακίνητες
Η καθεμιά μπορεί να σε πληγώσει, και η τελευταία θα σκοτώσει.

Εκτός από τις σπάνιες περιπτώσεις που ο Ήλιος
Λάμπει, βρίσκομαι εδώ μόνο για πλάκα.

Είμαι ένα ηλιακό ρολόι, που γυρίζει ανάποδα.
Κόστισα στην ανόητη κυρά μου πενήντα λίρες.


Αυτός ο τελευταίος στίχος μπορεί να σας έρθει στο νου όταν δείτε σε κάποια έκθεση ένα εξαίσιο ηλιακό ρολόι τσέπης. Έχει ενσωματωμένη μια πυξίδα, χωρίς την οποία θα ήταν άχρηστο.


Όταν αναφέρθηκα στα μεγάλα ρολόγια στον ουρανό, δεν αναφερόμουν σε διάστημα πέραν του ενός έτους, αλλά υπάρχουν εν δυνάμει αστρονομικά ρολόγια πολύ πιο μακράς περιόδου. Ο Ήλιος μας χρειάζεται περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια για να ολοκληρώσει την περιστροφή του γύρω από το κέντρο του γαλαξία. Απ’ όσο γνωρίζω, καμιά βιολογική διαδικασία δεν έχει προσαρμοστεί σ’ αυτό το κοσμικό ρολόι.

Ο μακρύτερος χρονομέτρης που θεωρείται σοβαρά ότι επηρεάζει τη ζωή είναι μια περιοδικότητα περίπου 26 εκατομμυρίων χρόνων σε ό, τι αφορά τις μαζικές εξαφανίσεις. Τα σχετικά στοιχεία εμπλέκουν περίπλοκες στατιστικές αναλύσεις για τους ρυθμούς εξαφανίσεων σε καταγραφές απολιθωμάτων. Είναι αμφιλεγόμενο και δεν έχει αποδειχτεί οριστικά με κανένα τρόπο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μαζικές εξαφανίσεις συμβαίνουν και τουλάχιστον μια από αυτές είναι πολύ πιθανό να προκλήθηκε από την επίδραση ενός κομήτη, πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια, τότε που εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι. Ακόμη πιο αμφιλεγόμενη είναι η ιδέα ότι η πιθανότητα παρόμοιων συμβάντων φτάνει στην κορύφωσή της κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια.


Ανεξάρτητα από το ότι είναι δύσκολο να αποδειχτεί ότι υπάρχει ένα αργό ρολόι που γυρίζει με αυτή τη συχνότητα, υπάρχει το ξεχωριστό πρόβλημα της εξήγησής του. Η πιο συναρπαστική υπόθεση είναι, ίσως, ότι ο Ήλιος μας έχει ένα άστρο-αδελφή που ονομάζεται Νέμεσις. Οι δυο τους βρίσκονται σε αμοιβαία τροχιά. Μια φορά κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια, η Νέμεσις έρχεται αρκετά κοντά ώστε να διαταράξει το Νέφος του Οορτ των κομητών. Έτσι αυξάνεται η πιθανότητα ένας κομήτης να χτυπήσει τη Γη. Η θεωρία για τη Νέμεσι προωθείται ιδιαίτερα από αυτούς που την προτείνουν, αλλά είναι αποδεκτή μόνο από μια μειοψηφία ειδικών.


Ένας άλλος είπε ότι ένα αστρονομικό ρολόι μακρύτερο από ένα έτος είναι ο 11χρονος κύκλος της θέσης του ήλιου, που μπορεί να μετρά ορισμένους κύκλους, σε πληθυσμούς αρκτικών θηλαστικών, όπως παρατήρησε ο Charles Elton, αυτός ο μεγάλος Οξφορδιανός οικολόγος, σε καταγραφές από ενέδρες για γούνες της Hudson’s Bay Company. Αυτή η θεωρία είναι, επίσης, πολύ αμφιλεγόμενη.


Η αγαπημένη μου μεταφορά γύρω από τον χρόνο δεν είναι δικής μου επινόησης, σπεύδω να προσθέσω, αν και τη χρησιμοποίησα σε ένα από τα βιβλία μου. Έχει ως εξής:



Τέντωσε τα μπράτσα σου για να απεικονίσεις ολόκληρη την ιστορία της εξέλιξης από την απαρχή της ζωής, στην άκρη του αριστερού σου δάχτυλου, μέχρι τη σημερινή μέρα, στην άκρη του δεξιού σου δάχτυλου. Σε όλο το διάστημα από τη μεσαία γραμμή μέχρι αρκετά πέρα από το δεξί σου ώμο, η ζωή δεν είναι παρά βακτήρια. Η ζωή των ζώων αρχίζει να ανθίζει κάπου κοντά στον δεξί σου αγκώνα. Οι δεινόσαυροι δημιουργούνται στο μέσο της δεξιάς σου παλάμης και εξαφανίζονται κοντά στην άρθρωση του τελευταίου σου δάχτυλου. Ολόκληρη η ιστορία του Homo sapiens και του προκάτοχού μας Homo erectus περιλαμβάνεται στο πάχος της άκρης του ενός νυχιού. Όσο για την καταγραμμένη ιστορία-όσο για τη Βαβυλώνα, όσο για τον Ασσύριο που εμφανίστηκε σαν το λύκο στο μαντρί, όσο για τους Εβραίους πατριάρχες, τις λεγεώνες της Ρώμης, τους Χριστιανούς Πατέρες, τις δυναστείες των Φαραώ, τους αμετάβλητους Νόμους των Μήδων και των Περσών, όσο για την Τροία και τους Έλληνες, όσο για τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ, τους Μπήτλς και τα Spice Girls, εκείνοι και όλοι όσοι τους γνώριζαν, εξαφανίζονται μαζί με τη σκόνη ενός ελαφρού χτυπήματος μιας λίμας νυχιών.


Εάν ήμουν ιστορικός, θα έλεγα ιστορίες για το πώς διαφορετικοί λαοί αντιλαμβάνονται το χρόνο. Πώς μερικοί πολιτισμοί τον θεωρούν κυκλικό, άλλοι γραμμικό και πώς αυτό επηρεάζει ολόκληρη τη στάση τους απέναντι στη ζωή. Ή πώς το ισλαμικό ημερολόγιο βασίζεται στον σεληνιακό κύκλο, ενώ το δικό μας είναι ετήσιο. Πώς ήταν φτιαγμένα τα ρολόγια πριν ο Γαλιλαίος χρησιμοποιήσει την καρδιά του σαν ρολόι για να επεξεργαστεί το Νόμο για τις ταλαντώσεις του Εκκρεμούς και οι μηχανικοί τελειοποιήσουν τους μηχανισμούς διαφυγής του εκκρεμούς. Θα πρόσθετα ότι οι Κινέζοι είχαν ένα ρολόι με μηχανισμό διαφυγής, ωθούμενο από το νερό, ήδη από τον δέκατο αιώνα A(nno) D(omini) (του Σωτήριου Έτους).


Θα επεσήμανα πώς η διάμετρος των αιγυπτιακών υδάτινων ρολογιών έπρεπε να είναι διαφορετική σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, γιατί η αιγυπτιακή ώρα οριζόταν ως το ένα δωδέκατο του χρόνου μεταξύ αυγής και σούρουπου- κι έτσι μια καλοκαιρινή ώρα ήταν μακρύτερη από μια χειμωνιάτικη. Ο Richard Gregory, από τον οποίον έμαθα αυτό το αξιοσημείωτο γεγονός, παρατηρεί, με μετριοπάθεια, ότι ‘Αυτό πρέπει να έδινε στους Αιγύπτιους μια πολύ διαφορετική αίσθηση του χρόνου από τη δικιά μας…’


Εάν ήμουν φυσικός ή κοσμολόγος, η εισαγωγή μου στο Χρόνο θα ήταν ίσως η πιο αξιοσημείωτη. Θα προσπαθούσα –και πιθανώς θα αποτύγχανα- να εξηγήσω ότι το Big Bang δεν ήταν μόνο η αρχή του σύμπαντος, αλλά και η αρχή του ίδιου του χρόνου. Στην εύλογη ερώτηση, τι γινόταν πριν από το Big Bang, η απάντηση- ή τουλάχιστον αυτή με την οποία οι φυσικοί προσπαθούν μάταια να μας πείσουν- είναι πως πρόκειται απλώς για μια παράλογη ερώτηση. Η λέξη ‘πριν’ σε σχέση με το Big Bang είναι σαν να μπορείς να πας πιο Βόρεια από το Βόρειο Πόλο.


Εάν ήμουν φυσικός, θα προσπαθούσα να εξηγήσω ότι σε ένα όχημα που ταξιδεύει σε ένα υπολογίσιμο κλάσμα της ταχύτητας του φωτός, ο ίδιος ο χρόνος επιβραδύνεται – όπως γίνεται αντιληπτός έξω από το όχημα, αλλά όχι μέσα σ’ αυτό. Εάν ταξιδέψετε στο διάστημα με τέτοιες εκπληκτικές ταχύτητες, μπορεί να γυρίσετε στη γη πεντακόσια χρόνια μετά, σχεδόν χωρίς να έχετε γεράσει καθόλου. Δεν πρόκειται για κάποια θεραπευτική επίδραση που έχει το ταξίδι σε υψηλές ταχύτητες στον ανθρώπινο οργανισμό. Είναι μια επίδραση στον ίδιο το χρόνο. Αντίθετα με την κοσμολογία του Νεύτωνα, ο χρόνος δεν είναι απόλυτος.


Ορισμένοι φυσικοί είναι μάλιστα έτοιμοι να παρατηρήσουν τον πραγματικό χρόνο ταξιδίου πηγαίνοντας πίσω στο χρόνο- το όνειρο, υποθέτω, κάθε ιστορικού. Για τους μη φυσικούς είναι σχεδόν κωμικό ότι ένα από τα κυριότερα επιχειρήματα εναντίον είναι το στοιχείο του παράδοξου. Φανταστείτε ότι σκοτώσατε την προγιαγιά σας! Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έχουν απαντήσει σ’ αυτό δίνοντας στους ταξιδιώτες του χρόνου έναν αυστηρό κώδικα συμπεριφοράς. Κάθε ταξιδιώτης στο χρόνο πρέπει να ορκιστεί πως δεν θα κάνει ανοησίες με την ιστορία. Κατά κάποιο τρόπο αισθανόμαστε ότι η ίδια η φύση πρέπει να εγείρει πιο ισχυρά φράγματα από τους ευμετάβλητους νόμους και συμβάσεις των ανθρώπων.


Εάν ήμουν φυσικός, θα εξέταζα επίσης τη συμμετρία ή την ασυμμετρία του χρόνου. Πόσο βαθιά είναι η διάκριση ανάμεσα σε μια διαδικασία που τρέχει μπροστά στο χρόνο και μια που τρέχει προς τα πίσω; Πόσο ουσιώδης είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια ταινία που τρέχει προς τα πίσω ή προς τα μπρος; Οι νόμοι της θερμοδυναμικής μοιάζουν να δίνουν μια ασυμμετρία. Είναι γνωστό πως δεν μπορείτε να επαναφέρετε ένα χτυπημένο αυγό στην αρχική του κατάσταση-κι ένα σπασμένο ποτήρι δεν κολλάει ξανά μόνο του.


Μπορεί η βιολογική εξέλιξη να αντιστρέψει το θερμοδυναμικό τόξο; Όχι, γιατί ο νόμος της αυξανόμενης εντροπίας ισχύει μόνο για τα κλειστά συστήματα και η ζωή είναι ένα ανοιχτό σύστημα, που οδηγείται αντίθετα στο ρεύμα από ενέργεια που έρχεται απ’ έξω. Αλλά και οι εξελικτικιστές έχουν τη δική τους εκδοχή πάνω στο ερώτημα εάν ο χρόνος έχει κατευθυντήριο τόξο. Είναι η εξέλιξη προοδευτική;


Ε, λοιπόν, μπορεί να μην είμαι φυσικός αλλά είμαι εξελικτικός βιολόγος και καλύτερα να μη με κάνετε να αρχίσω να μιλάω γι’ αυτό το συναρπαστικό ερώτημα.


Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του Richard Dawkins στα εγκαίνια της έκθεσης “Γύρω από τον χρόνο” στο μουσείο Ashmolean, Οξφόρδη


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Richard Dawkins


Ο κόσμος του Richard Dawkins

Ο Brad Evans και ο Keir Milburn γράφουν για την για την επαναστατική ρήξη που σηματοδοτεί το ‘ανεπίκαιρο συμβάν’. Πουθενά αλλού η επαναστατική δυναμική του ανεπίκαιρου δεν είναι πιο εμφανής απ’ ό, τι στους Ζαπατίστα αντάρτες στο Μεξικό…


Ο Νιτσεϊκός χρόνος


Στον Νιτσεϊκό κόσμο υπάρχουν δυο έννοιες για το χρόνο. Ο Χρόνος, με τον οποίον είμαστε πιο οικείοι, που τρέχει όπως ο μηχανισμός του ρολογιού. Είναι ένας χρόνος αιχμαλωτισμένος, κατασκευασμένος με ακρίβεια, σε αλληλουχία, και που εξυπηρετεί στην καταγραφή μιας τελεολογίας. Ο Αιώνας, από την άλλη πλευρά, είναι όλος ο χρόνος. Κινούμενος σε διαφορετικό ρυθμό, είναι χρόνος που δεν έχει προγραμματιστεί σε μια αναπόφευκτη αλληλουχία. Επιβάλλει μια ρήξη στην ικανότητα πρόβλεψης των σημερινών μας προγνώσεών. Καθώς αποστερεί από το χρόνο που έρχεται την άνεση και την ασφάλειά του, αμφισβητεί ευθέως ένα μέλλον πάντα προδικασμένο. Είναι το Ανεπίκαιρο. Αυτό που αναγκαστικά έπεται είναι ότι εκείνοι που επιχειρούν σε ανεπίκαιρα σημεία δεν εστιάζουν μέσω της αφομοίωσης, της συμμόρφωσης ή της αποδεδειγμένης ικανότητας προσαρμογής σε οποιαδήποτε ομαλοποιημένη διαμέτρηση. Αντίθετα, η εικόνα τους αποκτά έναν εναλλακτικό φωτισμό, εφόσον βρίσκονται όσο πιο μακριά γίνεται από οποιοδήποτε συγκεκριμένο σημείο ισορροπίας. Με αυτούς τους όρους το ανεπίκαιρο δεν διαταράσσει μόνο την τάξη με την οποία λειτουργούν τα πράγματα, αλλά επιβάλλει μια εντελώς νέα κατεύθυνση. Ο αιώνας μέσα από το πρίσμα του χρόνου φαίνεται σαν μια ρήξη, μια διακοπή από τα καθιερωμένα πρότυπα και από το μέλλον που θα προέκυπτε από αυτά τα πρότυπα. Είναι σαν το ανεπίκαιρο να φέρει τη δική του γραμμή του χρόνου, τις δικές του λέξεις, θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι η εμφάνιση του ανεπίκαιρου είναι απόρροια του κόσμου.


Αυτή η Νιτσεϊκή έννοια του χρόνου απέκτησε ανανεωμένη ισχύ μέσα από τα γραπτά του Gilles Deleuze. Ακολουθώντας τον Νίτσε, ο Deleuze προτείνει: ‘Ανακαλύπτουμε, ως πιο βαθύ από τον χρόνο και την αιωνιότητα, το ανεπίκαιρο: η φιλοσοφία δεν είναι ούτε φιλοσοφία της ιστορίας ούτε φιλοσοφία του αιώνιου, αλλά ανεπίκαιρο, πάντα και μόνο ανεπίκαιρο-αυτό σημαίνει ‘να ενεργούμε κόντρα στο χρόνο μας και συνεπώς να ενεργούμε πάνω στο χρόνο μας, ελπίζοντας πως θα είναι προς όφελος του χρόνου που έρχεται’. Πράγματι, ο Deleuze δεν επαναφέρει μόνο την αν-επικαιρότητα του Νίτσε αλλά εξοπλίζει και το γίγνεσθαι του μέλλοντος με μια νέα επαναστατική δυναμική. Για τον Deleuze, το ανεπίκαιρο είναι κάτι που είναι ανθεκτικό και την ίδια στιγμή πραγματικά δημιουργικό: ‘Σε κάθε μοντερνισμό και κάθε νεωτερισμό, βρίσκεις συμμόρφωση και δημιουργικότητα-μια ανούσια συμμόρφωση αλλά επίσης μια ‘μικρή νέα μουσική’-κάτι σε συμμόρφωση με το χρόνο, αλλά επίσης κάτι ανεπίκαιρο-ο διαχωρισμός του ενός από το άλλο αποτελεί καθήκον εκείνων που ξέρουν πώς να αγαπούν, τους πραγματικούς καταστροφείς και δημιουργούς της εποχής μας’. Ως εκ τούτου, για τον Deleuze οι πραγματικοί δημιουργοί, απ’ τη στιγμή που εμφανίζονται πάντα σαν μια απρόσμενη φωτεινή αστραπή, δεν αποτελούν μέρος της ιστορίας. Εναλλακτικά, μπορούμε να πούμε ότι είναι ταυτόχρονα μη-ιστορικοί και δι-ιστορικοί. Η επαναστατική δυναμική τους είναι ανοιχτή στο χρόνο.


Ανεπίκαιρα συμβάντα


Ο Αιώνας είναι: ‘ο απροσδιόριστος χρόνος του συμβάντος, μια ρευστή γραμμή που γνωρίζει μόνο από ταχύτητες και διχάζει συνεχώς αυτό που συμβαίνει σε ένα ‘ήδη-εκεί’ που την ίδια ώρα είναι ‘όχι-ακόμη εδώ’, ένα ταυτόχρονο ‘πολύ- αργά’ και ‘πολύ –νωρίς’, κάτι που πρόκειται να συμβεί και που ταυτόχρονα συνέβη μόλις’. Το συμβάν είναι καθαρή δυναμική, ένα ξεκίνημα με διάφορες δυνατές εκπληρώσεις. Οι μηδέν βαθμοί Κελσίου, για παράδειγμα, είναι συμβάν για το νερό, που μπορεί όμως να παγώσει ή να λειώσει ανάλογα με την αύξηση ή τη μείωση της θερμοκρασίας (βλ. P. Patton, “The Event of Colonisation”, in Deleuze and the Contemporary World). Το ίδιο το συμβάν βρίσκεται εκτός μιας τέτοιας ιστορίας- η δυναμική του είναι ανεπίκαιρη.


Είναι σαφές πως για μια δυτική πολιτική, οικονομική και φιλοσοφική ορθοδοξία που εκλαμβάνει τα δικά της εσωτερικά όρια ως οικουμενικά, το ανεπίκαιρο είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να απορριφθεί οπωσδήποτε. Η απεριόριστη δυναμική γίνεται πολύ επικίνδυνη για ένα σύστημα σχεδιασμένο για να εξασφαλίζει, να σταθεροποιεί και να αθροίζει.


Οι άνθρωποι ενός άλλου χρόνου


Πουθενά αλλού η επαναστατική δυναμική του ανεπίκαιρου δεν είναι πιο εμφανής απ’ ό, τι στους Ζαπατίστα αντάρτες στο Μεξικό. Η αρχική τους εξέγερση είναι καταγραμμένη με ακρίβεια στο χρόνο, 1η Ιανουαρίου 1994, μια τέτοια ακρίβεια όμως δείχνει απλώς τη ρήξη που ο αιών κάνει στο χρόνο. Θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η ημερομηνία αυτή υπαγορεύτηκε από ένα άλλο συμβάν, τον άϋλο μετασχηματισμό της NAFTA (North American Free Trade Agreement) που τέθηκε σε ισχύ εκείνη τη μέρα. Το συμβάν των Ζαπατίστα προκλήθηκε από το συμβάν της NAFTA, αλλά ήταν στην πραγματικότητα ένα ανεπίκαιρο συμβάν που έσπασε την τότε κυρίαρχη φανταστική εικόνα του χρόνου-‘Το Τέλος της Ιστορίας’. Ήταν κάτι ‘πολύ –νωρίς’ και ‘πολύ –αργά’ ταυτόχρονα.


Αρχικά, το συμβάν έμοιαζε σαν μια ανεπίκαιρη έκρηξη ταχύτητας, ένα ατελές και σκόπιμο ‘πολύ- νωρίς’ που γρήγορα θα εξαφανιζόταν κάτω από το συντριπτικό βάρος του χρόνου. Ήταν όμως κι ένα ‘πολύ -αργά’, ένα συμβάν που υπέβοσκε τα τελευταία 500 χρόνια, από την άφιξη των αποικιστών. Γιατί ενώ οι Μάγια είχαν πάντα μια διαφορετική έννοια του χρόνου, υποχρεώθηκαν να δεχτούν τη χρονολογία του άποικου- τον χρόνο της καταπίεσης. Καλύπτοντας τη δική τους θέση στο χρόνο, κατάφεραν να παρουσιάσουν μια άλλη δυνατή ανάγνωση. Οι μάσκες τους έκαναν ορατή μια διαφορετική ιστορία κινούμενη προς διαφορετική κατεύθυνση σε διαφορετική ταχύτητα.


Η δημιουργικότητα παράγεται μέσα από έντονες διαφορές, όπως οι διαφορές ταχύτητας. Ένα σώμα μπορεί να βγει από το συνηθισμένο του καλούπι με την αύξηση ταχύτητας, αλλά αυτό μπορεί επίσης να προκληθεί από μια μη χαρακτηριστική μείωση ταχύτητας. Κατά πολλούς τρόπους, δεν είναι η γρηγοράδα των Ζαπατίστα που αναστάτωσε τα συνήθη πρότυπα του μεξικανικού πολιτικού σώματος αλλά η βραδύτητά τους. Λειτουργούν σε έναν εντελώς διαφορετικό και πολύ μακρύτερο ρυθμό. Το σύνθημά τους ‘ Βιάσου και Περίμενε’ οριοθετεί μια άρνηση έναντι της ταχύτητας του μεξικανικού κράτους. Οι εκρήξεις τους αποφασιστικής δράσης σημειώνονται μόνο μετά από φιλόπονες διαβουλεύσεις τους με το σύνολο των κοινοτήτων των Ζαπατίστα. Είναι η παραδοσιακή ταχύτητα λήψης αποφάσεων των Μάγια αλλά με μια μέθοδο που οι ‘πάνω απ’ την εξουσία’ δεν μπορούν να καταλάβουν.


Ο ‘πάνω απ’ την εξουσία’ μπορεί να υπάρχει μόνο αν εργάζεται μανιωδώς για να σταματά κάθε σημείο πτήσης-κάθε πιθανότητα που δεν μπορεί να προβλέψει. Απ’ την άλλη πλευρά, ο ‘κάτω απ’ την εξουσία’ έχει το χρόνο με το μέρος του. Μπορεί να παρατηρεί διασκεδάζοντας καθώς ο Λεβιάθαν επιχειρεί ασταμάτητα να περιορίσει το παρόν, γνωρίζοντας πολύ καλά πως τέτοια σύνορα δεν μπορούν ποτέ να σταματήσουν τη δημιουργική ενέργεια που είναι πάντα ζωντανή σε μια άλλη διάσταση. Μπορεί να προσπαθήσει να την ιδιοποιηθεί αλλά η επαναστατική δυναμική έχει ήδη προχωρήσει. Έχει ήδη γίνει ένα ‘Άλλο’ και θα συνεχίσει να είναι…..

Οι Zapatistas με τον χρόνο στο πλαυρό τους ‘περιμένουν’ έξω από το San Cristobal, Ιανουάριος 2006


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα των Zapatistas


Zapatistas: Διαγαλακτιακή επιτροπή

Το άρθρο αυτό σκιαγραφεί μια μορφή χρονικότητας που αποτελεί συνθήκη για τη πιθανότητα πολιτικής επανάστασης. Παίρνω σαν αφετηρία το βιβλίο του Giorgio Agamben, Η Επερχόμενη Κοινότητα.


Σε αυτό το έργο ο Agamben αναζητά μια πολιτική μορφή ύπαρξης που (α) δεν διεκδικεί καμιά σταθερή ή δυνητικά σταθερή ταυτότητα ή (β) δεν προτείνει καμιά αμετάβλητη πολιτική ατζέντα ή ιδεολογία (γ) δεν αυτό-οργανώνεται με βάση την παρόρμησή της προς ολοένα αυξανόμενες «δημοκρατικές» σχέσεις και, σαν τέτοια, (δ) απωθεί την ίδια τη πιθανότητα της Κρατικής διακυβέρνησης, θέτοντας έτσι (ε) τη πιθανότητα πολιτικής επανάστασης. Η θεωρία του Agamben, ενώ ωθείται από πολλές πλευρές προς αυτήν τη κατεύθυνση, δεν ερευνά ποτέ τη χρονικότητα αυτής της επερχόμενης κοινότητας. Αναφέρομαι σε αυτόν τον προβληματισμό εδώ μελετώντας ορισμένα αλληλένδετα ερωτήματα, όπως για παράδειγμα, το πότε η κοινότητα έρχεται ή αναπτύσσεται. Επίσης ποια είναι η χρονική δομή της κοινότητας αυτής. Πώς δηλαδή λειτουργεί ο χρόνος σαν μια βιοματικο-πολιτική δομή εντός αυτού του τρόπου ύπαρξης. Και τέλος πώς μπορεί η χρονικότητα αυτής της κοινότητας να προωθήσει ή να εμποδίσει την πιθανότητα της επανάστασης. Το άρθρο αυτό δεν απαντά σε αυτά τα ερωτήματα ερμηνεύοντας την σκέψη του Agamben, αλλά κυρίως ξεκινώντας από εκεί όπου σταματά ο Agamben: από μια θεωρία της «επερχόμενης χρονικότητας» όπως ερμηνεύεται διεξοδικά μέσω των εννοιών της μη-άφιξης, της υπερ-προσαρμοστικότητας, της χωρικότητας, της διατάραξης και της επανάστασης.


1. Μη άφιξη και υπερ-προσαρμοστικότητα


Πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε ότι η επερχόμενη κοινότητα δεν είναι τελεολογική, δεν επιθυμεί, δεν υπάρχει σύμφωνα με, και δεν καθοδηγείται από την επιτυχή άφιξη σε κάποιο καταληκτικό σημείο εκκίνησης. Δεν υπάρχει τελικός προορισμός ή ολοκλήρωση στην επερχόμενη κοινότητα. Αντί να φτάσει, η επερχόμενη κοινότητα μόνο υπονοεί την ύπαρξή της, δείχνει επ’ άπειρο προς την κατεύθυνση της έλευσής της χωρίς ποτέ να την αγγίζει. Η μη-άφιξη της επερχόμενης κοινότητας δεν είναι αποτέλεσμα αδυναμίας πραγματοποίησης της – όπως θα συνέβαινε αν ήταν επαρκής θεωρητικά αλλά απραγματοποίητη στην πράξη. Αυτό δεν συμβαίνει καθόλου. Αντίθετα η επερχόμενη κοινότητα υπάρχει σύμφωνα με μια διαφορετική χρονική δομή – δομή της μη-άφιξης: δεν έρχεται δηλαδή ποτέ. Η μη-άφιξη της επερχόμενης κοινότητας οφείλεται στην αέναη και υπερβολική προσαρμογή της; στο ότι προσαρμόζεται δηλαδή όχι μόνο στην κατάσταση που την περιβάλει, αλλά και στην ίδια την προσαρμοστικότητά της, αποτελώντας έτσι μια ξεκάθαρη διαδικασία συνεχούς αλλαγής και ατέρμονης εναλλαγής. Μια τέτοια διαδικασία, από τη φύση της την ίδια αποκλείει έναν χρόνο σύλληψης, ένα τελικό κάλεσμα, μια σταθερή ταυτότητα ή μια δεδομένη πολιτική ατζέντα. Επομένως η επερχόμενη κοινότητα υπάρχει χωρίς «τελική ώρα άφιξης» – υπάρχει δηλαδή σύμφωνα με τον χρόνο της μη-άφιξης.


2. Χρονικότητα και χωρικότητα


Ο χρόνος της επερχόμενης κοινότητας της μη-άφιξης πρέπει επίσης να συμπεριλαμβάνει και μια πτυχή χωρικότητας. Κι αυτό γιατί η μη-άφιξη είναι έμφυτα συνδεδεμένη με την υπερ-προσαρμοστικότητα, και η υπερ-προσαρμοστικότητα πρέπει να συμπεριλαμβάνει κάτι παραπάνω από το χρόνο –πρέπει να συμπεριλαμβάνει τον ίδιο το χώρο της προσαρμοστικότητας.


Η προσαρμοστικότητα δεν μπορεί να λαμβάνει χώρα εκτός πριν ή μετά από το χώρο, αλλά μόνο στο εντός αυτού του χώρου. Αυτό το χωρο-χρονικό πλέγμα είναι αποτέλεσμα της σχέσης μεταξύ μη-άφιξης και υπερ-προσαρμοστικότητας – δεν μπορούμε να έχουμε το ένα χωρίς το άλλο. Για παράδειγμα, η έντονη προσαρμογή της επερχόμενης κοινότητας είναι την ίδια στιγμή και μη-άφιξη: το να προσαρμόζεται και να διαφοροποιείται κανείς ασταμάτητα είναι το να μην φτάνει ποτέ. Η υπερ-προσαρμοστικότητα και η μη άφιξη είναι επομένως αλληλένδετες και συν-δημιουργούν το χώρο και το χρόνο για την «επερχόμενη κοινότητα».


3. Διατάραξη του χρόνου


Η μη άφιξη και η υπερ-προσαρμοστικότητα της επερχόμενης χρονικότητας χαρακτηρίζεται επίσης από την διατάραξη του χρόνο. Αυτή η διατάραξη συντελείται σε τρία επίπεδα: (1) στην διατάραξη των γραμμικών και αποκεντρωμένων εννοιών του χρόνου, (2) στην διατάραξη της χρονο-κεντρικής διαδικασίας της πραγματοποίησης (reification), και (3) στην διατάραξη της Κρατικής διακυβέρνησης.


Πρώτον η επερχόμενη χρονικότητα εμποδίζει τις δύο διαδεδομένες έννοιες του χρόνου: η επερχόμενη χρονικότητα δεν είναι ένα γραμμικό ξεδίπλωμα και μια συσσώρευση προσωπικών και κοινοτικών εμπειριών, αλλά δεν είναι ούτε και μια αποκεντρωμένη σειρά από διαρκώς διαφοροποιούμενες και φθίνουσες (μη) αναπαραστάσεις που κινούνται από έναν προηγούμενο χρόνο σε ένα παρόντα χρόνο. Αντίθετα η επερχόμενη χρονικότητα χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι αναστέλει τόσο τον γραμμικό όσο και τον αποκεντρωμένο χρόνο. Για παράδειγμα, η μη-άφιξη της επερχόμενης χρονικότητας έχει αποσυνδεθεί από οποιαδήποτε μορφή χρονικού παρελθόντος ή χρονικού μέλλοντος και η υπερ-προσαρμοστικότητά της υπάρχει σαν μια αέναη παροντικότητα (now-ness) σε συνδυασμό με μιαν αέναη εντοπιότητα (hereness), ενώ τόσο η παροντικότητα όσο και η εντοπιότητα θα αλλάζουν για πάντα. Αυτή η «χρονικότητα της αέναης αναμονής (limbo)» διαλύει ριζοσπαστικά την κοινή κατανόηση και εμπειρία του χρόνου.


Δεύτερον, η επερχόμενη χρονικότητα διαλύει την χρονοκεντρική διαδικασία της πραγματοποίησης. Η πραγματοποίηση διαρκεί στο χρόνο: Βιώνω κάτι τώρα, αυτή η εμπειρία αφαιρείται από το άμεσο κοινωνικό πλαίσιο, αυτή η αφαίρεση στην συνέχεια εκλαμβάνεται ως η ουσία και η φύση του πράγματος, και με το πέρασμα του χρόνου καταλήγουμε να «λατρεύουμε» αυτή την αφαίρεση σαν ήταν πράγματι ουσιαστική, φυσική, και απολύτως απαραίτητη Η επερχόμενη χρονικότητα σπάει τους δεσμούς αυτής της διαδικασίας: δεν είναι δυνατόν να βελτιώσουμε κάτι το οποίο δεν φτάνει ποτέ και προσαρμόζεται αέναα.


Και τρίτον, η επερχόμενη χρονικότητα διαλύει τον χρόνο της Κρατικής διακυβέρνησης. Η μη-άφιξη και η υπερ-προσαρμοστικότητα της επερχόμενης χρονικότητας αντιστέκεται σε κάθε μορφή σύλληψης, αναπαράστασης ή πραγματοποίησης. Μια τέτοιου είδους μορφή του χρόνου δεν περιπλέκει, αλλά εκ φύσεως αποκλείει την πιθανότητα δομών που να διακυβερνώνται από το Κράτος. Η Κρατική διακυβέρνηση εγκαθιδρύεται με βάση την πραγματοποίηση (reification) των βιοπολιτικών ιεραρχιών – δηλαδή το Κράτος ελέγχει και επιβλέπει τις ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας μεταξύ ανθρώπων που ζουν εντός συγκεκριμένων κοινωνικών ορίων. Τέτοιου είδους διαχείριση αυτών των σχέσεων είναι εν μέρει κατασκευασμένη μέσω των χρονικών βελτιώσεων: μια διαφοροποίηση εξουσίας συμβαίνει τώρα για αν εγκαθιδρυθεί εν συνεχεία ξανά. Η πιθανότητα Κρατικής διακυβέρνησης καταρρέει χωρίς χρονική πραγματοποίηση. Η επερχόμενη χρονικότητα απομακρύνεται από την χρονική πραγματοποίηση του Κρατικού ελέγχου. Αυτό βοηθά στην εγκαθίδρυση της επερχόμενης κοινότητας σαν να ήταν αδύνατον να κυβερνηθεί.


4. Συμπέρασμα: Ο χρόνος της επανάστασης


Η επερχόμενη χρονικότητα ορίζει τον χρόνο της επανάστασης και τον χρόνο για επανάσταση. Σε ένα πρώτο επίπεδο, αυτή η επερχόμενη χρονικότητα αντιτίθεται στον χρόνο της Κρατικής διακυβέρνησης – μιας μορφής αντι-διάστασης που είναι γεμάτη από συγκρούσεις.


Αλλά σε ένα βαθύτερο επίπεδο η επερχόμενη χρονικότητα είναι απλά μη-κυβερνήσιμη. Αν αυτό αποτελεί πραγματικότητα, τότε η επερχόμενη χρονικότητα περιγράφει με ακρίβεια την επαναστατική φύση της επερχόμενης κοινότητας του Giorgio Agamben. Αλλά προκύπτουν κι άλλα ερωτήματα: Πώς μπορούμε να δώσουμε υπόσταση στην μη-άφιξη και την υπερ-προσαρμοστικότητα; Πώς περνάμε από τον Κρατικό χρόνο στον επερχόμενο χρόνο; Πώς απομακρυνόμαστε από την Κρατική χρονικότητα; Σε αυτό το άρθρο δεν υπάρχει ούτε χώρος ούτε χρόνος για να τεθούν αυτά τα ερωτήματα. Αρκεί, όμως, να τονίσουμε ότι αυτά τα ερωτήματα πρέπει να συμπεριλαμβάνουν μιαν επαναστατική μεθοδολογία υπογραμμίζοντας όχι μόνο τις θεωρητικές, αλλά επίσης και τις στρατηγικές παραμέτρους της επερχόμενης χρονικότητας και περί της επερχόμενης χρονικότητας.


Διαβάστε ακόμα


Το ώριμο φρούτο της λύτρωσης (βιβλιοκριτική)


Τα S20 του Bush και ο επανασχεδιασμός της αμερικανικής τάξης (στα αγγλικά)

Κάποτε είχαν στερήσει τους ιθαγενείς από τα δικαιώματά τους γιατί δεν θεωρούνταν μοντέρνοι: τώρα τους τα στερούν όταν είναι μοντέρνοι. Για να έχουν τους τίτλους ιδιοκτησίας των γηγενών πληθυσμών πρέπει να είναι ‘παραδοσιακοί’, και όταν αποκαλούμε κάποιον ‘παραδοσιακό’ εννοούμε πως δεν μοιράζεται τον δικό μας χρόνο.


Πριν από έναν αιώνα ήταν σύνηθες, ακόμη και αποδεκτό, να θεωρούμε τους Αυστραλούς ιθαγενείς άγριους. Η θεωρία για την ανθρώπινη διαφορά, ένας κοινωνικός δαρβινισμός, ήταν δημοφιλής επειδή επιβεβαίωνε την κατωτερότητα οποιουδήποτε είχε πιο σκούρο χρώμα. Ήταν προορισμένοι να εξαφανιστούν και επομένως δεν υπήρχε λόγος να νιώθουμε τύψεις για την αγριότητα των αποικιοκρατικών διαδικασιών με τις οποίες γινόταν η ιδιοποίηση της γης των ιθαγενών, ούτε να τους συμπεριλάβουμε στο ‘εμείς’ της Ομοσπονδίας. Η θεωρία της εξέλιξης έδινε ιδιαίτερη έμφαση σε μια αντίληψη της ιστορίας, σύμφωνα με την οποία ο μη-δυτικός άλλος ήταν η πρωτόγονη μορφή του σύγχρονου, προοδευτικού δυτικού εαυτού. Παρέπεμπαν τους Αυστραλούς ιθαγενείς σε άλλο χρόνο και χώρο- πρότερο, απομακρυσμένο, καθυστερημένο, αρχέγονο. Καθώς όμως ο Δαρβινισμός έγινε επιστημονικά αναιτιολόγητος, οι βιολογικές θεωρίες για τη διαφορά ξεπεράστηκαν και τη θέση τους πήρε η ‘πολιτιστική διαφορά’, που δεν έθεσε όμως τέλος στην αξιολόγηση με βάση το χρόνο. Μισό αιώνα αργότερα, η σταθερή εικόνα με την οποία ο Γάλλος ανθρωπολόγος Λεβί-Στρος αντιπαρέβαλε τον ‘πρωτόγονο κόσμο’ στον δικό του, είχε να κάνει με το χρόνο: ‘Το χαρακτηριστικό του πρωτόγονου νου είναι η αχρονικότητά του’.


Η πανουργία του αλλοχρονισμού


Σε έναν άλλον αιώνα, οι άνθρωποι θα κοιτάξουν πίσω για να ασκήσουν κριτική σε αυτές τις θεωρίες που μπόρεσαν τόσο αποτελεσματικά να θέσουν τους Αβοριγίνες εκτός του ‘δικού μας’ χρόνου. Η έκφραση που αντιστοιχεί σήμερα στη λέξη ‘άγριος’ του δέκατου ένατου αιώνα και ‘πρωτόγονος’ του δωδέκατου είναι η ‘παράδοση’. Όταν αποκαλούμε κάποιον ‘παραδοσιακό’ εννοούμε πως δεν μοιράζεται τον δικό μας χρόνο. Είναι ένας αλλοχρονισμός, μια άρνηση του χρόνου που μοιραζόμαστε. Γιατί ένας ‘παραδοσιακός’ άνθρωπος των Αβοριγίνων θεωρείται πιο ‘αυθεντικός’ από όσο εκείνοι που οι ζωές τους άλλαξαν; Το να είσαι σύγχρονος-να μοιράζεσαι τον ίδιο χρόνο- είναι βασικό στοιχείο για την αμοιβαία ανθρώπινη επικοινωνία και σεβασμό, ωστόσο αρνούμαστε σταθερά στους Αυστραλούς ιθαγενείς να είναι σύγχρονοι των υπόλοιπων Αυστραλών. Η χρονική έννοια της απόστασης έχει δυο μορφές: αυτή του παρελθόντος χρόνου, που συσχετίζεται με την καθυστέρηση και την ανικανότητα, και την αχρονικότητα , που συσχετίζεται με την πνευματικότητα, την ικανότητα του Ονείρου, τον αμετάβλητο πολιτισμό, την αρμονία με το περιβάλλον. Η έκφραση ‘παραδοσιακοί Αβοριγίνες’ και οι παραλλαγές της όπως πραγματικοί Αβοριγίνες, μακρινοί, αυθεντικοί ή Αβοριγίνες της ερήμου, συνεπάγεται δυο διακρίσεις. Μία μεταξύ ιθαγενών και μη ιθαγενών, και μια άλλη μεταξύ αξιόλογων και μη αξιόλογων ιθαγενών. Στον αλλόχρονο ‘παραδοσιακό ‘Αλλο’ δίνεται υψηλότερη κοινωνική αξία, από-νομιμοποιώντας έτσι εκείνους που έζησαν σκληρά υπό αποικιοκρατικό καθεστώς.


Με την άρνηση της ιστορίας, ο αλλοχρονισμός καλύπτει τη σκοτεινή πλευρά του εθνικού οικοδομήματος της Αυστραλίας, δικαιολογώντας τον συνεχή αποκλεισμό των ιθαγενών λαών από τον πλούτο της. Γίνεται μια επιδέξια προσπάθεια εξομάλυνσης των κοινωνικών δεινών που αντιμετωπίζουν οι ιθαγενείς σήμερα καθώς λόγω του παράγοντα χρόνου θεωρούνται ανίκανοι να τα βγάλουν πέρα. Θυμηθείτε τη δήλωση του Philip Ruddock, τότε υπουργού αρμόδιου για τις Υποθέσεις των Αβοριγίνων, που αποδίδει τις ευθύνες για κοινωνικό τραύμα σε αυτούς που υποφέρουν και όχι σε εκείνους που ελέγχουν τους πόρους που θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά:



Έχουμε να κάνουμε με έναν πληθυσμό ιθαγενών που έχει ελάχιστη επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο. Έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που ασχολούνταν κυρίως με το κυνήγι και τη συγκομιδή. Δεν είχαν κάρα. Δεν νομίζω ότι εφεύραν τον τροχό.


Δεν εφεύραν όμως ούτε τη φτώχεια, ούτε τον διαβήτη και την ανεργία.


Η μοντερνικότητα της παράδοσης


Οι παραδόσεις αποτελούν μέρος του παρόντος. Δεν υπάρχουν ‘παραδοσιακοί’ άνθρωποι, παρά μόνο άνθρωποι που αντλούν πόρους προγενέστερων γενεών όταν αυτοί είναι σημαντικοί. Η επινοητικότητα μεταβάλλεται καθώς υπεισέρχονται ιστορικά γεγονότα: η ετοιμασία ενός λαγού με κάρρυ αποτελεί παράδοση για τους Wiradjuri, μια παράδοση παλαιότερη από εκείνη του ‘Άγιου Βασίλη’ ή των παραδοσιακών ενδυμασιών στη Σκωτία. Και τι να πούμε για κείνον τον γέρο που συνήθιζε να νοικιάζει ένα ταξί για να τον πηγαίνει με το τουφέκι του να πυροβολεί γκοάνα κάθε φορά που εισέπραττε τη σύνταξή του; Καθόμουν στην κόκκινη άμμο της Δυτικής Ερήμου, τρώγοντας γκοάνα που οι σύντροφοί μου Pitjantjatjara είχαν πιάσει και μαγειρέψει και τους άκουγα να συζητούν για την αγορά ενός συγκροτήματος γραφείων στην πόλη, μέρος μιας στρατηγικής επένδυσης ύψους 14 εκατομμυρίων δολαρίων. Ήταν ‘παραδοσιακοί’; Αντλούσαν από τις παραδόσεις; Ή μήπως οι ιστορίες αυτές αποδεικνύουν ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι να είσαι μοντέρνος;


Οι Wiradjuri στο κέντρο της Νέας Νότιας Ουαλίας, που με κανένα τρόπο δεν είναι ‘χωρίς κουλτούρα’, αποδεικνύουν την ικανότητα των ανθρώπων να μεταμορφώνονται κάτω από συνθήκες τεράστιας και βίαιης αλλαγής. Ο ρόλος που έπαιξαν τα μεγάλα δίκτυα των συγγενών, οι πολιτικές και κοινωνικές αξίες τους, οι τρόποι με τους οποίους ενεπλάκησαν σε έναν αιώνα πολιτικής διαμαρτυρίας, αντιμετώπισαν τις γραφειοκρατίες, χειρίστηκαν τις διαμάχες μέσα και πέρα από τις κοινότητές τους- είναι ιστορίες που οι περισσότεροι Αυστραλοί δεν γνωρίζουν γιατί αλλοχρονισμός σημαίνει κατάργηση της ιστορίας, σημαίνει άρνηση ιστοριών πάλης. Οι κόσμοι των Wiradjuri έχουν φαινομενικές αντιφάσεις: άνθρωποι με πανεπιστημιακή μόρφωση αποφεύγουν έναν έξυπνο άνθρωπο, ο ασπρόμαυρος μυγοχάφτης προειδοποιεί για τον θάνατο και οι νεκροί θάβονται σύμφωνα με το αγγλικανικό τελετουργικό για να γίνουν πρόγονοι στο πνεύμα. Είναι ένας κόσμος όπου το rite de passage των ενηλίκων μπορεί να συνεπάγεται φυλακή για τους νέους άντρες και εγκυμοσύνη για τις νέες γυναίκες, αλλά στον οποίον υπάρχουν δικηγόροι, καλλιτέχνες, φωτογράφοι, δάσκαλοι, βιβλιοπώλες, μητέρες και γιοί, προγραμματιστές και ονειροπόλοι, κι όπου ο αριθμός των ανθρώπων τους οποίους ο καθένας υπολογίζει ως ‘σχέσεις’ ανέρχεται συχνά σε αρκετές εκατοντάδες. Αυτές είναι οι μοντερνικές εμπειρίες των Wiradjuri, συχνά σκληρές αλλά και με τις επιτυχίες τους. Το να είσαι Wiradjuri σημαίνει ακόμα ότι δεν είσαι ευπρόσδεκτος σε δημόσιους χώρους, στα πάρκα, στα καφέ, στα μπαρ και τα μαγαζιά. Σημαίνει ακόμα ότι δεν έχεις εξουσία, ότι είσαι άνεργος, ότι είναι δύσκολο για σένα να νοικιάσεις σπίτι, ότι περνάς για άλλη μια φορά τα Χριστούγεννα στη φυλακή. Σημαίνει θυμό, μνησικακία και καταπίεση- που τα ορατά σημάδια τους περιγράφονται ως ‘προβλήματα υγείας’: υψηλά επίπεδα ζάχαρου, κατάθλιψη και άγχος, αυτοκτονία, κατάχρηση αλκοόλ, φυσική βία κατά του εαυτού σου και άλλων, ανακοπή καρδιάς, ηπατίτιδα και λέπρα. ‘Ασθένειες του τρόπου ζωής’- ενστερνισμός της ιστορίας της Αυστραλίας για τη διαφορά και την αδιαφορία που γίνεται πολιτικά ευχάριστος όταν ορίζεται ως βιο-ιατρική κακοδιαθεσία. Τα ‘άτομα’ υποτίθεται ότι πρέπει να μπορούν να ελέγχουν την υγεία τους, ακόμη κι όταν τους έχουν στερήσει την ικανότητα να ασκούν τους κατάλληλους ελέγχους στις κοινότητές τους μέσα από προγράμματα ‘αυτοδιαχείρισης’ της ίδιας τους της καταπίεσης.


Κάποτε είχαν στερήσει τους ιθαγενείς από τα δικαιώματά τους γιατί δεν θεωρούνταν μοντέρνοι: τώρα τους τα στερούν όταν είναι μοντέρνοι. Για να έχουν τους τίτλους ιδιοκτησίας των γηγενών πληθυσμών πρέπει να είναι ‘παραδοσιακοί’. Με τις επιτυχίες τους σε ‘μη παραδοσιακές περιοχές’, οι Githabul και οι Noongar θεωρούνται λιγάκι πιο σύγχρονοι (παρ’ όλο που αμφισβητούνται), εξακολουθούμε όμως να ντρεπόμαστε για την αποκτήνωση των Yorta Yorta, στους οποίους είπαν ότι τα δικαιώματά τους ‘σαρώθηκαν από τον ρου της ιστορίας’. Η έμφαση στην ‘παράδοση’ καλύπτει τις ιστορίες εξουσίας και πλούτου που σωρεύτηκαν αξιολογώντας τους ‘άλλους’ με βάση το χρόνο. Η ‘συνέχιση της παράδοσης’ που προκαλεί ανησυχία έχει να κάνει με τις συνεχιζόμενες στρατηγικές που κρατούν σε απόσταση τους ιθαγενείς με τρόπους που τους θέτουν εκτός κοινωνικότητας, δικαιοσύνης και εξουσίας.


Διάβαστε ακόμα


Τίτλοι ιδιοκτησίας γηγενών πληθυσμών


Αβορίγινες σπουδές: Εικονική βιβλιοθήκη

Η αναγνώριση των ορίων του μηχανικού χρόνου θα ήταν ένα βήμα προς την επανεφεύρεση της σχέσης μας με τη φύση και την εξεύρεση ενός νέου μέρους για μας σε αυτήν. Θα μας βοηθούσε, υποστηρίζει ο Alex Aylett, να δημιουργήσουμε πολιτικά και οικονομικά συστήματα που επιτυγχάνουν μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμα οφέλη και μακροπρόθεσμα κόστη.


Οι πόλεις παράγουν και ταυτόχρονα είναι προϊόν των αντιλήψεων που έχουμε για τις σχέσεις μας με το χρόνο και τη φύση. Όπως οι σωλήνες, τα σύρματα και οι δρόμοι, αυτές οι σχέσεις αποτελούν μέρος μιας υποδομής που θεωρούμε δεδομένη, η οποία δίνει στον αστικό χώρο το σχήμα του και τον κάνει να υπάρχει. Συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε το χρόνο σε λεπτά και δευτερόλεπτα και συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε τους εαυτούς μας ως, κατά κάποιο τρόπο, ξεχωριστούς από τη φύση. Ακριβώς όπως κτίζουμε πόλεις, έχουμε κτίσει αυτές τις σχέσεις, τις έχουμε κτίσει μέσα μας και μέσα στους χώρους που κατοικούμε. Αυτό που θέλω να συζητήσω έχει να κάνει με τις περιβαλλοντολογικές συνέπειες αυτών των κατασκευών χρόνου και φύσης που υλοποιούνται στην πόλη.


Η συνειδητοποίηση της έκτασης της δημιουργικότητάς μας αποτελεί συστατικό της κριτικής κοινωνικής θεωρίας από τις αρχές του 21ου αιώνα. Η κοινωνική κατασκευή του φύλου, της σεξουαλικότητας, της επιστήμης, της ηθικής και της αλήθειας υπήρξε ένας τρόπος για να ανοίξει ο χώρος για νέες μορφές πολιτικής δράσης. Δείχνοντας ότι οι αξίες και οι δομές που μας έφεραν σ’ αυτό το σημείο είναι κανόνες που εμείς φτιάξαμε για μας- και δεν μας δόθηκαν από τη φύση ή την αγορά ή το υπερπέραν- υποτίθεται ότι ανοίγει χώρο για να φανταστούμε εναλλακτικές μορφές μέλλοντος. Ένα μέλλον μακριά από τον καταναλωτικό, καπιταλιστικό κόσμο που, κάθε μέρα που περνά, μοιάζει πιο άνισος, αυταρχικός, μη δημοκρατικός και βλαβερός για το περιβάλλον. Ο χρόνος και η φύση δεν ξεφεύγουν από αυτή την ανάλυση.


Ο χρόνος είναι κάτι που δημιουργήσαμε για να μπορούμε να χειριστούμε το πρόβλημα της διάρκειας. Θυμόμαστε και φανταζόμαστε ζώα που πιάνονται αποκλειστικά και μόνο μια συγκεκριμένη στιγμή. Η έννοια του χρόνου μας βοηθά να χειριστούμε το περίπλοκο γεγονός ότι εμείς, όπως και όλα γύρω μας, μεταμορφωνόμαστε και υπάρχουμε έξω απ’ ό, τι είναι παρόν σε μας. Οι ιστορίες για την προέλευση και το τέλος περιορίζουν τη φαντασία μας. Μας γλυτώνουν από την υπαρξιακή αμηχανία να παρατηρούμε κύκλους της φύσης και πλανητικούς ρυθμούς που δεν ακολουθούν το αυστηρά γραμμικό τόξο της ανθρώπινης ζωής και γι’ αυτό προσθέτουμε από πάνω ευθύγραμμες ιστορίες με γερή αρχή και τέλος. Οι μύθοι για την προέλευση και την αποκάλυψη μας καθησυχάζουν ότι η τάξη πραγμάτων ακολουθεί την ίδια βασική δομή όπως οι ζωές μας, ακόμη κι αν τρέξουμε γρηγορότερα από κάποιους άλλους.


Μέσα απ’ αυτούς τους μύθους, φτιάξαμε κάτι χειροπιαστό: χρονολογικές μηχανές με απτά αποτελέσματα. Χαλαρά συνδεδεμένα με τους ηλιακούς κύκλους, τους οποίους ρεγουλάρουν και αντικαθιστούν, τα λεπτά και οι μήνες του μηχανικού χρόνου καθιστούν δυνατή τη ρύθμιση της εργασίας, την ενσωμάτωση του ατόμου στα καπιταλιστικά μέσα παραγωγής, το συντονισμό ατομικών και ομαδικών δράσεων μέσα από αχανείς εκτάσεις και χρόνο και χώρο και την ικανότητά μου να ξυπνώ στις 7:45 για να προλάβω το λεωφορείο των 8.15. Η διαμόρφωση της φαντασίας μας από τον μηχανικό χρόνο επηρεάζει επίσης τη σχέση μας με τα οικοσυστήματα στα οποία δουλεύουμε, παίζουμε και παλεύουμε- καθώς και την ικανότητά μας να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε σε κινδύνους μεγάλης κλίμακας, όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη, την οποία δημιουργούμε μέσα από τις καθημερινές πράξεις μας.


Ο διαχωρισμός φύσης/κοινωνίας


Η κοινωνική κατασκευή του διαχωρισμού μεταξύ φύσης και κοινωνίας έχει γίνει αντικείμενο μεγάλης κριτικής για το ρόλο της στη σημερινή περιβαλλοντολογική επιδείνωση. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ ανθρώπων και φύσης γίνεται αντιληπτή και θεωρείται ως δεδομένη. Το δέος μας απέναντι στη γενετική μηχανική, τα υβρίδια και τα cyborgs προέρχεται εν μέρει από το γεγονός ότι όλα αυτά αμφισβητούν τα όρια του σαφούς συνόρου που έχουμε κτίσει ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο, τις πόλεις και τους αγριότοπους, την κοινωνία και τη φύση.


Όπως πολλά σύνορα, η διαίρεση αυτή διαχωρίζει πνευματικά και φυσικά τα πράγματα έτσι ώστε να αντιμετωπίζονται διαφορετικά. Αποτελεί σημαντικό μέρος του σημερινού μας συστήματος κατασκευής και πώλησης, το οποίο μετατρέπει ορισμένα μέρη της φύσης σε εμπορεύματα και άλλα σε απόβλητα όπως τα φυσικά και οικονομικά εκφρασμένα κόστη παραγωγής. Είναι μια διαχωριστική γραμμή που μας επιτρέπει να φανταζόμαστε τους εαυτούς μας ξεχωριστούς, κατά κάποιο τρόπο, από τη φύση γενικά και από συγκεκριμένες τοποθεσίες της όπου οι συνέπειες των πράξεών μας είναι πιο βαριές. Στις συνεχώς επεκτεινόμενες πόλεις μας (ιδίως εκείνες του παγκόσμιου Βορρά) έχουμε δημιουργήσει για μας εναλλακτικά οικοσυστήματα που, προς μεγάλη ειρωνεία, επαναλαμβάνουν αυτό το διαχωρισμό συγκεντρώνοντας ταυτόχρονα την κατανάλωση που κάνουμε- και τη μη αναγνωρισμένη διασύνδεση-της φύσης ως πόρου.


Στην πόλη, η σύνδεση μεταξύ μηχανικού χρόνου και διχοτομίας ανάμεσα στη φύση και την κοινωνία είναι ορατή. Οι αστικοί χώροι έχουν εδώ και πολύ καιρό χτιστεί με τρόπο που να μετριάζουν, να μας κρατούν σε απόσταση και να μας προστατεύουν από τους ρυθμούς και τις διακυμάνσεις του ηλιακού κύκλου και των οικολογικών συστημάτων του πλανήτη μας. Όπου κι αν πας σε μια πόλη, κινείσαι ανάμεσα σε ιδέες που πήραν μορφή- πολλαπλές διαδικασίες σκέψης, αρμονικές ή ασύνδετες, βρίσκονται πίσω από τα συμπλεκόμενα κτίρια και δρόμους που θα γίνουν, για τους περισσότερους από μας, το σπίτι μας. Στην καλύτερη και τη χειρότερη εκδοχή τους, αποτελούν δείγμα της προσπάθειάς μας να ζήσουμε πλήρως σε μια φυσική σφαίρα που δημιουργήσαμε εμείς.


Σ’ αυτά τα χτισμένα περιβάλλοντα, ο χρόνος του ρολογιού και του ημερολογίου καθιστά δυνατό τον λιγότερο ή περισσότερο ομαλό συγχρονισμό των κοινωνικών και μηχανικών συστημάτων που φτιάχνουν μια μητρόπολη. Ο μηχανικός χρόνος, μαζί με το τρεχούμενο νερό, την αποχέτευση, το ηλεκτρικό ρεύμα και τις μεταφορές, καθιστούν δυνατό το εκπληκτικό επίτευγμα των χιλιάδων ή εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν και εργάζονται σε καταλύματα τόσο κοντινά μεταξύ τους. Χωρίς μια σταθερή δομή που να παρέχει συγκεκριμένη αναφορά προσανατολισμού και διασύνδεσης των πολλαπλών παικτών μέσα στην πόλη, αυτές οι πολύπλοκες διαδικασίες ανταλλαγής και αλληλεπίδρασης θα άρχιζαν να καταρρέουν με το ρυθμό που αρχίζει η ώρα της αιχμής (ένα παράξενο τεχνο-κοινωνικό φαινόμενο που δείχνει σε ποιο βαθμό ζούμε με το ρολόι).


Αυτό το θέμα έχει να κάνει με το χρόνο, αλλά είναι επίσης οικονομικό, αισθητικό και πολιτιστικό. Ως οικονομικά κέντρα, οι πόλεις αποτελούν παράδειγμα της αυξανόμενης έμφασης στην τήρηση του χρόνου, τον ορθολογικό υπολογισμό και την ακρίβεια που απαιτεί το εμπόριο. Σημαδεμένη από τη συμπίεση χρόνου-χώρου της δι-εθνικής επιχειρηματικότητας με τη σταθερή ροή αγαθών, η πόλη φέρει ελάχιστα ίχνη από τον εποχικό χαρακτήρα της αγροτικής παραγωγής ή τη δημιουργία και άντληση πόρων. Τα πορτοκάλια, που καθώς φαίνεται είναι μονίμως της εποχής, αποτελούν ένα έμβλημα της οικονομικής ζωής της πόλης, που μας βυθίζει ακόμη περισσότερο στον μηχανικό χρόνο. Το κτισμένο περιβάλλον μας περιβάλλει με αντικείμενα αποκομμένα από τον οργανικό χρόνο, αποκομμένα από τους φυσικούς κύκλους της αποσύνθεσης και της αναγέννησης –η εμπειρία του χρόνου αποκτάται μόνο μέσω των επηρεασμένων από την αγορά καταστάσεων εντροπίας και αποκατάστασης. Αυτό ενισχύεται από την τρέχουσα αισθητική των κτισμάτων από αλουμίνιο και γυαλί που αποτρέπουν την πατίνα και άλλα σημεία που μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου. Αναζητώντας την αχρονικότητα, οι οργανικοί κύκλοι αντικαθίστανται με πολιτιστικούς που έχουν να κάνουν με τη μόδα και το στυλ. Η πόλη γίνεται μια απομονωμένη ζώνη που μας ενθαρρύνει να ορίσουμε τον πολιτισμό σε αντίθεση με τη φύση, μια διχοτομία και ένα μέρος που μας επιτρέπει να αποστασιοποιηθούμε (φυσικά και πνευματικά) από τις επιδράσεις που ασκούμε στον κόσμο που μας περιβάλλει.


Η μονοδιάστατη αντίληψη του χρόνου


Γιατί, όμως, σκεφτόμαστε για το χρόνο; Αν και μπορεί να φαίνεται πως τέτοια ζητήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν καλύτερα αν ασχοληθούμε απευθείας με τα ζητήματα πολεοδομίας και ρύπανσης, η αντίληψή μας για το χρόνο διαμορφώνει το πλαίσιο γι’ αυτά τα προβλήματα και η αντίδρασή μας σε αυτά πρέπει επίσης να έχει μια χρονική συνισταμένη. Η αναγνώριση των ορίων του μηχανικού χρόνου θα ήταν ένα βήμα προς την επανεφεύρεση της σχέσης μας με τη φύση και την εξεύρεση ενός νέου μέρους για μας σε αυτήν. Θα μας βοηθούσε επίσης να δημιουργήσουμε πολιτικά και οικονομικά συστήματα που επιτυγχάνουν μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμα οφέλη και μακροπρόθεσμα κόστη. Έτσι όπως έχουν τα πράγματα, οι βραχυπρόθεσμες προτεραιότητες των δημοκρατικών εκλογικών κύκλων και φορολογικών ετών δεν αντιμετωπίζουν σχεδόν καθόλου τα προβλήματα που θα προκύψουν μετά από χρόνια. Το μέλλον δεν ψηφίζει, ούτε δουλεύει, ούτε αγοράζει.


Αυτό το πρόβλημα ισχύει για όλα περίπου τα περιβαλλοντικά προβλήματα, αλλά είναι ιδιαίτερα ορατό στην περίπτωση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Οι προσπάθειες να ενταχθούν οι κλιματικές αλλαγές σ’ αυτό το απεικονισμένο προοπτικά χρονικό πλαίσιο (ανακοινώνοντας, για παράδειγμα, την προσεχή εξαφάνιση των παράκτιων κοινοτήτων) εγείρουν κατηγορίες για κινδυνολογία και αποσπούν την προσοχή απ’ το πραγματικό πρόβλημα ότι η σχέση με το χρόνο που έχει κτιστεί στους πιο ισχυρούς κοινωνικούς θεσμούς μας παρεμβαίνει στην ικανότητά μας να καταλάβουμε και να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας.


Το ίδιο ισχύει σε προσωπικό επίπεδο. Μελέτες για την αντίληψη του ρίσκου στις Ηνωμένες Πολιτείες δείχνουν ότι η χρονική απόσταση, όπως την αντιλαμβανόμαστε, που μας χωρίζει από τις συνέπειες των κλιματικών αλλαγών μειώνει τη σημασία που δίνουμε σε αυτές τις συνέπειες, ακόμη κι αν είναι εξαιρετικά σοβαρές. Για έναν πολιτισμό που η θεμελιώδης μονάδα του είναι η χρονική διάρκεια της ζωής του ατόμου- την οποία βιώνει σε μεγάλο βαθμό με προσαυξήσεις ημερών και λεπτών- αυτό δεν αποτελεί έκπληξη. Η μηχανιστική αντίληψη που έχουμε για το χρόνο δεν μας κρατά μόνο σε απόσταση από τη μη ανθρώπινη φύση γενικά, δημιουργώντας μια αποσύνδεση που διευκολύνει τη σύγχρονη (δυτική κυρίως) υπερ-κατανάλωση. Διαμορφώνει, επίσης, τα θεμέλια για να δίνουμε προτεραιότητα στο βραχυπρόθεσμο, κάνοντάς μας να αποστασιοποιούμαστε ακόμη περισσότερο από τους άλλους χρονικούς κύκλους που κυβερνούν τη φύση- ανθρώπινη και μη. Ενώ οι κοινότητες που φανταστήκαμε απλώνονται σε ολόκληρες ηπείρους και βαθιά στο παρελθόν για να εδραιώνουν έθνη και πολιτισμούς, η κοινότητά μας με το μέλλον δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί. Οι σημερινές εκκλήσεις για ένα αίσθημα δικαίου διαμέσου των γενιών θα μπορούσαν να αποτελέσουν την απαρχή μιας νέας κουλτούρας του χρόνου ικανής να απαιτήσει μακροπρόθεσμη σκέψη. Πρώτα όμως πρέπει να αναγνωρίσουμε τα όρια που μας θέτει ο τρόπος που φανταζόμαστε σήμερα το χρόνο.


Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι όλοι μας βιώνουμε, ήδη, πολλαπλές εμπειρίες χρόνου. Βιώνουμε το χρόνο μέσα απ’ το ρολόι, αλλά επίσης μέσα από τους παραγωγικούς δεσμούς που συνδέουν τις οικογένειες, μέσα από τον ελεύθερο χρόνο όπως κι από τη δουλειά, μέσα από τη θρησκεία, μέσα από τη μουσική, μέσα από την τέχνη και τον πολιτισμό, και μέσα από τους δεσμούς μας με κοινότητες όλων των ειδών. Αναγνωρίζοντας τη σημασία των πολλαπλών αντιλήψεων για το χρόνο που βρίσκονται στη φαντασία μας και που μας περιβάλλουν, μπορούμε να ξεκινήσουμε τη διαδικασία του αναπροσδιορισμού μας στο χρόνο και τη φύση. Ο μηχανικός χρόνος μπορεί να παρέχει τις αναγκαίες συνθήκες εργασίας για τα οικονομικά μας συστήματα, δεν υπάρχει όμως λόγος να επιδρά στις σχέσεις που έχουμε μεταξύ μας και με το φυσικό μας περιβάλλον. Αναγνωρίζοντας τα όριά του, μπορούμε να κατοικήσουμε ξανά τις πόλεις μας ως τόπους που καθιστούν σαφή τη θέση μας μέσα στη φύση και καλλιεργούν τις πολλές θεμελιώδεις πτυχές της ανθρώπινης ζωής που ξεπερνούν τα όρια της κατανάλωσης και της ανταλλαγής.


Διαβάστε ακόμα


Διηγήσεις για το μέλλον (στα αγγλικά)


Ερευνητικό πρόγραμμα για το χρόνο και την οικολογία (στα αγγλικά)

Ο τρόπος που γράφεται η ιστορία είναι μια αντίληψη σχετική, συνδεδεμένη με την πολιτική σκοπιμότητα, που οι μεταβολές και οι αντιφάσεις της τη μια μέρα θα μας πυροβολήσουν και την επόμενη θα μας συγχωρήσουν, σημειώνει ο Mark Wagstaff.


Η ιστορία, λένε, σε προλαβαίνει. Δεν μπορείς να την φτάσεις. Η ιστορία μοιάζει να υπάρχει ανεξάρτητα από την πολιτική ή τη φαντασία, είναι κάτι παλιό, που εξακολουθεί ακόμη, μια αντικειμενική αφήγηση στην οποία έχουν πρόσβαση οι μελλοντικές γενιές με ίσους όρους. Η ιστορία σε προλαβαίνει γιατί η αφήγηση των συμβάντων εξακολουθεί. Από αυτή τη σκοπιά, η ιστορία είναι συμβάν. Αλλά δεν είναι έτσι. Όταν συζητάμε για την ιστορία, εννοούμε τον τρόπο που γράφεται η ιστορία, την εφεύρεση της ιστορίας. Ο Egon Friedell αποκαλούσε τον τρόπο που γράφεται η ιστορία ‘φιλοσοφία αυτού που συνέβη’, και η αίσθηση ενός διερευνητικού και ευφάνταστου επιστημονικού κλάδου ενισχύει την ανάλυση του Friedell για το πώς γράφεται η ιστορία και γιατί. Οι ιστορικοί δεν ασχολούνται τόσο με γεγονότα, όσο με συσχετίσεις.


Ας πάρουμε την ατομική ζωή. Όταν κάποιος πεθαίνει, αναφέρει ο Friedel, φεύγει από τη σφαίρα των γεγονότων και γίνεται θρύλος, ακόμη και γι’ αυτούς που τον γνώριζαν. Αυτό που εννοεί είναι ότι υπάρχει μια ατελής ανάκληση της ολότητας του προσώπου: ορισμένες εντυπώσεις και συσχετίσεις ξεχωρίζουν, συχνά για αυθαίρετους λόγους, περισσότερο από άλλες. Το παρελθόν, όπου όλα τα άτομα ανήκουν στο θρύλο, γίνεται ασαφές και ταυτόχρονα απαιτεί εξήγηση, καθώς κάθε εποχή εφευρίσκει το δικό της θρύλο της ιστορίας, μυθοποιημένο μέσα από τους φόβους και τις προσδοκίες του παρόντος. Η σημασία των ατόμων και των συμβάντων αυξάνεται και καταρρέει, καθώς οι επιταγές μιας εποχής διαδέχονται εκείνες μιας άλλης.


Το γράψιμο της ιστορίας δεν ανήκει αποκλειστικά στους ιστορικούς. Ατομικά και συλλογικά οι άνθρωποι γράφουν ιστορία μέσα από τις μνήμες που διεκδικούν, μνήμες κρίσιμες για την ταυτότητα. Οι ισχυρές συλλογικές μνήμες-όπως κι αν προκύπτουν-είναι συνεκτικές. Ο Baumeister και ο Hastings αναφέρουν, εύλογα, ότι η συλλογική μνήμη διαμορφώνεται επειδή οι ομάδες, όπως τα άτομα, ζητούν μια θετική συσχέτιση μεταξύ των συμβάντων και της εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους. Η θεώρηση των συμβάντων μέσα από το πρίσμα της εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους είναι πολιτικά εποικοδομητική, με αποτέλεσμα η ιστορική εφεύρεση μέσω της συλλογικής διαστρέβλωσης να γίνεται πιο εμφανής με την απόκρυψη εκείνων των πτυχών του παρελθόντος που δεν εξυπηρετούν σημερινές πολιτικές σκοπιμότητες. Για παράδειγμα, πολλοί θυμούνται ότι ο Τόμας Τζέφερσον πρόβαλε την ισότητα στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Λιγότεροι, ωστόσο, αναφέρονται στον ενθουσιασμό του για την επέκταση της δουλείας, από την οποία ωφελήθηκε. Μια άλλη εμφανής πηγή διαστρέβλωσης είναι η απλή κατασκευή: η εφεύρεση μιας ιστορίας, μετά το συμβάν, για να εξηγηθούν συγκεκριμένες συνθήκες με συγκεκριμένο τρόπο. Παραδοσιακά, οι δικτατορίες διακρίνονται σ’ αυτό, αλλά και οι δημοκρατίες μπορούν να καταφύγουν σε αναδρομικές δικαιολογίες, σε σχέση με τους λόγους που οδηγήθηκαν σε πόλεμο, για παράδειγμα.


Στο πλαίσιο της πολιτικής σκοπιμότητας, μια αποτελεσματική τεχνική διαστρέβλωσης είναι αυτό που οι Baumeister και Hastings αποκαλούν ‘χειρισμό συσχετισμών’, μια τεχνική που ταιριάζει με την ανάλυση του Friedel σχετικά με τον τρόπο που γράφεται η ιστορία ως μεταβαλλόμενος ιστορικός μύθος. Με τον χειρισμό αυτό δίνεται έμφαση στη μορφή των συσχετισμών που χρησιμοποιήθηκαν για να συνδέσουν ή να διαχωρίσουν γεγονότα. Για παράδειγμα, η αμερικανική ιστορία μπορεί να γράφεται με τρόπο που θεωρεί τον βομβαρδισμό της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι ως το τελικό αποτέλεσμα μιας διαδικασίας που προωθήθηκε από την απρόκλητη επίθεση στο Περλ Χάρμπορ. Η ιαπωνική ιστορία όμως μπορεί να γράφεται με τρόπο που θεωρεί τον βομβαρδισμό του Περλ Χάρμπορ ως στρατιωτική επιχείρηση σε σκηνικό πολέμου, όπου η επίθεση στη Χιροσίμα και η επακόλουθη επίθεση στο Ναγκασάκι, τη στιγμή που οι συνέπειες του βομβαρδισμού της Χιροσίμα ήταν γνωστές, ήταν γενοκτονίες πολιτών. Και οι δυο αντιλήψεις βασίζονται σε κατασκευές σύμφωνα με τις οποίες εμείς είμαστε τα θύματα και οι άλλοι οι απάνθρωποι, και οι δυο καθιστούν δυνατή μια πολιτική στάση, μια που αυτές οι αντικρουόμενες αντιλήψεις γίνονται συστατικά εθνικής ταυτότητας. Οι άνθρωποι θυμούνται μαζί και αυτό που θυμούνται δημιουργεί και ταιριάζει με την εικόνα που κάθε έθνος έχει για τον εαυτό του.


Η παραγωγή της σημερινής εκδοχής της ιστορίας βασίζεται τόσο στη λησμονιά όσο και στη θύμηση. Μια κοινωνία έχει μια γενικευμένη έννοια της μορφής του παρελθόντος της, ένα στερεότυπο των συμβάσεων που την κάνουν αυτή που είναι. Η αναθεώρηση και η λησμονιά εξυπηρετούν αυτή την τάξη πραγμάτων. Σύμφωνα με την υποδειγματική μελέτη για την περίπτωση του Ισπανικού Εμφύλιου Πόλεμου των Igartua και Paez, που αποτελεί, κατά την άποψή τους, ένα πρότυπο ευρέως εφαρμόσιμο, η πρώτη μεταπολεμική περίοδος παράγει πολιτιστικά τεχνουργήματα εστιασμένα στη συμβατική αντίληψη για νικητές και ηττημένους. Ακολουθεί μια περίοδος αμνησίας, που στην περίπτωση αυτή είναι η δεκαετία του 1950, όπου η διαμάχη εξαφανίζεται από τον λαϊκό λόγο, ενώ η κριτική μνήμη κάνει την εμφάνισή της τρεις ολόκληρες δεκαετίες μετά το τέλος του πολέμου. Στη δεκαετία του 1980, ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος ήταν τόσο απομακρυσμένος όπως- για να παραφράσουμε τον Friedel σχετικά με τις ερμηνείες του γερμανικού μπαρόκ για την αρχαιότητα- ένα αφηρημένο ιδανικό. Ένας μύθος αιώνιων αξιών (η μάχη αδελφού ενάντια στον αδελφό) παρά μια συλλογή σημερινών συμβάντων. Το πρόσφατο παρελθόν είναι λιγότερο αξιόλογο από τους παλαιότερους καιρούς που, λόγω απόστασης, αποκτούν μια ψευδαίσθηση αυθεντίας. Αυτή η διαδικασία μυθοποίησης είναι ουσιαστικά εξυγιαντική, καθώς ρουφά το αίμα του πολέμου για να παρουσιάσει τον μύθο του ως πρότυπο τεχνικής και παράδειγμα, για να απεικονίσει κάποιες υποτιθέμενες σταθερές αλήθειες. Αυτό επιτρέπει στο καταστροφικό συμβάν να προσαρμοστεί στην εικόνα που έχει το έθνος για τον εαυτό του, καθώς η μομφή εξανεμίζεται μέσα από την τελική ανακατασκευή του συμβάντος ως βήμα μιας φυσικής διαδικασίας.


Οι κανόνες της λησμονιάς αποσαφηνίζονται μέσα απ’ τον γερμανικό συντηρητικό αναθεωρητισμό μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν αναγκαίο για τους Γερμανούς συντηρητικούς να δουν το ναζιστικό καθεστώς σαν συνωμοσία ή παρεκτροπή και, κατά συνέπεια, σαν κάτι ξένο και μη γερμανικό. Η χυδαιότητα των Ναζί θεωρήθηκε αποσυνδεδεμένη από τη φυλή του Μπετόβεν και του Γκέτε, επιτρέποντας τη διάδοση του μύθου ότι κανείς δεν είχε πραγματικά υποστηρίξει το καθεστώς. Αυτό που κρύβεται από πίσω είναι το τραύμα της συλλογικής ενοχής: οι Γερμανοί ήξεραν ότι μια πλειοψηφία είχε ψηφίσει τον Χίτλερ και ότι ήταν ευρέως δημοφιλής. Στις δεκαετίες του 1970 και 1980, ακολουθώντας το κυκλικό πρότυπο της συλλογικής μνήμης, οι νεο-συντηρητικοί στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία απέρριπταν την έννοια της αιώνιας εξιλέωσης τονίζοντας την οικουμενικότητα του κακού που ο Χίτλερ εξαπέλυσε.


Στη δυτική μνήμη, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποδείχτηκε ανθεκτικό πεδίο ιστορικής επανεφεύρεσης. Τότε, η βρετανική κυβέρνηση θεωρούσε πολιτικά σκόπιμο να τουφεκίζει τους λιποτάκτες. Στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, η βρετανική κυβέρνηση θεώρησε σκόπιμο να συγχωρήσει αυτούς που τουφεκίστηκαν, τόσο αυτούς που δεν άντεξαν όσο κι εκείνους που πρόδωσαν τους συντρόφους τους. Αυτή η ενέργεια δεν είχε καμιά σχέση με το παρελθόν, αλλά μεγάλη σχέση με το παρόν. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκεται τώρα τόσο μακριά που οι αιτίες του έχουν γίνει μυθικές, καθώς οι ιδεολογικές επιταγές του δεν υπάρχουν πια. Αυτό επιτρέπει στη διαμάχη να εντάσσεται στη σημερινή δημόσια συζήτηση. Η απόσταση κάνει την ιστορία πρώτον, μύθο και δεύτερον, βεβαιότητα, από την οποία μπορούν να αντληθούν διδάγματα. Όπως παρατηρεί ο Friedel, για τον ηλεκτρισμό μπορούμε να πούμε ‘εάν, πού και σε ποιο βαθμό είναι αποτελεσματικός’ γιατί ξέρουμε, εννοιολογικά, πώς να τον αντιληφθούμε. Αλλά η ιστορία, όπως σημειώνει ο Friedel, ‘διαδραματίζεται υπόγεια…’ δεν ξέρουμε τι συμβαίνει, αλλά αυτό που βλέπουμε συμβαίνει. Κι αυτό που θυμόμαστε ότι έχει συμβεί περνά μέσα από το φίλτρο των σημερινών συνθηκών. Ο τρόπος που γράφεται η ιστορία είναι μια αντίληψη σχετική, συνδεδεμένη με την πολιτική σκοπιμότητα, που οι μεταβολές και οι αντιφάσεις της τη μια μέρα θα μας πυροβολήσουν και την επόμενη θα μας συγχωρήσουν.


Διαβάστε ακόμα


Μισέλ Φουκώ: Νίτσε, Γενεαλογία, Ιστορία


Φρήντριχ Νίτσε: Για την χρήση και την κατάχρηση της ιστορίας

Ο πατρικός ρόλος του σοβιετικού κράτους-χορηγού αντικαθίσταται σταδιακά στην περίπτωση της Γεωργίας από μια πιο ατομικιστική και προσανατολισμένη στο χρήμα κοινωνία. Ο χρόνος δεν είναι μόνο χρήμα, σημειώνει η Ελένη Σιδέρη – ρέει, και η ρευστότητά του παρέχει νέες ευκαιρίες, αντιφατικές εμπειρίες, όπως και απογοητεύσεις, στα μέλη της κοινωνίας.


Ο Γκεόργκι είναι ένας 50χρονος Γεωργιανός, ελληνικής εθνότητας. Δίδασκε ρωσική λογοτεχνία, αλλά στη δεκαετία του 1980 εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία της περεστρόϊκα και στράφηκε στον τουρισμό. Η τελευταία δεκαετία, όμως, ήταν καταστροφική γι’ αυτόν, καθώς εξαιτίας της πολιτικής αστάθειας στη Γεωργία έμεινε άνεργος και η υγεία του σταδιακά επιδεινώθηκε. Όταν έκανα την επιστημονική μου έρευνα στη Γεωργία, περνούσα συχνά απ’ το σπίτι του αφού ήμασταν σχεδόν γείτονες. Τις περισσότερες εργάσιμες ώρες του επιδιόρθωνε πράγματα, μερικές φορές μια παλιά σπασμένη καρέκλα, άλλες φορές έβαφε έναν τοίχο. Ο Γκεόργκι δεν ήταν ευχαριστημένος μ’ αυτή την κατάσταση, γιατί πίστευε πως ‘μόνο οι γυναίκες βρίσκονται σπίτι αυτές τις ώρες, οι άντρες πρέπει να πηγαίνουν στη δουλειά’. Κατά την άποψή του, η ανεργία τον έκανε σχεδόν θηλυπρεπή. Ωστόσο, η γυναίκα του η Ταμάρα, μια σαραντάχρονη δασκάλα, δεν συμφωνούσε. ‘Εγώ πάντα ήμουν στη δουλειά (όπως και τώρα) αυτές τις ώρες’, είπε, μπαίνοντας στο σαλόνι ενοχλημένη, επειδή ένας βιαστικός άντρας της πάτησε τα καινούρια της παπούτσια βγαίνοντας απ’ το λεωφορείο. ‘Αυτός, αντίθετα με εμένα έχει δουλειά’, τόνισε ο Γκεόργκι.


Ο χρόνος (‘Dro’) στη σύγχρονη Γεωργία γίνεται αντιληπτός με διαφορετικούς τρόπου κι αυτό σχετίζεται πλέον και με το φύλο, καθώς οι ‘παραδοσιακοί’ ρόλοι αντιστρέφονται εξαιτίας των οικογενειακών οικονομικών απαιτήσεων. Προκαλεί συγκρίσεις και αυτό-αξιολογήσεις, ενσωματώνοντας και αποκλείοντας ανάλογα με την κοινωνική θέση του καθένα. Το πέρασμα από τη Σοβιετική Γεωργία στην Ανεξάρτητη Δημοκρατία της Γεωργίας ονομάστηκε μετάβαση. Ο όρος υπογράμμιζε τις προσδοκίες της διεθνούς κοινότητας, των χορηγών, της κοινωνίας των πολιτών και της ακαδημαϊκής κοινότητας της Δύσης για γρήγορη ανόρθωση της γεωργιανής οικονομικής και κοινωνικο-πολιτικής ζωής μετά από μια σειρά προβλημάτων (πληθωρισμός, εμφύλιες διαμάχες και διαφθορά) που είχαν γίνει σχεδόν ενδημικά στη χώρα στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ωστόσο, οι κατευθυντήριες γραμμές αυτής της μετάβασης δεν διακρίνονταν με σαφήνεια στον γεωργιανό πολιτικό λόγο εκείνης της περιόδου.


Από τη μια πλευρά, η πολιτική ρητορική προσπαθούσε να συμπλέει με τις δυτικές προσδοκίες για μετάβαση σε ένα σύστημα ανοιχτής αγοράς και σταδιακό εκδημοκρατισμό της χώρας, συσχετίζοντας αυτό το αίτημα με το γεωργιανό παρελθόν, το οποίο ταύτιζε με τη δημιουργία ενός ομοιογενούς γεωργιανού έθνους- κράτους, όπως το οραματίζονταν κατά τη γένεση του έθνους της Γεωργίας τον 19ο αιώνα. Από την άλλη πλευρά, ο πληθυσμός είχε την αίσθηση ότι, από τη δεκαετία του 1990, η ζωή του γύριζε προς τα πίσω, απομακρυνόταν από τα σοβιετικά κριτήρια και πολύ περισσότερο από τις προσδοκίες για σχέδια εθνικής αναγέννησης. Η απο-βιομηχανοποίηση, η ανεργία, η μαζική μετανάστευση, οι εμφύλιες διαμάχες έκαναν το όνειρο για μια σύγχρονη ανεξάρτητη κρατική οντότητα να μοιάζει με αυταπάτη αν όχι με ψέμα.


Αυτό που ο Γκεόργκι έμοιαζε να βιώνει σήμερα ήταν απουσία κατευθυντήριων γραμμών στη ζωή του. Ο χρόνος έμοιαζε στάσιμος, μονότονος. Αντίθετα, η γυναίκα του και ο ανώνυμος άντρας του λεωφορείου είχαν την αντίληψη ότι ο χρόνος προχωρούσε. Η Ταμάρα και ο συνεπιβάτης της είχαν την πολυτέλεια να βιάζονται, γι’ αυτούς ο χρόνος ήταν χρήμα. Σύμφωνα με την καπιταλιστική έννοια του χρόνου, ο χρόνος παράγει χρήμα μέσα από την πειθαρχία της εργασίας και της προτεσταντικής ηθικής, σύμφωνα με την οποία η οκνηρία είναι ένα από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. Ωστόσο, ο Γκεόργκι δεν ήταν εμποτισμένος με αυτό το πνεύμα. Σε μια διαδικασία που η Verdery αποκαλεί ‘etatisation’, από τότε που το Κομμουνιστικό Κόμμα και ο μηχανισμός του συνήθιζαν να ελέγχουν το χρόνο στην καθημερινή ζωή, μέσω, για παράδειγμα, της χαοτικής γραφειοκρατίας και της μακράς αναμονής στις ουρές, η διαχείριση του ατομικού χρόνου ήταν περιορισμένη. Σε αυτό το πλαίσιο, ωστόσο, οι κοινωνικές υπηρεσίες δεν ήταν εντελώς αποκλεισμένες. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούσαν έναν εναλλακτικό δίαυλο για να παρακάμπτονται οι ελλείψεις στην οικονομία, με την από κοινού κατοχή ή την ανταλλαγή πληροφοριών, προϊόντων ή υπηρεσιών. Οι διαπροσωπικές σχέσεις, που βασίζονταν συχνά σε διαχωριστικές γραμμές μεταξύ ατόμων ίδιας εθνότητας, όπως έδειξε η επιτόπια επιστημονική έρευνα που έκανα, αντιστάθμιζαν την απώλεια χρόνου. Αυτού του είδους οι σχέσεις βοήθησαν τον Γκεόργκι στο παρελθόν να κάνει την επαγγελματική του μετάβαση από τη διδασκαλία στον τουρισμό.


Μια πιο κοντινή ματιά στη σημερινή διαχείριση του χρόνου του Γκεόργκι, ρίχνει κάποιο φως στο ρόλο αυτών των δικτύων σήμερα, και μας υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε την αρχική ερμηνεία ότι ο χρόνος στη ζωή του ήταν στάσιμος. ‘Γιατί δεν με επισκέπτεσαι πιο συχνά;’ Με είχε ρωτήσει ο Γκεόργκι. Η εξήγηση που του έδωσα, για τις δεσμεύσεις που μου δημιουργούσε η έρευνά μου, δεν τον ικανοποίησε. Σε μια άλλη μου επίσκεψη, ο Γκεόργκι έμοιαζε αναστατωμένος. Είχε ανακαλύψει ότι το προηγούμενο βράδυ δείπνησα με μια άλλη ελληνική οικογένεια. Του εξήγησα ότι ήθελαν τη βοήθειά μου για την αίτηση που έκανε ο γιος της οικογένειας σε ελληνικό πανεπιστήμιο. Φάνηκε πολύ ενοχλημένος από τη δικαιολογία που του έδωσα. Αυτό το ανησυχητικό επεισόδιο με έκανε να συνειδητοποιήσω ότι ο χρόνος της ακινησίας, όπως είχα ερμηνεύσει την καθημερινότητα του Γκεόργκι, είχε μια άλλη πλευρά. Χρησιμοποιείτο ως τρόπος για εποικοδομητική δικτύωση. Ο χρόνος δεν μεταφραζόταν σε χρήμα, ή τουλάχιστον όχι άμεσα, αλλά σε σχέσεις που θα μετατρέπονταν τελικά σε κεφάλαιο μέσω της πρόσβασης στην πληροφορία. Επιπλέον, οι διασυνδέσεις μεταξύ ατόμων ίδιας εθνότητας, που υπήρχαν πριν από τις γεωπολιτικές αλλαγές της δεκαετίας του 1990, είχαν μετατραπεί στην περίπτωση του, ελληνικής εθνότητας, Γκεόργκι, σε δίκτυα της διασποράς. Εάν όμως ο Γκεόργκι εξακολουθεί, ή τουλάχιστον επιχειρεί, να επενδύει σε διαπροσωπικές σχέσεις βασισμένες στην εθνότητα, όπως έκανε στο παρελθόν, τότε γιατί αισθάνεται απομονωμένος και στάσιμος;


Νομίζω πως αυτό το συναίσθημα δεν απορρέει μόνο από την αυτοβιογραφία του Γκεόργκι, αλλά και από τις οικονομικές και πολιτικές αβεβαιότητες που αντιμετώπισε η Γεωργία μετά την Ανεξαρτησία της (1991). Το συναίσθημα αυτό πρέπει να έγινε πιο έντονο με τα αλλεπάλληλα νέα ξεκινήματα που έκανε η χώρα προκειμένου να βρει τη ‘σωστή’, σύμφωνα με τα δυτικά προαπαιτούμενα, πορεία προς ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, όπως η Γεωργία θέλει να βλέπει τον εαυτό της. Σύμφωνα με τον Heinz, ‘οι επαναλαμβανόμενες καθημερινές δραστηριότητες αποκτούν νόημα μόνο μακροπρόθεσμα, όταν μπορούν να εξεταστούν ως μια σειρά από διαδοχικά επιτεύγματα’ (βλ. ‘Time and Work Ethic in Post-Socialist Romania’, στο The Qualities of Time, 180). Αυτή η αναδρομική αντανάκλαση συνδέεται αναπόφευκτα με τον λεγόμενο εθνικό χρόνο, έναν πιο συστηματικό λόγο για τα επιτεύγματα του έθνους που γίνεται αντιληπτός ως ιστορία. Η ιστορία της Γεωργίας αυτής της περιόδου είναι γεμάτη από υψηλές προσδοκίες και τραυματικές απογοητεύσεις. Η περίοδος Γκαμσακχούρντια (1991-1992) αποτελεί το πιο τραγικό παράδειγμα, με μια ρητορική βυθισμένη σε ένα μυθολογικό παρελθόν μαζί με εσχατολογικές υποσχέσεις για το μέλλον. Ύστερα, η περίοδος Σεβαρντνάτζε (1992-2003), με το πρόγραμμα σταθεροποίησης, κατέληξε στην Επανάσταση των Ρόδων, στις 2 Νοεμβρίου 2003, που σηματοδότησε μια νέα φάση στη γεωργιανή πολιτική.


Σ’ αυτή την επισφαλή πολιτική κατάσταση και προκειμένου να αντιμετωπίσει τις νέες προκλήσεις, ο Γκεόργκι καταφεύγει σε στρατηγικές του παρελθόντος. Εάν, όμως, οι οικονομικές και πολιτικές αβεβαιότητες των σοβιετικών χρόνων αντισταθμίζονταν, σε ένα βαθμό, από τα εθνικά και οικογενειακά δίκτυα, σήμερα η εισαγωγή της οικονομίας της αγοράς μοιάζει να έχει μεταβάλει αυτή την ισορροπία. Τα παλιά δίκτυα έχασαν την αξία τους, νέα δίκτυα έκαναν την εμφάνισή τους. Η πρόσφατη ‘Επανάσταση των Ρόδων’ (2003) στη Γεωργία έγινε κυρίως από νέους με μικρή εμπειρία της σοβιετικής περιόδου που είχαν ζήσει στη Δύση (για να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους ή να εργαστούν). Η οικονομική φιλελευθεροποίηση στη Γεωργία εισήγαγε νέους κοινωνικούς διαχωρισμούς, καθοδηγούμενους από την αγορά. Ο πατρικός ρόλος του σοβιετικού κράτους-χορηγού αντικαθίσταται σταδιακά από μια πιο ατομικιστική και προσανατολισμένη στο χρήμα κοινωνία, όπου ο Γκεόργκι πρέπει να ξαναχτίσει νέα δίκτυα που ξεπερνούν συχνά τα σύνορα της χώρας του. Δεν προσπαθώ να περιγράψω εδώ μια μετάβαση από την ‘κρατικοποίηση’ του χρόνου στην ‘εμπορευματοποίησή’ του, με την έννοια ενός νέου ολιστικού πλαισίου ανάλυσης της διαχείρισης του χρόνου, αλλά να δείξω πώς αυτή η αλλαγή δημιουργεί νέες αποτιμήσεις και ερμηνείες σε ό, τι αφορά στις στρατηγικές, τις εμπειρίες, τους ρόλους των φύλων και τις ταυτότητες. Ο χρόνος δεν είναι μόνο χρήμα- ρέει, και η ρευστότητά του παρέχει νέες ευκαιρίες, όπως και απογοητεύσεις, στα μέλη της κοινωνίας, όπως ο Γκεόργκι και η γυναίκα του. Η απεικόνιση αυτών των συχνά αντιφατικών εμπειριών μας βοηθά να υπερβούμε τις διχοτομίες που η ‘μεταβατικότητα’ εισήγαγε στη μελέτη αυτού του μέρους του κόσμου.


Διαβάστε ακόμα


Αναζητώντας την Ανατολική Ευρώπη (στα αγγλικά)


Το κράτος, η οικογένεια, και η έκφραση της αρμένικης ταυτότητας (στα αγγλικά)

«Κοντανασαίνοντας», ποτέ να μην μπορούμε να βρούμε τον χρόνο, δεν έχουμε αλλάξει πολύ: η σκέψη, η ταυτότητα, η συμπόνια, κι η επικοινωνία είναι τα ψέματα πίσω από έννοια της προόδου. Ίσως αυτό που αναζητούμε είναι μια ελαφρά οπισθοδρόμηση στο «Time» των Pink Floyd.


13 Οκτωβρίου 2006: (πολιτική) πρόοδος…η σκοτεινή πλευρά που μας οδηγεί


Βρισκόμουν σήμερα στο επιχειρηματικό κέντρο του Τορόντο και σχεδόν με έπνιξε η κούραση που κουβαλούσαν οι άνθρωποι στα πρόσωπά τους. Δεν ξέρω αν έχετε ποτέ σπαταλήσει το χρόνο σας με το να κάθεστε και να παρακολουθείτε τις σωματικές κινήσεις των ανθρώπων στη πόλη, ειδικά κάποιες ώρες της ημέρας. Εγώ λοιπόν το έχω κάνει. Το θέαμα είναι συγχρόνως εντυπωσιακό και αποκρουστικό – θέλω να αποδώσω τέτοιες εικόνες με λέξεις αλλά θέλω όμως και να ξεράσω όλα όσα έχω μέσα μου, ή ότι μου έμαθαν να πιστεύω, αφήνοντας τα στο τσιμέντο ή το πεζοδρόμιο διαμαρτυρομένη για το θέαμα, για τον τόπο. Φαντάσου να στέκεσαι ή να κάθεσαι στη King street, στα Δυτικά της Bay street, με το βλέμμα προς την ανατολή γύρω στις πέντε το απόγευμα μιας καθημερινής…ο καιρός δεν έχει σημασία…πραγματικά δεν έχει σημασία…και τα φώτα του δρόμου στο Βορρά κι η ανατολική πλευρά της Bay να είναι έτοιμα ν’ αλλάξουν (το κόκκινο χέρι ν’ αναβοσβήνει στην νοτιοανατολική πλευρά της King). Η σελήνη ανεβαίνει στον ουρανό. Τι βλέπεις;

Περνάνε τα λεπτά που γεμίζουν μια πληκτική ημέρα
Κομματιάζεις και σπαταλάς τις ώρες σου μ’ έναν απότομο τρόπο
Τριγυρίζοντας στα ίδια μέρη της πόλης σου
Περιμένοντας κάποιον ή κάτι να σου δείξει το δρόμο


Ο κόσμος πληθαίνει στη γωνία: οι πρώτοι άπληστοι ορίζουν που θα σταθεί το πλήθος, σχεδόν σαν να σήκωναν τα πόδια τους, για να κατουρήσουν οριοθετώντας έτσι τις συνοριακές γραμμές της επικράτειάς τους άμεσα, αμέσως μετά, σαν κάποιος να έδινε πραγματικά εντολές, αρκετός κόσμος συγκεντρώνεται πίσω από τους πρωτεργάτες μετά, οι μαχητές, εκείνοι που δεν ανήκουν στις δύο προηγούμενες ομάδες, εκείνοι που είναι πάντοτε κάπως καθυστερημένοι ή λιγότερο επιθετικοί ή λιγότερο πειστικοί ή είναι ακαθόριστοι, αδιάφοροι, άσχετοι, αδύναμοι, όπως συχνά διακηρύττουν οι κοινωνικά αποδεκτοί ορισμοί, σιγά-σιγά ενώνονται με το κοπάδι κατά μονάδες (αλλά ελπίζουν, πάντοτε ήλπιζαν να ήταν μέλη της ομάδας). Όλα τα πρόσωπα είναι κουρασμένα. Υπάρχει ένταση αυτή τη στιγμή, μια δύναμη τραβάει, ελέγχει – η σελήνη οδηγεί τα κύματα. Το κοπάδι (συνάθροιση) νοιώθει το κόκκινο χέρι να αναβοσβήνει γρηγορότερα, πιο δυνατά, εισβάλοντας (ένα κουδούνι χτυπάει), εντείνοντας την αγωνία, χτυπώντας…χτυπώντας, η ομάδα, αυτοί, σχεδόν ομαδικά επιθυμούν το αντιθετικό πράσινο φανάρι να αλλάξει σε πορφυρό, κόκκινο. Η αναμονή γίνεται βαριά. Και τότε το φανάρι αλλάζει…επιτέλους. Μπορείς ν’ ακούσεις τον μαζικό αναστεναγμό, παντελόνια κι άλλα ρούχα να τρίβονται, να τρίβονται μεταξύ τους καθώς η κίνηση απελευθερώνεται και πάλι – είναι ασφαλείς, παρηγορούνται γι’ άλλη μια φορά από το γεγονός ότι έχουν την δυνατότητα να κινηθούν – χωρίς να χρειάζεται να σκεφτούν, χωρίς να χρειάζεται να κάνουν τίποτε άλλο παρά να προοδεύσουν…μαζί. Αυτή τη στιγμή είναι που περιμένω όταν θέλω να γράψω, όταν επιθυμώ να ξεράσω τη προσφορά μου: σου κόβει την ανάσα και σε τυφλώνει να βιώνεις έναν απέραντο αριθμό ανθρώπων που τρέχουν όλοι μαζί σαν ένα γιγάντιο κοπάδι που προοδεύει διασχίζοντας το δρόμο, κι όμως μέσα σ’ αυτή την ίδια ανάσα και σ’ αυτή τη πρόοδο, βρίσκεται ίσως το πιο αποκρουστικό πράγμα που θα μπορούσε κανείς να δει στον κόσμο– παντελής απουσία σκέψης, έκφρασης, ταυτότητας, συμπόνιας, επικοινωνίας (είναι αυτά τα ψέματα που κρύβονται πίσω από την έννοια της φιλοξενίας;)


Χωρίς ήχο, χωρίς εικόνα, αργόσχολα, δεν μπορούμε να αποφύγουμε το να περπατάμε σε πομπές κηδειών (α.τ.) είμαστε η νοημοσύνη του κοπαδιού: ιδιοτελείς, αναίσθητοι, ανικανοποίητοι…μαζί – η μαύρη πλευρά που οδηγεί τα κύματα. Ο άπληστος, ο ενεργός κι αυτός που ξέμεινε τελευταίος περιμένουμε όλοι «κάποιον ή κάτι να μας δείξει το δρόμο» χάνοντας τη πιστολιά της εκκίνησης.

Κουρασμένος από το ξάπλωμα στη λιακάδα, μένοντας σπίτι για να δεις τη βροχή
Είσαι νέος και η ζωή είναι μεγάλη και υπάρχει χρόνος να σπαταλήσει σήμερα
Κι έπειτα μια μέρα βρίσκεις ότι δέκα χρόνια σου γύρισαν την πλάτη
Κανένας δεν σου είπε ότι πρέπει να τρέξεις, έχασες τη πιστολιά της εκκίνησης.


3 Νοεμβρίου 2006: μια ελαφρά οπισθοδρόμηση στο ‘Χρόνο’ προς τον ήλιο


Φλασμπάκ: τα χέρια τρέμουν, τα ρολόγια αλλάζουν, οι άνθρωποι τρέχουν. To ‘Time’ των Pink Floyd (1973), το τρίτο κομμάτι στο ιστορικό άλμπουμ The Dark Side of the Moon (Η σκοτεινή πλευρά της σελήνης), ακολουθώντας στα βήματα του “On the Run,” ανοίγει με κάτι που ακούγεται σαν κεραυνός σε απόσταση, ή σαν σύννεφα που μαζεύονται και σπάνε, σχεδόν σαν σε κούρσα, και ακολουθεί μια σειρά χτύπων του ρολογιού – που θυμίζει αλλόκοτα στάλες βροχής που πέφτουν στις σκεπές. Τα χτυπήματα του ρολογιού αυξάνονται προοδευτικά σε ένταση ώσπου διάφορα ξυπνητήρια διακόπτουν τον ρυθμό. Τα χέρια απελευθερώνονται από τα πρόσωπα. Ένας δυνατός ηλεκτρικός παλμός από το μπάσο παίρνει μορφή δίπλα στα ρολόγια, τα ξυπνητήρια, προσφέροντας τον χρόνο, εωσότου η φωνή του David Gilmour ξεκινά «περνάνε τα λεπτά» Τα ξυπνητήρια διακόπτουν εμάς, τους ακροατές, από τα καταθλιπτικά μας σάουντρακ. Συνειδητοποιούμε ότι ο παλμός μπορεί να είναι οι προσομοιώσεις μας που επιδεικνύουν για χάρη μας τους μηχανικούς μας τρόπους. Μπορεί να υπάρχουν κι άλλοι παλμοί, κι άλλα χτυπήματα, κι άλλοι ρυθμοί που διαφέρουν από τον άπληστο, τον ενεργό κι αυτόν που απέμεινε τελευταίος, αν μπορούσαμε μόνο να ακούσουμε τις σκέψεις μας, αν μπορούσαμε μόνο να δούμε τις αντανακλάσεις μας…αν μπορούσαμε μόνο να βιώσουμε την ελαφρότητα μέσα μας. Το ‘Time” είναι μαγνητικό, εθιστικό και σύγχρονο, είναι σαν το άλμπουμ που βρισκόταν μπροστά από την εποχή του αναζητώντας πως θα ξυπνήσει τα συναισθήματα των ακροατών…του κοινού. Ας γείρουμε πάνω από το τραγούδι καθώς παίζει σε πραγματικό χρόνο.


Αυτή τη στιγμή μεταξύ δεύτερου και τρίτου στίχου, η κιθάρα του David Gilmour προσπαθεί να υπερβεί τον πρωταγωνιστή του “Time”. Το σόλο, όμως, αποτυγχάνει και ο ακροατής επιστρέφει σε λέξεις, σε μια δυσάρεστη κατάσταση, πολύ οικεία που καθοδηγείται από τη σελήνη – τα σκοτάδια. Σαν ακροατές έχουμε φυλακιστεί μαζί με τον πρωταγωνιστή σ’ αυτό στο τραγούδι, στη ζωή μας, στους κύκλους μας, ξανά στο δρόμο.

Και τρέχεις, τρέχεις να προλάβεις τον ήλιο, αλλά αυτός βυθίζεται
Και τρέχει γύρω-γύρω για να έρθει από πίσω σου
Ο ήλιος είναι ίδιος κατά μία έννοια, αλλά εσύ είσαι μεγαλύτερος
Κοντανασαίνωντας και μια μέρα πιο κοντά στο θάνατο.


Ο θυμωμένος και απογοητευμένος αφηγητής του “Time” σκιαγραφεί έναν αγωνιώδη χαρακτήρα χωρίς κατεύθυνση, χωρίς χρόνο και όμως, πιθανόν, με υπερβολικά πολύ (αργόσχολο) χρόνο. Ο χαρακτήρας αυτός μοιάζει αποπροσανατολισμένος, καθώς αναμετρά πολύ αργά πια όλα όσα αυτός ή αυτή σπατάλησε – πάντα πίσω, πάντα προσπαθώντας να προλάβει στη ζωή (το φως, τον ήλιο) αλλά πάντοτε πλησιάζοντας το θάνατο (το σκοτάδι, τη σελήνη). Το κόκκινο χέρι αναβοσβήνει. Ο πρωταγωνιστής περιμένει στη γωνία, στο μεσοδιάστημα; Βρισκόμαστε στο μεσοδιάστημα; Είμαστε ο πρωταγωνιστής στο “Time”?



Κάθε χρονιά γίνεται πιο σύντομη, ποτέ δεν καταφέρνεις να βρεις χρόνο
Σχέδια που δεν είτε καταλήγουν στο μηδέν είτε σε μισή σελίδα κακογραμμένων στίχων
Το να υπομένεις με σιωπηλή απελπισία είναι ο Αγγλικός τρόπος
Ο χρόνος πέρασε, το τραγούδι τελείωσε, νόμιζα ότι είχα κάτι παραπάνω να πω.


Εγκλωβισμένοι σε πολύ μεγαλύτερους κύκλους – σε μια μέρα, σ’ ένα άλμπουμ, σε μια ζωή – ο πρωταγωνιστής παραπαίει. Καταπιεσμένη αγωνία ο Αγγλικός τρόπος. Ακόμα και ο αφηγητής διστάζει, σκεπτόμενος τον εαυτό του, εξετάζοντας τα γραπτά του, κοιτώντας «μισή σελίδα κακογραμμένων στίχων». Είναι μια θαυμάσια στιγμή συμπονετικής σκέψης ενός συγγραφέα που προσπαθεί να έρθει σε επαφή με τον ακροατή, μιας μπάντας που προσπαθεί να επικοινωνήσει με το κοινό της, μιας έκφανσης του πολιτικού στη βασική του φόρμα: άνθρωποι που αλληλεπιδρούν σε μια προσπάθεια να καταλάβουν, να σκεφτούν ο ένας για τον άλλο , ζώντας, ακούγοντας μαζί, διαπραγματευόμενοι ένα σήμα προς τον ήλιο – ελαφρότητα – και όχι τη σελήνη – σκοτάδι. Αλλά περιμένετε. Το «Time» δεν έχει τελειώσει, απομένει ένας στίχος. Μπορεί κάτι να στηρίξει τον πρωταγωνιστή, τον αφηγητή, τον ακροατή, πέρα από την επαφή – μια αναβολή στην επανάληψη:

Στο σπίτι, πάλι στο σπίτι
Μ’ αρέσει να είμαι εδώ όποτε μπορώ
Κι όταν έρχομαι σπίτι κουρασμένος και κρυωμένος
Είναι ωραίο να ζεσταίνω τα κόκαλά μου δίπλα στη φωτιά
Μακριά πέρα από τους αγρούς
Το κουδούνισμα της σιδερένιας καμπάνας
Καλεί τους πιστούς να γονατίσουν
Ν’ ακούσουν να λέγονται απαλά λέξεις μαγικές


Μια στιγμή ανακούφισης – να βρίσκεσαι σπίτι, ανάμεσα σε στοιχεία που σε παρηγορούν, σ’ έναν ασφαλή τόπο – εξαφανίζεται γρήγορα για τον χαρακτήρα με το κουδούνισμα της σιδερένιας καμπάνας– σύμβολο θανάτου. Αυτό που προκύπτει είναι μια έκφραση αναφορικά με την απίθανη και ανησυχητική πιθανότητα ανάστασης μέσω της πίστης (λέξεις μαγικές). Για τον αφηγητή, το «Time» δεν είναι θρησκευτικό: το φως είναι η δυνατότητά μας να υπερβούμε τις μαύρες μας φύσεις (ιδιοτελείς, αναίσθητοι, ανικανοποίητοι) Η θρησκεία δεν είναι μια ελαφριά κατεύθυνση – τα μάγια της είναι πάντοτε σκοτεινά (τίποτε άλλο από μια ανορθόγραφη μαγεία).


Ο αφηγητής επιχειρεί να συνδεθεί με ’σένα, τον ακροατή μέσω της υπέρβασης των τάσεων, των κατηγοριοποιήσεων (του άπληστου, του ενεργού, και αυτού που απέμεινε τελευταίος) σ’ αυτό το χρόνο και να συνθέσει μια κίνηση προς το φως: εκφράζοντας, αναμετρώντας, ταυτίζοντας, ακούγοντας με ακτίνες γεμάτες νόημα και συμπόνια. Χαράζει η αυγή.


11 Νοεμβρίου 2006: πρόοδος και οπισθοδρόμηση (“Time”)…


Αναπολώντας: Σε μια σχετικά πρόσφατη συνέντευξη ο Roger Waters εξηγεί πώς γεννήθηκε το “Time” καθώς αναπτύχθηκε από μια αναπόληση της νεότητάς του: «η παιδική ηλικία, η ενηλικίωση, όλα είχαν να κάνουν με την προετοιμασία για τη ζωή που θα άρχιζε αργότερα [εκπαίδευση, δουλειά, οικογένεια]». Ενώ γράφει το “Time,” ο Waters – που ήταν 29 το 1972 – ενημερώνει τον συνομιλιτή του για την αποκάλυψή του: «η ζωή δεν θα ξεκινούσε αργότερα. Αρχίζει στο σημείο x και συμβαίνει όλη την ώρα. Σε οποιαδήποτε στιγμή πιάσεις τα γκέμια και αρχίσεις να οδηγείς τη μοίρα σου». Απλά λόγια από τον αφηγητή του «Time».


Το “Time” του Waters (των Pink Floyd) είναι σημαντικό σήμερα. «Κοντανασαίνοντας», ποτέ να μην μπορούμε να βρούμε τον χρόνο, δεν έχουμε αλλάξει πολύ: η σκέψη, η ταυτότητα, η συμπόνια, κι η επικοινωνία είναι τα ψέματα πίσω από έννοια της προόδου. Ίσως αυτό που αναζητούμε είναι μια ελαφρά οπισθοδρόμηση στο «Χρόνο»: το κοπάδι βρίσκεται στη θέση (του άπληστου, του ενεργού κι αυτού που απέμεινε τελευταίος) απαθείς, όχι πολύ διαφορετικά από τα ορνιθοσκαλίσματα παραπάνω.


Δείτε ακόμα


Time – Pink Floyd: Βίντεο


Dark side of the moon: 30η επέτειος

Καθορίζουν οι Εμφύλιοι Πόλεμοι το χρόνο; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, καθορίζονται οι Εμφύλιοι Πόλεμοι από το χρόνο, ρωτά η Νένη Πανουργιά. Αναφορικά με τον ελληνικό Εμφύλιο, δίνει την απάντηση ότι εξαρτάται από την έννοια που δίνει ο καθένας στο ‘χρόνο’ όπως και από την έννοια που δίνει στον ‘εμφύλιο πόλεμο’.


Ένας Αμερικανός στρατιώτης που πολέμησε δυο φορές στο Ιράκ, βυθισμένος στα βάθη της απελπισίας για (όπως είπε) τα ψέματα και την εξαπάτηση που είχαν ως αποτέλεσμα να λάβει μέρος στον εμφύλιο πόλεμο μιας άλλης χώρας, μου είπε: ‘Εάν υπήρχε ένας Καντιανός κόσμος, τότε θα μπορούσα ίσως να διαχειριστώ αυτή την εμπειρία. Αλλά δεν υπαρχει. Ένας Καντιανός κόσμος που θα του έδινε τη δυνατότητα να βρεθεί σε έναν άλλο χρόνο, όπου τίποτα δεν θα μπορούσε να αποφασιστεί για τον εναν εαν δεν μπορούσε να αποφασιστεί για όλους.


Καθορίζουν οι Εμφύλιοι Πόλεμοι το χρόνο; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, καθορίζονται οι Εμφύλιοι Πόλεμοι από το χρόνο; Είναι προφανές ότι η απάντηση εξαρτάται από την έννοια που δίνει ο καθένας στο ‘χρόνο’ όπως και από την έννοια που δίνει στον ‘εμφύλιο πόλεμο’. Έχουν γίνει απόπειρες, τόσο από τη Δεξιά όσο και από την Αριστερά, να ονομασθουν ‘εμφύλιοι πόλεμοι’ όλες οι μορφές ένοπλης μάχης που διεξάγονται στο εσωτερικό μιας συγκεκριμένης εθνοτικής ομάδας. Μ’ αυτή την έννοια, η Γαλλική Επανάσταση, η Οκτωβριανή Επανάσταση, η Μάχη της Αθήνας το 1944, είναι εμφύλιοι πόλεμοι ακριβώς όπως ο Ρωσικός Εμφύλιος Πόλεμος, ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος και ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος. Ο χρόνος, όμως, είναι μεταξύ άλλων ένα πολιτικό ‘πράγμα’ (ίσως ακόμη και μια ‘τοποθεσία’, κατά την έννοια του Alain Badiou) που καθορίζει την ονομασία των γεγονότων. Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών δεν θέλει με κανένα τρόπο να αποκαλέσει τον πόλεμο στο Ιράκ εμφύλιο πόλεμο, όπως η Ειδική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα Βαλκάνια δεν ήθελε να αποκαλέσει τον ελληνικό πόλεμο εμφύλιο πόλεμο το 1947, για ακριβώς τους ίδιους λόγους: για να μην αμφισβητηθεί η ανάμιξη γειτονικών χωρών και εξωτερικών αιτιών. Ο Αμερικανός αντιπρόσωπος στην Επιτροπή, Mark Ethridge, κατηγόρησε τον Έλληνα πρωθυπουργό Τσαλδάρη για ‘μνημειώδη βλακεία’ επειδή κατάφερε να κάνει αυτό ακριβώς που η Επιτροπή προσπαθούσε να αποφύγει. ‘Δηλαδή, να επικεντρώσει την προσοχή στις ελληνικές εσωτερικές υποθέσεις και μόνο’. Τι είναι, όμως, στην πραγματικότητα, ο εμφύλιος πόλεμος και πώς αναπτύχθηκε εννοιολογικά, στο χρόνο;


Η αρχική ονομασία γι’ αυτό το είδος πολέμου είναι Εμφύλιος Πόλεμος, που στην κυριολεξία σημαίνει: διαφυλετικός πόλεμος, πόλεμος μεταξύ φυλών, αν και η ερμηνεία αυτή είναι προβληματική. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να αντισταθούμε στον πειρασμό να αντιληφθούμε τη φυλή ως βιολογική κατηγορία, με τον τρόπο που ο όρος αυτός αναπτύχθηκε και έγινε κατανοητός στις (πλην της ελληνικης) ευρωπαικες γλώσσες. Τα προβλήματα μετάφρασης του ελληνικού όρου φυλή στα αγγλικά είναι εξαιρετικά πολύπλοκα. Όπως σημειώνουν οι λεξικογράφοι της αρχαιότητας Liddel και Scott, ο όρος φυλή σήμαινε αρχικά μια σύναξη ανθρώπων διακριτών από τη φύση από κάθε άλλον, αλλά σημειώνουν επίσης ότι αυτή η πολύ γενική και ευρεία έννοια δεν χρησιμοποιείτο σχεδόν ποτέ. Ο όρος χρησιμοποιείτο συνήθως για να υποδείξει το αντίστοιχο του ρωμαϊκού tribus και σημαίνει ‘ένα σύνολο ή άθροισμα ανθρώπων που τους ενώνουν υποτιθέμενοι δεσμοί αίματος και κοινή καταγωγή, όπως οι φυλές των Δωριέων’. Στην αρχαία Αθήνα, οι φυλές περιλάμβαναν τους δεκα δημους του Πεισίστρατου. Όπως το φύλον (το ουδέτερο του ονόματος) σημαίνει απλώς κάθε τμηματική σκιαγράφηση διαφορετική από αυτή στην οποία ανήκει ο ομιλητής, όπως, για παράδειγμα, όταν ο Σοφοκλής στον Οιδίποδα Τύραννο μιλά για το φύλον των πουλιών, ο Ησίοδος για τα φύλα των τραγουδιστών ή το φύλον των γυναικών. Σε μια πολύ πιο περιοριστική έννοια, το φύλον σημαίνει έθνος, όπως το φύλον των Πελασγών (το έθνος των Πελασγών) και, ακόμη πιο περιοριστικά, ένα τμήμα που συνδέεται με δεσμούς αίματος, που στην ανθρωπολογική διάλεκτο κάποιος θα μπορούσε να αποκαλέσει συγγενείς εξ αιματος, όπως εμφανίζεται στον Όμηρο σε σχέση με τους εξ αίματος συγγενείς της Ελένης (φύλον Ελένης). Στην ελληνική αρχαιότητα, εμφύλιος σήμαινε να ανήκεις στην ίδια φυλή, στο ίδιο γένος, και συνεπώς εμφύλιοι ήταν οι επ’ αμφωτερω εξ αίματος συγγενείς. Γη εμφύλιος στον Οιδίποδα επί Κολωνώ σημαίνει τον τόπο καταγωγής, την πατρίδα. Στην Αντιγόνη και στους Νόμους του Πλάτωνα, εμφύλιον αίμα σημαίνει δολοφονία ενός συγγενούς από μητέρα, ενός συγγενούς εξ αίματος. Ο όρος Εμφύλιος ως όρος που σημαίνει πόλεμο μεταξύ Ελλήνων εμφανίζεται στην Πολιτεία του Πλάτωνα, σε σχέση με τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, στον Θέογνι, στον Οιδίποδα Τύραννο, στους Ευμενίδες του Αισχύλου (ως Άρης εμφύλιος), στον Θεόκριτο ως μάχην εμφυλιον ανδρών, και στον Πολύβιο ως πόλεμος εμφύλιος. Στον Πλούταρχο σημαίνει ανταρσία (στάσις) παρ’ όλο που η Nicole Loraux κάνει διάκριση ανάμεσα στο στάσις εμφύλ(ι)ος ως όρο που χρησιμοποιείται σε περίπτωση πολέμου που διεξάγεται μέσα στην πόλη όταν η πόλη θεωρεί ότι ανήκει στον ίδιο φύλον, και το οικείος πόλεμος ως εμφύλιο πόλεμο μέσα στην πόλη όταν η πόλη θεωρεί ότι αποτελεί μέρος ενός maison (με την έννοια που έδωσε ο Boon στον όρο, ερμηνεύοντας τον Levi-Strauss, για να δείξει όλες τις τμηματικές κατηγοριοποιήσεις που γίνονται όταν αναπτύσσεται το γενεαλογικό δένδρο μιας ευρείας ομάδας συγγενών που περιλαμβάνει συγγενείς από μητέρα και από πατέρα).


Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετατόπισε τη σχέση του εμφύλιου με το φύλον και την έμφασή του στους δεσμούς αίματος και την επανατοποθέτησε στην πόλη, με έμφαση στις σχέσεις των πολιτών με την πολη. Εξ ου και το Comentarii de Bello Civico του Ιουλίου Καίσαρα, η διάσημη περιγραφή του πόλεμου του ενάντια στον Πομπήιο και την Ρωμαϊκή Γερουσία. Οι ευρωπαϊκές γλώσσες, με εξαίρεση την ελληνική που κράτησε την αρχαία έκφραση, υιοθέτησαν αυτή την πολιτική διατύπωση (Burgerkrieg, στα γερμανικά, guerre civile, στα γαλλικά, guerra civile, στα ιταλικά).


Στο πλαίσιο της μετα-οθωμανικής ελληνικής ιστορίας, ο όρος χρησιμοποιείται σε σχέση με τους δυο εμφύλιους πόλεμους που ξέσπασαν στη διάρκεια κι έπειτα από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας από τους Οθωμανούς (1821), καθώς και για τον Εμφύλιο που ξέσπασε στην Ελλάδα το 1947. Οι δυο εμφύλιοι πόλεμοι της Ελληνικής Επανάστασης έγιναν από τον Νοέμβριο του 1823 ως τον Ιούνιο του 1824 και τον Νοέμβριο του 1824. Στα απομνημονεύματά του, ο Ιωάννης Μακρυγιάννης χρησιμοποιεί τον όρο ‘φατρία’ σε σχέση με τον Πρώτο Εμφύλιο, όταν αναφέρει ότι ‘στην Πελοπόννησο ο Κολιόπουλος και άλλοι είχαν ανοίξει φατρία απ’ την πλευρά της κυβέρνησης, ενώ οι Δεληγιάννης, Ζαΐμης, Λόντος και άλλοι πήγαν απ’ την άλλη πλευρά…Ρωτήσαμε τι είδους πράγμα ήταν αυτή η φατρία (από εκεί που ερχόμασταν δεν ξέραμε αυτή τη λέξη ενώ ξέραμε άλλα πράγματα που έκαναν οι καπετάνιοι [καπετάνιοι της επανάστασης]). Με διέταξαν να πάω να δοκιμάσω αυτό το καλό πράγμα, να φάω φατρία με τους ανθρώπους μου. Τους είπα ‘Δεν ορκίστηκα να σηκώσω τα όπλα και να πολεμήσω άλλους Έλληνες, ορκίστηκα να πολεμήσω τους Τούρκους. Και δεν πήγαμε’. Χρησιμοποιεί τον όρο εμφύλιο σε σχέση με τον Δεύτερο Εμφύλιο όταν διηγείται την προσφορά που του έκανε ο Ζαΐμης για 1000 γρόσια το μήνα μισθό ως αντάλλαγμα για την προσχώρησή του στο κόμμα που είχαν ιδρύσει οι Λόντος, Νοταράς, Ζαΐμης και Μαυροκορδάτος για να πολεμήσουν τους Κολοκοτρώνη, Δεληγιάννη και Σισίνη. Ο Μακρυγιάννης αναφέρει ότι επέπληξε τον Ζαΐμη λέγοντας: ‘ Και 50.000 να μου δωκεις κρέας για εμφύλιο πόλεμο δεν πουλώ‘ (σ. 201). Ο όρος εμφανίζεται επίσης στην ελληνική μετάφραση και έκδοση (από τους Γιάννη Κορδάτο και Τάσσο Βουρνά) της Ιστορίας της Ελληνικής Επανάστασης του George Finlay.


Δεν είναι περίεργο που στην Ελλάδα ο όρος Εμφύλιος (μαζί με τον όρο Δεύτερο Αντάρτικο) χρησιμοποιήθηκε σε σχέση με τον πόλεμο του 1946-49 από την Αριστερά, ενώ το Κέντρο και η Δεξιά χρησιμοποίησαν τον όρο Συμμοριτοπόλεμος. Ήδη από το 1947, ο Ριζοσπάστης, η επίσημη εφημερίδα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, χρησιμοποιούσε τον όρο εμφύλιος στα κύρια άρθρα της. Από την ιστοριογραφικη του αρχή, ο εμφύλιος είχε χωριστεί από τη Δεξιά σε περιόδους: ο Πρώτος Γύρος (1943), ο Δεύτερος Γύρος (η Μάχη της Αθήνας το 1944), ο Τρίτος Γύρος (1946-1949), μια κίνηση που δεν άφηνε αμφιβολίες ως προς τη σαφήνεια των χρονικών προσδιορισμών: πότε άρχισε και πότε τέλειωσε και πόσος χρόνος μεσολάβησε. Μια τόσο σαφής κατανομή του χρόνου, ωστόσο, μια κατανομή που φιλοδοξεί να διακρίνει τις μικρές περιόδους του χρόνου, υποδηλώνει την επιθυμία να τεθούν σαφείς αρχές και σαφή τέλη στο γεγονός του εμφύλιου: άρχισε το 1943 όταν οι αντίπαλοι αντιστασιακοί στρατοί ΕΛΑΣ (της Αριστεράς) και ΕΔΕΣ (της Δεξιάς) πολέμησαν διεκδικώντας την αποκλειστική κυριαρχία στο κίνημα της αντίστασης κατά των Γερμανών. Και τελείωσε τον Αύγουστο του 1949, όταν ο Εθνικός Στρατός (ΕΕΣ) θριάμβευσε του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣ) στις αποφασιστικές μάχες στο Γράμμο και το Βίτσι. Όμως, μια τέτοια κατανομή χρόνου σε περιόδους, δεν λαμβάνει υπόψη το σχίσμα που έφερε στη χώρα ο Διχασμός της δεκαετίας του 20, το τραύμα της δικτατορίας του Μεταξά το 1936, την παράδοση των πολιτικών κρατούμενων από την κυβέρνηση Μεταξά στους Γερμανούς το 1941, τη δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας από τους Γερμανούς και τη δωσιλογη κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη το 1943. Ούτε λαμβάνει υπόψη ότι ο πόλεμος δεν θα μπορουσε να ειχε τελειωσει στις 29 Αυγούστου 1949, καθώς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Μακρόνησο, τη Γυάρο και το Τρίκερι ήταν σε πλήρη λειτουργία και δέχονταν τους επιστρέφοντες και αιχμάλωτους στρατιώτες του Δημοκρατικού Στρατού, τις οικογένειές τους, τους φίλους τους, τους συγγενείς τους και τους συγχωριανούς τους, που ήταν όλοι τους ‘συμμορίτες’ για την κυβέρνηση, τις δυνάμεις της και τους μηχανισμούς της, και αντάρτες για τους υπόλοιπους. Ούτε λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι ο όρος μετεμφυλιακή περίοδος δεν είναι ένας όρος που διαχωρίζει τον εμφύλιο πόλεμο από τον υπόλοιπο χρόνο, δεν είναι ένας όρος τερματισμού, αλλά ένα υπαρξιακό επίθετο, ένας όρος που συνέβαλε στην παραγωγή μιας πολιτικής πραγματικότητας, της πραγματικότητας που δεν τελείωσε με την ήττα στο Γραμμο και το Βίτσι, αλλά συνέχισε να υπάρχει μέχρι, αλλά και κατά την διάρκεια, της χούντας. Ο όρος μετεμφυλιακός, που στα ελληνικα ειναι παντοτε επίθετικος προσδιορισμος, σκιαγραφεί την πολύ ειδική εμπειρία της ζωής της αριστερας μετά το τέλος της στρατιωτικής αναμετρησης. Είναι ένας όρος που δεν χρειάζεται εξήγηση ως προς τις εικόνες που ανακαλεί στη μνήμη: κατάσταση έκτακτων στρατοδικείων και κατάσταση έκτακτων θανατικών ποινών, νόμοι κατά της πολιτικής συμμετοχής και κατά του κινήματος ειρήνης, εξορίες, φυλακίσεις με ψευδείς ή με καθόλου κατηγορίες, ψευδείς αστυνομικές εκθέσεις, πολιτικές δολοφονίες, πολιτικοί βιασμοί, πολιτικά βασανιστήρια. Τίποτα δεν είναι παρελθόν στην μετεμφυλιακή τοποθεσία, καθώς παράγει ένα χώρο που διατηρεί το χρόνο σε καθαρτήριο.


Ο όρος εμφύλιος έγινε επίσημη έκφραση μετά την αποκατάσταση του κοινοβουλευτισμού το 1974, όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα νομιμοποιήθηκε και, ειδικά, μετά την πράξη συμφιλίωσης της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, το 1981. Με την χειρονομία της συμφιλίωσης, οι φάκελοι που κρατούσε η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών και η Εδική Ασφάλεια για τους διαφωνούντες κάηκαν κατα την περιοδο της συνεργασιας ΝΔ και ΚΚΕ στην υψικάμινο της Χαλυβουργικής της Αθήνας το 1989, και η Αριστερά λησμονήθηκε οριστικά. Ωστόσο, ένας άνδρας που ο πατέρας του εκτελέστηκε από την ΟΠΛΑ στις 3 Δεκεμβρίου 1944, και από τον οποίον πήρα συνέντευξη το καλοκαίρι του 2006, μόλις του είπα ότι κάνω έρευνα για τον εμφύλιο, θέλησε να ξεκαθαρίσει τα πράγματα: ‘Για να μην έχουμε παρεξηγήσεις’, είπε, ‘εγώ είμαι Δεξιός, για μένα δεν υπάρχει ‘εμφύλιος’, μόνο ‘συμμοριτοπόλεμος’.


Η χρονική κατανομή του εμφύλιου σε τρεις γύρους είναι ιδιαίτερα δελεαστική, καθώς παρουσιάζει μια συγκροτημένη εξιστόρηση της διαρκούς απειλής που έθετε ο κομμουνισμός (με ή χωρίς εισαγωγικά), λαμβάνοντας ως δεδομένο τον υποτιθέμενο επαναστατικό χαρακτήρα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και τη διαρκή μάχη του για την εξουσία, μια υπόθεση που θα μπορούσε να είναι σωστή εάν το ΚΚΕ ήταν πράγματι επαναστατικό κομμα. Όλα όμως συγκλίνουν προς το αντίθετο, προς το γεγονός ότι, όποιες κι αν ήταν κατά καιρούς οι προσωπικές αυταπάτες μέρους της ηγεσίας του, στην πραγματικότητα το ίδιο το Κόμμα (με την πραγματική, μαρξιστική έννοια των ανθρώπων που το αποτελούν) δεν προσπάθησε ποτέ να επιφέρει μια ριζοσπαστική πολιτική αλλαγη, ούτε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, ούτε το 1943, ούτε τον Δεκέμβριο του 1944, ούτε το 1947. Κατά συνέπεια, η υιοθετηση της περιοδιοποιησης σε τρεις χρονους δεν μπορεί παρά να είναι μια κίνηση που διαψεύδει τη γενική εντύπωση ότι στην Ελλάδα η ιστορία γράφηκε από τον ηττημένο (μια άλλη ιδέα που προέρχεται από τη Δεξιά) και υπογραμμίζει το γεγονός ότι σε τελική ανάλυση, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η ιστορία γράφεται πάντοτε από τον νικητή. Ένας εντελώς αντι-Καντιανός κόσμος, πράγματι.


Διαβάστε ακόμα


Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος – βιβλιογραφία


Ο «Άγιος Bελουχιώτης» και οι… άμοιροι Tαγματασφαλίτες και Ο Μάγερ κατεβάζει τον αριθμό των νεκρών

Ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Ο Dennis Kingsley σημειώνει ότι η συμμετοχή και η κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Οι τεχνολογικές αλλαγές μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο τοποθετείται στο χρόνο, το χώρο και το περιβάλλον. Και αυτές οι διαδικασίες είναι όλο και πιο δυναμικές καθώς αλλάζουν τις σχέσεις στα συστήματα πέραν του ατόμου έτσι ώστε ‘αυτό που έχει σημασία να μην είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά η σχέση της με μας’. Οι εξελίξεις στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μετατόπισαν τις σχέσεις από τις σταθερές τοποθεσίες όπως στους κλασικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές στους φορητούς υπολογιστές που μπορούν να μεταφερθούν παντού, στα ασύρματα PDA, στη διασύνδεση του Ίντερνετ με τα κινητά τηλέφωνα. Αυτή η τάση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίον τα γεγονότα, οι άνθρωποι και τα μέρη συγκροτούνται και ενεργούν μέσα στο χρόνο.


Η εποχή της άμεσης συνεκτικότητας


Οι σημερινές τάσεις μοιάζουν να δείχνουν μια αυξανόμενη πολυπλοκότητα των αλληλεξαρτήσεων με καθημερινά αντικείμενα και με το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον ενός ατόμου. Αυτό θα αποτελείται από πολλαπλές ροές πληροφόρησης, σημεία αναφοράς τεχνικής διευθέτησης και αυξανόμενες αλληλεπιδράσεις με ‘πράγματα’, που διευθετώνται μέσω συσκευών που παράγουν πληροφορία. Οι καθημερινοί χειρισμοί με φυσικά αντικείμενα και ρουτίνες είναι πιθανό να αντικαθίστανται όλο και περισσότερο από χειρισμούς μικρών κομματιών και ροών πληροφόρησης. Αυτό μπορεί μόνο να οδηγήσει στην περαιτέρω συμπίεση χρόνου και χώρου που είχε χαρακτηριστεί ως ένα από τα πρώτα σημεία της παγκοσμιοποίησης. Η αναδυόμενη παγκόσμια συνεκτικότητα που συγκλίνει φυσικο-ψηφιακά τοπία εντείνει, κατά συνέπεια, τις τοποθεσίες μερών/χώρου/χρόνου. Πράγμα που με τη σειρά του ασκεί επιρροή σε αυτό που αποτελεί το ‘κοινωνικό’ πεδίο και συνεπάγεται συμπίεση χρόνου και χώρου:



Ούτε ο χρόνος ούτε ο τόπος φαίνεται να υπάρχουν ως απόσταση ανάμεσα σε μέρη και στιγμές. Ο χρόνος ως απόσταση αντικαθίσταται από σχέσεις, βασική δράση και ‘δοκιμαστική εξέταση’ όλων των δυνατοτήτων πριν από τη υλοποίηση.


Σε μια εποχή άμεσης συνεκτικότητας, μπορούμε να διαχειριστούμε το χρόνο είτε προσωπικά είτε μέσω ψηφιοποιημένων μηχανημάτων και βοηθημάτων. Σε μια τέτοια διευθέτηση, μπορούμε να περιφέρουμε τον ‘εαυτό’ μας μαζί μας ως κινητές μονάδες, πάντοτε διαθέσιμες, ημι-διαφανείς και λειτουργώντας σε έναν πραγματικό χρόνο που είναι ανοιχτός σε όλους όσοι έχουν πρόσβαση στη δική μας πληροφόρηση/ τοποθεσία.


Ένα τόσο ενσωματωμένο σύστημα προσώπου-πληροφορίας- περιβάλλοντος επιταχύνει τις χρονικές διαφορές ανάμεσα σε πολλαπλούς τόπους πληροφορίας κι έχει σημαντικές επιδράσεις στον κοινωνικό τομέα. Ενώ αυτή η αύξηση αλληλεξαρτήσεων καλλιεργεί δεσμούς ευκολίας μπορεί επίσης να δημιουργήσει μεγαλύτερες περιπλοκές σε ό, τι αφορά στην υπευθυνότητα των πολιτών και την πολιτική έκφραση. Σήμερα δημιουργούνται συνεχώς συνεργατικά εργαλεία που διευκολύνουν το πέρασμα σε μια πιο κινητική συμμετοχή των πολιτών και στη χαρτογράφηση παρουσίας και δράσης. Ένα παράδειγμα δημιουργικού νεωτερισμού σε αυτό το πεδίο ανέπτυξε το κέντρο κοινωνικής έρευνας Proboscis, που δίνει έμφαση σε αυτό που αποκαλεί δημόσια δημιουργία. Γι’ αυτούς, ο όρος αυτός συνεπάγεται τη χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για να δημιουργηθεί και να γίνει κοινή η πληροφορία αντί απλώς να καταναλωθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, το Proboscis ερεύνησε ένα λογισμικό ‘για το σχολιασμό γεωγραφικών σημείων με περιεχόμενο (κείμενο, εικόνες, ήχο) και τη δημιουργία σχέσεων μεταξύ των σημείων’. Το λογισμικό ονομάστηκε Urban Tapestries-Αστικές Ταπετσαρίες – τα πρότυπα που αναπτύχθηκαν επέτρεψαν στους χρήστες κινητών (PDA, τηλεφώνων) να χαρτογραφούν και να μοιράζονται τοπική γνώση ‘in situ’-ενώ βρίσκονται σε κίνηση. Ο στόχος αυτού του λογισμικού είναι να παρέχει καλύτερη κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπους, μέρη και πράγματα. Παρέχει επίσης δεδομένα για τοπικές αστικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και επικοινωνίες. Το τελευταίο πρόγραμμα της ερευνητικής ομάδας του Proboscis είναι ένα διετές ερευνητικό πρόγραμμα, σε συνεργασία με το Τμήμα Μαζικών Μέσων και Επικοινωνιών του London School of Economics, που τιτλοφορείται Social Tapestries –Κοινωνικές Ταπετσαρίες.Το πρόγραμμα έχει ως στόχο να αξιοποιήσει θετικά τα κοινωνικά οφέλη από την τοπική γνώση που χάρη στις νέες κινητές τεχνολογίες επικοινωνίας έγινε κοινή:



Πώς χαρτογραφούμε και κατανοούμε τις κοινωνικές ταπετσαρίες που αποτελούν το στημόνι και το υφάδι της καθημερινής μας ζωής και συνυφαίνονται με άλλες που ανήκουν στους ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόμαστε το περιβάλλον μας; Τα πειράματα των Social Tapestries επιδιώκουν να εξερευνήσουν πώς οι χρήστες μπορούν να ασχοληθούν με ένα κινητό περιεχόμενο, που αφορά την τοποθεσία, στο πλαίσιο της ‘κοινωνίας των πολιτών’.


Χαρτογραφία πολιτών


Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα για το πώς τα άτομα συμβάλλουν στη δημιουργία δυναμικών φυσικο-ψηφιακών δικτύων των πολιτών είναι αυτό που ορίζεται ως χαρτογραφία πολιτών. Εδώ, ηθελημένη στρατηγική είναι η δημιουργία στο διαδίκτυο ενός χάρτη μιας συγκεκριμένης τοπικής περιοχής, χρησιμοποιώντας τεχνολογία κινητής τηλεφωνίας και GPS, έτσι ώστε ο χάρτης που προκύπτει να μπορεί να ενημερώνεται στο διαδίκτυο σε έναν προορισμό ανοιχτού κώδικα και να είναι επομένως διαθέσιμος για δημιουργικές και δυναμικές προσθήκες, uploads και κοινή χρήση. Οι περισσότεροι χάρτες στο Ίντερνετ προστατεύονται από την αυστηρή νομοθεσία του κοπυράιτ που απαγορεύει δημιουργικές χρήσεις στους χρήστες. Μέσω της χαρτογραφίας των πολιτών, οι χρήστες ζητούν ‘επί τόπου’ τις ψηφιακές απεικονίσεις των τοπικών γεωγραφικών χώρων τους για να κάνουν κοινή χρήση στο διαδίκτυο και να διαχειριστούν πολύπλοκες σχέσεις κοινωνικής συμπεριφοράς και ‘δυνατότητας συνάντησης’. Ένα τέτοιο πρόσφατο πρόγραμμα ήταν αυτό του ‘Mapchester’, όταν το Σάββατο 13 και την Κυριακή 14 Μαίου 2006, πάνω από 40 άτομα χρησιμοποίησαν έναν πομπό GPS στο Μάντσεστερ, οι περισσότεροι πεζοί. Οι οργανωτές είδαν αυτό το γεγονός ως συνεργατική, κοινοτική άσκηση:

Το Mapchester είναι ένα πείραμα στο πλαίσιο της ‘χαρτογραφίας πολιτών’ που ελπίζουμε πως θα συμβάλει σημαντικά στις ευρύτερες προσπάθειες για τη λεγόμενη χαρτογράφηση ‘ανοιχτού κώδικα’. Είναι μια νέα, γρήγορα αναπτυσσόμενη χαρτογραφική δραστηριότητα που καθοδηγείται εν μέρει από την τεχνολογία (φτηνό εξοπλισμό GPS και διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία, όπως OpenStreetMap.org) αλλά και από ένα πολύ διαφορετικό ήθος σε ό, τι αφορά στην παραγωγή γνώσης. Σύμφωνα με τα πρότυπα ανοιχτού κώδικα, το δικαίωμα της δημιουργίας απο-κεντρώνεται και η κατοχή γνώσης θεωρείται ως κοινός πόρος που μπορεί να διανεμηθεί και να χρησιμοποιηθεί ξανά χωρίς περιορισμό ή άδεια. Ως τέτοιο, το ‘άνοιγμα’ της κατασκευής χαρτών διαθέτει πραγματική δυναμική, δίνοντας τη δυνατότητα στους ανθρώπους να δημιουργούν τη δική τους γνώση και ενθαρρύνοντας την επαναχρησιμοποίηση των χαρτογραφικών πόρων με νεωτεριστικούς, δημιουργικούς τρόπους.


Όπως προκύπτει από τα παραπάνω παραδείγματα των προγραμμάτων Urban Tapestries και Mapchester, πρόκειται για εξερευνήσεις για το πώς εφαρμογές σε πραγματικό χρόνο μπορούν να απορροφηθούν σε πρακτικές πολιτών για την παρουσία και τον τόπο. Είναι μια κίνηση που χρησιμοποιεί πρακτικές ‘πραγματικού χρόνου’ για να ελέγξει ενεργά πώς ένα άτομο χαρτογραφεί τη δική του κοινωνική παρουσία ως πολίτης. Αυτό έχει ορισμένες σημαντικές συνέπειες, όπως η παρουσία στον πραγματικό χρόνο να γίνει πολιτική χειρονομία και άλλοθι.


Ένα παράδειγμα για το πώς η χαρτογράφηση σε πραγματικό χρόνο έγινε πολιτική χειρονομία και άλλοθι είναι η περίπτωση του ερευνητή και καλλιτέχνη Hasan Elahi. Ο Elahi κρατήθηκε και ανακρίθηκε από το FBI για τις κινήσεις του στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, λόγω της ‘αραβικής εμφάνισής’ του και του ασταθούς τρόπου ζωής του. Παρ’ όλο που έδειξε το Μπλάκμπερι τηλέφωνό του με τα ραντεβού του, υπέστη πολλές σκληρές ανακρίσεις και εννιά ‘τεστ’ για περισσότερους από επτά μήνες, πριν θεωρηθεί ‘καθαρός’ από οποιοδήποτε αδίκημα. Έπειτα από αυτή την εμπειρία, ο Elahi αποφάσισε να τηλεφωνεί στον πράκτορά ‘του’ τού FBI πριν από κάθε του ταξίδι και να τον ενημερώνει με σαφήνεια για τη διαδρομή του. Αυτή η διευθέτηση εξελίχθηκε στη συνέχεια σε πραγματικό χρόνο, καθώς ο Elahi μετέτρεψε το τηλέφωνό του σε συσκευή παρακολούθησης και ανέφερε όλες του τις κινήσεις σε ένα χάρτη. Μετέτρεψε επίσης τη ζωή του σε μια σειρά από φωτογραφίες που όλοι μπορούν να δουν, συμπεριλαμβανομένων των τόπων από τους οποίους περνάει, των γευμάτων που τρώει, και των μπάνιων που χρησιμοποιεί. Άλλες καταγραφές του τρόπου ζωής του, όπως οι τραπεζικές αναφορές και οι αγορές του, σημειώνονται επίσης και είναι διαθέσιμες. Αυτή η μορφή αυτο-εποπτείας δεν χρησιμεύει μόνο ως μορφή τέχνης αλλά επιδιώκει να δημιουργήσει ένα συνεχές, ρευστό άλλοθι, που καθιστά διαφανείς όλες τις περιπλοκές που ένας φυσικο-ψηφιακός τρόπος ζωής περιλαμβάνει. Είναι ένα παράδειγμα όπου οι διεισδυτικές τεχνολογίες επικοινωνίας ενσωματώνουν εμπειρικό χρόνο στο τώρα.


Για να συνοψίσουμε, ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Η επιτυχία σε ό, τι αφορά στη συμμετοχή και την κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Διαβάστε ακόμα


Centre for Mobilities Research


Mapchester (wiki)

Η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των ευέλικτων διευθετήσεων οργάνωσης του χρόνου εργασίας, δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, υποστηρίζει ο Νίκος Κουτσιαράς.


Η μεταρρύθμιση της πολιτικής και των θεσμών της αγοράς εργασίας έχει αναμφίβολα αποκτήσει εξέχοντα ρόλο στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών οικονομικών στρατηγικών που στοχεύουν στην αύξηση της απασχόλησης και την αναζωογόνηση της ανάπτυξης, καθώς και στη διευκόλυνση της προσαρμογής του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου στις βαθιές αλλαγές που σημειώνονται στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη επιτευχθεί αύξηση των ευρωπαϊκών μακροχρόνιων ρυθμών μεγέθυνσης, ενώ η πρόσφατη οικονομική ανάκαμψη αποδίδεται σχεδόν αποκλειστικά σε κυκλικούς παράγοντες. Την ίδια στιγμή, οι επιδόσεις της αγοράς εργασίας δεν έχουν βελτιωθεί ικανοποιητικά και τα ποσοστά ανεργίας έχουν παραμείνει υψηλά, ιδιαίτερα στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου. Κάποιος μπορεί, λοιπόν, να υποθέσει ότι η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου.


Η οικονομική έρευνα δεν έχει οδηγηθεί σε εμπειρικά τεκμηριωμένες σχέσεις αιτιότητας μεταξύ προτύπων θεσμικής οργάνωσης και επιδόσεων των αγορών εργασίας. Έχει, όμως, δείξει με πειστικό τρόπο ότι οι αυστηρά ρυθμισμένες αγορές εργασίας δεν επιτρέπουν την αντιστοίχηση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης (εργασίας), αναχαιτίζουν την προσαρμογή στις μεταβολές τεχνολογίας και εμπορίου, καθυστερώντας έτσι την οικονομική αναδιάρθρωση, ενώ, επίσης, παρατείνουν και διογκώνουν τις συνέπειες των κυκλικών οικονομικών διακυμάνσεων. Η οικονομική έρευνα, μολονότι δεν προτείνει την ευρεία απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, έχει δείξει ότι η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας πρέπει να είναι περιεκτική και να συντονίζεται με τις μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, τις κοινωνικές πολιτικές και τη μακροοικονομική πολιτική. Άλλωστε, οι αποσπασματικές προσεγγίσεις δεν επιτρέπουν τον επωφελή χειρισμό των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στις πολιτικές και τους θεσμούς της αγοράς εργασίας, ενώ η έλλειψη συντονισμού των πολιτικών μπορεί να υπονομεύσει την ποιότητα των μεταρρυθμίσεων, μειώνοντας έτσι τα δυνητικά κέρδη και μεταθέτοντας στο μέλλον την πραγμάτωσή τους και περιστέλλοντας, επίσης, την αποζημίωση των χαμένων. Ωστόσο, εξαιτίας της άνισης κατανομής του οφέλους και του κόστους των μεταρρυθμίσεων μεταξύ των διαφορετικών ομάδων του εργατικού δυναμικού και του ασύμμετρου επιμερισμού τους στο χρόνο – το κόστος προκύπτει βραχυπρόθεσμα, ενώ τα οφέλη επιτυγχάνονται μεσο- μακροπρόθεσμα – η πολιτική οικονομία της μεταρρύθμισης της αγοράς εργασίας μεταβάλλεται σε παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, που οι κυβερνήσεις μπορούν δύσκολα να διαχειριστούν, πόσο μάλλον να καθορίσουν την έκβασή του.


Η αναζήτηση μίας εναλλακτικής οργάνωσης του χρόνου εργασίας


Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, πάντως, δεν έχουν μείνει αδρανείς, αν και οι μεταρρυθμιστικές δράσεις τους σπάνια έχουν εμπνευστεί από τα ευρήματα της οικονομικής έρευνας. Ακόμη περισσότερο, παρά τις εθνικές αποκλίσεις σε σχέση με τους θεσμούς και τις επιδόσεις των αγορών εργασίας, οι (αποκαλυμμένες) προτιμήσεις της εθνικής πολιτικής δείχνουν σημαντικό βαθμό σύγκλισης που, κατά μεγάλο μέρος, ανάγεται στην παρατηρούμενη συγκέντρωση των μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών κυρίως σε δυο τομείς, δηλαδή την οργάνωση του χρόνου εργασίας και την απελευθέρωση των ευέλικτων – δηλαδή εκτός πλήρους απασχόλησης – συμβάσεων εργασίας. Σε σχέση με το πρώτο, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες ή/και συλλογικές συμφωνίες στοχεύουν στην καθιέρωση ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, προκειμένου να υπάρχει καλύτερη ανταπόκριση στις ανάγκες των επιχειρήσεων και τις προτιμήσεις των απασχολούμενων. Οι ανάγκες των επιχειρήσεων συνδέονται κυρίως με την προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, ενώ οι προτιμήσεις των απασχολούμενων σχετίζονται με τις επιλογές για ελεύθερο χρόνο και την καλούμενη ισορροπία απασχόλησης-ζωής.


Οι ευέλικτες διευθετήσεις για την οργάνωση του χρόνου εργασίας εκτείνονται από συστήματα που προσφέρουν τη δυνατότητα διαφοροποίησης του χρόνου έναρξης και λήξης της εργασίας σε καθημερινή βάση μέχρι σχήματα που περικλείουν ένα ευρύ φάσμα επιλογών για τη συσσώρευση και αποζημίωση ωρών για μακρύτερες χρονικές περιόδους. Ενώ συνήθως προορίζονται να αντικαταστήσουν άλλες μορφές οργάνωσης (του χρόνου εργασίας) που ξεπερνούν τις κανονικές ώρες εργασίας (π.χ. υπερωρίες, νυχτερινή εργασία, βάρδιες), στην πράξη λειτουργούν συχνά συμπληρωματικά ως προς αυτές τις μορφές, καθώς κάθε μοντέλο οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες συγκεκριμένων κλάδων ή/και συγκεκριμένων επιχειρήσεων. Πράγματι, υπάρχουν αρκετά εμπειρικά στοιχεία που δείχνουν ότι οι βιομηχανικοί κλάδοι και οι μικρές επιχειρήσεις μπορούν, σε γενικές γραμμές, να εξυπηρετούνται καλύτερα από τις παραδοσιακές μεθόδους οργάνωσης του χρόνου εργασίας και τις απλές μορφές ευελιξίας, ενώ οι υπηρεσίες και, ειδικότερα, οι κλάδοι εντάσεως γνώσης, καθώς και οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις είναι πιθανότερο να ωφελούνται από διευθετήσεις υψηλής ευελιξίας. Από την άλλη πλευρά, κάποιος μπορεί βάσιμα να υποστηρίξει ότι οι διευθετήσεις ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας προτιμώνται περισσότερο από τους καλύτερα ειδικευμένους απασχολούμενους που τείνουν, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό, τι οι λιγότερο ειδικευμένοι, να ευνοούν την υποκατάσταση εισοδήματος με ελεύθερο χρόνο. Επομένως, οι λιγότερο ειδικευμένοι είναι πιθανότερο να επιλέγουν παραδοσιακά μοντέλα οργάνωσης χρόνου εργασίας που συνεπάγονται αυξημένη αποζημίωση για τις επιπρόσθετες ώρες εργασίας.


Η οικονομική αιτιολόγηση των διευθετήσεων ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι πλούσια. Έτσι, η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας θεωρείται ότι έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των αμειβόμενων υπερωριών και, κατά συνέπεια, την εξοικονόμηση κόστους, τη μείωση των αδικαιολόγητων απουσιών, την καλύτερη προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας ως προς τη χρήση μηχανημάτων και εξοπλισμού, την αύξηση της ικανοποίησης από την εργασία και την αύξηση της επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Όλα αυτά αποτελούν πηγές αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και βελτίωσης της αποτελεσματικότητας της παραγωγικής διαδικασίας εντός των επιχειρήσεων. Κι όπως είναι γνωστό, ένα μεγάλο μέρος της συνολικής αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και σημαντικό τμήμα της αύξησης της συνολικής παραγωγικότητας αποδίδονται σε ενδοεπιχειρησιακούς παράγοντες. Ακόμη, υποστηρίζεται συχνά ότι πέραν των αυξήσεων της παραγωγικότητας και του προϊόντος, τα μακροοικονομικά αποτελέσματα της ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας περικλείουν, επίσης, οφέλη για την απασχόληση, που με τη σειρά τους οφείλονται στην αυξημένη προσφορά εργασίας και την αυξανόμενη ζήτηση εργασίας. Η πρώτη σχετίζεται με τη βελτίωση των προσδοκιών σε ό, τι αφορά στην ισορροπία απασχόλησης-ζωής και, επομένως, με την αυξημένη ελκυστικότητα της εργασίας. Η δεύτερη συνδέεται, προφανώς, με το υψηλότερο προϊόν, καθώς και με τη μικρότερη αύξηση των μισθών λόγω της αυξημένης προσφοράς εργασίας.


Ωστόσο, τα θετικά αποτελέσματα για την απασχόληση, εξαιτίας της εφαρμογής ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, δεν πρέπει να υπερβάλλονται. Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας μπορεί να ισοδυναμεί με μια παραγωγική τεχνική εξοικονόμησης εργασίας και τα θετικά αποτελέσματά της για την απασχόληση να περιορίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στους καλύτερα ειδικευμένους. Πράγματι, η αυξημένη αποτελεσματικότητα στη χρήση του κεφαλαιουχικού εξοπλισμού, ως συνέπεια των βελτιώσεων στην οργάνωση του χρόνου εργασίας, μπορεί να ενθαρρύνει την υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων με κεφάλαιο. Και μια αύξηση της αναλογίας μεταξύ καλύτερα ειδικευμένου και λιγότερο ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, ενδεχομένως στο σύνολο των κλάδων, μπορεί να επιτρέψει την ευρύτερη χρήση των ευέλικτων μορφών οργάνωσης του χρόνου εργασίας και επομένως να μειώσει ακόμη περισσότερο τις ευκαιρίες απασχόλησης των λιγότερο ειδικευμένων. Όπως και νάχει, όμως, οι μειωμένες ευκαιρίες απασχόλησης και τα υψηλά επίπεδα ανεργίας των λιγότερο ειδικευμένων επιφανειακά μόνο μπορεί να συνδεθούν με την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας. Μπορεί, όμως, να αποδοθούν στους γενικότερους κανόνες και θεσμούς της αγοράς εργασίας, που καθιστούν ασύμφορη την απασχόληση εργαζόμενων με χαμηλή παραγωγικότητα.


Στις οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου, η υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζόμενων με κεφάλαιο και, γι’ αυτό το σκοπό, η διάδοση ποικίλων παραγωγικών τεχνικών που εξοικονομούν εργασία οφείλονται στους αυστηρούς κανόνες προστασίας της απασχόλησης που προφυλάσσουν τους ήδη απασχολούμενους από ανταγωνιστικές πιέσεις και συνεπώς περιορίζουν την αποτελεσματική προσφορά εργασίας και αποτρέπουν την προσαρμογή των μισθών. Προκαλούνται, επίσης, από το γεγονός ότι το επίπεδο των κατώτατων μισθών είναι δυσανάλογα υψηλότερο των επιπέδων παραγωγικότητας των εργαζόμενων που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό.


H διστακτική μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας


Έτσι, λοιπόν, εισαγόμαστε στην πολιτική οικονομία της ευρωπαϊκής πολιτικής αγοράς εργασίας. Η αποτυχία μεταρρύθμισης των κεντρικών ρυθμίσεων της αγοράς εργασίας και ανάλογης τροποποίησης των συστημάτων στήριξης του εισοδήματος – π.χ. μειώνοντας το επίπεδο των κατώτατων μισθών και αναπληρώνοντας το συνακόλουθο ‘έλλειμμα αξιοπρεπούς διαβίωσης’ με εργασιακά επιδόματα ή/και επιστροφές φόρου – και η προσφυγή σε περιφερειακές μεταρρυθμίσεις αντανακλούν την επιρροή πανίσχυρων οικονομικών συμφερόντων που κατορθώνουν κι αιχμαλωτίζουν τα διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Οι ‘εντός των τειχών’, εκπροσωπούμενοι επαξίως από τα εργατικά συνδικάτα, δύσκολα ανέχονται την αποδυνάμωση της νομοθεσίας προστασίας της απασχόλησης, που θα είχε ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της διαπραγματευτικής ισχύος τους σε ό, τι αφορά τον καθορισμό των μισθών. Σε αντάλλαγμα, αποδέχονται, μάλλον απρόθυμα, τις ευέλικτες διευθετήσεις οργάνωσης του χρόνου εργασίας, που συνοδεύονται από απώλειες εισοδήματος λόγω μείωσης των αμειβόμενων υπερωριών. Και οι εργοδότες προτιμούν συχνά την αυξημένη ευελιξία των εσωτερικών αγορών εργασίας (τους), η οποία συνεπάγεται αύξηση της παραγωγικότητας του εργατικού δυναμικού τους, αντί της δυνατότητας προσαρμογής του μεγέθους του εργατικού δυναμικού (τους) αλλά σε βάρος της ενδοεπιχειρησιακής επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο και της παραγωγικότητας της εργασίας. Προφανώς, τα αυξημένα κέρδη των εργοδοτών και οι υψηλότερες αμοιβές των ‘εντός των τειχών’ δεν ωφελούν τους άνεργους, οι ευκαιρίες απασχόλησης των οποίων έχουν τελευταία συνδεθεί με τις λεγόμενες ευέλικτες συμβάσεις εργασίας. Μέσω των τελευταίων, οι εργοδότες αποκτούν ένα εργαλείο χαμηλού κόστους, προκειμένου να προσαρμόζουν το μέγεθος του εργατικού δυναμικού τους, συμπληρώνοντας με αυτό τον τρόπο την ευελιξία της εσωτερικής αγοράς εργασίας (τους). Σε αντάλλαγμα, οι ‘εντός των τειχών’ εξασφαλίζουν μειώσεις στις κανονικές ώρες εργασίας ή άλλες παραχωρήσεις που, συνήθως, αφορούν σε αυξημένα δικαιώματα των εργατικών συνδικάτων σε σχέση με τον προσδιορισμό των μορφών ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όμως, δημιουργούνται αγορές εργασίας δυο ταχυτήτων και η ανεργία παραμένει, επίσης, υψηλή.


Το μάθημα πολιτικής είναι, επομένως, απλό: η αποτελεσματικότητα και η δικαιοσύνη στις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας δεν θα βελτιωθούν, εκτός εάν υπάρξει ριζοσπαστική μεταρρύθμιση των κεντρικών θεσμών και της πολιτικής αγοράς εργασίας. Αυτό ισοδυναμεί με την εύρεση νέων πολιτικών ισορροπιών που, δεδομένης της συνάρθρωσης οικονομικών συμφερόντων και υφιστάμενων θεσμών, προϋποθέτει ισχυρή ηγεσία από πλευράς των κυβερνήσεων. Δυστυχώς, όμως, η ηγεσία αποτελεί πολύ συχνά σπάνιο πολιτικό πόρο.




Το κείμενο μεταφράστηκε από τα Αγγλικά


Διαβάστε ακόμα


Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας: Για τους εργοδότες ή τους εργαζόμενους; (στα αγγλικά)


Γιατί η Βρετανία χρειάζεται μία νέα προσέγγιση για την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας (στα αγγλικά)

O Jonathan Pugh εξηγεί ότι η αντίληψη του ‘χώρου’, του ‘χρόνου’ και της ‘εξουσίας’ ως ξεχωριστές έννοιες αποκρύπτει τη σημασία των επικαλυπτόμενων, και συχνά αντικρουόμενων, ‘φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο’ τις οποίες βιώνουμε στην καθημερινή ζωή.


Η σχέση μεταξύ εξουσίας, χώρου και χρόνου είναι εξαιρετικά σημαντική: πόσο μάλλον που οι πολιτικοί φιλόσοφοι και οι γεωγράφοι σπάνια υπερβαίνουν τις διαχωριστικές γραμμές των επιστημονικών αντικειμένων τους. Οι γεωγράφοι επικεντρώνονται υπερβολικά στον τρόπο που κατανοούμε το χώρο και το χρόνο, σε βάρος της πολιτικής θεώρησης του έργου τους. Και οι πολιτικοί θεωρητικοί νομίζουν συχνά ότι η ιδεολογία τους ταιριάζει σε όλο τον κόσμο, σε όλους τους τόπους και όλους τους χρόνους. Μιλώντας πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές, όπως έχουμε αρχίσει να κάνουμε στο ‘Space of Democracy and Democracy of Space’ (Χώρος Δημοκρατίας και Δημοκρατία του Χώρου), μπορούμε πλέον να κάνουμε μια ‘πρακτική στροφή’, επικεντρωμένη στην κοινή λογική και τις καθημερινές εμπειρίες των ανθρώπων, όσο και στις θεωρητικές τροχιές διαφόρων σύγχρονων τάσεων στον ακαδημαϊκό κόσμο. Σε αυτό το σύντομο άρθρο θέλω, με δυο λόγια, να δείξω με ποιο τρόπο οι συζητήσεις μεταξύ γεωγραφίας και πολιτικής φιλοσοφίας μπορούν να συνδυαστούν έτσι ώστε να μας δώσουν μια πιο πρακτική άποψη στον ακαδημαϊκό κόσμο γενικότερα.


Η πολιτική θεωρία και το ζήτημα του χρόνου


Στην πολιτική θεωρία, το έργο του Γάλλου διανοούμενου Michel Foucault προανήγγειλε ένα κίνημα απομακρυσμένο από τη μελέτη των επιδράσεων του κράτους στους ανθρώπους και προσανατολισμένο στις επιδράσεις που έχουν οι νόρμες, οι ιδεολογίες, το κοινό ύφος και θέματα (μια μόδα την οποία συνέχισαν με ζήλο πανεπιστημιακοί πολλών επιστημονικών κλάδων στις δεκαετίες του 1980 και 1990). Εξέτασε τις συνέπειες που έχει ο τρόπος που σκεφτόμαστε για την ομοφυλοφιλία και την ψυχιατρική ειδικότερα. Από τότε οι πανεπιστημιακοί σκέφτονται πώς μπορούμε να αποκτήσουμε πειθαρχία ως υποκείμενα, μέσα από προγράμματα υγιεινής, δίαιτας, κοινωνικού έργου, φυσικής ανάπτυξης, και πολλές άλλες ιδεολογικές και ηθικές πρακτικές. Επικεντρωμένος, όπως ήταν, στις συνέπειες που έχουν αυτές οι νόρμες και ηθικές για την κοινωνία, ο Foucault δεν έδειξε τόσο καλά πως σε πολύ διαφορετικά πλαίσια έχουν πολύ διαφορετικά αποτελέσματα.


Στο γεγονός ότι ο Foucault δεν έδωσε σημασία σ’ αυτούς τους συσχετισμούς αναφέρθηκαν πρώτοι οι πολιτικοί θεωρητικοί Laclau και Mouffe στο δημιουργικό έργο τους Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics (Ηγεμονία και Σοσιαλιστική Στρατηγική: Προς μια Ριζοσπαστικά Δημοκρατική Πολιτική). Έδωσαν έμφαση στο πώς ο Foucault επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίον η εξουσία απορρέει από μια δεδομένη ιδεολογία, ηθική ή νόρμα. Για τον Foucault, ο ίδιος ο λόγος που χρησιμοποιείται για την ομοφυλοφιλία, την τρέλα και λοιπά, τείνει να παράγει αποτελέσματα. Αντίθετα, οι Laclau και Mouffe έδειξαν πώς αυτά τα αποτελέσματα εξαρτώνται από τη δεδομένη κατάσταση-σε συγκεκριμένα μέρη, σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή, για παράδειγμα. Αυτό δίνει μεγαλύτερη σημασία στους συσχετισμούς που έχουν να κάνουν με τη διάρθρωση μιας μορφής εξουσίας και όχι στο πώς εκλαμβάνεται μια μορφή εξουσίας, όπως ο φεμινισμός, η κοινωνική εργασία, η διδασκαλία, η υγιεινή και λοιπά, που έχουν βασικές συνέπειες σε αυτούς στους οποίους επιδρούν. Για παράδειγμα, η κοινωνική εργασία ενδέχεται να έχει ορισμένες συνέπειες σε ένα πλαίσιο, και πολύ διαφορετικές σε ένα άλλο.


Μπορούμε όμως να τονίσουμε τη σημασία αυτών των συσχετισμών ακόμη πιο πολύ από ό, τι οι Laclau και Mouffe, αν εξετάσουμε τον τρόπο που κατανοούμε το χώρο και το χρόνο σε μια δεδομένη στιγμή. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την εξουσία που έχει να κάνει με την ‘ανάπτυξη’. Η λέξη ‘ανάπτυξη’ είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός τρόπος να σκεφτούμε την εξουσία στον κόσμο. Από μια σκοπιά, η γλώσσα της ανάπτυξης θεωρείται συχνά ως δεδομένη, διαμορφωμένη όπως είναι από τη θεωρία του Saint Simon, τον θετικισμό του Comte και τις ιδέες του John Stuart Mill. Ιστορικά η ανάπτυξη έχει να κάνει με την προώθηση πλάγιων διασυνδέσεων ανάμεσα στην ‘Ευρώπη’ (αργότερα τη ‘Δύση’), με στόχο τη διαμόρφωση προόδου, με τάξη, στον ‘αναπτυσσόμενο’ κόσμο. Απεικονίζοντας τον συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίον μπορούμε να δούμε τη σχέση ανάμεσα στο λόγο που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη, το χώρο και το χρόνο, η Massey αναφέρει:



Όταν, στην οικονομική γεωγραφία, για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε όρους όπως ‘μπροστά’ και ‘πίσω’, ‘ανεπτυγμένος’ και ‘αναπτυσσόμενος’, φανταζόμαστε, στην πραγματικότητα, ότι διαφορές που έχουν να κάνουν με το χώρο (διαφορές ανάμεσα σε μέρη, περιοχές, χώρες κλπ) σχετίζονται με το χρόνο. Διευθετούμε διαφορές ανάμεσα σε τόπους σε μια ιστορική αλληλουχία.


Σύμφωνα με αυτόν τον τρόπο σκέψης για την αλληλεπίδραση της ανάπτυξης με το χώρο και το χρόνο, ο λόγος που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη έχει συγκεκριμένες συνέπειες για τους ανθρώπους του ‘αναπτυσσόμενου’ κόσμου. Έχει, ας πούμε, εκτοπίσει σε μεγάλο βαθμό το λόγο για πολλές άλλες μορφές εξουσίας, όπως ο πολιτισμός των νέγρων και των ράστα. Σε αντίθεση με τον λόγο για την ανάπτυξη, ο λόγος για τον πολιτισμό των νέγρων και των ράστα διαμορφώνεται μέσω της απόστασης από την Αφρική, έναν τόπο του παρελθόντος. Ο συναφής πόθος για πληρότητα, όπως εκφράζεται στο λόγο για τον πολιτισμό των νέγρων και των ράστα, έχει ουσιαστικά να κάνει με τον χωρισμό στο χώρο και το χρόνο από τη μητέρα Αφρική και την αγωνία που προκαλεί αυτός ο χωρισμός. Αυτό αναδεικνύεται στο ‘Antiquity’ του Adisa Andewele, που γράφει:



Μπορώ να νιώσω
Το μαύρο παρελθόν
Του παρελθόντος μου
Αφήστε με να αγγίξω
Τη μνήμη μου
Για να μπορέσω να είμαι
Με τα αφρικανικά πνεύματα
Που τραγουδούν μέσα στην ψυχή μου


Με δυο λόγια, από αυτή τη σκοπιά, διάφορες μορφές εξουσίας, όπως η ‘ανάπτυξη’ και ο ‘ νέγρικος πολιτισμός’ είναι εγγενώς συνδεδεμένες με διαφορετικές αντιλήψεις του χώρου και του χρόνου. Είναι όμως σημαντικό να σημειώσουμε ότι ο χρόνος δεν είναι εδώ η κυρίαρχη δύναμη. Είναι οι κινήσεις στο χώρο που παράγουν χρόνο. Όπως λέει η Doreen Massey:



το γεγονός ότι ο χρόνος μπορεί να είναι το μέσον μέσα στο οποίο προκύπτει η αλλαγή (ή, πιο ριζικά, ότι η αλλαγή-μέσα-από τις αλληλοεπιδράσεις είναι ένας από τους μηχανισμούς για τη δημιουργία χρόνου) δεν σημαίνει ότι είναι η αιτία του. Ο χρόνος δεν μπορεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, χωρίς βοήθεια, να αποκτήσει μόνος του ύπαρξη. Με άλλα λόγια, πρέπει να υπάρχει ήδη πολλαπλότητα- που θα επιτρέψει τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης- έτσι ώστε η αλλαγή να υπάρξει ως αποτέλεσμα. Και για να υπάρξει πολλαπλότητα πρέπει να υπάρξει χώρος.


Φαντασιακές παραστάσεις για το χωροχρόνο


Η Massey μας δείχνει ότι ο χώρος, η διαφορά και οι διασυνδέσεις μεταξύ των διαφορών είναι αναγκαίες για να υπάρξει χρόνος. Όπως λέει, ο χρόνος δεν μπορεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ‘να αποκτήσει μόνος του ύπαρξη’. Το αποτέλεσμα είναι πως δεν μπορούν ποτέ να υπάρξουν ξεχωριστές φαντασιακές παραστάσεις για το χώρο ή το χρόνο, μπορούν μόνο να υπάρξουν φαντασιακές παραστάσεις για το χώρο και το χρόνο (όπως δείχνουν τα παραπάνω παραδείγματα για τον νέγρικο πολιτισμό και την ανάπτυξη). Για να επανέλθουμε, όμως, οι κινήσεις που κάνουμε στο χώρο παράγουν χρόνο.


Ας δούμε πώς λειτουργεί αυτό στην καθημερινότητα. Αισθάνομαι ότι στη διακυβέρνηση της πόλης στην οποία ζω, το Νιουκάστλ, στην Αγγλία, κυριαρχούν όλο και περισσότερο οι πολιτιστικές ελίτ του Λονδίνου, με τις ιδέες τους περί πολιτιστικής αναγέννησης του Νιουκάστλ. Αυτές είναι που κτίζουν μοντέρνες γκαλερί τέχνης και θέατρα, κάτι που πολλοί από τους ντόπιους δεν θέλουν. Αυτό, με τη σειρά του, είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με το πώς αντιλαμβάνομαι το ‘χρόνο’. Το μέλλον του Νιουκάστλ κυριαρχείται από εκείνους που ζουν σε διαφορετικό μέρος- το Λονδίνο. Ένα Σάββατο βράδυ, όμως, καθώς διέσχιζα την πόλη, άκουσα τις ζητωκραυγές 50.000 ντόπιων φίλαθλων που υποστήριζαν την ποδοσφαιρική ομάδα Newcastle United. Το Νιουκάστλ άρχισε λοιπόν να αποκτά για μένα μια διαφορετική ταυτότητα, η οποία δεν κυριαρχείται από το Λονδίνο. Και η αντίληψή μου για το μέλλον άλλαξε ακόμη περισσότερο όταν προσπέρασα ένα τοπικό μαγαζί, που εμπορεύεται με μεγάλη επιτυχία ντόπια προϊόντα. Το μέλλον του Νιουκάστλ δεν κυριαρχείται πλέον από τις ελίτ του Λονδίνου-αυτές είναι απλώς ένα κομμάτι της ανάπτυξής του. Κι έτσι, διαφορετικές, συχνά επικαλυπτόμενες και αντικρουόμενες αντιλήψεις για το χώρο-χρόνο διαμορφώνουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε για μια συγκεκριμένη πλευρά εξουσίας- όπως όταν έχει να κάνει με την ‘ανάπτυξη’. Σε ένα σημείο, η ανάπτυξη μοιάζει να κυριαρχείται από ανθρώπους που προέρχονται από ένα μέρος και διαμορφώνουν μια συγκεκριμένη αντίληψη για το μέλλον. Σε ένα άλλο, όμως, όταν περνάμε μέσα από διαφορετικούς χώρους-χρόνους, η ‘ανάπτυξη’ γίνεται κάτι διαφορετικό.


Αυτό σημαίνει ότι αναφερόμενοι στο ‘χώρο’, το ‘χρόνο’ και την ‘εξουσία’ ως ξεχωριστές έννοιες, όπως πολλοί πανεπιστημιακοί κάνουν, χάνουμε από μπροστά μας τη σημασία των επικαλυπτόμενων, και συχνά αντικρουόμενων, ‘φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο’ που βιώνουμε στην καθημερινή ζωή. Γιατί η ιδέα της ‘ανάπτυξης’, όπως όλες οι μορφές εξουσίας, δεν είναι ίδια για όλους. Η κυρίαρχη δυτική ιδέα της ανάπτυξης αμφισβητείται από ένα ευρύτατο φάσμα ομάδων- από την αλ-Κάιντα μέχρι εκείνους τους Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς που ασχολούνται με περιβαλλοντολογικά και ανθρωπιστικά ζητήματα, ή με προσδοκίες ανάπτυξης σε τοπικό επίπεδο, χωρίς τη μεσολάβηση του κράτους.


Έτσι, λοιπόν, τα σημαντικά ερωτήματα που γεννώνται όταν αντιλαμβανόμαστε το ‘χώρο’, το ‘χρόνο’ και την ‘εξουσία’ ως ένα, ως αξεχώριστα το ένα από το άλλο, έχουν ως εξής: ‘ Σε ποιο βαθμό η πολλαπλότητα των φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο καθιστά δυνατή την ύπαρξη μιας αξιόλογης, εκλεγμένης και υπεύθυνης εξουσίας στο μέλλον;’ Με άλλα λόγια, ‘οι εκλεγμένοι εδαφικοί χώροι δημοκρατίας θα είναι αρκετά ισχυροί- θα έχουν τον αναγκαίο σεβασμό και συναίνεση από ένα κατακερματισμένο δημόσιο σώμα- ώστε να διατηρήσουν τη μεσολαβητική ισχύ τους μεταξύ διαφορετικών πολιτικών θέσεων;’ Ή ‘αντίθετα, θα στραφούμε σε μη εκλεγμένα σώματα για να εκφράσουν τις ανησυχίες μας: Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς, Ηνωμένα Έθνη, ΝΑΤΟ και λοιπά;’ Μπορούμε να ελπίζουμε πως δεν ισχύει αναγκαστικά το ένα ή το άλλο. Και ότι οι εκλεγμένοι, υπεύθυνοι, εδαφικοί χώροι δημοκρατίας μπορούν να προσαρμοστούν σε αυτές τις εποχές των πολλαπλών φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο, έχοντας, παράλληλα, ως νομιμοποιητική, εκλεγμένη δύναμη, την τελευταία λέξη.


Διαβάστε ακόμα


Μερικοί χρόνοι του χώρου (στα αγγλικά)


Συμμετοχικός αστικός σχεδιασμός στην Καραϊβική (στα αγγλικά)

Η αναδιάταξη του χρόνου είναι κάτι παραπάνω από μια απλή συζήτηση για την αναμόρφωση του κόσμου της εργασίας ή των οικογενειακών σχέσεων, υποστηρίζει η Rosiska Darcy de Oliveira. Η οργάνωση του χρόνου είναι η εξωτερίκευση μιας συζήτησης προσωπικής και ταυτόχρονα δημόσιας για την ευτυχία, την ευζωία και την ηθική υπευθυνότητα.


Όταν ήμουν μικρή να κερδίζεις τη ζωή σου σήμαινε να εξασφαλίζεις την επιβίωσή σου μέσω μιας αμειβόμενης εργασίας. Σήμερα, η έκφραση ‘κερδίζω τη ζωή μου’ έχει για μένα άλλη σημασία. Την παίρνω κατά γράμμα: είναι να ξαναβρείς, να επανακτήσεις τις πολλαπλές διαστάσεις της απόλαυσης του κόσμου, αντιστεκόμενος στην αδυσώπητη εισβολή της παραγωγικότητας που απαλλοτριώνει την ιδιωτική ζωή και καταβροχθίζει τις στιγμές αγάπης και ψυχαγωγίας. Να κερδίζεις τη ζωή σου σημαίνει, πρώτα από όλα, να ανακτήσεις την πρώτη ύλη σου: το χρόνο.


Άλλοτε, κερδίζαμε τη ζωή μας στη δουλειά. Σήμερα, η δουλειά κερδίζει τη ζωή μας. Για να διορθώσουμε αυτή την παράλογη ανισορροπία προτείνω μια αναδιάταξη του χρόνου.


Η έκφραση re-engineering αναδύθηκε στην αγγλική γλώσσα στη δεκαετία του 1990. Μέσα στην έκρηξη της παγκοσμιοποίησης και για να αντιμετωπίσουν την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα, οι επιχειρήσεις κατήργησαν τότε τις παλιές μεθόδους παραγωγής και διαχείρισης. Άλλαξαν τις διαδικασίες, επιστράτευσαν ταλέντα, κατέστησαν την τόλμη και την καινοτομία υπέρτατη αξία. Ένα μεγάλο μέρος των υπαλλήλων έχασαν τις θέσεις τους. Η επίδραση στην κοινωνία ήταν οδυνηρή, αλλά τα κέρδη αυξήθηκαν.


Χρόνος και καθημερινή ζωή


Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια έκκληση στην αναμόρφωση των επιχειρήσεων, της δημόσιας διοίκησης και της κοινωνίας. Ο στόχος είναι να αποφευχθούν οι δυσχέρειες και οι απώλειες που, σε κοινωνικό επίπεδο, οδηγούν τις εταιρίες στην πτώχευση. Έχοντας κατά νου, αυτή τη φορά, υπαρξιακά οφέλη για τους ανθρώπους και την καθιέρωση μιας νέας σχέσης ανάμεσα στα άτομα, την επιχείρηση και τη δημόσια διοίκηση. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι ένα κίνημα για την αλλαγή της καθημερινής ζωής των ανδρών και των γυναικών προς μια καλύτερη ποιότητα ζωής και την αύξηση του ακαθάριστου προϊόντος της ευτυχίας τους. Είναι ένα σχέδιο που συνεπάγεται πρακτικά μέτρα: αλλαγή ωραρίων στη δημόσια διοίκηση, ευελιξία στο χρόνο εργασίας στις επιχειρήσεις, πολλαπλούς χώρους εργασίας που θα επιτρέψουν μια μεγαλύτερη επένδυση στο σπίτι, ριζική μεταμόρφωση στους ρόλους των φύλων.


Δεν πρόκειται μόνο για πρακτικά μέτρα για τη συμφιλίωση ιδιωτικής και επαγγελματικής ζωής. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια άσκηση που απώτατος στόχος της είναι η επαναφορά της δημόσιας συζήτησης για το νόημα της ζωής, με υπενθύμιση της σημασίας των ανιδιοτελών πράξεων, των συναισθηματικών δεσμών και της αλληλεγγύης. Η αναδιάταξη του χρόνου αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα στην παραγωγή του εαυτού μας και για μια κοινωνία αναζωογονημένη. Είναι μια νέα τέχνη ζωής.


Ένας επανασχεδιασμός αυτής της διάρθρωσης θα είναι αναπόφευκτος όταν οι γυναίκες καταφέρουν να εγγράψουν στην ημερήσια διάταξη της δημοκρατικής δημόσιας συζήτησης μια απλή ιδέα: η οργάνωση της κοινωνίας και η ισορροπία των κοινωνικών χρόνων πρέπει να αναδομηθούν για να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα των οικογενειών. Η παρουσία πλάι- πλάι γυναικών και ανδρών στο δημόσιο χώρο μπορεί να φαίνεται συνηθισμένη. Αλλά η ταχύτητα αυτού του μετασχηματισμού δεν αλλάζει σε τίποτα το μέγεθος και την εμβέλειά του. Αυτό που για πολλούς αιώνες ήταν αδιανόητο επιτεύχθηκε μέσα σε ελάχιστο διάστημα.


Το κίνημα για την επανάκτηση της εξουσίας στην καθημερινή ζωή αναπτύσσεται κυρίως στις γυναίκες γιατί η δυσφορία σε ό, τι αφορά στη διαμόρφωση της μέρας τις αγγίζει περισσότερο. Έχει όμως την ικανότητα να επεκτείνεται στους άνδρες γιατί κι αυτοί διακατέχονται από μια δυσφορία που δεν καταφέρνουν να αναγνωρίσουν.


Οι εργοδότες θα βρεθούν αναγκαστικά αντιμέτωποι με μια διάσταση της πραγματικότητας που αποφεύγουν να δουν. Ο κόσμος της εργασίας και η ιδιωτική ζωή είναι αλληλοεξαρτώνται. Και τα δυο απαιτούν χρόνο. Η δημόσια διοίκηση και οι επιχειρήσεις θα αντιμετωπίζουν στο εξής την πρόκληση να καινοτομούν σε ό, τι αφορά στην οργάνωση της παραγωγής και της διανομής υπηρεσιών που λαμβάνουν υπόψη τις διαφοροποιημένες ανάγκες του πληθυσμού.


Η εξαιρετική τεχνολογική ανάπτυξη ανοίγει το δρόμο στην αξιολόγηση της παραγωγικότητας- που σήμερα εξαρτάται πολύ περισσότερο από τη γνώση παρά από τη φυσική ενέργεια και δεν έχει πολύ να κάνει με τον αριθμό των ωρών εργασίας. Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης τη μείωση των ωρών της αναγκαίας παρουσίας στα γραφεία και τη δημόσια διοίκηση. Ο εικονικός κόσμος επιτρέπει τη μετατόπιση του τόπου εργασίας. Μπορούμε όλο και περισσότερο, όπως διακηρύσσει η ΙΒΜ, να εργαζόμαστε anytime, anyplace, any pace.


Ο 21ος αιώνας ανοίγεται με τα πολλαπλά εργαλεία των νέων τεχνολογιών που ανατρέπουν ριζικά τις έννοιες του χρόνου και του τόπου. Οι μεγάλες πόλεις, που πλήττονται από τερατώδη μποτιλιαρίσματα θα είχαν μόνο όφελος από τις εναλλαγές και την πολλαπλότητα των χώρων, τις ροές ανθρώπων που διαχέονται σε διαφορετικά ωράρια.


Η αναδιάταξη του χρόνου συνεπάγεται ατομικές, οικογενειακές και κοινωνικές μετατροπές. Αποτελεί σήμερα μια μειοψηφική άποψη αλλά, όπως παλιά, η δυσφορία – αυτή τη φορά, ανδρών και γυναικών- είναι τεράστια έναντι μιας καθημερινής ζωής που γίνεται αφόρητη.


Η χρήση του χρόνου είναι ένα καλό πείραμα για την ιδεολογία του ‘έτσι ήταν πάντα’. Και αν δεν ήταν έτσι, όπως λένε εκείνοι που δεν φοβούνται να χαρακτηριστούν ουτοπιστές ή που δίνουν στη λέξη ουτοπία την έννοια που της έδινε ο Ernest Bloch: το σημείο απ’ όπου κρίνουμε αυτό που κάνουμε υπό το φως αυτού που θα έπρεπε να κάνουμε.


Να δουλεύουμε λιγότερο και καλύτερα


Για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία, η μισθωτή εργασία μπορεί να πάψει να καταλαμβάνει το καλύτερο μέρος του χρόνου μας και της ζωής μας. Η απελευθέρωση της εργασίας διαφαίνεται ήδη στον ορίζοντα στις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες, όπου άλλες αξίες, μη οικονομικές, κερδίζουν ασυνήθιστο χώρο.


Ο André Gorz ήταν από τους πρώτους που έπιασαν το μέγεθος αυτής της επανάστασης, ήδη από τη δεκαετία του 80. Μας προειδοποίησε ότι υποτιμούσαμε την οικονομία εργασίας που παρήγαγε η τεχνολογική επανάσταση κι ότι η οικονομία μείωνε κατά 2% την ποσότητα εργασίας που χρειαζόταν για την επίτευξη του ίδιου στόχου. Με τις προβλεπόμενες έως τον 21ο αιώνα επιταχύνσεις, έλεγε ο Gorz, και κυρίως χάρη στις τελειοποιήσεις στον τομέα της ρομποτικής, οι ανάγκες σε εργασία θα μειωθούν κατά το ένα τρίτο, σε διάσημα 15 ετών. Προέβλεπε ότι ο αριθμός των ανέργων σε μια χώρα σαν τη Γαλλία θα αυξανόταν κατά 35% στις αρχές του νέου αιώνα.


Η ιδανική λύση, για τον Gorz, είναι αυτή που θα επέτρεπε στον καθένα και την καθεμία να δουλεύουν λιγότερο και καλύτερα, εισπράττοντας με τη μορφή πραγματικού κέρδους το μερτικό τους από τον αυξανόμενο πλούτο. Κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό στο μέτρο που θα εφαρμοζόταν μια κοινωνική πολιτική που η αγοραστική δύναμη δεν θα εξαρτιόταν από την ποσότητα της παρεχόμενης εργασίας, αλλά από την ποσότητα του κοινωνικά παραγόμενου πλούτου.


Ήδη τότε, ο Gorz είχε συνείδηση πως μια τέτοια μετατροπή στη ζωή κάθε ανθρώπου που έχει συνηθίσει ότι η εργασία είναι η κύρια πηγή ταυτότητας και κοινωνική ένταξης, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η υιοθέτηση μη οικονομικών αξιών και μη ενορχηστρωμένων δραστηριοτήτων είναι απαραίτητη για να αποκτήσει η ζωή ένα άλλο νόημα, πέρα από το εισόδημα και τη μισθωτή εργασία.


Αυτό που δεν έχει τιμή


Οι επιλογές που κάνουμε στη διάρκεια της ζωής μας εξαρτώνται βασικά από αυτό στο οποίο αποδίδουμε αξία. Αντικαθιστούμε ένα πράγμα με ένα άλλο, αγωνιζόμαστε περισσότερο για το ένα παρά για το άλλο, ανάλογα με την αξία που αποδίδουμε στο καθένα. Οι αξίες έχουν εγγενή ύπαρξη, ‘αξίζουν’ γι’ αυτό που είναι.


Στην οικονομία, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Δεν ρωτάμε ποια είναι η αξία που έχει ένα πράγμα, αλλά πόσο τιμάται. Η ύπαρξη της αξίας είναι σχετική και ικανή να μετατραπεί σε αντάλλαγμα-που είναι, γενικά, το χρήμα. Όταν η αξία, με την οικονομική έννοια του όρου, καταπατεί το πεδίο των αξιών που προέρχονται από μέσα μας και που το νόημά τους δεν εξαρτάται από την ανταλλακτική αξία τους, αυτό σημαίνει πως μια αλλαγή στην κοινωνία βρίσκεται σε εξέλιξη. Μια αλλαγή προς το χειρότερο.


Μια από τις πληγές της κοινωνίας της αγοράς είναι ότι μολύνει με τη λογική της όλα όσα την περιβάλλουν, με τη μανία της να μετατρέπει σε αριθμούς, να μετρά, να υπολογίζει αυτό που υπάρχει, για να αποφασίσει τότε μόνο αυτό που έχει, ή δεν έχει, αξία. Είναι ένα είδος μόλυνσης που επιδρά στη γλώσσα και εισάγει στο λεξιλόγιο ορισμένες έννοιες όπως ‘ανθρώπινο κεφάλαιο’, ‘ανθρώπινος πόρος’, υπονοώντας έτσι πως και ο κάθε άνθρωπος υπόκειται σε νομισματική αποτίμηση.


Εμείς μένει να αποδείξουμε αν θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε από αυτή την κοινωνία της αγοράς που δηλητηριάζει τις κοινωνικές σχέσεις, για να οικοδομήσουμε ένα νόημα που προορίζεται για την ίδια τη ζωή, για την απόλαυση στιγμών που δεν θα είναι προς πώληση ή προς αγορά.


Διαβάστε ακόμα


Για μία δίκαιη κατανομή του χρόνου – νοικοκυριά στην Βραζιλία (στα αγγλικά)


Institut Chronopost (στα γαλλικά)