Ποιο θέμα μπορεί να πυροδοτήσει μια δημόσια συζήτηση, να αποτυπώσει την αίσθηση ότι οι νέες ιδέες ζητούν απάντηση και, πάντως, να μην αφήσει το εν δυνάμει κοινό του να πλήξει; Σκεφτήκαμε ότι το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στην Αθήνα μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης και καταλήξαμε πως οι πολιτικές των κοινωνικών κινημάτων ενσωματώνουν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Αναδεικνύουν επίσης το κεντρικό θέμα αυτού του περιοδικού: τις θεωρητικές και πρακτικές καινοτομίες που θα μπορούσαν να ανανεώσουν το πεδίο της δημοκρατίας. Η πρώτη ειδική έκδοσή μας καταπιάνεται, λοιπόν, με αυτόν τον θεμελιώδη προβληματισμό: μπορούμε να θεωρήσουμε τα κοινωνικά κινήματα ως παράγοντες παγκόσμιας αλλαγής: είναι πράγματι πρότυπα ή φορείς νέων δημοκρατικών μορφών; Προωθούν προοδευτικές ή οπισθοδρομικές μορφές παγκοσμιοποίησης; Μπορούν να αποτελέσουν ένα είδος θεραπείας στις δυσλειτουργίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Σε αυτή την έκδοση δεν υπάρχουν κατηγορηματικές απαντήσεις, ούτε κοινή γραμμή επιχειρηματολογίας. Επιλέξαμε, αντίθετα, μια σειρά από ενημερωμένες παρεμβάσεις, επικεντρωμένες σε διαφορετικά σημεία και από διαφορετική σκοπιά, έτσι ώστε να συμβάλουν στη διαμόρφωση της δικής σας γνώμης.

Οι προοδευτικές πολιτικές πρέπει να υποστηρίζουν ορισμένες κεντρικές αξίες και ταυτόχρονα να ανταποκρίνονται στη σύγχρονη ατζέντα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμάτων του φύλου και των περιβαλλοντολογικών προβλημάτων. Οι κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να ανταποκριθούν στην πρόκληση της συμφιλίωσης αρχών και αποτελεσματικών πολιτικών.


Μια συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-Public


Η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει


Πάνος Παπούλιας: Σε ένα από τα πιο πρόσφατα έργα σας, Η Παγκόσμια Συνθήκη, αναφέρεστε στην ανάγκη μεταρρύθμισης της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κυριότερες κατευθύνσεις προς τις οποίες η μεταρρύθμιση αυτή πρέπει να στοχεύει;


David Held: Λοιπόν, υπάρχουν δύο κύρια ρεύματα σκέψης για την παγκοσμιοποίηση. Το πρώτο είναι η συμβατική και πασίγνωστη νεοφιλελεύθερη θέση, που υποστηρίζει ουσιαστικά ότι οι αγορές αποτελούν το κλειδί για τη μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη. Οι περισσότεροι από τους κύριους υποστηρικτές και οι περισσότεροι από τους κυρίαρχους θεσμούς της διεθνούς τάξης δημιουργούν και συντηρούν κανόνες που ενισχύουν αυτό το σχέδιο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα είναι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και η ίδια η παγκοσμιοποίηση και χρειαζόμαστε περισσότερες τοπικές και εθνικές λύσεις για το μέλλον μας.


Η δική μου θέση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Νομίζω ότι υπάρχουν βαθιά προβλήματα στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά νομίζω επίσης ότι η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει. Ο κόσμος έγινε πιο διασυνδεδεμένος, η ηλεκτρονική και τεχνολογική επανάσταση και το ίντερνετ προωθούν νέες μορφές ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν αναδιαμορφώνουν μόνο τις ίδιες τις επικοινωνίες, αλλά τη φύση του επιχειρείν, αλλάζουν την υποδομή της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Νομίζω λοιπόν ότι πέρα από τη συζήτηση για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης σήμερα πρέπει να διαχωρίσουμε ορισμένα πράγματα: ότι η αυξανόμενη διασύνδεση του κόσμου ήρθε για να μείνει και το ερώτημα είναι πώς πρέπει να είναι.


Νομίζω ότι η νεοφιλελεύθερη λύση έχει αποτύχει, δηλαδή ο φονταμενταλισμός των αγορών από τη μια πλευρά και οι δυνάμεις κατά της παγκοσμιοποίησης από την άλλη, δεν παρέχουν μια σοβαρή απάντηση στα προβλήματα της παγκόσμιας διασύνδεσης και στο γεγονός ότι όλο και περισσότερο η μοίρα και οι τύχες της κάθε χώρας και όλων των χωρών σε ζωτικά θέματα –από τους εμπορικούς μέχρι τους περιβαλλοντολογικούς κανόνες- δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τοπικές ή εθνικές λύσεις.


Είναι η κοινωνία των πολιτών προοδευτική;


Π.Π.: Αναφερθήκατε εν συντομία στα μειονεκτήματα των κινημάτων κατά της παγκοσμιοποίησης με την έννοια της αντίδρασής τους στα θέματα που ανακύπτουν από το αυξανόμενο επίπεδο παγκόσμιας διασύνδεσης. Θα μπορούσατε να αναπτύξετε περισσότερο το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων σε σχέση με την παγκόσμια μεταρρύθμιση;


D.H.: Δεν υποθέτω πως τα παγκόσμια κινήματα είναι αναγκαστικά ανώτερα ή σοφά. Οφείλουν να δείξουν πως είναι στη φύση των πολιτικών τους και στη φύση της δουλειά τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορείτε να βρείτε αναρίθμητες κοινωνικές ομάδες που τάσσονται υπέρ των αμβλώσεων και άλλες τόσες που τάσσονται εναντίον. Όλες τους είναι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά δεν είναι όλες προοδευτικές. Η προοδευτική φύση της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να εξετάζεται, μέχρι ενός σημείου, ανεξάρτητα από τα ίδια τα κινήματα.


Για να απαντήσω σε γενικές γραμμές στην ερώτησή σας, νομίζω πως τα τελευταία 20 ή 30 χρόνια, αρχίζοντας από τις αλλαγές στις περιβαλλοντολογικές πολιτικές που προωθήθηκαν από τα οικολογικά κινήματα και μέχρι τη γένεση των κινημάτων που έχουν να κάνουν με την παγκοσμιοποίηση, τα κοινωνικά κινήματα υπήρξαν απίστευτα σημαντικά στην άσκηση πιέσεων για να αλλάξει η ατζέντα της παγκοσμιοποίησης, να ξεφύγει από το νεοφιλελεύθερο πρότυπο, καθώς και στην άσκηση πιέσεων για περισσότερο εκδημοκρατισμό και υπευθυνότητα στις παγκόσμιες διαδικασίες, όπως επίσης στους εθνικούς θεσμούς, θέτοντας νέα θέματα στην ατζέντα σε αρκετά βασικές μορφές. Υπάρχει η OXFAM, στο προσκήνιο των συζητήσεων για το εμπόριο, το χρέος, ακόμη και τη φτώχεια. Υπάρχουν οι Γιατροί χωρίς Σύνορα που κάνουν εκπληκτική δουλειά για την υγεία και τη διανομή της υγείας και άλλοι. Πολλές παράλληλες ομάδες κάνουν σημαντική δουλειά, αλλάζοντας την ατζέντα σε τοπικό όπως και σε πιο παγκόσμιο επίπεδο.


Έχουμε δει τα τελευταία 20 έως 30 χρόνια το επίτευγμα των κοινωνικών κινημάτων που μετατόπισαν την ατζέντα από το εμπόριο και το χρέος στο περιβάλλον, τη βιωσιμότητα, τη φτώχεια και λοιπά. Ο ρόλος των διανοούμενων, των πολιτικών κομμάτων είναι να συζητήσουν αυτή την ατζέντα, όχι απλώς να τη δεχτούν μόνο και μόνο επειδή προήλθε από την κοινωνία των πολιτών. Με άλλα λόγια, πρέπει να ξέρουμε γιατί ορισμένες συνεισφορές της κοινωνίας των πολιτών είναι προοδευτικές και άλλες όχι.


Οι προκλήσεις της κεντροαριστεράς


Π.Π.: Ποια πιστεύετε λοιπόν ότι είναι η ουσία μιας προοδευτικής κοινωνίας των πολιτών ή η προοδευτικότητα στην πολιτική;


D.H.: Η ουσία της προοδευτικότητας σήμερα έχει στον πυρήνα της βασικές αρχές παγκόσμιας δικαιοσύνης, βασικές αρχές δημοκρατίας και υπευθυνότητας, βασικές ανησυχίες για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αναγνωρίζει επίσης ότι οι αγορές ήρθαν για να μείνουν αλλά πρέπει να εφοδιαστούν με νέα είδη κανόνων. Πρέπει να δεχτούμε πως εάν επιθυμούμε να μετατοπίσουμε την ατζέντα επιτυχώς, τότε πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε πως οι κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου δεν πρόκειται να το αποδεχτούν έτσι απλά εκτός κι αν ανταποκρίνεται σε κάποιες από τις ανησυχίες τους, που αφορούν θέματα ασφαλείας, όχι μόνο την τρομοκρατία αλλά επίσης το πρόβλημα των κρατών αμφισβητούμενης νομιμότητας και της εξάπλωσης των πυρηνικών. Αυτού του είδους τα θέματα δεν είναι δημοφιλή στην κεντροαριστερά. Νομίζω ότι προκειμένου η προοδευτικότητα να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της διακυβέρνησης, πρέπει να διατυπώσει καθαρά τις ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών, αλλά να δώσει επίσης σοβαρές απαντήσεις στη συμβατική ατζέντα. Το εκλογικό σώμα δεν μπορεί να πειστεί ότι η κεντροαριστερά διαθέτει ικανή απάντηση σε θέματα διακυβέρνησης, εκτός κι αν μπορέσει να ενσταλάξει τις αξίες της σ’ αυτές τις μεγάλες προκλήσεις.


Π.Π.: Νομίζετε ότι η κεντροαριστερά ενσωματώνει ιδέες που είχε η αριστερά 30-40 χρόνια πριν;


D.H.: Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι η αριστερά δεν είχε ποτέ αποτελέσει μια μοναδική, συγκροτημένη φωνή, όπως και σήμερα στην κεντροαριστερά υπάρχουν πολλές φωνές. Μέχρι ενός σημείου, αυτό είναι καλό: το πρόβλημα της ερμηνείας του κόσμου είναι τόσο περίπλοκο που υπάρχει χώρος για διαφορετικές κρίσεις και θέσεις.


Η κεντροαριστερά πρέπει να είναι δημοκρατική, πρέπει να είναι ανεκτική, πρέπει να είναι πλουραλιστική, πρέπει να είναι ανοιχτή σε εναλλακτικές απόψεις. Αυτό όμως που τη διαφοροποιεί από την κεντροδεξιά είναι η δέσμευση σε ορισμένες κεντρικές αξίες. Κατά την άποψή μου, αυτές οι κεντρικές αξίες είναι ορισμένες από τις παραδοσιακές αξίες του σοσιαλισμού, αλλά και μια σειρά αξιών που ο σοσιαλισμός δεν κατάλαβε ή δεν διατύπωσε καλά. Νομίζω ότι οι μαρξιστές και κάποιοι άλλοι σοσιαλιστές εξέλαβαν ορισμένα θέματα της σύγχρονης πολιτικής στραβά. Δεν κατάλαβαν το κράτος: νόμιζαν πως το κράτος θα έσβηνε. Δεν κατάλαβαν τη φύση των σύγχρονων εκλογικών σωμάτων, που είναι πολύ πιο διάχυτα και αποσπασματικά. Δεν κατάλαβαν το πρόβλημα των δικαιωμάτων και των ελευθεριών.


Επομένως, η κεντροαριστερά σήμερα οφείλει να θέσει τις κλασικές ανησυχίες για κοινωνική δικαιοσύνη και απελευθέρωση στο επίκεντρο. Σήμερα, όμως, αυτή η ατζέντα πρέπει να συνδεθεί με το καθεστώς των ανθρώπινων δικαιωμάτων, με τους προβληματισμούς για το θέμα των φύλων, με τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος, με μια ολόκληρη γκάμα θεμάτων που δεν αποτελούσαν μέρος της παραδοσιακής αριστεράς. Η μεταφορά των κεντρικών αξιών μιας προοδευτικής κεντροαριστεράς στη δημόσια πολιτική σημαίνει πολύ σκληρό πολιτικό προβληματισμό και πολύ σκληρή πολιτική δουλειά. Δεν αρκεί πλέον η κριτική και ο σκεπτικισμός, η κεντροαριστερά πρέπει να αρθρώνει μια πολιτική πειστική, εφικτή και πρακτική.


Π.Π.: Μιλάτε για ένα μίγμα ηθικής οντολογίας, πολιτικής ιδεολογίας και πραγματισμού;


D. H.: Ναι, αλλά ο πραγματισμός δεν σημαίνει αναγκαστικά εγκατάλειψη αυτών που έχουμε. Αυτός είναι ο λόγος που ασκώ τόσο σκληρή κριτική σε όλο μου το έργο σε δυό σειρές πολιτικών επιλογών που διαμόρφωσαν πρόσφατα τη φύση της παγκοσμιοποίησης: Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, από τη μια πλευρά, και το δόγμα ασφαλείας της Ουάσιγκτον από την άλλη. Πρόκειται για καταστροφικά πακέτα πολιτικής. Μου φαίνεται πως και τα δύο βασίζονται σε παρεξήγηση του κόσμου όπως τον ξέρουμε, και τα δύο είναι φανερό ότι θα έχουν επιζήμια αποτελέσματα.


Μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής


Π.Π.: Ωστόσο, υιοθετώντας, μερικώς έστω, τον πραγματισμό, η κεντροαριστερά και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ειδικότερα δεν κινδυνεύουν να διολισθήσουν στο χομπεσιανό έδαφος της πολιτικής της ισχύος;


D.H.: Νομίζω πως η ερώτηση είναι σωστή. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος όταν συνδέουμε τα ιδανικά με την πολιτική να διολισθήσουμε σε μια βραχυπρόθεσμη πολιτική δομή, εγκαταλείποντας τα ιδανικά. Νομίζω πως υπάρχει εκεί μια διαφορά ανάμεσα στο ρόλο των κομμάτων και το ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Κατά κάποιο τρόπο, ο ρόλος του κόμματος της κεντροαριστεράς είναι να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής. Ένα αποτελεσματικό κεντροαριστερό κόμμα είναι μια παραγωγική γέφυρα. Αλλά οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει πάντα να προωθούν την ατζέντα τους πιο πέρα, γιατί χωρίς αυτή την πίεση οι πολιτικοί θα διολισθαίνουν στις συμβατικές πολιτικές.


Κοιτάξτε την ιστορία του προοδευτικού σχεδίου στη Βρετανία σήμερα. Το μπλερικό σχέδιο ξεκίνησε με αυτόν τον νέο σαιξπηρικό κεντροαριστερό πρίγκιπα. Κόλλησε τώρα στο τέλμα των συζητήσεων για τη δημόσια πολιτική, τη μεταρρύθμιση του δημόσιου τομέα και την καταστροφική, οπισθοδρομική εξωτερική πολιτική.


Με άλλα λόγια, οφείλουμε να διαχωρίζουμε τον ρόλο του κόμματος, που είναι να λειτουργεί ως περιστροφική γέφυρα και το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων, που είναι να διασφαλίζουν συνεχώς ότι αυτά τα ιδανικά προωθούνται αποφασιστικά και εκπληρώνονται.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι τα κοινωνικά κινήματα αναδύονται μέσα από τις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;


D.H.: Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι ταυτόχρονα αναπότρεπτη και πολύ αδέξια. Αναπότρεπτη επειδή δεν υπάρχουν πολλές εναλλακτικές λύσεις σε αυτή τη μορφή της δημοκρατίας. Αδέξια επειδή είναι πολύ αναποτελεσματική, δεν είναι πολύ καλή στο διάλογο και λοιπά. Οφείλουμε να είμαστε ευφάνταστοι, να σκεφτούμε νέες μορφές διαβούλευσης ικανές να κάνουν τους πληθυσμούς να εμπλακούν στην πολιτική. Η προοδευτική κοινωνία των πολιτών είναι εν μέρει ένας νέος τόπος πολιτικής που το κράτος επιθυμεί να κατακτήσει ή να έχει ως συνομιλητή κι αυτός ο πλουραλισμός αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για μια υγιή δημοκρατία. Η τυπική δημοκρατία είναι η κατάσταση που διαμορφώνει το έδαφος για να ανθίσει η κοινωνία των πολιτών. Αντίστροφα, η κοινωνία των πολιτών είναι το έδαφος στο οποίο η δημοκρατία συντηρείται. Προϋποθέτουν η μια την άλλη.


Π.Π.: Στην περίπτωση της πρόσφατης βρετανικής εξωτερικής πολιτικής, θα λέγατε ότι το κεντροδεξιό κόμμα έκανε το κεντροδεξιό κίνημα να σιγήσει;


D.H.: Νομίζω ότι η βρετανική εξωτερική πολιτική βασικά ενέδωσε στην αμερικανική θέση. Η κυβέρνηση μπόρεσε-παίρνοντας αυτή τη θέση- να εξουδετερώσει την αντιπολίτευση. Ήταν μια αρκετά ανελέητη μακιαβελική πολιτική που παίχτηκε γύρω από τα ζητήματα εξουσίας. Η βρετανική κυβέρνηση θυσίασε όλα τα πράγματα που διακρίναμε ως κεντροαριστερή προσέγγιση σε θέματα ειρήνης και ασφάλειας. Ο Μπλερ ξεκίνησε ως ευρωπαϊστής και διεθνιστής και κατέληξε να αποδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποδυναμώσει τους διεθνείς θεσμούς.


Πραγματισμός και ρευστή πολιτική


Π.Π.: Είναι η κεντροαριστερά ένας προνομιακός συνομιλητής των κινημάτων της κοινωνίας των πολιτών;


D.H.: Είναι εξαιρετικά απίθανο τα συμβατικά κεντροδεξιά κόμματα να είχαν κάτι να πουν στα προοδευτικά κινήματα της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, η πολιτική σήμερα είναι πολύ ρευστή και κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της σοφίας και των καλών ιδεών. Θα ήμασταν εξαιρετικά ανόητοι στην κεντροαριστερά εάν απορρίπταμε κάτι μόνο και μόνο επειδή ο εμπνευστής του προέρχεται από την κεντροδεξιά. Οι καλές ιδέες είναι καλές ιδέες.


Οφείλουμε να διακρίνουμε τη λογική των ιδεών από τον πραγματισμό της πολιτικής. Στη λογική των ιδεών ο καθένας είναι ελεύθερος να συμβάλει και θα έπρεπε να κρίνεται από την ποιότητα των επιχειρημάτων του. Μ’ αυτή την έννοια είμαι οπαδός του Χάμπερμαν. Πιστεύω ότι η ποιότητα του δημόσιου λόγου εξαρτάται από την ποιότητα των συνεισφορών σ’ αυτόν τον δημόσιο λόγο. Αυτός είναι ο κίνδυνος που αντιμετώπισε πάντα η παραδοσιακή αριστερά, πήρε παρόμοια μορφή με την εκκλησία. Όπως η εκκλησία ενήργησε ως εκπρόσωπος του ανθρώπινου γένους απέναντι στο Θεό τη μεσαιωνική εποχή, η αριστερά θεώρησε ότι είχε μια ανάλογη αποστολή. Υποτίθεται ότι εξέφρασε τα αντικειμενικά συμφέροντα της εργατικής τάξης. Ανεξάρτητα αν κάποιος ήταν λενινιστής ή φαμπιανός ή παραδοσιακός σοσιαλδημοκράτης, ήξερε ποια ήταν η μηχανή της ιστορίας.


Σήμερα, ξέρουμε πως δεν υπάρχει αντικειμενικό συμφέρον. Ξέρουμε πως τα συμφέροντα αποδίδονται υποθετικά σε διαφορετικούς κοινωνικούς παράγοντες και μπορεί να έχουν διαφορετικές συγκεκριμένες εκδηλώσεις. Οι ιδέες πρέπει να δοκιμάζονται μέσα στο χάος των δημοκρατικών πολιτικών. Ας το αντιμετωπίσουμε, η ιστορία της κεντροαριστεράς σε σχέση με την οικολογία έχει υπάρξει απελπιστικά φτωχή. Εκτός κι αν η αριστερά δώσει προσοχή στη νέα ατζέντα, στα περιβαλλοντολογικά προβλήματα, τον φεμινισμό, τις πολυπλοκότητες των αγορών, θα παραμείνει αδύναμη σ’ αυτά τα θέματα. Αυτός δεν είναι ο δρόμος για την εξουσία.


Πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ


Π.Π.: Πιστεύετε πως ένα από τα μείζονα μειονεκτήματα των προοδευτικών πολιτικών είναι, σε γενικές γραμμές, η αξία του διεθνισμού;


D.H.: Εάν είχαμε πολλές ώρες, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε πάνω στις διαφορετικές θέσεις γι’ αυτό το ζήτημα. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό φιλελεύθερο με την έννοια ότι είμαι υπέρμαχος της κοινωνικής ισότητας, των ίσων δικαιωμάτων και της ηθικής αξιοπρέπειας κάθε ανθρώπινου πλάσματος. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό δημοκράτη, γιατί πιστεύω ότι η δημοκρατία είναι ο μόνος τρόπος να έρθουμε σε διάλογο με ανθρώπους που υποστηρίζουν διαφορετικές απόψεις και να φτάσουμε σε συλλογικές λύσεις. Ότι ο τρόπος επίλυσης των διαφορών δεν είναι η βία ή η επιβολή ή η κυριαρχία, αλλά μόνο ο διάλογος μεταξύ ίσων εταίρων. Αυτό όμως προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδέχονται τη γλώσσα της ηθικής ισότητας. Πρέπει να αναγνωρίσουμε πως σε μερικές πιο θεοκρατικές χώρες αυτό δεν είναι αποδεκτό.


Η θέση μου είναι πως δεν υπάρχει εδώ χώρος για ισότιμο συμβιβασμό. Εκτός κι αν μοιραστούμε ορισμένες οικουμενικές αρχές διαλόγου, δεν μπορούμε να έρθουμε σε διάλογο μεταξύ μας και στη συνέχεια να λύσουμε ειρηνικά πολλά από τα πιο πιεστικά προβλήματα παγκοσμιοποίησης στον κόσμο. Για να υποστηρίξω τη δημοκρατική οικουμενικότητά μου, θα έλεγα πως δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς γυναίκες που αναζητούν ίσα δικαιώματα. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς άντρες που απορρίπτουν τις αξιώσεις για υποταγή. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις και κουλτούρα που αναζητούν μια ευκαιρία να τις εκφράσουν. Όλες οι μορφές δογματικού μονολόγου- παραδοσιακός μαρξισμός, παραδοσιακή θεοκρατία διαφόρων ειδών- δεν μπορούν να δώσουν λύσεις σ αυτά τα προβλήματα, αποτυχαίνουν όλες.


Σ’ αυτά τα ζητήματα δεν μπορούμε να συμβιβαστούμε. Δεν λέω ότι πρέπει να πάμε εκεί με τα τανκς για να επιβάλλουμε αυτόν τον κώδικα σε άλλους. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν ορισμένες θεμελιώδεις αρχές και πιστεύω που σφραγίζουν τη σκέψη μας. Μια παραδοσιακή αυταρχική χώρα που δεν επιτρέπει ανεξαρτησία στις γυναίκες, δεν βρίσκεται από τη δική μου και τη δική σας πλευρά. Αυτό σημαίνει ότι η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να βασίζεται στην επιβολή των αξιών μας σε αυτήν; Καθόλου. Η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να αναγνωρίσει ότι η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και η δημοκρατία πρέπει να έρθουν από κάτω. Το πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ.


Διαβάστε ακόμα:


Παγκοσμιοποίηση: Οι κίνδυνοι και οι απαντήσεις (στα Αγγλικά)


Ετήσια έκδοση για την παγκόσμια κοινωνία πολιτών (στα Αγγλικά)


Η πολιτική μετά το σοσιαλισμό (στα Αγγλικά)

Τα κοινωνικά κινήματα μπορούν να γίνουν πολιτικά αποτελεσματικά μόνο στο μέτρο που προτείνουν και εργάζονται για την προώθηση εφικτών εναλλακτικών λύσεων έναντι της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Ο Samir Amin περιγράφει τη δημοκρατία ως τη χωρίς τέλος διαδικασία ενός αγώνα όπου τα κοινωνικά κινήματα ενσωματώνουν συνεχώς τα αιτήματα και τις επιθυμίες του κόσμου.


Μια συνέντευξη στον Fabio Petito για το Re-Public

Η συνέντευξη διεξήχθη με τη σημαντική βοήθεια του Fondazione Mediterraneo, Νάπολι, Ιταλία


Από τη γέννηση στην ωριμότητα


Fabio Petito: Θα θέλατε να σχολιάσετε με συντομία τη γέννηση και ιστορία των νέων κοινωνικών κινημάτων;


Samir Amin: Συμμετείχα στην οικοδόμηση των νέων κινημάτων από την πολύ αρχή. Κοινωνικά κινήματα υπήρχαν, ασφαλώς, πάντα στην ιστορία. Τα νέα κοινωνικά κινήματα αναδύθηκαν στη δεκαετία του ’90 ως μια αμυντική αντίδραση στην επίθεση του νεοφιλελευθερισμού ενάντια στα δικαιώματα των λαών, ειδικότερα στην επίθεση κατά του κράτους πρόνοιας στη Δύση, την κρατική προστασία στο Νότο κλπ Είναι φυσιολογικό που τα κινήματα εμφανίστηκαν αρχικά με αμυντική γραμμή. Έπειτα συνειδητοποίησαν σταδιακά πως από τη στιγμή που η πρόκληση ήταν παγκόσμια, έπρεπε να οργανωθούν επίσης σε παγκόσμια κλίμακα. Το 1997 ιδρύσαμε το Παγκόσμιο Εναλλακτικό Φόρουμ, το οποίο αποτελούσαν οργανώσεις από την Ασία, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη. Το 1999 οργανώσαμε το πρώτο αντι -Νταβός στο Νταβός, που αποτέλεσε ένα μικρό επικοινωνιακό γεγονός. Λίγοι μόνο άνθρωποι ήταν παρόντες, αλλά εκπροσωπούσαν γύρω στα 50 μεγάλα συνδικάτα, αγρότες, γυναικείες και περιβαλλοντολογικές οργανώσεις. Η ιδέα της οργάνωσης του πρώτου Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) στο Πόρτο Αλέγκρε γεννήθηκε σ’ αυτή τη συνάντηση.


Από τότε, τα κινήματα σημείωσαν προόδους. Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός οργανώσεων που έχουν ως στόχο την προώθηση θετικών εναλλακτικών προτάσεων. Αποκαλώ αυτή τη διαδικασία –και δεν είμαι ο μόνος- οικοδομώντας τη σύγκλιση μέσα στη διαφορετικότητα. Αυτό δεν σημαίνει ένα μοναδικό σύστημα κομμάτων ή ένα μοναδικό ιδεολογικό σύστημα. Είναι μια πολύπλοκη, ετερογενής διαδικασία που μπορεί να διευκολύνει την προώθηση εφικτών εναλλακτικών λύσεων έναντι της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης.


F.P.: Μπορούν τα κοινωνικά κινήματα να γίνουν παίκτες που θα επιφέρουν πραγματική αλλαγή στις παγκόσμιες πολιτικές;


S.A.: Νομίζω ότι έχουν γίνει ήδη, παρ’όλο που είναι ακόμη πολύ αδύναμα, στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξής τους. Τα κοινωνικά κινήματα θα γίνουν σημαντικά μόνο όταν διατυπώσουν κι εργαστούν για την αναζήτηση πραγματικών εναλλακτικών λύσεων έναντι της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης . Αναφέρομαι σε εναλλακτικές στον πληθυντικό. Οι πρακτικές συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές από τη μια χώρα στην άλλη ή από τη μια περιοχή στην άλλη και κατά συνέπεια οι κοινωνικοί αγώνες πρέπει να δείχνουν ευαισθησία και να ανταποκρίνονται σε αυτές τις διαφορές.


Έθνος, Κράτος και Κόμμα


F.P.: Πιστεύετε πως το επίπεδο του έθνους-κράτους αποτελεί ακόμη την πρωταρχική αρένα για τις παγκόσμιες πολιτικές;


S.A.: Ναι. Στην Ευρώπη, για παράδειγμα, η πολιτική βρίσκεται ακόμη στα χέρια των εθνικών κυβερνήσεων. Η αλλαγή των κυβερνήσεων προκύπτει στην καλύτερη περίπτωση μέσα από εκλογές και στις υπόλοιπες περιπτώσεις μέσα από άλλους δόλιους τρόπους. Δεν είναι παραγωγικό να υποθέσουμε ότι μπορούμε να υπερπηδήσουμε το εθνικό επίπεδο. Οι στρατηγικές που έχουν αναπτυχθεί στο εθνικό επίπεδο πρέπει επίσης να λάβουν υπόψη την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στους διάφορους, ποικίλους εθνικούς χώρους. Πρέπει επίσης να έχουν περιφερειακή και διεθνή διάσταση.


F.P.: Συνάγετε ότι οι παραδοσιακές πολιτικές των κομμάτων εξακολουθούν να αποτελούν το κυρίαρχο παιχνίδι στην πόλη;


S.A.: Δεν μπορούμε να αποφύγουμε τις πολιτικές και, επομένως, τα πολιτικά κόμματα. Αυτό δεν σημαίνει πως τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στις προκλήσεις των σύγχρονων κοινωνικών μετασχηματισμών.


Για παράδειγμα, τα αντι-καπιταλιστικά κόμματα έκαναν την εμφάνισή τους στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα ως μια ειδική μορφή πολιτικής οργάνωσης της εργατικής τάξης: το κόμμα υποτίθεται ότι εκπροσωπούσε την ταξική πρωτοπορία, ανεξάρτητα αν ήταν σοσιαλδημοκρατικό, σοσιαλιστικό ή κομμουνιστικό κόμμα. Τα κόμματα αυτά ήταν επίσης οργανωμένα γύρω από μια σειρά προτύπων δράσης: απεργία, διαμαρτυρία, εκλογή, ακόμη κι επανάσταση ή απελευθερωτικός πόλεμος.


Οι κοινωνικές συνθήκες δεν είναι πλέον οι ίδιες. Ο καπιταλισμός έχει αλλάξει, επομένως και η οργάνωση της εργασίας έχει αλλάξει. Οφείλουμε να εφεύρουμε διαφορετικές μορφές οργάνωσης για τα κοινωνικά και τα πολιτικά κινήματα. Δεν κάνω διάκριση μεταξύ κοινωνικών και πολιτικών κινημάτων: κατηγοριοποιώ κάτω απ’ τον όρο κοινωνικά κινήματα όλα όσα απορρίπτουν την παρούσα οργάνωση της κοινωνίας και αγωνίζονται για αλλαγή.


Η Ανομοιογένεια του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ


F.P.: Οι διαφορές μεταξύ των κοινωνικών κινημάτων είναι, όμως, τεράστιες. Τι κοινό έχουν πέραν του ότι αναγνωρίζουν τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ως εχθρό τους;


S.A.: Στο τωρινό στάδιο έχετε δίκιο. Τα κινήματα που συμμετέχουν στο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ παρουσιάζουν μια μεγάλη ποικιλία. Υπάρχουν επίσης ασυμμετρίες στο θέμα της σπουδαιότητας: μαζικά λαϊκά κινήματα συναθροίζονται με think-tanks και μικρές ή μεγαλύτερες ομάδες που σχηματίζονται γύρω από ειδικά ζητήματα. Τα περισσότερα από τα γυναικεία κινήματα, για παράδειγμα, δεν θεωρούν χρήσιμο να συνδέουν τους αγώνες των γυναικών με ένα παγκόσμιο όραμα για το μετασχηματισμό της κοινωνίας.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να υπάρξει σημαντικό κοινό έδαφος για τα περισσότερα από αυτά, ασφαλώς όχι όλα. Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε με την Έκκληση του Μπάμακο. Στο Μπάμακο, την πρώτη μέρα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, ένας μεγάλος αριθμός οργανώσεων συναντήθηκαν για να συζητήσουν εάν θα ήταν δυνατόν να χτιστεί μια κοινή πλατφόρμα για περαιτέρω δράση. Από αυτή τη συζήτηση προέκυψε η Έκκληση του Μπάμακο, που ανέλυσε δέκα περιοχές με πρώτες σκέψεις και πρώτες προτάσεις. Η Έκκληση παρουσιάστηκε επίσης στο Καράκας και υιοθετήθηκε από τη μεγάλη πλειοψηφία των συμμετεχόντων.


F.P.: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της σημερινής πολυκεντρικής δομής του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ;


S.A.: Θα επιθυμούσα η δομή να ήταν ακόμη πιο πολυκεντρική με πέντε, έξι, δέκα μεγάλα περιφερειακά ή ακόμη κι εθνικά φόρα. Μ’ αυτή την έννοια, θα μπορούσαμε να κινητοποιήσουμε περισσότερες δυνάμεις. Δεύτερον, θα υπήρχε περισσότερο κοινό έδαφος για συζήτηση. Τρίτον, θα διευκόλυνε το συντονισμό μεταξύ των κινημάτων.


F.P.: Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ δεν κυριαρχείται, ωστόσο, από τα δυτικά κοινωνικά κινήματα;


S.A.: Δεν είναι έτσι. Αν επιχειρήσετε να δείτε πίσω απ’ τα φαινόμενα, ασφαλώς όχι. Είναι αλήθεια πως οι δυτικές, και κυρίως οι ευρωπαϊκές, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις βρίσκονται παντού κι αυτό οφείλεται στο ότι διαθέτουν πόρους.


Ωστόσο, αν κοιτάξετε τη συμμετοχή στις συζητήσεις στο εσωτερικό του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, θα διαπιστώσετε τη σημασία των μη δυτικών μαζικών λαϊκών κινημάτων. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Σε ό,τι αφορά στους αγώνες των αγροτών, η Via Campensina που κατάφερε να συγκεντρώσει τις πιο δραστήριες αγροτικές οργανώσεις, κυρίως στη Λατινική Αμερική, είναι εξαιρετικά ισχυρή, πολύ περισσότερο από τις δυτικές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις. Η Via Campensina οικοδόμησε πρόσφατα δεσμούς με αγροτικές οργανώσεις σε χώρες πολύ διαφορετικές όπως στη Δυτική Αφρική, τη Νότια Αφρική, την Ινδία, ακόμη και την Κίνα.


Δημοκρατία: Κρίση και αποφάσεις


F.P.: Είναι τα κοινωνικά κινήματα θεμελιώδη για την επίτευξη της παγκόσμιας δημοκρατίας;


S.A.: Τα κοινωνικά κινήματα αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την πρόοδο της δημοκρατίας. Προτιμώ να χρησιμοποιώ τη λέξη εκδημοκρατισμός, που παραπέμπει σε μια διαδικασία χωρίς τέλος. Δεν μπορούμε να συρρικνώσουμε τη δημοκρατία σε πρότυπο . Η δημοκρατία αποτελεί προϊόν ενός συνεχούς αγώνα, στον οποίον μετέχουν ιδίως τα θύματα του συστήματος. Πρέπει να συνδέσουμε τη δημοκρατία με την έννοια της κοινωνικής προόδου. Η δημοκρατία χωρίς κοινωνική πρόοδο δεν γίνεται τελικά αποδεκτή απ’ το λαό, χάνει τη νομιμότητά της. Γι’ αυτό η σύνδεση της δημοκρατίας με νεοφιλελευθερισμούς όλων των ειδών έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο, έχει απειλήσει την ίδια τη δημοκρατία.


Στο παρελθόν, η κοινωνική πρόοδος είχε επιτευχθεί χωρίς δημοκρατία, ενώ στις πρώην κομμουνιστικές χώρες ή τα εθνικο-λαϊκά κράτη, όπως η Αργεντινή του Περόν ή η Αίγυπτος του Νάσερ. Αυτές ήταν περιπτώσεις που η κοινωνική πρόοδος είχε εκπορευτεί από τα πάνω και έμοιαζε για ένα διάστημα να λειτουργεί. Τώρα, όμως, η σελίδα άλλαξε.


F.P.: Ναι, διαπιστώνουμε μια διαδεδομένη ανησυχία ότι η δημοκρατία βρίσκεται σε κρίση σε παγκόσμια κλίμακα.


S.A.: Στις δημοκρατικές χώρες, ο νεοφιλελευθερισμός έχει απο-νομιμοποιήσει τη δημοκρατία όσο περισσότερο γίνεται. Το 1973, η Τριμερής Επιτροπή –σημειώστε ότι εκπρόσωπος των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν ο Σάμουελ Χάντιγκτον- ανέφερε ότι το φιλελεύθερο σύστημα υποφέρει από υπερβολική δημοκρατία. Συμφωνώ με το ακριβώς αντίθετο: το σύστημα, όσο δημοκρατικό κι αν είναι, υποφέρει πάντοτε από την όχι αρκετή δημοκρατία, εφόσον συνδέουμε τη δημοκρατία με την πολιτικοποίηση των λαών και με πρωτοβουλίες και δράσεις που έρχονται από τα κάτω.


Να πού μπορούν τα κοινωνικά κινήματα να παίξουν ρόλο. Μπορείτε να την ονομάσετε συμμετοχική δημοκρατία, αν θέλετε. Το θέμα είναι να υπερβούμε την έννοια και την πρακτική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, να αναλογιστούμε τη δημοκρατία ως μια διαδικασία χωρίς τέλος όπου τα κινήματα ενσωματώνουν συνεχώς τα αιτήματα και τις επιθυμίες των λαών.


F.P.: Πώς αποτιμάτε τις πρόσφατες διαμαρτυρίες των φοιτητών στη Γαλλία κατά της προσωρινότητας της εργασίας;


S.A.: Η προσωρινότητα υπήρχε πάντα στο καπιταλιστικό σύστημα. Τριάντα χρόνια πριν η προσωρινότητα αντιστοιχούσε σε περίπου 15% των εργαζόμενων, σ’ αυτή την κατάσταση βρίσκονταν οι σχετικά νέες γυναίκες, η εργασία των μεταναστών και ήταν κυρίως χαρακτηριστική στις αγροτικές περιοχές. Αντίθετα, η προσωρινότητα αφορά σήμερα περίπου 50% των εργαζόμενων. Αυτή είναι μια τεράστια, αρνητική αλλαγή, που σηματοδοτεί κοινωνική οπισθοδρόμηση. Έχει σημασία επίσης να σημειώσουμε πως προσωρινότητα αυξήθηκε χωρίς πολύ θόρυβο.


Οι διαμαρτυρίες στη Γαλλία ήταν οι πρώτες μαζικές αντιδράσεις ενάντια στην προσωρινότητα στον κόσμο. Για πρώτη φορά, όλα τα συνδικάτα στη Γαλλία συμμετείχαν στις διαμαρτυρίες ενάντια στη Σύμβαση Πρώτης Απασχόλησης (ΣΠΑ). Είναι ένα σημάδι ότι το κίνημα κατά της προσωρινότητας μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στη Βρετανία, τη Γερμανία, την Ισπανία κ.α.


Οι Προκλήσεις της Ευρωπαϊκής Αριστεράς


F.P.: Ποιες είναι οι προκλήσεις που οφείλει να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή αριστερά προκειμένου να οικοδομήσει ένα μαζικό κίνημα από τα κάτω;


S.A.: Στο διάστημα των τελευταίων 20-30 χρόνων η πλειοψηφία του αριστερού εκλογικού σώματος στην Ευρώπη, σοσιαλδημοκράτες, κομμουνιστές ή πρώην κομμουνιστές, έχουν σταδιακά αποδεχτεί τον ατλαντισμό και τον νεοφιλελευθερισμό. Αυτή η εξέλιξη άνοιξε το δρόμο στους δημαγωγούς της άκρας δεξιάς και αναζωπύρωσε ξανά τον σοβινιστικό εθνικισμό.


Σταδιακά, η αριστερά το αναγνωρίζει αυτό. Τα κινήματα κατά της προσωρινότητας στη Γαλλία δείχνουν ότι κάτι αλλάζει και τμήματα της αριστεράς κινούνται κατά της νεοφιλελεύθερης ατζέντας.


F.P.: Είναι η κεντροαριστερή επιλογή που προτείνεται σήμερα στην Ευρώπη σημάδι πολιτικής οπισθοδρόμησης;


S.A.: Όχι, δεν θέλω να καταδικάσω την κεντροαριστερά συλλήβδην. Αντίθετα, νομίζω πως μια συμμαχία ανάμεσα στην αριστερά και την κεντροαριστερά είναι ζωτικής σημασίας. Χωρίς αυτήν, δεν υπήρξε ποτέ νίκη της αριστεράς. Ακόμη κι ο Μάο είπε πως μια προοδευτική χώρα θα έπρεπε να κυβερνάται από την κεντροαριστερά. Δεν μπορεί κανείς να κυβερνήσει χωρίς την πλειοψηφία και η πλειοψηφία βρίσκεται στην κεντροαριστερά.


Το άρθρο είναι μία προ-δημοσίευση από το προσεχές βιβλίο του Κώστα Δουζίνα Human Rights and Empire (Reaktion Press)


Διαβάστε ακόμα


Fondazione Mediterraneo


Πόρτο Αλέγκρε: Η Μπάντουνγκ του σήμερα? (στα Αγγλικά)


Τα διλήμματα του ανοιχτού χώρου: Το μέλλον του ΠΚΦ (στα Αγγλικά)

Ο ανθρωπισμός εξελίσσεται σε θεμελιώδη πολιτική ιδεολογία του 21ου αιώνα. Ο ακτιβισμός για τα ανθρώπινα δικαιώματα μετατρέπεται σε αντι-πολιτική, άμυνα των «αθώων» έναντι της εξουσίας χωρίς καμία κατανόηση της λειτουργίας της εξουσίας και χωρίς το παραμικρό ενδιαφέρον για συλλογική δράση που θα μπορούσε να αλλάξει τα αίτια της φτώχειας, της αρρώστιας ή του πολέμου.


«Ευχαριστούμε που ήρθατε να υποστηρίξετε το σπουδαιότερο πράγμα στην ιστορία του κόσμου», είπε ο Κρις Μάρτιν, ο πρώτος τραγουδιστής του ποπ συγκροτήματος Coldplay, στο πλήθος, στη συναυλία Live8 στο Χάιντ Παρκ, στο Λονδίνο. «Δεν ζητάμε φιλανθρωπία, ζητάμε ειρήνη». Μ’ αυτόν τον τρόπο, ο πρώτος τραγουδιστής των U2 και συνδιοργανωτής της εκδήλωσης, ο Μπόνο, εξέφρασε το σκοπό της σειράς των συναυλιών που οργανώθηκαν με αφορμή τη συνάντηση των ηγετών της G8 στη Σκωτία. Με αλλεπάλληλες εκκλήσεις στους ηγέτες των οκτώ πλουσιότερων εθνών του κόσμου, η Live8 ζήτησε τη διαγραφή του αφρικανικού χρέους και μια σημαντική αύξηση του επιπέδου της βοήθειας. Τα ανθρώπινα δικαιώματα έπρεπε να τεθούν στο επίκεντρο της ατζέντας των ηγετών της Δύσης.


Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι πολλές εκατοντάδες χιλιάδες που παρακολούθησαν τις οκτώ συναυλίες ανά τον κόσμο συμφωνούσαν με αυτά τα συναισθήματα. Τα δάκρυα και η συμπάθεια για τη δυστυχία και τον πόνο στην Αφρική κυριαρχούσαν στον εκτεταμένο χώρο που αφιέρωσαν στη συναυλία οι βρετανικές εφημερίδες. Τα πλήθη πέρασαν υπέροχα ακούγοντας τη Μαντόνα, τους Πινκ Φλόιντ και τον Πολ ΜακΚάρτνει, συμμετέχοντας στο «μεγαλύτερο γεγονός που οργανώθηκε ποτέ», διαμαρτυρόμενα για τη φτώχεια και την αρρώστια στην Αφρική. Η δικαιοσύνη «ήταν το απλούστερο και πιο διαδεδομένο θέμα. Όλοι έγιναν ξαφνικά, παγκόσμια, πολιτικοποιημένοι» (Euan Ferguson, The Observer, 2005). Ως συνδυασμός ηδονισμού και καλής συνείδησης, το Live8 δεν θα ξεπεραστεί εύκολα σε μέγεθος ή υπερβολή. Με πάρτι ως πολιτική, με ποτό και χορό ως ηθική έκκληση.


Η δημόσια διαμαρτυρία ενέχει ένα στοιχείο δημοσιότητας που αναγνωρίζεται από το νόμο για τη δημόσια τάξη. Οι δραστηριότητες διαμαρτυρίας, οι πορείες, οι διαδηλώσεις, οι πικετοφορίες και οι καθιστικές διαμαρτυρίες εμπεριείχαν πάντα ένα στοιχείο βίας ή τουλάχιστον ενόχλησης γι’ αυτούς που διαμαρτύρονται και για το κοινό γενικά. Οι πορείες και οι διαδηλώσεις γίνονται δημόσια, αλλά φέρνουν επίσης τους ανθρώπους κοντά και από ξεχωριστές μονάδες δημιουργούν ένα κοινό, είτε στο δημόσιο πεδίο των εφημερίδων και των δημοσίων συζητήσεων των αρχών του καπιταλισμού είτε στους δρόμους, πλατείες και άλλους δημόσιους χώρους της σύγχρονης ζωής. Αλλά η πολιτική των ανθρώπινων δικαιωμάτων δεν ασχολείται τόσο με τη δημοσιότητα, τις κοινές ιδέες ή πράξεις, τις πορείες. Στην παγκόσμια πολιτική διαμαρτυρίας, την ενόχληση έχει αντικαταστήσει ο ηδονισμός και η δημοσιότητα από τις τηλεοπτικές εκστρατείες, τις ιδιωτικές δωρεές και τα πάρτι. Καθόλου παράξενο που οι «στόχοι» της Live8 θα ήταν ευτυχείς αν μπορούσαν να συμμετέχουν στη εναντίον τους «δράση», σύμφωνα με τον υπουργό Γκόρντον Μπράουν.


Η Πολιτική ως Εκστρατεία Δικαιωμάτων


Τα ανθρώπινα δικαιώματα εξελίχτηκαν σε θεμελιώδη πολιτική ιδεολογία φέρνοντας κοντά την ευημερία της Δύσης με τις κακουχίες του παγκόσμιου Νότου. Τι σημαίνει όμως για την πολιτική η μετάλλαξή της σε εκστρατεία δικαιωμάτων; Ποιο είναι το «ανθρώπινο» των εκστρατειών για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ποια είναι η ανθρωπιά του ανθρωπισμού; Η ιδέα της ανθρωπιάς που οι επιστολικές εκστρατείες της Band Aid, της Live8 και της Διεθνούς Αμνηστίας προτείνουν και προωθούν κυριαρχεί στη φαντασία μας και τους θεσμούς μας και καθορίζει πώς βλέπουμε τους εαυτούς μας και τους άλλους. Στη θεωρία, το ανθρώπινο υποκείμενο φέρνει κοντά και υπερβαίνει όλα τα περιφερειακά χαρακτηριστικά όπως η εθνικότητα, η υπηκοότητα, η τάξη, το φύλο, η φυλή ή η σεξουαλικότητα. Ο φιλελεύθερος ιδεολόγος Michael Ignatieff πατάει σε σίγουρο έδαφος όταν ισχυρίζεται πως τα ανθρώπινα δικαιώματα ενσωματώνουν την ιδέα ότι «το είδος μας είναι ένα» ( Human Rights as Politics and Idolatry, 2004). Θα έπρεπε να μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον άνθρωπο, παρά τις εμπειρικές διαφορές ανά τον κόσμο, στο Σίτυ του Λονδίνου και τις παράγκες της Βομβάης, στα εξοχικά σπίτια του Μπερκσάιρ και τα αστικά σπίτια της Βαγδάτης. Το ανθρώπινο πλάσμα έχει παντού τις ίδιες ανάγκες, επιθυμίες και χαρακτηριστικά και αυτά (θα έπρεπε να) καθορίζουν τα δικαιώματα που έχουμε. Τα δικαιώματα ακολουθούν τη φύση μας. Ως φυσικά, είναι εμφανή, συμφωνούν όλοι γι’ αυτά, δεν υπάρχει άνθρωπος καλής πίστης που να μην αποδέχεται την οικουμενικότητά τους ή την πολιτική δραστικότητά τους. Είναι οι τίτλοι της κοινής ανθρωπιάς, κάτι που ανήκει σε όλους μας λόγω του βασικού γεγονότος ότι είμαστε άνθρωποι.


Στο σημείο αυτό αρχίζουν όμως να μας ζώνουν οι αμφιβολίες. Δεν θα χρειαζόμασταν νομική ενίσχυση αυτών των «εμφανών» τίτλων αν ήταν τόσο εμφανείς. Η θεσμική διακήρυξη και προστασία τους δείχνει πως δεν υπάρχει μία ανθρωπιά, πως η ανθρώπινη φύση δεν είναι κοινή σε όλους, πως η φύση δεν μπορεί να προστατεύσει τους δικούς της. Η Live8 αποτελεί μέρος της θλιβερής διαπίστωσης πως, παρά τις διακηρύξεις για ανθρωπισμό, δεν υπάρχει μία ανθρωπιά, το «ανθρώπινο» σπάει σε διαφορετικά μέρη. Ένα μέρος είναι η ανθρωπότητα που υποφέρει, το ανθρώπινο ως θύμα. Άλλο μέρος είναι η ανθρωπότητα που σώζει, το ανθρώπινο ως διασώστης. Η καλοσύνη της ανθρωπότητας εξαρτάται από τη δυστυχία της και χωρίς καλοσύνη η δυστυχία δεν θα αναγνωριζόταν. Τα δύο μέρη εξαρτώνται το ένα απ’ το άλλο για να συνυπάρξουν, όπως οι πλευρές ενός νομίσματος. Υπάρχει όμως ένας δεύτερος διαχωρισμός. Η ανθρωπότητα υποφέρει επειδή κάποια μέρη της είναι κακά, εκφυλισμένα, βάναυσα και επιβάλουν απερίγραπτες φρικαλεότητες στα υπόλοιπα. Δεν μπορεί να υπάρξει λύτρωση χωρίς αμάρτημα, δώρο χωρίς στέρηση, Band Aid χωρίς πείνα.


Αυτός ο δεύτερος διαχωρισμός αναγνωρίζεται επισήμως στη σημαντική έννοια των «εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας». Η δίκη της Νυρεμβέργης, που νομοθέτησε πρώτη αυτή τη νομική καινοτομία, θεωρείται συμβολική στιγμή στη δημιουργία του κινήματος για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τα ανθρώπινα δικαιώματα εμφανίστηκαν όταν η ανθρωπότητα αναγνώρισε πως ένα μέρος της διαπράττει αξιοκαταφρόνητες φρικαλεότητες έναντι ενός άλλου, ενώ ένα τρίτο μέρος είναι ο σωτήρας και λυτρωτής που χρησιμοποιεί το νόμο, τη λογική και μερικές φορές τη βία για να τιμωρήσει τους δράστες και να θεραπεύσει τον πόνο και το κακό. Η ανθρωπότητα υποφέρει από το κακό και το έγκλημα ή από τις επιδράσεις του ανθρώπινου σφάλματος που μπορεί να αποφευχθεί ή της κακής τύχης που δεν μπορεί να αποφευχθεί. Εάν η ανθρωπότητα υποφέρει από το δικό της κακό και πρέπει να σωθεί, το κακό και οι συνέπειές του, η ευπάθεια, η δυστυχία και ο πόνος, είναι το οικουμενικό χαρακτηριστικό της.


Θύματα, θύματα, παντού


Τόσο οι θρησκευτικές όσο και οι πολιτικές παραδόσεις αποδίδουν τη δυστυχία στο κακό. Στη χριστιανική, και ειδικότερα στην προτεσταντική θεολογία, ο πόνος είναι ένα μόνιμο υπαρξιακό χαρακτηριστικό, το αναπόφευκτο αποτέλεσμα του αρχέγονου αμαρτήματος. Η δυστυχία είναι αποτέλεσμα της παράβασης, της έλλειψης ή στέρησης του καλού. Ο Michael Ignatieff συμφωνεί. Οι στόχοι των ακτιβιστών για τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι «να βάζουν πρώτη την απανθρωπιά, να δίνουν τέλος στην ‘άδικη δυστυχία και τη μεγάλη φυσική σκληρότητα’». Το κακό έρχεται πρώτο, το καλό ορίζεται αρνητικά ως στέρηση κακού, ως εξάλειψη, θεραπεία ή απουσία του κακού. Τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο ανθρωπισμός φέρνουν τα διάφορα μέρη της ανθρωπότητας κοντά, προσπαθούν να συρράψουν μια κοινή ανθρώπινη ουσία μέσα από το βαθιά τραυματισμένο σώμα.


Ο μετα-κομμουνιστικός ανθρωπισμός, φοβισμένος από τις φρικαλεότητες της ιδεολογίας του 20ού αιώνα, προτιμά μια ανθρωπότητα που υποφέρει και αντικαθιστά τα μεγάλα αφηγήματα της ιστορίας με την ατυχία του είδους. Η ανθρωπότητα δεν ενώνεται μέσα απ’ τα σχέδια των επαναστατών, αλλά μέσα από τον οικουμενικό πόνο και οίκτο. Τα πολιτικά γεγονότα δεν χαίρουν συγκεκριμένης ανάλυσης, δεν εξετάζονται για τις ιστορικές ρίζες τους, κρίνονται από τις ποσότητες πόνου που προκαλούν. Είναι μια παρήγορη θεώρηση. Καθοδηγούμαστε αποκλειστικά από ηθικά συναισθήματα. Ενωμένοι στον οίκτο μας, αναζητούμε ανακουφιστικές παρεμβάσεις και νοιαζόμαστε ελάχιστα για την κατάσταση πριν ή μετά την παρέμβαση, απ’ τη στιγμή που μειώνει την ποσότητα του πόνου. Το αποτέλεσμα είναι η πολυπλοκότητα της ιστορίας, το περιεκτικό πολιτικό πλαίσιο και η πολλαπλότητα των πιθανών απαντήσεων σε κάθε νέα «ανθρωπιστική τραγωδία» να χάνονται.


Οι ιδεολογίες θυσίασαν άτομα για το μέλλον της ανθρωπότητας, γιατί οι ανθρωπιστές δεν χρησιμεύουν παρά ως αποκρυπτογράφοι για την ανθρωπότητα που υποφέρει. Γιατί το ειδικό βάρος κάθε ατόμου και η μοναδικότητα κάθε κατάστασης αντικαθίστανται από μια γκρίζα, μονολιθική ανθρωπότητα, το ακριβώς αντίθετο από την απεριόριστη ποικιλία της ανθρώπινης εμπειρίας. Όπως λέει ο Alain Finkielkraut, « η ανθρωπιστική γενιά δεν αγαπάει τους ανθρώπους- αναστατώνουν υπερβολικά- χαίρεται όμως να τους φροντίζει. Οι ελεύθεροι άνθρωποι την τρομάζουν. Έτοιμη να εκφράσει πλήρως την τρυφερότητά της όταν είναι βέβαιη πως δεν θα φύγουν, προτιμά τους ανθρώπους με αναπηρία» (In the Name of Humanity, 2000). Επιπλέον, καθώς η αξία του οίκτου και της παρέμβασης που ακολουθεί ορίζονται σε ένα εικονικό χρηματιστήριο πόνου, η «τιμή» των συμφορών σπρώχνεται ασταμάτητα προς τα πάνω. Το Ολοκαύτωμα έχει γίνει το οικουμενικό κριτήριο σύγκρισης και το μέτρο του κακού για κάθε νέα πραγματική ή φανταστική φρικαλεότητα, κάθε Ρουάντα Βοσνία, Κόσοβο κρίνεται σε σχέση με αυτό. Όπως είπε ο Paul Ricoeur, «τα θύματα του Άουσβιτς είναι στη μνήμη όλων μας οι κατεξοχήν εκπρόσωποι όλων των θυμάτων της ιστορίας. Η θυματοποίηση είναι η άλλη πλευρά της ιστορίας που κανένα λογικό τέχνασμα δεν μπορεί ποτέ να δικαιολογήσει». ( Time and Narrative, 1998). O οίκτος έχει υποκαταστήσει την πολιτική, τη λογική της ηθικής, την πρόοδο της δυστυχίας. Η οικουμενική ανταλλαγή δυστυχίας και ο καπιταλισμός της αγοράς κατάφεραν τελικά να ενώσουν το ανθρώπινο είδος».


Η Αποικιοκρατική Λογική των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων


Παρά τις διαφορές περιεχομένου, η αποικιοκρατία και το κίνημα των ανθρώπινων δικαιωμάτων σχηματίζουν μια συνέχεια, είναι επεισόδια του ίδιου δράματος, που ξεκίνησε με τις μεγάλες ανακαλύψεις του νέου κόσμου και συνεχίζεται τώρα στους δρόμους του Ιράκ, φέρνοντας τον πολιτισμό στους βαρβάρους. Ο ισχυρισμός για διάδοση της Λογικής και της Χριστιανοσύνης έδωσε στις δυτικές αυτοκρατορίες την αίσθηση ανωτερότητάς τους και την κινητήρια δύναμή τους σε οικουμενικό επίπεδο. Η παρόρμηση είναι πάντα εκεί. Οι ιδέες επαναπροσδιορίστηκαν αλλά η πίστη στην οικουμενικότητα της κοσμοθεωρίας μας παραμένει τόσο ισχυρή όσο αυτή των αποικιοκρατών. Υπάρχει μικρή διαφορά ανάμεσα στην επιβολή της λογικής και της καλής διακυβέρνησης και στον προσηλυτισμό για τη Χριστιανοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αποτελούν και τα δυο μέρος του, επιθετικού και λυτρωτικού ταυτόχρονα, πολιτισμικού πακέτου της Δύσης.


Η θρησκεία είναι εγγενώς λόγος της αλήθειας. Πρέπει να διακηρύττει την ανωτερότητα των δογμάτων της. Η οικουμενική ηθική ακολουθεί την ίδια οδό. Είναι αδύνατο να αξιώνεις την οικουμενικότητα ενός ηθικού κώδικα ή αρχής και να δέχεσαι ότι άλλοι μπορεί νομίμως να διαφωνούν με αυτόν. Εάν υπάρχουν πολλές απόψεις αλλά μια σωστή απάντηση, εναπόκειται στο άτομο, το κράτος ή τη συμμαχία που την έχει, να την περάσει και τελικά να την επιβάλει σε άλλους. Η ηθική, όπως και η θρησκεία, τακτοποιεί τους ανθρώπους σε θέσεις ανωτερότητας και υποβίβασης. Η «παγκοσμιοποίηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων ταιριάζει σε ένα ιστορικό πρότυπο στο οποίο η υψηλή ηθική προέρχεται από τη Δύση ως πολιτισμένος αντιπρόσωπος έναντι κατώτερων μορφών πολιτισμού στον υπόλοιπο κόσμο».Ο δυτικός συνήθιζε να κουβαλάει το φορτίο του λευκού άντρα, την υποχρέωση να διαδώσει τον πολιτισμό, τη λογική, τη θρησκεία και το νόμο στο βάρβαρο μέρος του κόσμου. Εάν τα αποικιοκρατικά πρότυπα ήταν ο ιεραπόστολος και ο αποικιοκράτης διοικητής, τα μετα-αποικιακά πρότυπα είναι ο εκστρατεύων για τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο λειτουργός της Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης. Η ανθρωπότητα μετέθεσε την αποικιοκρατική εξουσία. Ο μεταμοντέρνος φιλάνθρωπος δεν έχει ανάγκη να πάει σε μακρινά μέρη για να χτίσει νοσοκομεία και αποστολές. Η παγκοσμιοποίηση εξασφάλισε ότι μπορεί να το κάνει αυτό από το μπροστινό του δωμάτιο, βλέποντας τηλεοπτικές εικόνες εγκατάλειψης και αγριότητας και πληρώνοντας με την πιστωτική του κάρτα.


Παρά τις δομικές διαφορές μεταξύ θύματος και εκστρατεύοντος, η θεώρηση της πολιτικής όπως προβάλλεται στις εκστρατείες για τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι κοινή και στους δυο. Ο χορηγός όπως και το θύμα είναι παθητικός αποδέκτης μηνυμάτων και λύσεων ως βοηθητικός αποδέκτης. Η συμβολή του περιορίζεται στην αποδοχή των εναλλακτικών λύσεων που προσφέρονται από τις κυβερνήσεις και τα μέσα ενημέρωσης. Εάν το θύμα είναι το ανόητο παιχνίδι εξουσιών που ξεπερνούν τις δυνάμεις του, ο χορηγός αποδέχεται εξίσου πως αυτό το μέρος του κόσμου βρίσκεται πέρα από κάθε λύτρωση και η φιλανθρωπία αποτελεί προσωρινή ανακούφιση.
Σε αντίθεση με τον ιεραπόστολο, ο ανθρωπιστής δεν χρειάζεται να πιστεύει σε κάποια συγκεκριμένη θρησκεία ή ιδεολογία, εκτός από την παγκόσμια ιδεολογία ότι οι άνθρωποι υποφέρουν και έχουμε χρέος να ανακουφίζουμε τις πληγές τους. Ο πόνος και η δυστυχία έχουν υποκαταστήσει την ιδεολογία και τα ηθικά συναισθήματα έχουν υποκαταστήσει την πολιτική, όπως ο Richard Rorty μας συμβούλευσε να κάνουμε. Αυτό όμως το είδος ακτιβισμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων μετατρέπεται σε αντι-πολιτική, άμυνα των «αθώων» έναντι της εξουσίας χωρίς καμία κατανόηση της λειτουργίας της εξουσίας και χωρίς το παραμικρό ενδιαφέρον για συλλογική δράση που θα μπορούσε να αλλάξει τα αίτια της φτώχειας, της αρρώστιας ή του πολέμου.


Κάνοντας το Καλό


Τα στοιχήματα των ανθρωπιστικών εκστρατειών είναι μεγάλα. Προϋποθέτοντας το θύμα και/ή σώζοντας τον άλλον από ανθρωπισμό δημιουργούμε ανθρωπιά. Ο δράστης/θύμα αποτελεί υπενθύμιση, στοιχειό από το αποκηρυγμένο παρελθόν μας. Είναι το φαντασιακό αντίγραφο της Δύσης, κάποιος που φέρει τα δικά μας χαρακτηριστικά και φοβάται, αν και με την αντίστροφη, φτωχότερη έννοια. Απ’ τη στιγμή που το ηθικό σύμπαν περιστρέφεται γύρω από την αναγνώριση του κακού, κάθε σχέδιο ένωσης των ανθρώπων στο όνομα του καλού καταδικάζεται ως κακό. Ο καντιανός ηθικολόγος καταγγέλλει κάθε ριζοσπαστικό πολιτικό σχέδιο, κάθε πράξη που στοχεύει στη δικαιοσύνη ή τη ριζοσπαστική ισότητα. Η βούληση για καλό θα μετατραπεί σίγουρα σε εφιάλτη και ολοκληρωτισμό. Γι’ αυτό, το αντίτιμο της πολιτικής των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι ο συντηρητισμός.


Η ηθικολογική αντίληψη καθιστά αδύνατες και ταυτόχρονα εμποδίζει τις θετικές πολιτικές θεωρήσεις και δυνατότητες. Η ηθική των ανθρώπινων δικαιωμάτων νομιμοποιεί αυτό που η Δύση ήδη κατέχει. Το κακό είναι αυτό που ούτε κατέχουμε ούτε απολαμβάνουμε. Αλλά όπως λέει ο Alain Badiou, ενώ το ανθρώπινο είναι εν μέρει απάνθρωπο, είναι επίσης περισσότερο από ανθρώπινο. Υπάρχει μια ‘υπεράνθρωπη ή αθάνατη διάσταση στο ανθρώπινο’ (Badiou, A subject to Truth, 2003). Γινόμαστε ανθρώπινοι στο βαθμό που επιβεβαιώνουμε μια φύση που ενώ είναι εντελώς θνητή δεν είναι έτοιμη να θυσιαστεί και δεν συμμορφώνεται με τους κανόνες του παιχνιδιού. Η κατάσταση του θύματος, από την άλλη πλευρά, ‘του ζώου που υποφέρει, του σκελετωμένου ατόμου που πεθαίνει, συρρικνώνει τον άνθρωπο στη ζωώδη υποδομή του, στην καθαρή και απλή θνητή ιδιότητά του…ούτε η θνησιμότητα ούτε η σκληρότητα μπορούν να ορίσουν τη μοναδικότητα του ανθρώπινου στον κόσμο των ζωντανών.


Θα έπρεπε να αντιστρέψουμε την ηθική μας προσέγγιση: δεν είναι η δυστυχία και το κακό που ορίζουν το καλό ως την άμυνα που προβάλλει η ανθρωπότητα έναντι της κακής πλευράς της. Είναι η θετική ικανότητά μας να κάνουμε το καλό, η αποδοχή της δυνατότητάς μας να ενεργήσουμε και να αλλάξουμε τον κόσμο, που πρέπει να καταγγείλουν το κακό ως ανοχή ή προώθηση του υπαρκτού και όχι αντίστροφα. Με αυτή την έννοια, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μας προστατεύουν από την απανθρωπιά, αλλά θα μπορούσαν να κάνουν το ανθρώπινο περισσότερο από ανθρώπινο. Ίσως πρέπει να παραμερίσουμε τα δικαιώματα προς όφελος του δίκαιου.


Διαβάστε ακόμα


Η χυδαιότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων


Είναι βρόχος, όχι βραχιόλι

Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις; Ο Joseph Camilleri προτείνει μια σειρά ιδεών για τον μετασχηματισμό της παγκόσμιας δημοκρατίας.


Σε έναν κόσμο που παγκοσμιοποιείται με ταχείς ρυθμούς, οι «κίνδυνοι με σοβαρές συνέπειες» έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας της κοινωνίας (Ulrich Beck, Risk Society, 1992). Η παγκόσμια κατάσταση είναι παράγων μεγάλης ευπάθειας τόσο για τα κράτη όσο και για τις ομάδες και τα άτομα. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί τις επιδράσεις των οικονομικών κρίσεων, τα κύματα των προσφύγων, τις εκχυλίσεις του πετρελαίου, τη μείωση του όζοντος, την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τις τρομοκρατικές επιθέσεις. Εάν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό που διακρίνει τη σύγχρονη ζωή είναι η «παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας».


Εάν αυτή η ανάγνωση των γεγονότων είναι ακριβής, τότε ορισμένα δύσκολα ερωτήματα τίθενται από μόνα τους: Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις;


Η κυρίαρχη μορφή διακυβέρνησης στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης περιγράφεται καλύτερα ως εμβάθυνση και επέκταση της αμοιβαία υποστηρικτικής ισχύος του υπερεθνικού κεφαλαίου και των κρατών της G7 σε παγκόσμια κλίμακα, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσπαθούν να ασκήσουν ηγεμονική εξουσία- μια επιδίωξη που στην πράξη αποδεικνύεται πολύ πέραν των δυνάμεών τους. Όπως υποστήριξε ο Stephen Gill, το καθαρό αποτέλεσμα της νεοφιλελεύθερης ατζέντας των τελευταίων τριάντα χρόνων ή παραπάνω ήταν η δημιουργία ενός «συντάγματος για τον παγκόσμιο καπιταλισμό», που επιδιώκει να εναρμονίσει τις νομικές δομές ανόμοιων κρατών σε μια παγκόσμια ημι-συνταγματική δομή νόμων, κανόνων, κανονισμών και κριτηρίων (Innovation and Transformation in International Studies, 1977). H κύρια λειτουργία του είναι η παγίωση των προνομιακών προτεραιοτήτων για την παραγωγή, την κατανάλωση και την ασφάλεια, ενός σχετικά μικρού ποσοστού του παγκόσμιου πληθυσμού.


Παγκόσμια διακυβέρνηση και λαϊκή νομιμότητα


Πιο απλά, το σύγχρονο παζλ της διακυβέρνησης πρέπει, σύμφωνα με την συγκεκριμένη πρόταση, να τοποθετηθεί ευθέως μέσα στο πλαίσιο μιας πολιτικής οικονομίας σε παγκοσμιοποίηση. Το καίριο ερώτημα στο οποίο πρέπει να δοθεί απάντηση είναι κατά πόσο το αναπτυσσόμενο σύστημα της παγκόσμιας διακυβέρνησης μπορεί να νομιμοποιηθεί στα μάτια των κύριων συστατικών στοιχείων του: των κρατών, των λαών και της διεθνούς κοινότητας γενικά; Για να το εκφράσουμε λίγο διαφορετικά, μπορεί η παγκόσμια τάξη να συντονιστεί με τα συστατικά στοιχεία της –με τις ανάγκες, τις αγωνίες και τις προσδοκίες τους- τόσο ώστε να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στο μέλλον;


Λαμβάνοντας υπόψη τις πολλαπλές προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας, η μεταρρύθμιση της διακυβέρνησης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένα κράτη ή, για τους ίδιους λόγους, στα Ηνωμένα Έθνη. Η μεταρρύθμιση της Γενικής Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών και των διαφόρων υπηρεσιών της- ή ακόμη του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Γενικής Συνέλευσης- είναι σημαντική αλλά όχι αρκετή. Οι ειδικές αντιπροσωπείες των Ηνωμένων Εθνών, τα προγράμματα και οι επιτροπές είναι όλα ενσωματωμένα στη μεταρρυθμιστική ατζέντα . Το ίδιο όμως και οι πιο ισχυροί διεθνείς θεσμοί, ιδιαίτερα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου που κατά μεγάλη ειρωνεία έχουν ασήμαντους δεσμούς με τα κυριότερα συμβουλευτικά όργανα των Ηνωμένων Εθνών.


Ούτε μπορεί η μοίρα των πολυμερών θεσμών να διαχωριστεί από τις ενέργειες των κρατών-μελών τους ή άλλων παικτών στην παγκόσμια σκηνή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, άφησαν το στενό συμφέρον τους να υπαγορεύει τις πράξεις τους. Ανεξάρτητα αν ήταν παράλειψη ή αποστολή, προκάλεσαν τη νομιμότητα και το κύρος των Ηνωμένων Εθνών και έθεσαν σε αμφισβήτηση τους αναδυόμενους κανόνες για τη διεθνή υπηκοότητα. Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς καινούργιο, αλλά μπορούμε να πούμε πως με τη σημερινή κυβέρνηση Μπους η μονομέρεια έφτασε σε νέα ύψη.


Θεσμικές συμφορήσεις: μια διέξοδος


Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι οι μόνοι κατηγορούμενοι. Πολλά καθεστώτα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου έχουν σε διαφορετικές περιόδους αψηφήσει τους διεθνείς κανόνες και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών. Εξίσου προβληματικός είναι ο ρόλος των μεγάλων υπερεθνικών εταιριών, τραπεζών και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Την τεράστια, συχνά πολύ επιζήμια, επίδραση των αποφάσεών τους συναγωνίζεται μόνο η αξιοσημείωτη έλλειψη υπευθυνότητας, εκτός ίσως σε ό,τι αφορά στους μετόχους τους και έμμεσα, στην καλύτερη περίπτωση, στους πελάτες τους. Η αποτυχία των ΜΜΕ να ενημερώνουν και να αναλύουν με ακρίβεια και αντικειμενικότητα έχει επίσης αποβεί επιζήμια για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Ούτε οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΗ.ΚΥ.Ο), και ειδικά κάποιες από τις μεγαλύτερες, μπορούν να θεωρηθούν υποδειγματικές, κρίνοντας από τις επουσιώδεις αντιπαλότητές τους, την προτεραιότητα που δίνουν συχνά στην προστασία του δικού τους χωραφιού, καθώς και τη συχνή αδυναμία διαβούλευσης με τα ίδια τους τα μέλη, πόσο μάλλον τον κόσμο, που οι ανάγκες του είναι προφανώς το πρωταρχικό τους μέλημα.


Έναντι αυτών των θεσμικών συμφορήσεων, είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στις πρωταρχικές αρχές. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη χρησιμότητα πρόσθετων αλλαγών ή την ανάγκη για πρακτικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές που πρότεινε ο Κόφι Ανάν, με μερική μόνο επιτυχία, στη Γενική Συνέλευση, τον περασμένο χρόνο. Η επιστροφή στις πρωταρχικές αρχές έχει γίνει τώρα πρακτική αναγκαιότητα.


Χωρίς αυτήν, είναι δύσκολο να δει κανείς πώς τα κράτη, οι λαοί και η διεθνής κοινότητα γενικά, θα ανανεώσουν και θα διατηρήσουν μακροπρόθεσμα τον ενθουσιασμό για μεταρρυθμίσεις. Ορισμένα καίρια ερωτήματα τίθενται ευθύς αμέσως από μόνα τους:


• Είναι δυνατόν να εκδημοκρατιστεί το παγκόσμιο (και περιφερειακό) πολυμερές σύστημα; Εάν ναι, πώς; Ο εκδημοκρατισμός συμβαδίζει με την αποτελεσματικότητα και τις παραδοσιακές έννοιες της κυριαρχίας;
• Είναι η πολιτική, η ασφάλεια και η οικονομία διαφορετικά αντικείμενα φροντίδας; Εάν όχι, πώς μπορούν να γίνουν οι αναγκαίες διασυνδέσεις, εννοιολογικά και οργανωτικά;
• Είναι αλήθεια ότι βλέπουμε τα αρχικά σημάδια μιας αναπτυσσόμενης παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών; Εάν ναι, πρέπει να ενθαρρυνθεί ένα τέτοιο κίνημα; Με ποια πρακτικά βήματα; Μπορούν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συμβάλουν πιο αποτελεσματικά στη δημοκρατική διακυβέρνηση; Εάν ναι, πώς; Και ποιες είναι οι συνέπειες για τους πολυμερείς θεσμούς;


Το καίριο επιχείρημα που προβάλλεται εδώ είναι ότι όλες οι όψεις της παγκοσμιοποίησης- οικονομικές όσο και πολιτικές και πολιτισμικές- πρέπει να υπόκεινται στη δοκιμασία της δημοκρατικής νομιμότητας. Ένας τέτοιος εκδημοκρατισμός πρέπει να αντλεί ζωή από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και τους θεσμούς, όχι μόνο της διεθνούς κοινότητας αλλά και των τοπικών, εθνικών και περιφερειακών κοινοτήτων. Περιττό να πούμε πως πολλά δομικά κωλύματα φράζουν το δρόμο μιας τέτοιας μετασχηματιστικής αλλαγής. Το πιο εμφανές είναι αυτό που ο Richard Falk αποκάλεσε «γεωπολιτικό κλείσιμο» (Predatory Globalization, 1999), δηλαδή το δικαίωμα του βέτο που μπορούν να ασκήσουν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας.


Υπάρχουν, ωστόσο, πιο βασικά εμπόδια, τρία από τα οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Το πρώτο έχει να κάνει με το κρατικο-κεντρικό ήθος που κυριαρχεί στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών και τις περισσότερες πολυμερείς οργανώσεις. Το δεύτερο σχετίζεται με την κυρίαρχη ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης όπως αυτή διαμορφώνεται από υπερεθνικές εταιρίες, χρηματιστηριακές αγορές και τους θεσμικούς φύλακες της παγκόσμιας οικονομίας. Το τρίτο αναφέρεται στην γεωπολιτική, στρατιωτική, οικονομική και πολιτισμική ηγεμονία στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να προσβλέπουν. Η συνδυασμένη επίδραση των τριών αυτών τάσεων οδηγεί στη συγκέντρωση της λήψης αποφάσεων σε σχετικά λίγα χέρια, τον αποκλεισμό των πιο κρίσιμων ζητημάτων για την ανθρώπινη ασφάλεια από την παγκόσμια ατζέντα, εκτός από περιφερειακούς η συμβολικούς τρόπους, και την περιχαράκωση μορφών λόγου και πρακτικής που στερούνται ευαισθησίας σε ό,τι αφορά στην πολιτισμική πλειονότητα.


Πώς μπορεί, επομένως, το δημοκρατικό σχέδιο να προχωρήσει με τρόπους που να λαμβάνουν υπόψη αυτά τα δομικά εμπόδια; Πρώτον, τα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης –τοπικό, μικροπεριφερειακό (ή επαρχιακό), εθνικό, μακροπεριφερειακό και παγκόσμιο- πρέπει να είναι συμπληρωματικά και αμοιβαία συγκροτημένα. Ενώ οι θεσμοί σε κάθε επίπεδο πρέπει να παραμένουν αυτόνομοι και να ενεργούν μέσα στη σφαίρα αρμοδιότητάς τους, ο εκδημοκρατισμός σε ένα επίπεδο μπορεί να συνδέεται και να ενισχύει τον εκδημοκρατισμό σε άλλα επίπεδα (David Held, Democracy and the Gobal Order, 1995). Δεύτερον, η κουλτούρα των δικαιωμάτων του πολίτη πρέπει να αναπτύσσεται και στα τρία πεδία: κράτος, αγορά και κοινωνία των πολιτών, και η συμμετοχή στο κάθε πεδίο να εμπνέεται από και να στηρίζει τη συμμετοχή στα άλλα δυο. Τρίτον, υψηλή προτεραιότητα πρέπει να δίνεται στη μεγιστοποίηση και εξομοίωση της πρόσβασης σε εκπαιδευτικές ευκαιρίες και στον τερματισμό της υψηλής συγκέντρωσης ελέγχου της επιστημονικής και τεχνολογικής καινοτομίας. Η διαμόρφωση της κοινής γνώμης και της έκφρασης της δημοκρατικής βούλησης πρέπει να βασίζεται σε μια ελεύθερη και ζυγισμένη ροή γνώσης, ιδεών και επιχειρηματολογίας.


Ένα νέο περιεχόμενο στην κοσμοπολίτικη δημοκρατία


Παρ’ όλο που πολλή δουλειά μένει ακόμη να γίνει, υπάρχει ήδη ένας ικανός αριθμός προτάσεων που έρχονται να δώσουν σχήμα και περιεχόμενο σε αυτή την πολύπλευρη έννοια της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας. Χρησιμοποιώντας το υπάρχον σύστημα των Ηνωμένων Εθνών καθαρά ως σημείο εκκίνησης, υποδεικνύουν ένα πρόγραμμα εφικτού μετασχηματισμού, που βασίζεται σε πέντε διασυνδεόμενους στόχους: α) να προσδιορίσουν την άσκηση κυριαρχίας των μεγάλων κέντρων εξουσίας και πλούτου σε σχέση με τη διευθέτηση των ανθρώπινων υποθέσεων, εν μέρει αναπτύσσοντας πιο αυστηρές διαδικασίες ευθύνης, β) να ενισχύσουν τη θεσμική δυνατότητα των κρατών να συμμετέχουν στην περιφερειακή και παγκόσμια διακυβέρνηση, γ) να εδραιώσουν, πολιτισμικά όσο και πολιτικά, το μεταρρυθμισμένο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών ως κεντρικό σημείο της περιφερειακής και παγκόσμιας λήψης αποφάσεων, στην πολιτική ασφάλειας όπως και στην οικονομική πολιτική, δ) να ανοίξουν τους περιφερειακούς και παγκόσμιους θεσμούς στις φωνές της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή σε μια σειρά μη κρατικών παικτών και γενικά στην παγκόσμια κοινή γνώμη (κυρίως μέσω ενός προγράμματος βιώσιμης μεταρρύθμισης στη δομή και τη λειτουργία των παγκόσμιων συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνίας, ε) να συντονίσουν περισσότερο όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης με τις διασυνδεόμενες προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας- ένα έργο που πρέπει να ενισχυθεί συνειδητά από τους θεσμούς και τις διαδικασίες της επίσημης και ανεπίσημης παιδείας, στ) να βρουν πιο διαφανείς και υπεύθυνους τρόπους ενσωμάτωσης των κύριων παικτών της αγοράς στο σύστημα διακυβέρνησης.


Αυτή η πρόχειρη και εξαιρετικά επιλεκτική σκιαγράφηση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας επιχείρησε να τοποθετήσει τη δημοκρατική ιδέα στον πυρήνα της διακυβέρνησης, στις διάφορες εκδηλώσεις της. Υποστηρίζει την οικοδόμηση ενός δημοκρατικού νομικού πλαισίου, στο οποίο οι λειτουργίες, οι εξουσίες και οι πόροι που ανήκουν κανονικά στο κράτος μεταβιβάζονται σε διαφορετικά αλλά διασυνδεόμενα και αμοιβαία ενισχυτικά επίπεδα διακυβέρνησης- από το τοπικό στο παγκόσμιο. Ωστόσο, η νέα συμμετοχική κουλτούρα, για να ευδοκιμήσει και να δώσει ζωή σε κάθε επίπεδο λήψης αποφάσεων, πρέπει να ενσωματώσει τα οράματα και τις προσδοκίες της κοινωνίας των πολιτών όπως και τους μηχανισμούς της αγοράς. Μόνο αντλώντας από την ενέργεια, τις υπηρεσίες και τα δίκτυα της αγοράς και της κοινωνίας των πολιτών, αυτό το πολύ-διασυνδεόμενο σύστημα διακυβέρνησης μπορεί να δώσει νόημα και περιεχόμενο στην ανθρώπινη ασφάλεια. Αντίστροφα, μόνο μέσα από τον εκδημοκρατισμό των πολιτικών θεσμών η αγορά και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο, διαμορφώνοντας και εφαρμόζοντας τα κριτήρια της ανθρωπιστικής διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα:


Τι να κάνουμε με τα Ηνωμένα Έθνη (στα Αγγλικά)


Η υπηκοότητα σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο (στα Αγγλικά)

Αναφερόμενος τις αντικρουόμενες προτάσεις για τη θέσπιση του φόρου Tόμπιν σε παγκόσμιο επίπεδο, ο Heikki Patomäki, προσδιορίζει τις δυνατότητες ενδυνάμωσης του κινήματος που στηρίζει την πραγματοποίησή του.


Μετά την Μεξικανική κρίση (1994-95) και τον αντίκτυπο που είχε, η Ασιατική κρίση (1997) – η οποία επεκτάθηκε στη Ρωσία και τη Βραζιλία (1998)- προκάλεσε παγκόσμια ανησυχία. Παρόλα αυτά η Ασιατική κρίση δεν οδήγησε στην αλλαγή του παγκόσμιου ρυθμιστικού συστήματος. Η Νέα Διεθνής Χρηματοοικονομική Αρχιτεκτονική (ΝΔΧΑ), η επίσημη απάντηση στην κρίση, είναι μία σειρά πολιτικών που στοχεύει στην ομαλοποίηση και τη νομιμοποίηση της χρηματοοικονομικής φιλελευθεροποίησης και απορύθμισης. Η ΝΔΧΑ δεν είναι μία προσπάθεια αναστροφής ή μετασχηματισμού αυτών των διαδικασιών και των αρχών που τους διακρίνουν, αλλά σηματοδοτεί την ουσιαστική ενδυνάμωση τους.


Στην πραγματικότητα, η Ασιατική κρίση προσέφερε τη δυνατότητα στις ΗΠΑ, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), και τους υπερασπιστές της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον να επιβάλουν το μοντέλο που προτιμούν στις «Ασιατικές τίγρεις». Κατηγόρησαν τον Ασιατικός καπιταλισμό ότι ήταν «παρεοκρατικός», ότι ήταν δηλαδή διεφθαρμένος και βασισμένος σε απόκρυφα και παράνομα δίκτυα στενών προσωπικών σχέσεων. Αυτό υποστηρίχθηκε ότι ήταν το κύριο αίτιο της Ασιατικής κρίσης. Η λύση ήταν βεβαίως η αντικατάσταση του Ασιατικού καπιταλιστικού μοντέλου με «ελεύθερες αγορές», ώστε οι χρηματοοικονομικές αγορές να λειτουργήσουν απρόσκοπτα. Αυτός ήταν και ο όρος ώστε το ΔΝΤ να εγγυηθεί τα σχετικά δάνεια. Ταυτόχρονα, οι δυτικές επιχειρήσεις και τράπεζες είχαν την ευκαιρία να εξαγοράσουν Ασιατικά μέσα παραγωγής σε τιμή ευκαιρίας (για παράδειγμα, η αξία σε δολάρια των Ινδονησιακών εργοστασίων και επιχειρήσεων έπεσε το 1998 στο 4% της προηγούμενης τιμής τους). Σαν αποτέλεσμα της κρίσης, οι Ασιατικές χρηματοοικονομικές αγορές περιήρθαν κάτω από τη νεοφιλελεύθερη ηγεμονία πιο έντονα από ποτέ.


Ενώ η Ασιατική κρίση ενδυνάμωσε την επιβολή της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον στις χώρες που αντιμετώπιζαν την κρίση, οδήγησε και σε μία καινούργια φάση στην ανάπτυξη του παγκοσμίου κινήματος για μία εναλλακτική παγκοσμιοποίηση. Σαν αντίδραση στην ανησυχητική κατάσταση που επέφερε η Ασιατική κρίση, αναδύθηκε μία πιο συστηματική και οργανωμένη παγκόσμια εκστρατεία για έναν Φόρο Χρηματιστικών Συναλλαγών (ΦΧΤ) –συχνά αποκαλούμενος ως φόρος Tobin. Αυτό το μεταρρυθμιστικό σχέδιο ενισχύθηκε από την γενικευμένη απογοήτευση με τις δεσπόζουσες πολιτικές της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και από την ίδρυση της ATTAC (Ένωση για τη Φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών υπέρ των Πολιτών), ενώ υποβοήθησε σημαντικά την ίδρυση του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) το 2000-2001.


Η Έκθεση Λούλα-Σιράκ


Η εκστρατεία για τον ΦΧΣ είναι όμως διαιρεμένη. Ένα μέρος της εκστρατείας θα ήταν ευχαριστημένο με τη χρήση μίας μινιμαλιστικής εκδοχής του φόρου με στόχο την ανεύρεση πόρων για την αύξηση της αναπτυξιακής βοήθειας. Αυτή η εκδοχή θα άφηνε της παγκόσμιες σχέσεις εξουσίας και τις αρχές που τις διέπουν ως έχουν. Η ελπίδα είναι ότι εάν ο φόρος Tobin γίνει συμβατός με τον φιλελευθερισμό, η πιθανότητα επιτυχίας αυξάνεται. Το 2004, αυτή η εκδοχή του φόρου υποστηρίχθηκε από την Πρωτοβουλίας Λούλα-Σιράκ, στην οποία συμμετείχαν και οι Πρόεδροι της Χιλής, της Ισπανίας, και ο γενικός γραμματέας των ηνωμένων Εθνών (και το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών – WIDER). Η έκθεση Λούλα-Σιράκ με τίτλο «Δράση ενάντια στην Πείνα και τη Φτώχεια» δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στην αναγκαιότητα ανεύρεσης πόρων σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά φαίνεται ότι θεωρεί περίπου ως δεδομένη την εγκυρότητα των οικονομικών θεωριών και πρακτικών που επικρατούν. Προσπαθεί να αποφύγει την «διαστρέβλωση» των ελεύθερων αγορών και θα ήθελε να εξαιρεθεί ένα μεγάλο τμήμα όλων των νομισματικών συναλλαγών από το φόρο (οι αποκαλούμενες συναλλαγές που δημιουργούν αγορές).


Η έκθεση Λούλα-Σιράκ υποθέτει, περαιτέρω, ότι ο ΦΧΣ μπορεί να θεσπιστεί μόνο εφόσον όλα τα κύρια χρηματοοικονομικά κέντρα ενταχθούν στο σύστημα από την αρχή. Οι ΗΠΑ, ή οποιοδήποτε άλλο χρηματοοικονομικό κέντρο, θα έχει, με άλλα λόγια, το δικαίωμα βέτο πάνω στη θέσπιση του φόρου. Το ίδιο ισχύει στην ουσία και για οιαδήποτε (ακόμα και νεοφιλελεύθερη) πρωτοβουλία πραγμάτωσης του φόρου μέσω του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών. Ακόμα και στην νεοφιλελεύθερη μορφή του, ο ΦΧΣ θα ήταν τελικά ένας φόρος τον οποίο μερικές χρηματοοικονομικές επιχειρήσεις (κυρίως οι τράπεζες) θα αναγκάζονταν να πληρώνουν. Ο ΦΧΣ μάλλον θα αντιμετωπιζόταν σαν ένα προηγούμενο για την επιβολή και άλλων παγκόσμιων φόρων, έτσι τουλάχιστον οι ΗΠΑ θα συνέχιζαν να τον καταπολεμούν. Η λύση που υποστηρίζουν μερικές ΜΚΟ, όπως η War on Want, είναι η μετατροπή του ΦΧΣ σε μία σειρά ανεξάρτητων εθνικών φόρων, οι οποίοι θα συνδέονται μόνο με τη δημιουργία ενός παγκόσμιου εθελοντικού ταμείου αναπτυξιακής βοήθειας. Αντί για έναν παγκόσμιο φόρο, ο ΦΧΣ θα γίνει απλώς ένας διαφορετικός τρόπος παροχής βοήθειας. Οι πραγματικές επιπτώσεις αυτού του μοντέλου θα ήταν μάλλον περιορισμένες και θα διατηρούσαν τον υπάρχον πλαίσιο.


Το Προσχέδιο Συνθήκης για το Φόρο Τόμπιν


Το Προσχέδιο Συνθήκης για ένα Παγκόσμιο ΦΧΣ περιγράφει ένα εναλλακτικό μοντέλο, πιο ευθυγραμμισμένο με τις φιλοδοξίες της ATTAC και πολλών άλλων οργανώσεων που συμμετέχουν στη διαδικασία του ΠΚΦ. Όπως ήδη εξήγησε ο James Tobin στη δεκαετία του 1970, πολύ πριν τις εντυπωσιακές χρηματοοικονομικές κρίσεις που έχουμε ζήσει τα τελευταία χρόνια, «οι εθνικές οικονομίες και οι εθνικές κυβερνήσεις δεν είναι ικανές να προσαρμοστούν σε γιγαντιαίες μετακινήσεις κεφαλαίων που αφορούν τις νομισματικές συναλλαγές, χωρίς σημαντικό κόπο και δίχως να θυσιάσουν σημαντικά τους στόχους της εθνικής οικονομικής πολιτικής σε σχέση με την απασχόληση, την παραγωγή, και τον πληθωρισμό». Σύμφωνα με την Προσχέδιο Συνθήκης, ο φόρος ορίζεται σε ένα επαρκές επίπεδο για να ελαττώσει την ισχύ της υπερεθνικής ροής κεφαλαίων.


Η παγκόσμια χρηματοοικονομία αποτελεί και μία δομική εξουσία. Ο φόρος πρέπει λοιπόν να αποφασιστεί πολυμερώς, να ελέγχεται από ένα δημοκρατικό σώμα, και να είναι ικανός να μειώσει την ισχύ του χρηματοοικονομικού κεφαλαίου. Η Συνθήκη για ένα Παγκόσμιο ΦΧΣ έχει τη δυνατότητα να δράσει σαν ένα «παγοθραυστικό» στο πεδίο του διεθνούς νόμου, σηματοδοτώντας ένα παράδειγμα μίας μετα-κυριαρχικής παγκόσμιας ρύθμισης και φορολογίας που μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλους τομείς.


Υπάρχουν λοιπόν διάφορα, συγκρουόμενα μοντέλα για τη θέσπιση του φόρου. Η δυνατότητα εφαρμογής του ΦΧΣ ως ενός πραγματικά παγκόσμιου φόρου, σημαίνει και μία δημοκρατική αλλαγή στις παγκόσμιες ελεγκτικές αρχές και εξαρτάται από την στήριξη ενός σημαντικού αριθμού κρατών τα οποία θα οργανώσουν ένα συνέδριο για να συζητηθεί μία πιθανή συνθήκη. Ίσως χρειαστούν και άλλες οικονομικές κρίσεις πριν αυτό πραγματοποιηθεί. Αφού όμως οι πολιτικές επιπτώσεις μίας σημαντικής κρίσης είναι πάντοτε επικίνδυνες, δεν φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερα σοφό να μείνουμε απαθείς περιμένοντας απλώς την αυγή της επόμενης καταστροφής.


Διαβάστε ακόμα:


Πρωτοβουλία για τον φόρο Tobin


Πηγές για τον ΦΧΣ

Η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των συνελεύσεων το Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση στη λήψη αποφάσεων, υποστηρίζει η Nicole Doerr.


Στο αμφιθέατρο ενός κρατικού θεάτρου, Γένοβα, Ιούλιος 2003. Το θερμόμετρο στους 40 βαθμούς, η ατμόσφαιρα γεμάτη φωνές και καπνούς απ’ τα τσιγάρα. Τα ευρωπαϊκά κινήματα για την παγκόσμια δικαιοσύνη επέστρεψαν εκεί όπου το 2001 έγιναν οι διαδηλώσεις κατά της συνόδου κορυφής της G8. Στη Γένοβα, συζητούν για το μέλλον της «άλλης Ευρώπης». Είναι μια από τις πολλές ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ (ΕΚΦ). Για να λάβουν μέρος σ’ αυτή τη συνάντηση, οι ακτιβιστές ταξίδεψαν από μέρη τόσο μακρινά όπως η Μόσχα και η Λισαβόνα, η Σόφια και η Στοκχόλμη, η Γλασκόβη ή η Κωνσταντινούπολη. «Υπάρχει ένας χώρος, αλλά ένας χώρος χωρίς θέση. Υπάρχουν δίκτυα. Είναι ένας νέος τόπος αλλά το ίδιο σκηνικό για τους ίδιους ανθρώπους. Και ζω εδώ μέσα ένα μεγάλο μέρος της ζωής μου», λέει η Ελένα από την Attac της Σουηδίας.


Πόσο δημοκρατική είναι η διαδικασία του ΕΚΦ, σε ποιο βαθμό ενσωματώνει τους συμμετέχοντες, τη στιγμή μάλιστα που μιλούν διαφορετικές γλώσσες και έχουν διαφορετική προέλευση; Για να απαντήσω σοβαρά σ’ αυτή την ερώτηση, μελέτησα τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις για τα Ευρωπαϊκά Κοινωνικά Φόρα από το 2003 ως το 2006. Βασισμένη σε μια εκπληκτική σειρά αποτελεσμάτων, συμπέρανα ότι σε σύγκριση με το εθνικό επίπεδο η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των προπαρασκευαστικών συνελεύσεων του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση όλων στη λήψη αποφάσεων. Η εξήγηση αυτής της παράδοξης παρατήρησης δεν είναι ότι οι πανευρωπαϊκές συναντήσεις είναι ιδιαίτερα δημοκρατικές.


Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν ένα πιο πλουραλιστικό και διαφανές σκηνικό από τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις σε εθνικό επίπεδο, έτσι ώστε οι πρώην περιθωριοποιημένες ομάδες να μπορούν πιο εύκολα να εκφράσουν τα αιτήματά τους και να χτίσουν συμμαχίες. Με άλλα λόγια, η πολιτική συμμετοχή των πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να αναδυθεί, παρά την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας και μιας «περιεκτικής» πολιτισμικής κοσμοαντίληψης. Θα διακινδύνευα μάλιστα την παράδοξη υπόθεση ότι οι υπερεθνικοί δημόσιοι χώροι, κάτω από συνθήκες τυπικών κανόνων και διαδικασιών που διευκολύνουν μια ανοιχτή προσβασιμότητα, μπορεί να είναι πιο δημοκρατικοί από τους δημόσιους χώρους σε εθνικό επίπεδο.


Βαβέλ, ένα εθελοντικό δίκτυο διερμηνέων


Στη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ, δομικές δυσκολίες προκύπτουν κυρίως από την έλλειψη πρόσβασης σε υπερεθνικές συναντήσεις, πρέπει δηλαδή να υπάρχει ο χρόνος, το χρήμα και η κατάλληλη πληροφόρηση για τη συμμετοχή. Μια σύγκριση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συναντήσεις και σε προπαρασκευαστικές συναντήσεις στη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ωστόσο ότι οι ευρωπαϊκές συναντήσεις ήταν πολύ πιο δημοκρατικές. Οι νέοι συμμετέχοντες και οι ομάδες των μελών θεωρούσαν τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις ως πιο διαφανείς και διαδικαστικά πιο δημοκρατικές από τις πανεθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες βίωσαν τη διαδικασία του ΕΚΦ, που κατέληξε άλλωστε να κυριαρχείται από μια μικρή εμπροσθοφυλακή από επαγγελματίες ακτιβιστές και άτυπη λήψη αποφάσεων, ως ιδιαίτερα ανοιχτή σε ό,τι αφορά στην ικανότητα ενσωμάτωσής τους.


Ωστόσο, στις ευρωπαϊκές πολύγλωσσες συνελεύσεις, επικρατεί «η κουλτούρα να ακούμε ο ένας τον άλλον». Οι ομιλητές καταβάλλουν ιδιαίτερη προσπάθεια για αποδοχή και αξιολόγηση ομιλητών από διαφορετικές χώρες και ομάδες. Η ύπαρξη του εθελοντικού δικτύου διερμηνέων, Βαβέλ, καθιστά δυνατή τη μετάφραση από τη μια γλώσσα στην άλλη και έχει συμβάλει στην ευαισθητοποίηση των συμμετεχόντων σε ό,τι αφορά στην ανάγκη να μιλούν καθαρά και να σέβονται τις διαφορετικές γλώσσες, πολιτισμούς και προελεύσεις των άλλων. Οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν μια πιο πλουραλιστική δημόσια σκηνή στην οποία διαδικαστικοί κανόνες συναινετικής λήψης αποφάσεων δίνουν σε όλους τους συμμετέχοντες μια σχετικά καλύτερη ευκαιρία να εκφράσουν τα αιτήματά τους. Ως έμμεσο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας, οι συζητήσεις στην ολομέλεια στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών προπαρασκευαστικών συνελεύσεων ήταν πιο χρονοβόρες και καθώς έπρεπε να αντιμετωπιστούν προβλήματα γλωσσικής επικοινωνίας, οι προσπάθειες των συμμετεχόντων να ακούν καλύτερα ο ένας τον άλλον ήταν, σε σχέση με το εθνικό επίπεδο, αυξημένες.


Οι ευρωπαϊκές συνελεύσεις επέτρεψαν επίσης άλλες δημοκρατικές δυνατότητες, όπως να ανοίξουν οι αποκλεισμένες εθνικές δημόσιες σκηνές στο εσωτερικό των κινημάτων σε ένα πιο πλουραλιστικό και υπερεθνικό κοινό. Οι ακτιβιστές από διαφορετικά τοπικά κοινωνικά φόρα στο Ηνωμένο Βασίλειο χρησιμοποίησαν, για παράδειγμα, τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις, για να υπονομεύσουν την ισχυρή επιρροή εθνικών ομάδων τις οποίες θεωρούσαν κυρίαρχες.


Εθνικές συνελεύσεις και «θεματοφύλακες»


Αντίθετα, οι εθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις είχαν λιγότερη ικανότητα ενσωμάτωσης και διαφάνειας από τις ευρωπαϊκές συναντήσεις. Όπως δείχνει η περίπτωση της Γερμανίας, ο δημόσιος λόγος στις εθνικές προπαρασκευαστικές συναντήσεις έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο ύφος στη λήψη αποφάσεων, καθώς ορισμένοι ακτιβιστές, υποστηριζόμενοι από μεγάλες οργανώσεις, επικρατούν έναντι άλλων και πλευρές της δημοκρατίας που έχουν να κάνουν με τη διάκριση των φύλων και την ένταξη ομάδων που υφίστανται δυνητικά διακρίσεις συγκαλύπτονται πιο εύκολα. Οι εθνικές συνελεύσεις μοιάζουν να κυριαρχούνται από «θεματοφύλακες», δηλαδή ισχυρούς παίκτες που σύμφωνα με την Ruth Wodak «μιλούν, γράφουν και καταλαβαίνουν τη σωστή γλώσσα τη σωστή στιγμή» και που έχουν ουσιαστικά τη δυνατότητα να είναι παρόντες σε κάθε συνάντηση σε οποιοδήποτε επίπεδο. Το αποτέλεσμα είναι πως σε συγκρουσιακές καταστάσεις τα αιτήματα των νεοφερμένων ή άλλων δυνητικά λιγότερο προνομιούχων ακτιβιστών, όπως για παράδειγμα οι μετανάστες, μπαίνουν στην άκρη από τους υπεύθυνους για τη διευκόλυνση της διαδικασίας ή από τα καλύτερα ενημερωμένα «μέλη».


Αντί να κάνει τη δημοκρατική διαβούλευση αδύνατη, ένα πολύγλωσσο σκηνικό – υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει κυρίαρχη γλώσσα και ότι επικρατεί ένα θεσμικά ανοιχτό σκηνικό- αποτρέπει σε μεγάλο βαθμό τους μηχανισμούς διάκρισης και αποκλεισμού. «Ήμουν σε μια συνάντηση όπου δεν υπήρχε η διερμηνεία του δικτύου της Βαβέλ, δεν ήταν δημοκρατική», θυμάται ο Σουάντ, από το Λονδίνο, που συμμετείχε στο ΕΚΦ. «Το κυριότερο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας είναι οι πιο αργοί ρυθμοί, πράγμα σημαντικό, γιατί τότε τα πράγματα είναι από πολιτική άποψη πιο ζυγισμένα. Το ευρωπαϊκό επίπεδο είναι περισσότερο δημόσιο και πλουραλιστικό. Όλοι μιλούν μπροστά σε πολλούς ανθρώπους που στηρίζονται από πολλά κινήματα». Η πολυγλωσσία αποτελεί μάλλον πλεονέκτημα παρά εμπόδιο για τον εκδημοκρατισμό του κινήματος για την παγκόσμια δικαιοσύνη.


Διαβάστε ακόμα:


Οι Βαβέλ και η Πολιτική για τη Γλώσσα (στα Αγγλικά)


Η Δημοκρατία στην Ευρώπη και η Κινητοποίηση της Κοινωνίας (στα Αγγλικά)

Από τον πρώιμο ενθουσιασμό της Φλωρεντίας στον συγκρατημένο σκεπτικισμό της Αθήνας, η Sabina Leonelli περιγράφει την μείωση της συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στις συναντήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ.

Επιστρέφοντας από το Πρώτο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ το Νοέμβριο του 2003, άρχισα να σκέφτομαι πόσο ενθουσιασμό μου είχε προκαλέσει η συνάντηση που είχε μόλις γίνει στη Φλωρεντία. Τι έκανε εκείνη τη συνάντηση ένα τόσο ξεχωριστό γεγονός; Ήταν, χωρίς αμφιβολία, η πρώτη πρωτοβουλία τέτοιου τύπου στην Ευρώπη και υπήρξε μεγάλη αγωνία στη διάρκεια της προετοιμασίας του, ιδιαίτερα λόγω της εχθρικής καμπάνιας των ΜΜΕ που στηρίχθηκε από την κυβέρνηση Μπερλουσκόνι εκείνης της περιόδου. Ο ενθουσιασμός είχε εν πολλοίς να κάνει με την ανακούφιση και την έκπληξη που ένοιωσα όταν είδα πόσο καλά είχε λειτουργήσει το φόρουμ, παρόλα τα οργανωτικά προβλήματα και τη σύνταξη του προγράμματος την τελευταία στιγμή. Ωστόσο, αναλογίστηκα ότι υπήρχαν τουλάχιστον τρεις ουσιαστικοί λόγοι για να χαρεί κανείς το γεγονός ότι επιτέλους δημιουργήθηκε στην Ευρώπη ένα τέτοιου είδους δίκτυο.


Πρώτον, η δυνατότητα εορτασμού. Ακτιβιστές που δουλεύουν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες σε όλη την Ευρώπη έχουν την δυνατότητα να συναντηθούν και να πάρουν κουράγιο και έμπνευση από ανθρώπους με κοινά πιστεύω που ενεργοποιούνται σε παρόμοιους τομείς. Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί από πολλούς σχετικά με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ (ΠΚΦ), τα αισθήματα αλληλεγγύης και η ενέργεια που συγκεντρώνονται σε τέτοιες διεθνείς συναντήσεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν, ιδίως αν σκεφτούμε ότι ο ακτιβισμός σε τοπικό επίπεδο συχνά περιλαμβάνει μοναχικές μάχες σε εχθρικές –ή ακόμα χειρότερα αδιάφορες- συνθήκες. Το ΕΚΦ λειτουργεί σαν σπίτι για όλους τους συμμετέχοντες, ανεξαρτήτως φυλής, ιδεολογίας, ή φύλου: η ενέργεια, η χαρά, η μουσική που πλαισιώνουν την διοργάνωση επιτρέπουν στους ακτιβιστές να γνωριστούν, να αναγνωρίσουν και να εκτιμήσουν ο ένας την δουλειά του άλλου αλλά και να αποκτήσουν κίνητρα και αισιοδοξία για τη μελλοντική τους δράση.


Πάνω από όλα οι ακτιβιστές μπορούν να μοιραστούν την κοινή τους αφοσίωση στην κοινωνική δικαιοσύνη, διατηρώντας την ίδια στιγμή τις (τόσο πολλές) διαφορετικές μορφές που μπορεί να πάρει αυτή η δράση σε συγκεκριμένες συνθήκες. Στην πραγματικότητα, το ΕΚΦ προσφέρει πολύ περισσότερα από μια αφορμή για να γιορτάσουμε την αφοσίωση μας στον ακτιβισμό: επιτρέπει σε ακτιβιστές που δουλεύουν σε διαφορετικές χώρες να συναντηθούν, να συγκρίνουν τις εμπειρίες τους και τις συνθήκες στις οποίες δρουν, να διατυπώσουν νέες ιδέες και προσεγγίσεις που μπορούν να εφαρμοστούν τόσο σε τοπικό όσο και σε θεσμικό, διεθνές επίπεδο. Εν ολίγοις, το ΕΚΦ επιτρέπει την λήψη αποτελεσματικών αποφάσεων: δημιουργώντας για παράδειγμα νέα, συχνά υπερεθνικά δίκτυα που ενισχύουν την «ορατότητα» μεμονωμένων προσπαθειών και άρα προκαλούν πολιτικές αντιδράσεις. Τα εργαστήρια στο πλαίσιο του ΕΚΦ είναι ένα πολύ καλό εργαλείο για αυτή τη δουλειά, αφού επιτρέπουν στους μετέχοντες να δουλεύουν σε μικρές ομάδες με στόχο να εκκινήσουν, να διευρύνουν, ή να αναζωογονήσουν πρακτικές πρωτοβουλίες. Όπως συνέβη και στο φόρουμ της Αθήνας του 2006, αυτού του τύπου οι συναντήσεις πρέπει να αντιμετωπιστούν σαν κορμός των δραστηριοτήτων εντός του ΕΚΦ: δεν υπάρχει τίποτα σημαντικότερο για τους ακτιβιστές τους οποίους έχουν στείλει οι οργανώσεις τους (συχνά με μεγάλο κόστος) από το να έχουν ένα χώρο για πολύωρες συζητήσεις σχετικά με την δουλειά τους και για διαβουλεύσεις σχετικά με τη μελλοντική τους δράση. Οι ακτιβιστές σε τοπικό επίπεδο πρέπει να χρησιμοποιούν το ΕΚΦ σαν μία ευκαιρία για να βελτιώσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την κατάστασή τους, να ζητήσουν συμβουλές και πιθανόν να καταλήξουν σε συγκεκριμένες αποφάσεις σχετικά με το πώς να συνεχίσουν, να βελτιώσουν ή να αλλάξουν την καθημερινή τους δουλειά. Αυτό δεν είναι τόσο προφανές όσο μοιάζει με μια πρώτη ματιά: όπως παρατηρήθηκε στο Παρίσι και το Λονδίνο η εορταστική διάσταση του ΕΚΦ τείνει να αμβλύνει την λειτουργία του σαν πλατφόρμα λήψης αποφάσεων. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αβεβαιότητα που επικρατεί σχετικά με το μέλλον του φόρουμ. Τι είδους αποφάσεις και σχεδιασμοί θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία των ακτιβιστών μακροχρόνια; Ποιες θα πρέπει να είναι οι σχέσεις που διέπουν τα κοινωνικά κινήματα σε όλη την Ευρώπη και οι σχέσεις μεταξύ των Ευρωπαϊκών κινημάτων και του ακτιβισμού στον υπόλοιπο κόσμο; Πώς μπορεί να συνδυαστεί η δουλειά σε τοπικό επίπεδο με τον ακτιβισμό στο διεθνές επίπεδο;


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο

Η ιδιαίτερη σημασία που έχουν τα ζητήματα αυτά είναι ευρέως αναγνωρισμένη και καταλαμβάνει αναμφισβήτητα κεντρική θέση τόσο στους προβληματισμούς σχετικά με το φόρουμ της Αθήνας, όσο και στις προβληματικές που αναπτύσσονται σε αυτό το τεύχος του Re-public. Εδώ λοιπόν θα ήθελα να τονίσω την τρίτη διάσταση των δραστηριοτήτων του ΕΚΦ, που θεωρώ ότι αγνοείται παρά το γεγονός ότι αποτελεί πολύ σημαντική προσφορά στον ακτιβισμό τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Αυτή αφορά την λειτουργία του ΕΚΦ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο για τους συμμετέχοντες αλλά και για τη πόλη και το έθνος που το φιλοξενεί. Στην Ιταλία το πρώτο ΕΚΦ έλαβε τεράστια δημοσιότητα. Η πόλη της Φλωρεντίας ανοίχτηκε ολοκληρωτικά στο Φόρουμ, προσφέροντας κατάλυμα στους επισκέπτες, συμμετέχοντας μαζικά στις συνεδρίες, αλλά και εξασφαλίζοντας το κλείσιμο όλων των μαγαζιών και υπηρεσιών την ημέρα της τελικής διαδήλωσης. Σε όλη την χώρα εφαρμόστηκαν ειδικά δρομολόγια των τρένων για τους επισκέπτες, και ενώ σε πολλές εφημερίδες το γεγονός καταγράφηκε σαν αιτία κοινωνικής αναστάτωσης, ο τύπος όλης της χώρας κατέγραψε χωρίς εξαιρέσεις την προετοιμασία, την εξέλιξη και την κατάληξη του φόρουμ. Αυτό πιστεύω ότι είναι ένα σημαντικό επίτευγμα: όλοι οι πολίτες ενημερώθηκαν σχετικά με την δυνατότητα συμμετοχής τους στο Φόρουμ. Πολλοί από αυτούς που ήρθαν στις συναντήσεις δεν είχαν ασχοληθεί προηγουμένως με τον τοπικό ακτιβισμό. Οι περισσότεροι από αυτούς έφυγαν με ένα ευρύτερο πεδίο σκέψης σχετικά με την παγκόσμια πολιτική, τα δικαιώματα και τις δυνατότητες που διαθέτουν σαν πολίτες και σαν άνθρωποι. Ορισμένοι μάλιστα άρχισαν να ασχολούνται και οι ίδιοι με τον ακτιβισμό: εν μέρει λόγω της ενασχόλησης με την προετοιμασία της συνάντησης, και της επιτυχημένης κατάληξης της, η Ιταλία σήμερα διαθέτει εκατοντάδες τοπικά φόρουμ, που δημιουργήθηκαν στις περισσότερες μεγάλες πόλεις και σε πολλά χωριά για να φέρουν κοντά ανθρώπους που αναζητούν την κοινωνική δικαιοσύνη στο πλαίσιο της τοπικής τους πραγματικότητας.


Η παρακμή της τοπικής συμμετοχής


Αντί να αυξάνεται, η τρίτη διάσταση του ΕΚΦ μειώνεται συστηματικά από την Φλωρεντία και έπειτα. Στο Παρίσι, το Λονδίνο και την Αθήνα πολίτες των πόλεων που φιλοξενούσαν το ΕΚΦ δεν γνώριζαν καν για την ύπαρξη του, για να μην αναφερθούμε γενικότερα στο Γαλλικό, Βρετανικό και Ελληνικό κοινό: σχεδόν κανένα από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής επικοινωνίας δεν κάλυψε τις εξελίξεις στο ΕΚΦ με αποτέλεσμα να μην γίνει ευρέως γνωστό στους πολίτες και να υπάρχει πολύ μικρή συμμετοχή ανθρώπων που δεν εμπλέκονταν ήδη στην διοργάνωση του. Ο κίνδυνος είναι ότι το ΕΚΦ θα μεταμορφωθεί σε μια συνάντηση ‘ειδικών’ με βαθιά γνώση και εμπειρία του ακτιβισμού και της κοινωνικής δράσης, μεταμορφώνοντας έτσι ένα ανοιχτό φόρουμ σε μια κλειστή συνάντηση για ‘άτομα που κινούνται στους σωστούς κύκλους’. Υπάρχουν πολύμορφες αιτίες για αυτό το πρόβλημα. Η πρώτη αφορά (κατά την γνώμη μου) την κακή επιλογή των χώρων στους οποίους διεξάγονται τα ΕΚΦ. Η επιλογή μια πρωτεύουσας, ιδιαίτερα σε έθνη όπως αυτά της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Ελλάδας, όπου συμβαίνουν τα περισσότερα γεγονότα ούτως ή άλλως, συνεπάγεται την απώλεια της ορατότητας του φόρουμ και της τοπικής υποστήριξης, καθώς το ΕΚΦ ενσωματώνεται στην πόλη σαν ‘άλλο ένα’ από τα πολλά πολιτιστικά γεγονότα που φιλοξενούνται κάθε χρόνο. Η υπερβολική εξάρτηση από τις κρατικές χορηγίες έχει επίσης σημαντικά μειονεκτήματα, καθώς δημιουργεί τις συνθήκες για ένα πιο οργανωμένο, αλλά λιγότερο συμμετοχικό και προερχόμενο από την βάση γεγονός. Αυτό που είναι ακόμα πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η σημασία της επικοινωνίας και της ανταλλαγής εμπειριών με ανθρώπους που δεν ασχολούνται με τον ακτιβισμό συστηματικά υποτιμάται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες στο ΕΚΦ. Φυσικά το ΕΚΦ είναι πρωτίστως μια συνάντηση ‘ειδικών’: προσφέρει μια ευκαιρία στους ακτιβιστές να συναντηθούν και να ανταλλάξουν τις εμπειρίες και τις σκέψεις τους πάνω στους τρόπους με τους οποίους μπορούν να δράσουν στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών. Εντούτοις δεν θα έπρεπε να υπάρχουν αυστηρά όρια μεταξύ των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα στα κοινωνικά κινήματα και των ανθρώπων που δεν ενεργοποιούνται άμεσα, αλλά παραμένουν συνειδητά και ενεργά μέλη της κοινωνίας των πολιτών με την ελπίδα να αναπτύξουν την πολιτική και κοινωνική τους αντίληψη. Το ΕΚΦ είναι και θα πρέπει να παραμείνει ένα εργαλείο για την διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Η συμμετοχική δημοκρατία πρέπει να είναι περιεκτική, και να μην περιορίζεται απλώς σε αυτό που ονομάζεται κοινωνικός ακτιβισμός.


Ας θυμηθούμε την πρώτη αρχή του καταστατικού που προτάθηκε από το ΠΚΦ και υιοθετήθηκε και από το ΕΚΦ: «το ΠΚΦ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης για ανακλαστική σκέψη, δημοκρατική διαβούλευση ιδεών, διαμόρφωση προτάσεων, ανοιχτή ανταλλαγή εμπειριών και διασύνδεση για αποτελεσματική δράση, από ομάδες και κινήματα της κοινωνίας των πολιτών που αντιτίθενται στον νεοφιλελευθερισμό και στην κυριαρχία του κόσμου από το κεφάλαιο και κάθε άλλη μορφή ιμπεριαλισμού, και έχουν ταχθεί στο χτίσιμο μιας παγκόσμιας κοινωνίας που οδεύει προς την δημιουργική σχέση μεταξύ και εντός της ανθρωπότητας και της φύσης». Αυτό που αξίζει να τονίσω εδώ είναι το πρώτο κομμάτι αυτής της δήλωσης: το κοινωνικό φόρουμ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης όπου έρχονται κοντά άνθρωποι όχι μόνο για να συζητήσουν πώς να ενεργοποιηθούν ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό, αλλά επίσης για το τι σημαίνει να είναι κανείς ενάντιος στο νεοφιλελευθερισμό. Η ελπίδα μου για το μέλλον των κοινωνικών φόρουμ σε όλο τον κόσμο είναι ότι, εκτός της ενδυνάμωσης της αφοσίωσης των ίδιων των ακτιβιστών στην κοινωνική δικαιοσύνη και της αποτελεσματικότητας στα πλαίσια της οποίας διαμορφώνονται, αυτά τα γεγονότα θα λειτουργούν και σαν πλατφόρμες για τις ανταλλαγές μεταξύ των τοπικών ακτιβισμών και της υπόλοιπης κοινωνίας των πολιτών (συμπεριλαμβανομένων όλων των θεσμών της και του τύπου). Η επιτυχία του εγχειρήματος που ξεκίνησε στο Πόρτο Αλέγκρε – ένα εγχείρημα που για πολλούς από τους συμμετέχοντες μοιάζει ακόμα με όνειρο που έγινε πραγματικότητα ανεξάρτητα από τον βαθμό στον οποίο είναι μπερδεμένοι για το πώς θα το συνεχίσουν – οφείλεται και στον ανοιχτό του χαρακτήρα, στην δεκτικότητά και τον ενθουσιασμό που έδειξαν οι Βραζιλιάνοι στις ευκαιρίες της πληροφορίας, της ανταλλαγής, και της εκπαίδευσης που έφερε μαζί του αυτό το γεγονός. Η ενθάρρυνση, και όχι η απόρριψη, αυτής της ανακλαστικής και διδακτικής λειτουργίας θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα και για τα επόμενα ΕΚΦ.


Διαβάστε ακόμα


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ: Συζητώντας τις προκλήσεις για το μέλλον του (στα Αγγλικά)


Το Κοινωνικό Φόρουμ σαν παιδαγωγικός χώρος (στα Αγγλικά)

Την εναλλακτική «σημειωτική αντίσταση» του μεταμοντέρνου που αμφισβήτησε χαοτικά τις «μοντέρνες» μεγαλόστομες αυθεντίες (στα μέσα της δεκαετίας του 80 και σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 90) διαδέχτηκαν οι δια-θεματικές συλλογικότητες προθύμων πολιτών της δεκαετίας που διανύουμε. Κάποιες από αυτές τις συλλογικότητες, οι πιο ηχηρές, παίρνουν την μορφή κινήματος. Στο παρακάτω κείμενο εκφράζεται μια εκδοχή αυτής της διαδοχής.


Από το μοντέρνο στο μεταμοντέρνο


Είναι δύσκολο σε κάποιον να αγνοήσει την τεράστια τομή στην παγκόσμια κοινωνική, ιδεολογική, νοητική και πολιτική πραγματικότητα που τα μεταμοντέρνα χρόνια έφεραν την τελευταία εικοσαετία. Μπήκε μια «τελεία και παύλα» στον κόσμο όπως τον ξέραμε και φανερώθηκε μια νέα αφετηρία για τον παγκόσμιο πολιτισμό. Το μεταμοντέρνο σύμπαν είπαν όσοι το ασπάστηκαν είναι όλα όσα υπερβαίνουν το πλαίσιο των διαφωτιστικών ιδεών. Η εικόνα ενός τακτοποιημένου κόσμου που άλλοτε μοιάζει μπερδεμένος και άλλοτε γοητευτικός αντικαθίσταται από ένα πολύχρωμο καλειδοσκόπιο όπου χωράνε, τα ΜΜΕ, η καθημερινή ζωή, η ποπ μουσική, το ξόδεμα, η αναπαράσταση, η αισθητική, το σώμα, η ηθική, τα κινήματα, το παιχνίδι, οι τέχνες, η τυπογραφία, η αντίσταση με φαντασία, οι «ανοιχτές π(λ)ηγές» (OPEN SOURCE COMMUNITY), το κλείσιμο του ματιού στη ολοκαίνουργια νέα «γενναία εποχή». Αυτό που συνέβηκε με το μεταμοντερνισμό είναι ότι πρώτα υπήρξε και μετά ονομάστηκε, καταγράφηκε και αναλύθηκε ιδεολογικά και επιστημονικά, πρώτα συνέβηκε και μετά ακτινογραφήθηκε και ακτινογραφείται ακόμη. Μάλιστα ο Φρέντρικ Τζαίημσον το συγκρίνει με ένα εξίσου ισχυρό και δημοφιλές πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό φαινόμενο την Παγκοσμιοποίηση που είχε την ίδια πορεία, πρώτα υπήρξε και μετά ρυθμίστηκε και πλαισιοδοτήθηκε.


Ο μεταμοντέρνος άνθρωπος και η θέση του στον κόσμο


Ο Ζαν Φρανσουά Λυοτάρ υπογραμμίζει το γεγονός ότι στις μεταβιομηχανικές κοινωνίες η ανάπτυξη των τεχνολογιών και της πληροφορικής έχει ριζικά μετασχηματίσει τη «θέση του ανθρώπου στον κόσμο». Στις μοντέρνες κοινωνίες είχε εγκαθιδρυθεί μια οργανική σχέση ανθρώπου, σύμπαντος και φύσης όπου οι «μεγάλες μυθικές και θρησκευτικές αφηγήσεις» είχαν αναλάβει το ρόλο του εργαλείου προκειμένου ο άνθρωπος να ερμηνεύσει τον κόσμο. Στη θέση του «υποκειμένου» όμως δε βρίσκουμε το «ζωντανό άνθρωπο» με συγκεκριμένες ανάγκες, επιθυμίες, πάθη και μορφές αλλά την «υπερβατική» εκδοχή του: τον ιδεατό «μοντέρνο άνθρωπο».


Ο μεταμοντερνισμός επιδίωξε να επαναφέρει “την άνθρωπο” στη ζωντανή, δημιουργική και χειραφετημένη της εκδοχή. Φαντάστηκε μια γνωστική και βιωματική σχέση της ανθρώπου με τον κόσμο που «ενσωματώνει και την αισθητική τάση», υιοθετεί τον «πολυθεϊσμό των αξιών» και πάνω από όλα αναγνωρίζει την άνθρωπο ως «ζωντανή ομιλήτρια» που βιώνει την κρίση των μεγάλων αφηγήσεων της πολιτικής και της πίστης σε ένα κόσμο μεταβατικό, όπου ο καπιταλισμός γεύεται την «οξειδωτική» δράση των τεχνολογιών, της πληροφορικής και της γνώσης. Κατά αντιστοιχία των απόψεων του Μαξ Βέμπερ που τόνισε το γεγονός ότι οι «ασκητικές θρησκευτικές αξίες» του προτεσταντισμού δημιούργησαν ένα άνθρωπο ικανό να υπηρετήσει τις βιομηχανικές δομές κοινωνικής οργάνωσης οι μεταμοντέρνες ιδέες ανέλαβαν το έργο να «παράξουν» ανθρώπους ικανές να λειτουργήσουν σε ένα παράξενο και συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Το μεταμοντέρνο έχει χαρακτήρα «εμπειρικό, χαώδη και ανομοιογενή» και για αυτό ανατρεπτικό.


Ο κόσμος του «μετά» και η αντίσταση ως αυτοσκοπός


Η κριτική που ασκείτο στους κάθε είδους μεταμοντερνισμούς αφορά κυρίως στις «μεγάλες αρνήσεις» που χαρακτηρίζουν τον κόσμο του «Μετά». Άρνηση ενάντια της ολότητας, της τελεολογίας και της ουτοπίας όπου δεν υπάρχουν ούτε «αίτια», ούτε «αρχές» αλλά ούτε κάποια «κατεύθυνση προς ένα τέλος». Όπως λέει ο Dick Hebdige στον κόσμο των μεταμοντέρνων «δεν μένει τόπος να σταθείς να παλέψεις ή για τον οποίο μπορείς να παλέψεις να τον κατακτήσεις!» Οι μεταμοντέρνοι αδυνατούν να οραματιστούν μια ουτοπία, θέτουν ως κύριο μέλημα την άρνηση, «την διαφορά ως αυτοσκοπό!» Γυρίζοντας την πλάτη στο «υπερβατικό ανθρώπινο υποκείμενο» που προσβλέπει σε μια καθολική ανθρώπινη μοίρα και σε συλλογικούς ανθρώπινους στόχους παραμένουν σε μια «αντίσταση σημειωτική» που απλά διαπιστώνεται ή εκθειάζεται. Εγκαταλείπουν το βασικό στοιχείο του μοντερνισμού, την αντίθεση στους καταπιεστικούς κοινωνικούς και πολιτικούς σχηματισμούς και απογυμνώνονται ιδεολογικά.


Δεκαετία των μηδενικών και οι νέες συλλογικότητες


Τα νέα κοινωνικά κινήματα που ξεπήδησαν στη δεκαετία του 90 μοιάζουν να ορίζουν ένα «άλλο» δρόμο μεταξύ του μοντέρνου και μεταμοντέρνου τρόπου. Βαθιά επηρεασμένα από την προαγγελία του τέλους: της ιστορίας, της πολιτικής, της ιδεολογίας, του κόσμου όπως τον ξέραμε, δηλώνουν παρόντες και συμμετέχουν στην οικοδόμηση μιας νέας πραγματικότητας. Ξεκίνησαν από το Σηάτλ όπου αντιστάθηκαν στην ισχύ του αντιδημοκρατικού θεσμού του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, αμφισβήτησαν την νομιμοποίηση του, χρησιμοποίησαν το διαδικτυακό Independent Media Center για να διαδώσουν σε όλο τον κόσμο τα μηνύματα τους. Στη Γένοβα θρήνησαν τον πρώτο νεκρό σε διαδηλώσεις ενάντια στο κατεξοχήν αντιδημοκρατικό και υπεροπτικό μηχανισμό συνεργασίας των πλουσίων κρατών-εθνών του πλανήτη. Στη Φλωρεντία φιλοξενήθηκαν προκειμένου να επεξεργαστούν θέσεις και προτάσεις για το μέλλον του κόσμου και έδωσαν ραντεβού στο Πόρτο Αλέγκρε όπου συνεχίζουν να συναντιούνται. Στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2003 διοργάνωσαν την Αντι-Σύνοδο Κορυφής σε μια κίνηση εντονότερης πολιτικοποίησης των ζητημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Στο σύνθημα «οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη» μοιάζουν να μιλούν όχι για τον ιδεατό άνθρωπο των διαφωτιστικών διεκδικήσεων αλλά για τις ανθρώπους που έχουν σάρκα και οστά, για κάθε έναν από εμάς. Τοποθετούν στην απέναντι όχθη όχι την εξουσία, την παράδοση, την ιεραρχία ακόμη και το αόριστο κεφάλαιο αλλά κάτι πιο συγκεκριμένο: την κερδοφορία των επιχειρήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο.


Με τη μεταμοντέρνα εμπειρία να είναι ακόμη νωπή ή και ζωντανή, οι πολίτες που συμμετέχουν στα κινήματα μοιάζει ότι αρχίζουν να διατυπώνουν σαφείς και ονοματισμένους στόχους. Δεν διεκδικούν αόριστα την κοινωνική αλλαγή ή την ισότητα, δεν επαναστατούν και δεν οραματίζονται τις ουτοπίες της δεκαετίας του ’60. Σοφοί και πραγματιστές, προσγειώνουν την αντίσταση στο καθημερινό, το απλό, το θεματικό. Αυτό που το μεταμοντέρνο μοιάζει να προσέφερε στα εναλλακτικά κοινωνικά κινήματα είναι ορμή, φαντασία και ρεαλισμό. Ώθησε τα νέα κινήματα να ανακαλύψουν την αντίσταση στο καθημερινό πεδίο της ανθρώπινης δραστηριότητας, (συνειδητή κατανάλωση, ποπ τέχνη κ.α.). Ο μεταμοντερνισμός όπλισε τα κινήματα αυτά με την κατάλληλη και απαραίτητη γνώση των πολιτιστικών παραμέτρων που είναι ικανές να αποτελέσουν πεδία δράσης και διεκδίκησης. Την περιγραφική αισθαντικότητα του μεταμοντερνισμού έντυσε η πραγματιστική αποτελεσματικότητα των κινημάτων όπου το «σύνολο» και η συλλογική δράση δεν έχει την έννοια της πειθαρχίας και τη κοινής επιδίωξης. Δεν είναι εκεί για να απαιτήσει την υποταγή των πολιτών σε ένα κοινό στόχο αλλά για να οικοδομήσει έναν ελάχιστο τόπο ελευθερίας που θα στεγάσει του πρόθυμους. Τα κινήματα μοιάζουν να επιδιώκουν την αφετηριακή θέσπιση ενός χώρου όπου όλα είναι υπό διαπραγμάτευση και συζήτηση. Οι ιδεοληπτικές εμμονές και το αλάθητο των συστημάτων σκέψης του παρελθόντος αναχωρούν και δίνουν την θέση τους στα «μπλοκ» που μπορούν να αμφισβητήσουν τα πάντα ακόμη και τον ίδιο το εαυτό τους αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα αμφισβητήσουν την πρωταρχική σημασία που έχει η άνθρωπος για τον κόσμο και τον πλανήτη.


Διαβάστε ακόμα


Ο μεταμοντερνισμός και η κριτική του – πηγές


Habermas vs. Foucault

Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος απαιτεί νέους τρόπους πολιτικής εκπροσώπησης και συμμετοχής. “Θα μπορούσαμε ν’ αρχίσουμε καλώντας όλα τα εθνικά κοινοβούλια να ορίσουν ένα μέλος που να εδρεύει με συμβουλευτική ιδιότητα στο αμερικανικό Κογκρέσο και που να έχει δικαίωμα ψήφου μόνο όταν το υπό συζήτηση θέμα έχει επίδραση στο κράτος του”, προτείνει ο Richard Falk.


Λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια στα οποία πρέπει να ανταποκρίνεται μια δημοκρατία για να είναι αποτελεσματική σύμφωνα με τις τρέχουσες πραγματικότητες της παγκόσμιας τάξης, δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε μόνο με τα βεστφαλικά σημεία αναφοράς για τις εδαφικές κοινότητες όπως αυτές ορίζονται από τα διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα. Οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο στερούνται πλήρως πολιτικών δικαιωμάτων και ισχύος καθώς δεν μπορούν να ψηφίσουν ή να συμμετάσχουν με κάποιο άλλο τρόπο στις εκλογές και τις πολιτικές διαδικασίες που διαμορφώνουν προς το καλύτερο ή το χειρότερο τις μοίρες τους. Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών μέσα από τις πράξεις ή την απραξία της ρίχνει άμεσα τον ίσκιο της σε όλες ουσιαστικά τις κοινωνίες και όσες δέχονται αυτή την επίδραση είναι άνευ φωνής ή διεξόδου. Μέχρι να αντιμετωπιστεί αυτός ο βασικός παράγοντας, η διαδικασία αναζήτησης της παγκόσμιας δημοκρατίας δεν μπορεί να πάει πολύ μακριά. Όλοι μας ζούμε όλο και περισσότερο σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο και αν επιζητούμε δημοκρατική διακυβέρνηση, τότε χρειαζόμαστε νέους τρόπους πολιτικής εκπροσώπησης και συμμετοχής που να καθορίζονται, τουλάχιστον μερικώς, από εξω- εδαφικά κριτήρια.


Όσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση εξωτερικών πολιτικών παικτών, τόσο πιο σημαντικό είναι να αναλογιστούμε ξανά τον τρόπο με τον οποίο οι κυρίαρχες αντιλήψεις εκπροσώπησης μπορούν να απαλλαγούν από εδαφικά κριτήρια έτσι ώστε να συνδεθούν αποτελεσματικά με την πολιτική εκπροσώπηση. Η επιβεβαίωση της πρόκλησης που αντιμετωπίζει η δημοκρατία εκφράστηκε στην προηγούμενη δεκαετία ή περίπου μέσα από την αυξανόμενη ανησυχία για την απάθεια των ψηφοφόρων που πηγάζει, μεταξύ άλλων παραγόντων, από την « χωρίς επιλογές δημοκρατία».Αυτή η αντίληψη έμοιαζε να προέρχεται από τις τάσεις των κυριότερων πολιτικών κομμάτων να συγκλίνουν γύρω από μια δέσμη πολιτικών που ανταποκρίνονται στις προτεραιότητες του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Ωστόσο, ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας έφερε στην επιφάνεια άλλες ανησυχίες, ιδίως μια ευαισθητοποίηση έναντι της υπερεθνικής βίας είτε αυτή προέρχεται από μη κρατικούς παίκτες είτε από ένα παγκοσμιοποιημένο κράτος. Η βία των μη κρατικών παικτών, ανεξάρτητα πόσο σοβαρή είναι, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα είδος «εγκλήματος» και όχι ως «πόλεμος», αλλά οι πολιτικές του παγκοσμιοποιημένου κράτους πρέπει να υπόκεινται σε δημοκρατικό έλεγχο στο επίπεδο μιας παγκόσμιας πολιτικής. Για να μπορέσουμε έστω να το φανταστούμε, θα πρέπει να σκεφτούμε ποιοι τρόποι εκπροσώπησης θα επέτρεπαν στους λαούς του κόσμου να είναι και να νιώθουν συνδεδεμένοι με εξω- εδαφικές διαδικασίες αποφάσεων που επηρεάζουν την ασφάλεια και τη βιωσιμότητά τους.


Η πολιτική συμμετοχή δεν επιδρά στις πολιτικές


Όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, και ανεξάρτητα από το πόσο αυτό αναγνωρίζεται, η αντικειμενική κατάσταση των περισσότερων ανθρώπων στον κόσμο είναι ότι υφίστανται νέα καθεστώτα με δυνητικά καταστροφικό αυταρχισμό, αυτή τη φορά σε πεδίο παγκόσμιο και με απειλητική προοπτική, που εκπορεύεται από διάφορα σημεία αναφοράς, αλλά ειδικότερα από τα κυβερνητικά στρατηγεία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ουάσιγκτον. Η τάξη του κόσμου, όπως την ξέρουμε, διαμορφώνεται κυρίως σήμερα από τους μεγάλους στρατηγικούς σχεδιασμούς της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, με επιπτώσεις ζωής και θανάτου σε πολλές κοινωνίες, ιδίως στη Μέση Ανατολή. Εξαιτίας της κατανομής της στρατιωτικής βίας στον κόσμο και της προκλητικής, σε γενικές γραμμές, στάσης της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών σε ό,τι αφορά στο διεθνές δίκαιο, δεν υπάρχουν εμπόδια στην πορεία μιας απόφασης για την έναρξη πολέμων ή τη χρήση πυρηνικών όπλων. Η ψήφος στις εθνικές εκλογές δεν διασφαλίζει πλέον ούτε εδαφική ασφάλεια, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιώνουν να αγνοούν την κυριαρχία κατά την καταδίωξη υπόπτων για τρομοκρατία ή άλλων εχθρικών στοιχείων. Επομένως, η συνεχιζόμενη αποκλειστική προσήλωση σε βεστφαλικές διευθετήσεις υπονομεύει τη δημοκρατική υπευθυνότητα με δύο τρόπους. Πρώτον, δεν παρέχονται τρόποι πολιτικής εκπροσώπησης που να μπορούν να επιδρούν σε πολιτικές που ακολουθούνται από έναν ηγεμονικό παίκτη. Δεύτερον, τα υποτελή κράτη, ακόμη κι αν είναι δημοκρατικά συγκροτημένα, δεν μπορούν πλέον να είναι σίγουρα ότι η εδαφική κυριαρχία τους δεν θα παραβιαστεί από έναν ηγεμονικό παίκτη. Κατά συνέπεια, οι πολίτες δεν μπορούν να ασκήσουν αποτελεσματικό δημοκρατικό έλεγχο στην ίδια τους την πολιτική μοίρα, μέσα στο ίδιο τους το κράτος, ανεξάρτητα από το πόσο γνήσια αφοσιωμένη στη δημοκρατική διακυβέρνηση είναι η βεστφαλική εδαφική κοινότητα.


Εάν λοιπόν θέλουμε να πάρουμε σοβαρά τους στόχους και το ήθος της δημοκρατίας, δεν θα πρέπει πλέον να αρκεστούμε στη λογική μιας πολιτικής δημοκρατίας ενσωματωμένης σ’ έναν βεστφαλικό κόσμο αποτελούμενο από κυρίαρχα κράτη. Στην πραγματικότητα, βέβαια, ένας τέτοιος κόσμος δεν υπήρξε ποτέ, σήμερα όμως μ’ αυτό το είδος της παγκόσμιας κυριαρχίας που ασκούν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η αναντιστοιχία μεταξύ της γεωγραφίας των κρατών και της γεωγραφίας της εξουσίας είναι τόσο σημαντική που υπονομεύει την κατανόησή μας για τη φύση της πολιτικής δημοκρατίας. Για να αντιδράσουμε σε αυτή τη συγκυρία πρέπει να αρχίσουμε να αισθανόμαστε, να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε ως παγκόσμιοι πολίτες και ως πολίτες-οδοιπόροι. Αγαπώντας πάντα τη χώρα μας, πρέπει να πάψουμε να έχουμε αυτή την τάση αποκλειστικής αφοσίωσης σε μια συγκεκριμένη περιοχή, που γέννησε καταστροφικά εθνικιστικά συναισθήματα του τύπου «το έθνος μου δίκαιο ή άδικο, το έθνος μου». Ένα ανάλογο, τυφλά εθνικιστικό, σύστημα αξιών καλλιεργήθηκε συνειδητά από κυρίαρχα κράτη στη διάρκεια των τελευταίων αιώνων, με αυξανόμενα καταστροφικές συνέπειες. Πρέπει να υπερβούμε αυτόν τον στενό, εδαφικό πατριωτισμό και να συνειδητοποιήσουμε πόσο σημαντικό είναι να υιοθετήσουμε ένα ήθος ανθρώπινης αλληλεγγύης που θα μπορούσε να γεννήσει το πνεύμα και την πραγματικότητα ενός «κοσμοπολίτικου πατριωτισμού»


Ασύμμετρη παγκοσμιοποίηση


Σ’ αυτό το σημείο, πρέπει να θέσουμε το ακόλουθο ερώτημα με την έννοια του επείγοντος: « Πότε η πολιτική παγκοσμιοποίηση θα αρχίσει να συμβαδίζει με την οικονομική παγκοσμιοποίηση;» Τα παγκόσμια αγαθά και οι ιδιότητες των πλούσιων και ισχυρών πρέπει να κατανεμηθούν πιο δίκαια στους φτωχούς και περιθωριακούς. Ένα σωστό πρώτο βήμα θα ήταν να ανταποκριθούν, σε πρώτο στάδιο, σ’ αυτή την πρόκληση οι Ηνωμένες Πολιτείες. Μόνες μεταξύ κρατών οι Ηνωμένες Πολιτείες συμπεριφέρονται ως παγκόσμιο κράτος και όχι ως παραδοσιακό κυρίαρχο έθνος που περιορίζει τους νόμους του στο πλαίσιο της εδαφικής κυριαρχίας του. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αρκετές εκατοντάδες στρατιωτικές βάσεις σε περισσότερες από 60 χώρες, ναυτικές δυνάμεις σε όλους τους ωκεανούς, περιφερειακές στρατιωτικές διοικήσεις που καλύπτουν τον πλανήτη, συμπεριλαμβανομένης της επικράτειάς τους, και επενδύουν πολλά για την επίτευξη της εποπτείας της κυριαρχίας τους από το διάστημα. Πραγματικά δεν είναι υπερβολή να αναγνωρίσουμε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως το πρώτο παγκόσμιο κράτος στην ιστορία και να επισημάνουμε ότι αυτή η πραγματικότητα έχει σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις για το μέλλον της δημοκρατίας.


Εάν μια μη εδαφική λογική αποδέχεται τη ΝΑΦΤΑ για το εμπόριο και το χρήμα, γιατί να μην αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με μη εδαφικά κριτήρια για την ευημερία και την αυτοδιάθεση των λαών του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης, ως πρώτης κίνησης, μιας πιο περιφερειακής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Εμείς, στη βόρεια Αμερική, ας προτείνουμε τουλάχιστον μια επαναστατική ενέργεια, την παροχή πολιτικών δικαιωμάτων κατά φάσεις σε αυτούς που δέχονται την επίδραση της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, χωρίς να είναι πολίτες. Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε επιτρέποντας στους Καναδούς και τους Μεξικάνους να ψηφίζουν στις αμερικανικές εκλογές, αργότερα στις ευρωπαϊκές και τελικά να δώσουμε πλήρη ή μερική ψήφο σε όλους τους λαούς του κόσμου. Είναι περιττό να επισημάνουμε ότι αυτή η γραμμή σκέψης χαρακτηρίζεται εύκολα ως «ουτοπική» και, κατά συνέπεια, εύκολα απορρίπτεται. Θα μπορούσαμε επίσης ν’ αρχίσουμε με μεγαλύτερη μετριοπάθεια καλώντας όλα τα εθνικά κοινοβούλια να ορίσουν ένα μέλος που να συμμετέχει με συμβουλευτική ιδιότητα στο αμερικανικό Κογκρέσο, έχοντας δικαίωμα ψήφου μόνο όταν το υπό συζήτηση θέμα έχει επίδραση στο κράτος του. Ακόμη περισσότερο, κάθε περιοχή θα μπορούσε να εξουσιοδοτηθεί να επιλέγει έναν περιφερειακό εκπρόσωπο που να συμμετέχει στις συναντήσεις του αμερικανικού υπουργικού συμβουλίου, με δικαίωμα ψήφου όταν τα όποια θέματα έχουν επίδραση στην περιοχή την οποία εκπροσωπεί.


Ανοικοδομώντας τη δημοκρατική ζωή


Ας εμπιστευτούμε όμως τη φαντασία μας για να οραματιστούμε την αποδοχή αυτού του τρόπου ανοικοδόμησης της δημοκρατικής ζωής. Ας υποθέσουμε μάλιστα ότι, ως αποτέλεσμα ενός πολιτικού θαύματος, τέτοιες εκλογικές διαδικασίες γίνονταν υπαρκτές, τουλάχιστον στο δυτικό ημισφαίριο. Από μια τόσο πλεονεκτική θέση, δεν θα ήταν πλεόνασμα πίστης να σκεφτούμε πως ένα τέτοιο πρότυπο εξω- εδαφικής εκπροσώπησης και συμμετοχής στις αμερικανικές εθνικές εκλογές θα παρήγαγε πιο μετριοπαθείς ηγέτες με πιο κοσμοπολίτικη αντίληψη κι ότι αυτό, με τη σειρά του, θα παρήγαγε μια πιο νομιμοποιημένη βάση για την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Συμπεραίνω, ίσως επειδή το εύχομαι, πως αν ποτέ μια τέτοια καινοτομία εφαρμοζόταν, έστω μερικώς και σε πειραματική βάση, τότε θα ήταν πιο πιθανό να υιοθετήσει ένα κοσμοπολίτικο όραμα ο επόμενος Αμερικανός πρόεδρος παρά οι μελλοντικοί νικητές εκλογικών αναμετρήσεων, στην περίπτωση που συνεχίσουμε να στηριζόμαστε στις βεστφαλικές αντιλήψεις για την πολιτική κοινότητα, ένα εκλόγιμο εκλογικό σώμα και μια εδαφικά καθορισμένη έννοια εκπροσώπησης. Είναι πιο πιθανό η πολιτική να νομιμοποιηθεί από τους λαούς του κόσμου εάν διαπιστωθεί ότι προέρχεται από συμμετοχικές διαδικασίες που λαμβάνουν υπόψη τα γεωπολιτικά όπως και τα εδαφικά σύνορα.


Ας προχωρήσουμε πιο πέρα στη φαντασίωση μιας παγκόσμιας πολιτείας αφιερωμένης στην υλοποίηση δημοκρατικών αξιών. Ας υποθέσουμε ότι ολόκληρος ο κόσμος θα είχε τη δυνατότητα να ψηφίσει για τους μελλοντικούς Αμερικανούς προέδρους. Μπορεί να αρχίζαμε τότε να αναπτύσσουμε το είδος των πολιτικών εκστρατειών και ηγεσίας που χρειαζόμαστε στον 21ο αιώνα για να ανταποκριθούμε με σοβαρότητα στα πιο πιεστικά προβλήματα του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της φτώχειας, του φαινόμενου του θερμοκηπίου, του πολιτικού και θρησκευτικού φανατισμού, της πολιτισμικής μισαλλοδοξίας, της αναποτελεσματικής παγκόσμιας διακυβέρνησης. Ασφαλώς, η άσκοπη ονειροπόληση δεν μας οδηγεί πολύ μακριά, εδώ που βρισκόμαστε όμως πώς αλλιώς μπορούμε να προχωρήσουμε; Νομίζω πως σ’ αυτούς τους επικίνδυνους καιρούς πρέπει ν’ ακούμε πιο προσεκτικά από άλλοτε προτάσεις που μοιάζουν τόσο έξω απ’ το «κουτί» ώστε φαίνονται επιπόλαιες. Αυτό που έχει τώρα στο «κουτί» της η πολιτική δημοκρατία μοιάζει πολύ αποκαρδιωτικό και μας οδηγεί με βεβαιότητα σε δρόμους που ενέχουν τον κίνδυνο μιας συλλογικής καταστροφής για την ανθρωπότητα ως σύνολο. Γι’ αυτό και μόνο το λόγο θα ήταν ανεύθυνο να απορρίψουμε ακόμη και εξωφρενικές προτάσεις για αλλαγή, εμμένοντας στην αδυναμία υλοποίησής τους . Σ’ αυτή τη στιγμή της ιστορίας, η υπόθεση της παγκόσμιας δημοκρατίας είναι για μένα ακαταμάχητη, ακόμη κι αν η πρακτική εφαρμογή της μοιάζει προς το παρόν τόσο απόλυτα ανέφικτη. Αποτελεί καθήκον των παγκόσμιων πολιτών και των πολιτών-οδοιπόρων να καλύψουν όσο πιο γρήγορα γίνεται το ανθυγιεινό κενό ανάμεσα στην επιτακτική ανάγκη για παγκόσμια δημοκρατία και τις πολιτικές εγκαθίδρυσής της. Σ’ αυτό το στάδιο, μια τέτοια επιτακτική ανάγκη αποτελεί τουλάχιστον έκκληση στην πολιτική και ηθική φαντασία. Εκτός κι αν αρχίσουμε να φανταζόμαστε την παγκόσμια δημοκρατία σε μετα-βεστφαλική γλώσσα, δεν έχουμε ελπίδα να φτάσουμε στη γη της επαγγελίας.


Το εφικτό δεν ορίζει το πραγματικό


Μπορεί να αναθαρρήσουμε αν σκεφτούμε πόσο πιο φτωχή θα ήταν η πρόσφατη ιστορία αν η εξέλιξή της είχε παραμείνει πιστή στους περιορισμούς της κοινής αντίληψης για το εφικτό. Εάν το εφικτό όριζε το πραγματικό, οι περισσότερες από τις πραγματικά συναρπαστικές αλλαγές των τελευταίων είκοσι ετών θα είχαν απορριφθεί ως ανέφικτες, λίγο πριν μας εκπλήξουν όταν πράγματι συνέβησαν. Αρκεί να θυμηθούμε πως αυτοί που προφήτευαν την πτώση του τείχους του Βερολίνου μερικά χρόνια πριν συμβεί, το 1989, θεωρούνταν ονειροπαρμένοι. Το ίδιο ισχύει για όσους πίστευαν, ενάντια στους οιωνούς, ότι θα ζούσαν αρκετό καιρό ώστε να βιώσουν την εμπειρία της απελευθέρωσης της ανατολικής Ευρώπης από τον καταπιεστικό σοβιετικό ζυγό που υπήρχε από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Νότια Αφρική, μόλις στα τέλη της δεκαετίας του ’80, οποιοσδήποτε προωθούσε το όραμα μιας Νότιας Αφρικής την οποία θα κυβερνούσε ο τότε φυλακισμένος Νέλσον Μαντέλα θα είχε αποπεμφθεί ως εκκεντρικός κάτοικος άλλου πλανήτη.


Με άλλα λόγια, το αδύνατο συμβαίνει ξανά και ξανά, μόνο όμως αν είμαστε αρκετά γενναίοι για να παλεύουμε ενάντια στους φαινομενικούς οιωνούς, έτσι ώστε να το κάνουμε να συμβεί. Αν λάβουμε υπόψη τις πολλές σοβαρές προκλήσεις εκεί έξω στον κόσμο, μόνο οι πολιτικές του αδύνατου μπορούν να μας δώσουν ελπίδα για το μέλλον. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την αυτοπεριοριστική ιδέα της πολιτικής ως «τέχνης του εφικτού» και να δώσουμε στους ευφάνταστους εαυτούς μας την έννοια της πολιτικής ως «τέχνης του ανέφικτου», ή λιγότερο παράδοξα, της «αναζήτησης του αναγκαίου».

Ζούμε σε μια πολυεπίπεδη παγκόσμια πολιτεία η οποία υπόκειται σε μια γεωπολιτική μορφή παγκόσμιας διακυβέρνησης που στις μέρες μας δε δίνει μεγάλη προσοχή στις δημοκρατικές αρχές της συμμετοχής, της υπευθυνότητας και της νομιμότητας. Αυτή η διευθέτηση έχει πρακτικά ενσωματωθεί στο παγκόσμιο κράτος που διοικείται από την Ουάσιγκτον και αξιώνει για τον εαυτό του μια σειρά από μετα-βεστφαλικούς τρόπους δράσης. Οι υπάρχουσες μορφές δημοκρατικής υπηκοότητας εξακολουθούν να διαμορφώνονται από κρατικίστικες ιδέες και πρακτικές, εκτός, μέχρι ενός σημείου, στο εσωτερικό της περιφερειακής κυριαρχίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου μια ευρύτερη περιφερειακή πολιτεία έχει αποτελεσματικά απομακρύνει τον πόλεμο από τις εσωτερικές της σχέσεις και έχει θεσπίσει μορφές περιφερειακής δημοκρατικής συμμετοχής, ιδίως την περιφερειακή βουλή. Μια εναλλακτική οδός για να ανοίξουν οι αμερικανικές εκλογές σε μη εθνικούς απόντες ψηφοφόρους θα ήταν η καθιέρωση μιας παγκόσμιας βουλής λίγο πολύ στο πρότυπο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που υπάρχει εδώ και αρκετές δεκαετίες. Για να αποκτήσει αξιοπιστία η παγκόσμια δημοκρατία χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, να μάθουμε να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να φανταζόμαστε έξω απ’ το βεστφαλικό «κουτί»!


Διαβάστε ακόμα:


Κινητοποιώντας την παγκόσμια δημοκρατία (στα Αγγλικά)


Προς ένα παγκόσμιο κοινοβούλιο (στα Αγγλικά)