Ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απεικονίζει συχνά τη μετανάστευση σαν μία δύναμη αβεβαιότητας για την περιφερειακή και παγκόσμια τάξη και σαν μία απειλή για την ασφάλεια του έθνους-κράτους. Αυτές οι αρνητικές αναπαραστάσεις έχουν επισκιάσει την πιθανές προκλήσεις που οι διεθνείς μεταναστεύσεις παρουσιάζουν για την δημιουργία νέων μορφών δημοκρατικής θεωρίας και πράξης. Ποικίλα φαινόμενα, όπως η εμφάνιση υβριδικών ταυτοτήτων, η δημιουργία υπερεθνικών δικτύων, η (ανα)γέννηση διασπορικών διασυνδέσεων ανοίγουν δημιουργικούς οδούς διαφυγής από το αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικές κοινωνίες. Η «Μετανάστευση χωρίς προκαταλήψεις» αναλύει τις μεταναστεύσεις σαν μετακινήσεις που ανοίγουν τα όρια της σύγχρονης δημοκρατίας στις δυνάμεις της υπερεθνικότητας και της παγκοσμιοποίησης, καλώντας για εναλλακτικές αναπαραστάσεις που αμφισβητούν τα εθνικά σύνορα και τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ πολιτών/αλλοδαπών.


Τα περισσότερα από τα κείμενα που παρουσιάζονται, δημοσιεύθηκαν παλιότερα στο πλαίσιο τριών αφιερώματων που έχουμε κάνει για την μετανάστευση.


Περισσότερο παρά ποτέ, το χάος των πολλαπλών μορφών των μεταναστευτικών κινημάτων αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται σε σχέδια έναντι στις πολιτικές των κρατών, ισχυρίζεται ο Nevzat Soguk. Στη βόρεια και τη νότια Αμερική, τη βόρεια Αφρική, την Ευρώπη ή τη Νοτιοανατολική Ασία, οι άνθρωποι-υποκείμενα που έγιναν μετανάστες-πολίτες μάχονται με αδημονία στους ασαφείς μεταναστευτικούς χώρους.


‘Αφρικανοί μετανάστες ξεβράζονται σε παραλία γυμνιστών στη νότια Ισπανία’, ανακοινώθηκε στις ειδήσεις στα τέλη Ιουνίου 2004. ‘ Δυο κόσμοι ήρθαν σε αντιπαράθεση’, σύμφωνα με τις αναφορές, ‘καθώς μια σχεδία που μετέφερε 42 φτωχούς Αφρικανούς….ξεβράστηκε σε παραλία γυμνιστών.’ Ξαφνικά, το σύνορο που ‘χώριζε’ τον κόσμο των πολιτών από τον κόσμο των μεταναστών δεν υπήρχε πια. Το σύνορο είχε υποστεί ρήγμα με την απρόσκλητη εμφάνιση των μεταναστών, οδηγώντας στην ‘αντιπαράθεση’ δυο διαφορετικών κόσμων. Ωστόσο, από μια πιο προσεκτική ανάγνωση των αναφορών προέκυπτε ότι η ξαφνική συνάντηση αυτών των κόσμων ήταν κάτι περισσότερο από μια απλή αντιπαράθεση, μια σύγκρουση ανθρώπων με διαφορετικές εμπειρίες. Ήταν επίσης μια ξαφνική και απρόσμενη σύγκλιση ανθρώπινων ζωών, που αν δεν υπήρχαν αυτά ακριβώς τα σύνορα που δίνουν νόημα στην ιδέα των ‘διαφορετικών κόσμων’, θα ήταν απίθανο ή μη αναγκαίο να βρεθούν μαζί μ’ αυτό τον φευγαλέο τρόπο. Ακόμη κι έτσι, όπως οι αναφορές ασυνείδητα υποδήλωναν, η ξαφνική συνάντηση των ‘διαφορετικών’ κόσμων ήταν τελικά λιγότερο μια ‘αντιπαράθεση’ δύο κόσμων και περισσότερο ένα άνοιγμα στις αλληλεπιδράσεις που ακολούθησαν το αρχικό σοκ.

‘Μεταξύ των μεταναστών υπήρχαν τέσσερα μωρά, που ένα από αυτά ήταν μόλις 11 ημερών. Σύμφωνα με το βίντεο που τράβηξε ένας κολυμβητής και έδειξε η ισπανική τηλεόραση, μια ομάδα κολυμβητών συγκεντρώθηκε γύρω από ένα μωρό, μετρώντας απαλά τα δάχτυλα του χεριού του, που ήταν έξι’.


Τελικά, όταν οι μετανάστες ξεβράστηκαν στην παραλία, υπερβαίνοντας τα γυμνά σώματα των πολιτών, υπερέβησαν επίσης το σύνορο, δείχνοντας ότι η ζωή του συνόρου είναι κάτι παραπάνω από αντιπαραθέσεις, τερματισμούς και διακοπές ανθρώπινων εμπειριών. Έδειξαν ότι οι μετανάστες και τα σύνορα διαθέτουν παραβατικούς, εάν όχι μετασχηματιστικούς τρόπους που ασκούν πίεση, μεταμορφώνουν και αλλάζουν τις οικείες ρουτίνες και τους ρυθμούς της ζωής. Ακόμη πιο σημαντικό ήταν ίσως το γεγονός ότι υπερβαίνοντας τα σύνορα, οι μετανάστες ανέδειξαν μια αξιόλογη διάσταση ‘εξέγερσης’ έναντι της πολιτικής των συνόρων και της μετανάστευσης.


Οι συμβατικές κατηγοριοποιήσεις ερμηνεύουν ακόμη τις μεταναστευτικές οντολογίες ως ουσιαστικά εφήμερες εμπειρίες. Πολλά γράφτηκαν για να κατατάξουν τους μετανάστες ως αντικείμενα της πολιτικής διοίκησης στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της εθνικής και παγκόσμιας πολιτικής οικονομίας. Ωστόσο, πολύ λιγότερα έχουν ειπωθεί για τις ενεργές συστατικές και πρότυπες δυνάμεις των σύγχρονων μεταναστευτικών κινημάτων. Περισσότερο παρά ποτέ, το χάος των πολλαπλών μορφών των μεταναστευτικών κινημάτων αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται σε σχέδια έναντι παρωχημένων υποσχέσεων για νεωτερισμό που στηρίζονται στην πολιτική των κρατών, των πολιτών και των εδαφών. Στη βόρεια και τη νότια Αμερική, τη βόρεια Αφρική, την Ευρώπη ή τη Νοτιοανατολική Ασία, οι άνθρωποι-υποκείμενα που έγιναν μετανάστες-πολίτες μάχονται με αδημονία στους ασαφείς μεταναστευτικούς χώρους. Η άρνησή τους να τιμήσουν τη νομιμότητα της κυρίαρχης υποκειμενικότητας των κανόνων και των μορφών, της σταθερής σχέσης με έναν τόπο και των παραγόντων ανά τον κόσμο δεν αποτελεί πλέον έναν ψίθυρο στους κρυφούς ανέμους των παράνομων δικτύων. Το κάνουν προκλητικά, ανοιχτά ή σε φευγαλέες στιγμές, εν μέρει για να αποκαλύψουν αυτό που τους απομονώνει, εν μέρει για να υπερασπιστούν αυτό που πρέπει να κάνουν για την επιβίωσή τους και εν μέρει για να υπογραμμίσουν τις δυνατότητες ηθικών συγκλίσεων μεταξύ των λαών, ακόμη κι αν αυτές οι συγκλίσεις περνούν από την άβυσσο της θάλασσας ή την πτύχωση της ερήμου.


‘Όταν χιλιάδες μετανάστες ‘ επιτέθηκαν’ και ‘πολιόρκησαν’ τους ισπανικούς θύλακες Ceutta και Melilla στη βόρεια Αφρική το 2005, έδειξαν ότι οι εντάσεις αυτές αποτελούν θεμελιώδεις οντολογικές δυσαρέσκειες και τις συνέδεσαν με τις αντιθέσεις ανάμεσα στη ρητορική ενός κόσμου που υπόσχεται και τις πραγματικότητες του κόσμου που πρέπει να υπομείνουν. ‘Ήμουν αποφασισμένος να φτάσω στην Ευρώπη ή να πεθάνω προσπαθώντας’, είπε ένας μετανάστης, που βρίσκεται τώρα στην Ισπανία. Ένας άλλος είπε: ‘ Είναι καλύτερα να πεθάνεις μια φορά παρά να πεθάνεις δέκα φορές βλέποντας τον οίκτο στο πρόσωπο των γονιών σου’. Ασφαλώς, ισχύουν εδώ οι παροιμιώδεις προειδοποιήσεις ότι ο κόσμος των δυναμικών των μεταναστών είναι υπερβολικά πλούσιος και περίπλοκος για να αποδοθεί σε τόσο ιδιόμορφες εκφράσεις. Όμως, αυτά τα αποσπάσματα μεταφέρουν μια αίσθηση της ευρύτερης ιστορίας που έχει να κάνει με τις δομές και τις διευθετήσεις των μεγάλων και βαθιών ανισοτήτων ανά τον κόσμο, που ενεργοποιούν συναισθήματα ‘εξέγερσης’ στα μεταναστευτικά πεδία. Σε τελική ανάλυση, οι σκοπιμότητες μιας τέτοιας εξέγερσης προαναγγέλλουν νέες μορφές της ισχύουσας πολιτικής πραγματικότητας σε σχέση με αυτό που ο Michel de Certeau αποκάλεσε ‘πλασματική αδράνεια’ των κυρίαρχων συνόρων. Όταν το 2004 δεκάδες ‘παράνομοι’ μετανάστες, ντυμένοι βαριά για το επίπονο ταξίδι, ‘ξεβράστηκαν’ σε παραλία γυμνιστών της ισπανικής ριβιέρας, η αυθόρμητη υποδοχή που τους έγινε δυσαρέστησε τις αρχές, που σύμφωνα με τις αντιλήψεις τους περί ταυτότητας, σταθερής σχέσης με έναν τόπο και πολιτών περίμεναν μια λιγότερο ευχάριστη συνάντηση; Το γεγονός μπορεί να μην είναι αποφασιστικής σημασίας, θα έπρεπε όμως να σηματοδοτήσει μια παύση στον τρόπο με τον οποίο μας ενθαρρύνουν, και έχουμε συνηθίσει, να σκεφτόμαστε για τα κράτη και τα σύνορα, τους πολίτες και τους ξένους. Εάν η ‘παύση’ μας κάνει να δούμε ότι τέτοια ανθρώπινα φαντάσματα μας τοποθετούν στα όρια των ‘συναισθηματικών δομών’ μας, επιτρέποντας μια παράφωνη καταμέτρηση και απολογισμό του κόσμου, θα μπορέσουμε να καταλάβουμε ότι οι απόκοσμες μορφές που εμφάνισε η θάλασσα βρίσκονται ήδη μέσα στις ζωές μας μέσω των παγκόσμιων δικτύων παραγωγής και καταστροφής.


Περισσότερο από μια δεκαετία πριν, στο Specters of Marx (Φαντάσματα του Μαρξ), ο Ζακ Ντεριντά θρηνούσε για τη συλλογική κρίση στην πολιτική χρονικότητα: ‘Ο χρόνος είναι αποδιοργανωμένος.’ Έγραψε: ‘ Ο κόσμος πάει άσχημα. Ο κόσμος είναι φθαρμένος αλλά η φθορά του δεν μετρά πλέον… Μας λείπει το μέτρο του μέτρου’. Η δύναμη της παρατήρησης του Ντεριντά εξακολουθεί να στοιχειώνει την πολιτική φαντασία μας καθώς προσπαθούμε να καταλάβουμε τους χρόνους και τους χώρους που είναι αποδιοργανωμένοι. Οι μετανάστες περισσότερο από άλλους παράγουν ένα διαφορετικό μέτρο του κόσμου.


Διαβάστε ακόμα


“Είμαστε μία κάποιου είδους συλλογικότητα” (στα Αγγλικά)


Ceutta και Melilla: 8 μήνες μετά (στα Αγγλικά)

Η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά. H Roxanne Lynn Doty υπογραμμίζει, αντιθέτως, την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων


Η μετανάστευση είναι ένας ‘τόπος’ όπου σύνορα, δημοκρατία και ταυτότητα πάνε μαζί, δημιουργώντας προβλήματα. Αυτό ισχύει ιδίως όταν πρόκειται για μετανάστευση χωρίς χαρτιά. Οι αντιδράσεις μιας κοινωνίας απέναντι στους ανθρώπους που εισέρχονται στην εδαφική κυριαρχία της χωρίς νόμιμη άδεια λένε πολλά για τον τρόπο με τον οποίον η κοινωνία αυτή αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τους ‘άλλους’ (συνειδητά ή υποσυνείδητα). Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους κάνει πράξη τις δημοκρατικές αξίες. Αναφέρομαι ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίον μια κοινωνία μεταχειρίζεται τους μετανάστες που δεν έχουν χαρτιά. Οι αξίες που μια κοινωνία θεωρεί θεμελιώδεις όπως η δικαιοσύνη, η τιμιότητα και η ισότητα δοκιμάζονται μέσα από τις αντιδράσεις της απέναντι σε εκείνους που δεν έχουν χαρτιά.


Ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας


Αυτό το δοκίμιο επικεντρώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλο που το θέμα έχει πολύ ευρύτερες διαστάσεις. Οι ξεχωριστές καταστάσεις στις χώρες που βρίσκονται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ποικίλλουν, αλλά η σημερινή μεταναστευτική ‘κρίση’ στις Ηνωμένες Πολιτείες θέτει ερωτήματα που σχετίζονται με εκείνα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες ανεπτυγμένες βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, οι οποίες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν την εμπειρία της μετανάστευσης από τις λεγόμενες χώρες του ‘τρίτου κόσμου’ και βρίσκονται με ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που φτάνουν χωρίς τα αναγκαία νόμιμα έγγραφα (sans papiers, indocumentados, ‘παράνομοι ξένοι’). Η δοκιμασία εκείνων που η ίδια τους η ύπαρξη θεωρείται παράνομη ρίχνει άπλετο φως στο τι μπορεί να σημαίνει η έννοια της δημοκρατίας σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, σε όλες τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις της, όταν τα σύνορα αποκτούν ολοένα μικρότερη και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη σημασία.


Παρ’ όλα αυτά, η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά που μαίνεται αυτή τη στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο δημόσιος διάλογος, που απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης και εκείνων που παράγουν πολιτική, επικεντρώνεται στις διαφορές ανάμεσα σε ένα εξαιρετικά περιοριστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων τον Δεκέμβριο του 2005 και ένα συμβιβαστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στη Γερουσία την άνοιξη του 2006. Το πρώτο αποτελεί αναμφίβολα μια από τις πλέον δρακόντειες προτάσεις που υποβλήθηκαν ποτέ. Θεωρεί τη βοήθεια στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, σε οποιαδήποτε μορφή της, εγκληματικό αδίκημα- ακόμη κι αν κάποιος τους δώσει νερό στα αποπνικτικά ερημικά περάσματα της νοτιοδυτικής Αμερικής. Πολλοί ανθρωπιστές, θρησκευτικοί και ιατρικοί λειτουργοί, θα θεωρούνταν στην περίπτωση αυτή εγκληματίες. Το νομοσχέδιο αυτό αξιώνει επίσης την άμεση κράτηση και απέλαση κάθε ατόμου χωρίς χαρτιά. Το νομοσχέδιο της Γερουσίας εισηγείται ένα πρόγραμμα ξένων εργατών και δίνει τη δυνατότητα σε ένα ποσοστό των περίπου 11-12 εκατομμυρίων μεταναστών χωρίς χαρτιά, που ζουν κι εργάζονται σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, να μπουν σε μια διαδικασία υπηκοότητας. Αυτό που διέφυγε ουσιαστικά της κριτικής προσοχής είναι το γεγονός ότι ακόμη και η σχετικά μετριοπαθής θέση της Γερουσίας προωθεί ένα σύστημα που κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους, παρέχοντας ένα καθεστώς δεύτερης κατηγορίας, ριζικά διαφορετικό από εκείνο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται την πλήρη σειρά των δικαιωμάτων που εγγυάται μια δημοκρατία. Ακόμη και με το νομοσχέδιο της Γερουσίας, ένα μεγάλο τμήμα του χωρίς χαρτιά πληθυσμού θα απειλείτο με απέλαση. Μια πρόταση όπως αυτή ενός μέλους του Κογκρέσου, της Sheila Jackson Lee, αντιπροσώπου των αφρο-αμερικανών από το Χιούστον του Τέξας- σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση είναι ο κατεξοχήν αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας- ουσιαστικά αγνοήθηκε. Η πρότασή της δεν έχει πρόβλεψη για τους ξένους εργάτες αλλά εγγυάται νόμιμο καθεστώς σε όποιον ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες για πέντε χρόνια από την ημερομηνία εισόδου του και διασφαλίζει την ενίσχυση των δικαιωμάτων των μεταναστών. Μονάχα αυτή η πρόταση θέτει το ζήτημα της δημοκρατίας και των συνεπειών που η σημερινή δυσχερής θέση των μεταναστών χωρίς χαρτιά στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να έχει, σε σχέση με το πώς η ιδέα αυτή μπορεί να γίνει πράξη.


Η επανεκτίμηση των δημοκρατικών αξιών


Το υπέρτατο τεστ για τη δέσμευση μιας κοινωνίας στις δημοκρατικές αξίες σχετίζεται αναμφίβολα με τις πρακτικές αποκλεισμού. Εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στον ‘αποκλεισμό’ με τη στενή έννοια της φυσικής εισόδου, γιατί είναι σαφές πως όταν πρόκειται για μετανάστες χωρίς χαρτιά αυτό το είδος του αποκλεισμού έχει αποτύχει. Οι πρακτικές του αποκλεισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες από την απλή άρνηση εισόδου. Ούτε άλλωστε συναντιούνται μόνο στο πεδίο της νομιμότητας. Η κατάσταση των μεταναστών χωρίς χαρτιά αποτελεί μια περίπλοκη μίξη ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους κατοικούν στις Ηνωμένες Πολιτείες πάρα πολλά χρόνια, κάποιοι από αυτούς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Έχουν λοιπόν βιώσει την ενσωμάτωση σε σημαντικό βαθμό. Η υπογράμμιση του παράνομου καθεστώτος τους είναι σαν ένας σιγαστήρας που πνίγει κάθε αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η δημοκρατία σε αυτό το πλαίσιο. Σε διάφορες περιόδους της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν νόμιμο οι Αμερικανοί υπήκοοι ιαπωνικής προέλευσης να κρατούνται σε στρατόπεδα. Ήταν νόμιμο η εκπαίδευση των παιδιών να είναι όμηρος της διάκρισης που βασίζεται στο χρώμα της επιδερμίδας. Ήταν νόμιμο για τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τις γυναίκες να στερούνται το δικαίωμα ψήφου. Εάν οι άδικοι νόμοι δεν είχαν αλλάξει, οι αξίες που ορίζουν τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είχαν επιβιώσει. Στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρούμε όλο και περισσότερες απελάσεις μεταναστών, όλο και περισσότερες εφόδους στους τόπους εργασίας και μεροκάματου και μια ευρεία αντι-μεταναστευτική νομοθεσία να ενεργοποιείται σε τοπικό επίπεδο, για παράδειγμα στις πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μοναδικό ‘έγκλημα’ των μεταναστών είναι ότι προσπαθούν να δουλέψουν, να κερδίσουν ένα μεροκάματο και να παράσχουν μια αξιοπρεπή διαβίωση στις οικογένειές τους.


Οι δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία. Αναμφίβολα η διαμόρφωση του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εδαφικά σύνορα, τα κράτη-έθνη ή η έννοια της υπηκοότητας τείνουν να γίνουν εντελώς άχρηστα. Σημαίνει ωστόσο ότι οι συμβατικοί τρόποι κατανόησης αυτών των πραγμάτων χρειάζονται αναθεώρηση. Οι βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της μετανάστευσης από χώρες του τρίτου κόσμου από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περιοριστική νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέτυχε στο μεγαλύτερο μέρος της να μειώσει τη μετανάστευση. Έκανε μόνο πιο δύσκολα και επικίνδυνα τα μακρά ταξίδια των μεταναστών και δημιούργησε μια κατηγορία ανθρώπων στους οποίους οι δημοκρατικές αρχές δεν εφαρμόζονται. Ανέδειξε επίσης μια άσχημη πλευρά των χωρών που περηφανεύονται ότι αποτελούν πρότυπα δημοκρατίας. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων.


Διαβάστε ακόμα


Μία μέρα χωρίς μετανάστες (στα Αγγλικά)


Τα ψήγματα μίας νέας μεταναστευτικής πραγματικότητας (στα Αγγλικά)

Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, η Saskia Sassen συζητά τις θέσεις του καινούργιου της βιβλίου, Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα. Η ανάλυση της επικεντρώνεται στον πολλαπλασιασμό άτυπων πολιτικών και επαναπροσδιορίζει τις σύγχρονες παγκόσμιες εξελίξεις σαν μία πολύπλοκη αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κινητικότητα και την ακινησία.


Πάνος Παπούλιας: Στο πρόσφατο βιβλίο σας «Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα: Από τις Μεσαιωνικές στις Παγκόσμιες Συναρμολογήσεις», μελετάτε την παγκοσμιοποίηση σαν μια διαδικασία από-εθνικοποίησης. Ποιες είναι οι πολιτικές επιπτώσεις της ανάλυσής σας σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση;


Saskia Sassen: Πιστεύω ότι σήμερα συντελείται μια θεμελιώδης μετατροπή. Η άποψη ότι με τον όρο παγκοσμιοποίηση μπορούμε να συλλάβουμε αυτή την θεμελιώδη μετατροπή μου προκαλεί ανησυχία για δύο λόγους. Πρώτον, διότι βασίζεται στην υπόθεση ότι η παγκοσμιοποίηση καλύπτει όλα όσα συμβαίνουν εκτός του εθνικού. Δεύτερον, διότι όταν αναφερόμαστε σε μια θεμελιώδη μετατροπή τότε αυτή θα πρέπει εν μέρει να εμπίπτει και στην ουσία: να λαμβάνει χώρα και να αλλάζει αυτό που αποτελεί ιστορικά την πιο περίπλοκη κοινωνική αρχιτεκτονική, το έθνος-κράτος. Επομένως το ερώτημα για εμένα είναι «ποιες είναι οι διαφορετικές τοποθεσίες όπου λαμβάνει χώρα αυτή η μετατροπή»; Θεωρώ ότι όλα συμβαίνουν στο εσωτερικό του εθνικού χώρου και σε εξαιρετικές περιπτώσεις στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού.


Οι επιπτώσεις τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο είναι πολλαπλές. Γενικά, κάτι τέτοιο σημαίνει ότι όποιος σκοπεύει να κάνει έρευνα για την παγκοσμιοποίηση θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του αυτό που συμβαίνει εντός του εθνικού. Σημαίνει επίσης ότι δεν μπορεί κάποιος να κάθεται στην πολυθρόνα του στις ΗΠΑ και να νομίζει ότι θα συλλάβει το παγκόσμιο. Χρειαζόμαστε ανθρώπους από διαφορετικές περιοχές για να μας πουν τι συμβαίνει και πως αλλάζουν τα πράγματα εντός του έθνους-κράτους. Επιπλέον, εάν το παγκόσμιο συγκροτείται εντός του εθνικού, αυτό σημαίνει ότι στην πραγματικότητα μπορούμε να είμαστε ενεργοί στην παγκόσμια πολιτική ως πολίτες του έθνους-κράτους. Δεν χρειαζόμαστε ένα παγκόσμιο κράτος. Μπορούμε να κάνουμε πολύ περισσότερα σε μία δια-εθνική πολιτική γεωγραφία από ό,τι νομίζουμε. Σε θεωρητικό επίπεδο, με τον όρο παγκοσμιοποίηση δεν πετυχαίνουμε να συλλάβουμε μια κατάσταση όπου το παγκόσμιο και το εθνικό δεν αλληλοαναιρούνται. Για αυτό τον λόγο χρησιμοποιώ τον όρο «από-εθνικοποίηση», έναν όρο που καλύπτει την τεράστια αλλαγή αυτού που ιστορικά έχει κατασκευαστεί ως εθνικό, που ιστορικά έχει αναπτυχθεί σαν μια τεράστια δύναμη η οποία επέτρεψε στην ταυτότητα, την επικράτεια, την ασφάλεια να υπάρξουν. Η από-εθνικοποίηση δεν αποκλείει, όμως, και την δημιουργία ενός πολύ ισχυρού παγκόσμιου μηχανισμού.


Π.Π.: Με ποιο τρόπο η εμφάνιση αυτών των καινούργιων πολιτικών πρακτικών επηρεάζει τον ρόλο των ΜΚΟ και της κοινωνίας των πολιτών στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Ένα από τα ζητήματα που με έχουν απασχολήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά δεν είχα καταφέρει να διατυπώσω τόσο ξεκάθαρα όσο στο τελευταίο μου βιβλίο, είναι το ερώτημα της ακινησίας. Η διαφορά σήμερα είναι ότι τονίζουμε την κινητικότητα με την έννοια ότι το παγκόσμιο διαπερνά τα σύνορα. Όπως λένε, οι άνθρωποι που είναι παγκόσμιοι έχουν την ταξική συνείδηση αυτών που ταξιδεύουν συχνά. Εκείνο που πιστεύω εγώ, όμως, είναι ότι εξαιτίας της από-εθνικοποίησης, εν μέρει λόγω των παγκόσμιων φαντασιώσεων, οι άνθρωποι μπορεί να εντάσσονται στα παγκόσμια δίκτυα και τις παγκόσμιες πρωτοβουλίες ακόμα και όταν είναι ακίνητοι.


Για παράδειγμα, οι ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχουν στο μυαλό τους αφηρημένους κανόνες, αλλά τα βασανιστήρια που συμβαίνουν εκείνη την ώρα μέσα στις φυλακές, στην πόλη τους ή στην πατρίδα τους. Ή οι ακτιβιστές που ασχολούνται με το περιβάλλον έχουν στο μυαλό τους το νερό που μολύνεται εκεί ακριβώς, στην ίδια τους την πόλη. Επομένως πιστεύω ότι τα ζητήματα της τοπικής πολιτικής γίνονται παγκόσμια διότι συμβαίνουν σε μια χώρα μετά την άλλη, σε μια τοποθεσία μετά την άλλη. Ως αποτέλεσμα έχουμε τον συνδυασμό κάποιου που είναι ακίνητος στο όριο, είναι φτωχός, δεν έχει την δυνατότητα να ταξιδεύει, αλλά ταυτόχρονα έχει πάθος με ένα συγκεκριμένο τοπικό ζήτημα. Οι περισσότεροι ακτιβιστές που γνωρίζω δεν γράφουν σαν τον David Held. Έχουν πραγματική εμμονή με ένα πολύ συγκεκριμένο εχθρό. Η διαφορά, όμως, είναι ότι σήμερα η επανάληψη αυτών των φαινομένων συντελεί στην παγκοσμιοποίηση. Και αυτό εγώ το ονομάζω, εν μέρει σαν πρόκληση, αλλά και σαν περιγραφή, «μη-κοσμοπολιτικές παγκοσμιότητες». Γιατί υπάρχει μια αίσθηση του παγκόσμιου (παγκοσμιότητα) για εκείνους τους τύπους ανθρώπων που δεν είναι παγκόσμιοι χρηματιστές με κοσμοπολίτικα γούστα στο φαγητό και τα ρούχα. Η κατάσταση εκείνη που τους καθιστά παγκόσμιους είναι αντίθετα, το πάθος τους για ένα πολύ τοπικό ζήτημα. Επομένως πιστεύω ότι δεν θα πρέπει να μπερδεύουμε το παγκόσμιο με το κοσμοπολίτικο. Εκείνο που πραγματικά με ενδιαφέρει είναι να δώσουμε σε αυτούς τους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική, στις παγκόσμιες υποκειμενικότητες, ακόμα και αν δεν ταξιδεύουν.


Π.Π.: Αυτό όμως καλύπτει μόνο ένα μέρος των λειτουργιών της κοινωνίας των πολιτών. Τι διαφορά υπάρχει όταν αυτοί οι άνθρωποι συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Η ανάλυση μου είναι πιο συγκεκριμένη. Από την μια πλευρά, υπάρχουν οι φτωχοί, οι κολλημένοι με την λάσπη, που είναι ακίνητοι. Αλλά από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και εκείνοι που είναι ενεργοί στις τοπικές πολιτικές του παγκόσμιου. Και θα σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: έγινε μια δίκη στο εθνικό δικαστήριο στην Ουάσιγκτον εναντίον εννιά πολυεθνικών, μόνο τρεις εκ των οποίων ήταν Αμερικάνικες (οι υπόλοιπες ήταν Ολλανδικές, Αγγλικές και Γαλλικές) που κατηγορούνταν όχι για όσα έκαναν στα στρατηγία τους αλλά για όσα έκαναν παράκτια. Αυτό είναι να κάνει κανείς παγκόσμια πολιτική. Οι πολίτες δεν είναι ανάγκη να ταξιδεύουν, ούτε να πάνε στο παγκόσμιο δικαστήριο. Και φυσικά αυτή είναι μόνο μια επίσημη μορφή πολιτικής.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι η καινούργια αυτή μορφή πολιτικών γίνεται κεντρικής σημασίας για την παγκόσμια πολιτική ή πιστεύετε ότι θα είναι πάντα συμπληρωματικές της πολιτικής παλαιού τύπου;


S.S.: Η πολιτική παλαιού τύπου, ο «επίσημος πολιτικός μηχανισμός», τυπική έκφραση του φιλελεύθερου δημοκρατικού κράτους, έχει δύο πολιτικές εργαλειακές λειτουργίες: το εκλογικό σύστημα και το θεσμικό δικαίωμα να δικαστεί ένα κράτος. Θεωρώ ότι αυτοί οι μηχανισμοί υποφέρουν από κούραση. Στην ανάλυση που κάνω στο καινούργιο μου βιβλίο, αυτό που κυριαρχεί είναι η διάδοση των ανεπίσημων πολιτικών.


Με αυτό δεν εννοώ ότι είναι παράνομες, ούτε ότι υπάρχουν χωρίς επίσημη έγκριση. Στη σφαίρα των άτυπων πολιτικών συμπεριλαμβάνω επίσης και τις πολυεθνικές εταιρείες, των οποίων η νομική προσωπικότητα είναι ιδιωτική, αλλά κάνουν και αυτές πολιτική με άτυπο τρόπο. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν ενεργοποιηθεί ιδιαίτερα στην πολιτική εντός του κράτους, πιέζοντας πάνω από εκατόν είκοσι χώρες να αλλάξουν στοιχεία της νομοθεσίας τους. Μια άλλη μορφή άτυπων πολιτικών είναι και αυτή των Μητέρων της Plaza de Mayo που στεκόντουσαν καθημερινά σιωπηλές ενάντια στην δικτατορία. Δεν ενεργούσαν σαν πολίτες., αλλά σαν άτυποι πολιτικοί παράγοντες. Ενεργούσαν σαν μητέρες. Η μητέρα δεν είναι επίσημος πολιτικός παράγων. Οι παρελάσεις στο Λονδίνο και την Νέα Υόρκη είναι άλλη μια μορφή άτυπων πολιτικών. Το Capoeira είναι ο χορός των σκλάβων αλλά είναι και μια πολεμική τέχνη. Και υπάρχουν και πολλά άλλα παραδείγματα.


Το θέμα δεν είναι απλά η κούραση με την πολιτική παλαιού τύπου, ή η ανάγκη μίας νέας μορφής ηγεσίας. Νομίζω ότι η ο μεγάλος συνασπισμός στην Γερμανία, που υποτίθεται ότι λειτουργεί περίφημα γιατί δεν ενέχει πια ιδεολογικές διαμάχες, είναι ένα σημάδι αποτυχίας. Δεν ξέρω αν η επίσημη πολιτική θα εξαφανιστεί. Αυτό που ξέρω είναι ότι ο επίσημος πολιτικός μηχανισμός καλύπτει όλο και λιγότερο το πολιτικό (le politique) σε σχέση με τις δεκαετίες αμέσως μετά τον πόλεμο. Και θεωρώ ότι αυτό ξεπερνά την πολιτική των κομμάτων.


Π.Π.: Θεωρείτε ότι η εμφάνιση αυτού του νέου είδους πολιτικών είναι μια επιτάχυνση ενός φαινόμενου που προ-υπήρχε ή ότι είναι κάτι εντελώς καινούργιο;


S.S.: Δεν θα έλεγα εντελώς καινούργιο. Στο βιβλίο αναπτύσσω το επιχείρημα ότι η δυνατότητες πρώτα διαμορφώνονται και έπειτα χρησιμοποιούνται για να μορφοποιήσουν ξανά αυτή την κατάσταση. Είναι πολύ πολύπλοκο. Αλλά θεωρώ ότι αυτό που βλέπουμε είναι ο πολλαπλασιασμός των τόπων όπου συμβαίνει. Για παράδειγμα, δύο όροι χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν αυτό που συμβαίνει στο Λονδίνο: ο ένας είναι η επιστροφή στον εθνικισμό παλαιού τύπου, και ο άλλος η επιστροφή σε ένα ισχυρό εθνικιστικό κράτος. Θεωρώ ότι η έννοια της επιστροφής είναι παραπλανητική: πρόκειται για τον εθνικισμό των ιθαγενών που προβάλουν διεκδικήσεις. Αυτός είναι διαφορετικός από τον ευρωπαϊκό εθνικισμό. Η υποτιθέμενη επιστροφή σε ένα εθνικιστικό κράτος είναι επίσης παραπλανητική. Αυτό που θέλουν οι Άγγλοι εθνικιστές είναι ένα κράτος νέου τύπου.


Επομένως πιστεύω ότι οι πιθανότητες της φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαντλούνται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και δημιουργούν χώρο για ποικιλόμορφες άτυπες πρωτοβουλίες. Μερικοί πληθυσμοί ιθαγενών βρίσκονταν εκεί εδώ και πολύ καιρό. Διαμαρτύρονται εδώ και καιρό. Κάνουν πολιτική εδώ και πολύ καιρό. Αλλά τώρα υπάρχει ένας συνδυασμός συνθηκών που τους επιτρέπει να τοποθετηθούν με συγκεκριμένο τρόπο. Δεν είναι καινούργιος. Διαχέεται και χαρακτηρίζεται από τον πολλαπλασιασμό των λέξεων, και τον πολλαπλασιασμό των τόπων. Με αυτήν την έννοια, δημιουργείται μια παγκοσμιότητα που δεν έχει σχέση με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).


Π.Π.: Η απο-εθνικοποίηση στην οποία αναφέρεστε κατ’ επανάληψη είναι απλά μια πολιτική διαδικασία; Ή θα λέγατε ότι είναι μια διαδικασία με κανονιστικές και ηθικές διαστάσεις? Αυτό που συνδέει τους «πρώην πολίτες» μεταξύ τους είναι οι κοινές ανάγκες και πόθοι για το πώς τα πράγματα πρέπει να γίνουν. Θεωρείτε ότι υπάρχει μια ηθική πλευρά στην απο-εθνικοποίηση;


S.S.: Νομίζω ότι διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κόσμος δεν έχει ούτε καν συναίσθηση αυτού που συμβαίνει. Μεταξύ των ιθαγενών της Λατινικής Αμερικής σίγουρα υπάρχει εθνικισμός, αλλά για τους ίδιους δεν πρόκειται για εθνικισμό. Σε άλλα σημεία του κόσμου, έχεi ενδιαφέρον πώς η απώλεια της πρόνοιας αλλάζει τις σχέσεις των πολιτών με το κράτος. Φαίνεται ότι όλο και περισσότερο έχουμε το δικαίωμα να μηνύσουμε το κράτος. Σήμερα μπορούμε να έχουμε παραπάνω από μια εθνικότητες. Αλλά για πόσα έθνη μπορεί να πεθάνει κάποιος; Υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα, όπως το γεγονός ότι τόσοι νέοι άνθρωποι νοιώθουν ότι μπορούν να έχουν ταξιδιωτική βίζα. Παλιότερα απλά δεν ένοιωθες ότι μπορούσες να το κάνεις. Για μένα αυτές είναι διαφορετικές στιγμές που δείχνουν πώς αλλάζουν τα πράγματα. Σήμερα υπάρχουν πολυποίκιλα στοιχεία που συνδυάζονται δημιουργώντας μία απόσταση μεταξύ πολιτών και κράτους.


Π.Π.: Το έργο σας χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι το φιλελεύθερο κράτος βρίσκεται σε παρακμή. Που την αποδίδεται;


S.S.: Τίποτα δεν διαρκεί για πάντα, εκτός ίσως από την Καθολική εκκλησία. Αν θα ήθελα να γίνω ιδιαίτερα δραματική θα έλεγα ότι ζούμε τις απαρχές του μέλλοντος, ότι σήμερα ζούμε σε ένα αλλαγμένο κόσμο. Όχι, αυτό δεν είναι το μέλλον. Δεν νομίζω ότι ο κρατικός μηχανισμός θα μετακινηθεί, αλλά το λειτουργικό κράτος. Σήμερα, μόνον 15 κράτη στον κόσμο είναι πλουσιότερα από τις πιο πλούσιες πολυεθνικές εταιρίες. Αλλά ακόμα και αυτές οι πολυεθνικές δεν διαθέτουν την πολύπλοκη διοικητική οργάνωση και τις δυνατότητες διακυβέρνησης που έχουν τα περισσότερα έθνη-κράτη. Θα περιλάμβανα σε αυτά ακόμα και όσα θεωρούνται δυσλειτουργικά, όπως την Αργεντινή και την Ιταλία. Δεν μιλώ απλώς για ένα τέλεια οργανωμένο κράτος, όπως η Σουηδία.


Σύμφωνα με δική μου ανάγνωση, ο εθνικός κρατικός μηχανισμός από-εθνικοποιείται. Αυτό δεν αποκλείει το γεγονός ότι ο εθνικιστικός λόγος μπορεί να γίνει ακόμα πιο ισχυρός. Όντως, είναι ιδιαίτερα ισχυρός σήμερα. Πρώτον, κάνω το διαχωρισμό μεταξύ των πράξεων λόγου (speech acts) του πολιτικού συστήματος και των πραγματικών του επιδόσεων. Δεύτερον, (και ο Νίκος Πουλαντζάς -τον οποίο θαύμαζα ενώ παρακολούθησα μερικά μαθήματά του όταν ήμουν πολύ μικρή για να καταλάβω- το έχει ξεκαθαρίσει) υπάρχουν εσωτερικές διαφοροποιήσεις εντός του κράτους. Ο εκτελεστικός κλάδος της κυβέρνησης δεν έχει απλώς αποκτήσει περισσότερη δύναμη: πρώτον, έχει ιδιωτικοποιηθεί, καταλύοντας το διαχωρισμό μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, και δεύτερον ευθυγραμμίζεται όλο και περισσότερο με το παγκόσμιο.


Όταν το ΔΝΤ καταρτίζει ένα πρόγραμμα για μία συγκεκριμένη χώρα, δεν διαπραγματεύεται με την νομοθετική εξουσία, παρά μόνον με την εκτελεστική. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος ζητά από τη νομοθετικό σώμα να τοποθετήσει τη χώρα σε ταχεία πορεία (fast track), αυτό σημαίνει ότι θα κάνει εκείνος κουμάντο. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ): μιλά μόνον με την εκτελεστικό κλάδο. Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε το παράδειγμα. Όποιες και αν είναι οι πράξεις λόγου του εθνικισμού, η νομοθετική εξουσία γίνεται περισσότερο κούφια σε εθνικό επίπεδο. Και υπάρχει μία εξήγηση για το πώς όταν την ίδια στιγμή κυριαρχεί η ιδιωτικοποίηση, η απορύθμιση, και η φιλελευθεροποίηση, ενώ ορισμένες κρατικές λειτουργίες εξαλείφονται, άλλοι τομείς ρυθμίζονται περισσότερο και μεταφέρονται στην δικαιοδοσία της εκτελεστικής εξουσίας. Οι ΗΠΑ είναι το πιο ακραίο παράδειγμα, όπου η δημόσια διοίκηση νουθετείται από την εκτελεστική εξουσία. Και αυτό δεν είναι σύννομο. Όταν μελετούμε το εντός του εθνικού, δεν είναι δυνατόν να περιορίσουμε τα πολιτικά ζητήματα σε αυτή την επίσημη σφαίρα. Αυτό που φαίνεται ξεκάθαρα είναι ότι, ανάλογα με τις χρονικότητες, η ιστορία φτιάχνεται συχνά από τους αποκλεισμένους, τους άτυπους , γιατί σε αυτό το σημείο συντελείται η δημιουργία του καινούργιου. Οι άτυποι δράστες δημιουργούν το πολιτικό. Οι δημιουργοί των μεσαιωνικών πόλεων δεν σκέφτονταν για τα θέματα υπηκοότητας, αλλά για το δικαίωμα προστασίας της ιδιοκτησίας τους. Με αυτή την έννοια, το πώς σκέφτονται οι δράστες σχετικά με το τι πράττουν δεν είναι απαραίτητα ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβουμε τι συμβαίνει. Μπορεί να υπάρχει μία συστημική τάση την οποία οι δράστες δεν γνωρίζουν.


Π.Π.: Αφού πιστεύετε ότι η ιστορία φτιάχνεται από τους αποκλεισμένους, τους λιγότερο προνομιούχους, αλλά και από ισχυρούς άτυπους παίκτες όπως οι πολυεθνικές, πως βλέπετε το ρóλο των κεντροαριστερών πολιτικών κομμάτων σε σχέση με αυτές τις νέες μορφές πολιτικής;


S.S.: Πρώτα από όλα νομίζω ότι οι πολιτικοί οργανισμοί είναι απαραίτητοι. Αλλά δύο στοιχεία πρέπει να ληφθούν υπόψη. Αν πάρουμε το παράδειγμα της Βολιβίας με τον Έβο Μοράλες ή της Βενεζουέλας με τον Τσάβες βλέπετε το συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο αναφέρομαι. Τα δύο στοιχεία αναφέρονται λοιπόν πρώτον στην ενσωμάτωση των αποκλεισμένων. Αυτή είναι συχνά η απάντηση του μηχανισμού του έθνους-κράτους όταν αντιμετωπίζει τα αιτήματα των άτυπων δραστών. Στο σχολείο μαθαίνουμε ότι μία μέρα οι πατέρες του έθνους αποφάσισαν να δώσουν το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες και τους μαύρους. Αλλά δεν είναι έτσι: υπάρχουν χρόνια άτυπων αγώνων πίσω από μία τέτοια απόφαση. Και δεν αναφέρομαι στον κομμουνισμό, γιατί είμαι σοσιαλίστρια. Χρειάζεται όλοι αυτοί οι αγώνες να γίνουν ορατοί. Άρα μάθημα πρώτο για όλα αυτά τα κόμματα είναι ότι χρειαζόμαστε ένα ισχυρό κόμμα το οποίο όμως θα αφουγκράζεται αυτό που συμβαίνει. Το θέμα δεν είναι απλά να μαζευτούν πολιτικά στελέχη με εξαιρετικά μυαλά σε ένα δωμάτιο και να εφεύρουν κάτι. Η ιστορία δεν συμβαίνει με αυτό τον τρόπο.


Το δεύτερο θέμα είναι η παγκόσμια πόλη. Η πολυεθνική εταιρία δεν θέλει μία πόλη, αλλά ένα δίκτυο. Οι πόλεις είναι σήμερα κοντόφθαλμες. Αυτό είναι ριζικά λανθασμένο – πρέπει να αναπτύξουν τη δυνατότητα να κάνουν μία πολιτική των δικτύων. Δεν μιλάω για έναν Οργανισμό Ηνωμένων Πόλεων. Εννοώ την δημιουργία πολλών στρατηγικών συνεργασιών. Αν μία εταιρία εδρεύει σε 20 διαφορετικές πόλεις, μπορούν οι πόλεις να συγκροτήσουν ένα αντίστοιχο δίκτυο. Νομίζω ότι ο διεθνισμός βρίσκεται πολύ ψηλά στην ατζέντα. Δεν σημαίνει μία επιστροφή στο παρελθόν, αλλά την δημιουργία νέων δημόσιων φορέων.


Διαβάστε ακόμα


Επικράτεια, δικαιοδοσία, δικαιώματα: Εισαγωγή (στα Αγγλικά)


Μεταναστευτικές πολιτικές: Από τον έλεγχο στην διακυβέρνηση (στα Αγγλικά)

Το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική, υποστηρίζει ο Mark Salter – η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα.


Η σύγχρονη μετανάστευση έχει να κάνει με την ταχύτητα- επίσης με την ταχύτητα με την οποία η ‘κινητική ελίτ’ μπορεί να διασχίσει τον πλανήτη χωρίς εμπόδια, και την ταχύτητα με την οποία εκείνοι που ανήκουν στην ‘κατηγορία απέλασης’ στέλνονται πίσω δια αέρος και θαλάσσης. Τυφλωμένοι από το μεγάλα λόγια περί της παγκοσμιοποίησης, γοητευόμαστε συνήθως από τα προηγούμενα και δεν δίνουμε σημασία στα πιο πρόσφατα. Καθώς σεργιανίζουμε στις ζώνες αναμονής, αθέατες αποσκευές, επιβάτες, μαγαζιά, αεροπλάνα, προσωπικό υποστήριξης, όλα κυκλοφορούν σε μια οργανωμένη δίνη γύρω απ’ τα μάτια μας. Όσο σκεπτικοί κι αν είμαστε τώρα για το Gulfstream τζετ που είναι σταθμευμένο στο τέλος του αεροδιάδρομου ή για τους ντυμένους ‘εκτός εποχής, εκτός τόπου’ επιβάτες, η στρατιά των φρουρών, των αστυνομικών, των ελεγκτών και του προσωπικού ασφαλείας, που κυκλοφορούν ελεύθερα σε αυτό το δημόσιο χώρο, έχουν γίνει αόρατοι. Υπάρχει μια διπλή κίνηση στη σύγχρονη διακυβέρνηση της κινητικότητας: πολιτική υψηλής ασφάλειας και ταυτόχρονα α-πολιτικοποίηση της μετανάστευσης.


Η πολιτική της έκτακτης ανάγκης


Σύμφωνα με την πρώτη, η μετανάστευση αποτελεί απειλή στα δήθεν ερμητικά σφραγισμένα σύνορα των κρατών-εθνών και των δημοκρατικών πληθυσμών, προκαλώντας αυτό που ο Pat Buchanan και άλλοι πολύ πιο κριτικοί σχολιαστές αποκαλούν ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’. Σύμφωνα με τη δεύτερη, η μετανάστευση θεωρείται ένα τεχνικό ζήτημα που έχει να κάνει με τον έλεγχο των σωμάτων καθώς μετακινούνται διαμέσου των συνόρων και εντός της επικράτειας. Επομένως, ο οικονομικά μειονεκτικός, πολιτισμικά διαφορετικός και πολιτικά ύποπτος μετανάστης αποτελεί απειλή για την ειρήνη, την τάξη και την καλή διακυβέρνηση, που απαιτεί μεγαλύτερη αστυνόμευση τόσο των φυσικών συνόρων όσο και των κοινωνικών περιθωρίων. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η αντιμετώπιση του μετανάστη έχει καταστεί πλήρως μια διοικητική διαδικασία, αθέατη και εκτός συζήτησης. Αυτό το ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’ στα σύνορα δεν είναι καινούργιο. Θα έλεγα ότι το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική- η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής, που διαμορφώνεται μέσω διαβουλεύσεων.


Το κράτος διατηρεί πάντοτε το δικαίωμα να απορρίπτει, να απαγορεύει, να εξορίζει έναν ταξιδιώτη στην πύλη. Δεν υπάρχει οικουμενικό δικαίωμα εισόδου, ούτε άνευ όρων δικαίωμα φιλοξενίας. Ακόμη και οι sans papiers οφείλουν να αποδείξουν στο συνοριακό φρουρό ότι ο φόβος τους είναι ‘λογικός’ – βασισμένος σε αποδεικτικά κριτήρια που, από τη φύση τους, είναι ξένα στον πρόσφυγα. Ούτε μπορεί κάθε μετανάστης να φτάσει στην πύλη. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα. Όλα τα σύνορα είναι αντιδημοκρατικά, ανεξάρτητα αν είναι ο συνοριακός φρουρός ή ο πράκτορας εισιτηρίων που παρεμποδίζει την κινητικότητα κάποιου. Ο συνοριακός φρουρός δεν υπήρξε ποτέ ένας μικρός τύραννος, αλλά ένας γιγάντιος κολοσσός που στέκεται με ανοικτά τα πόδια πάνω από την πύλη της πόλης επιτρέποντας την είσοδο ή εξορίζοντας κατά βούληση.


Η εξέταση στα σύνορα είναι πάντα χωρίς περιορισμούς: ποιος είσαι; Πού είχες πάει; Γιατί; Τι αγόρασες; Τι έφερες; Ποιες είναι οι ικανότητές σου; Ποιες είναι οι αμαρτίες σου; Παρά την προδιάθεση για εξομολόγηση στους κρατικούς λειτουργούς, η ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας στον αξιωματούχο των συνόρων είναι η ιστορία που νομίζουμε πως αυτός θέλει να ακούσει. Τα γεγονότα της μετανάστευσης και της επιθυμίας, της γέννησης, της ζωής, των σχέσεων, της δουλειάς, του θανάτου, είναι πολύ περίπλοκα για τα 15-30 δευτερόλεπτα στα οποία ο φρουρός παίρνει την πρώτη του απόφαση. Και παρ’ όλο που πολλές χώρες έχουν διαδικασίες έφεσης, δικαστήρια και εξεταστικές επιτροπές, πρέπει να αποδεχτούμε ότι οι περισσότερες κυβερνήσεις επιδιώκουν να εκτοπίσουν αυτές τις ενοχλητικές περιπτώσεις πέρα απ’ τα σύνορα, σε μια ‘ασφαλή τρίτη χώρα’ ή σε καμιά απολύτως χώρα. Η ουσία της δημοκρατικής διακυβέρνησης πρέπει να είναι η διαφάνεια, η κυριαρχία του νόμου και η υπευθυνότητα. Αλλά τα αντικείμενα της απόφασης- η εξορία, αυτός που εκτοπίζεται και αυτός που απελαύνεται- συγκροτούνται πάντα εκτός πολιτικής κοινότητας. Είναι το επιπλέον, το συμπλήρωμα, το πλεόνασμα που ορίζει τι ‘εμείς’ δεν είμαστε.


Η πολιτική του σώματος


Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης έχει εισχωρήσει σε πολλαπλές μορφές κινητικότητας: αστική διέλευση, διεθνής εκπαίδευση, οικονομικές και φιλανθρωπικές δωρεές και τηλεπικοινωνίες. Και σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις κρατικές κυβερνήσεις και ιδιωτικές εταιρείες υποστηρίζουν πως για να καταπολεμήσουν την ‘κακή’ κινητικότητα ατόμων, κεφαλαίων ή ιδεών πρέπει να ενισχύσουν την εποπτεία του γενικού πληθυσμού και να στοχεύσουν ειδικότερα τις ομάδες ‘ σε κίνδυνο’. Τα χαρακτηριστικά τους ορίζονται συχνά από φυλετικά και πολιτισμικά στερεότυπα και ενδυναμώνονται από τη στατιστική και τη ρητορική, ενώ η προσθήκη του ‘διεθνούς’ είναι πολύ ανησυχητική. Θέλοντας να αποφύγουμε το απλοϊκό φιλελεύθερο επιχείρημα ότι τα ταξίδια και η εμπειρία διαφορετικών πολιτισμών καθιστούν κάποιον πιο ανοιχτό και ανεκτικό, πρέπει να δεχτούμε το εμπειρικό επιχείρημα ότι οι παγκόσμιες ζωές είναι πιο αλληλεξαρτώμενες, διασυνδεόμενες και διεθνείς παρά σε οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ιστορία. Ανεξάρτητα με το αν οι διασυνδέσεις αυτές είναι τόσο σαφείς όσο οι δραματικές αλλαγές στις νομοθεσίες για την υπηκοότητα και τις ρυθμίσεις για τα εμβάσματα που αναγνωρίζουν τις εκπατρισμένες κοινότητες ή τόσο απόλυτες σε ό, τι αφορά στην ενσωμάτωση των παγκόσμιων αλυσίδων εμπορευμάτων, η εύκολη διάκριση ανάμεσα σε εμάς/αυτούς και εδώ/εκεί είναι πολύ πιο περίπλοκη.


Ομάδες όπως η No One Is Illegal (Κανείς Δεν Είναι Παράνομος) και Solidarity Across Borders (Αλληλεγγύη Διαμέσου Συνόρων) πέτυχαν να επανεισαγάγουν τις διοικητικές διαδικασίες εισόδου, εξορίας και κράτησης στον δημόσιο λόγο. Ενάντια στην τάση των φιλελεύθερων κυβερνήσεων να μεταχειρίζονται τα άτομα που διασχίζουν τα σύνορα ως απλά σώματα προς διαχείριση, ταξινόμηση και απομάκρυνση, υπήρξε μια δραματική αναδιάρθρωση αυτής της σωματικής πολιτικής από τους κρατούμενους μέσω απεργιών πείνας και ραψίματος χειλιών και ματιών. Αυτές οι αντιστάσεις δείχνουν ότι οι πολιτικοί χώροι μπορούν να ανοίξουν σε μια πιο συζήτηση για τη μετανάστευση, τα σύνορα και τον πληθυσμό που να μη βασίζεται στην πολιτική του φόβου, της έκτακτης ανάγκης και της αστυνομίας.


Διαβάστε ακόμα


Διαβατήρια, κινητικότητα, ασφάλεια (στα Αγγλικά)


Για το καθεστώς έκτακτης ανάγκης: Μία συνέντευξη με τον Giorgio Agamben

Αντιδρώντας στην παγκόσμια κρίση προσφύγων, τον “πόλεμο κατά της τρομοκρατίας” και τον ανερχόμενο νέο-εθνικισμό, οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν στρατηγικές που αντιτίθενται στις συνοριακές πολιτικές του αποκλεισμού, αμφισβητούν τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, προσφέρουν εναλλακτικές προοπτικές στην πολιτισμική ταυτότητα και εισάγουν μια νέα ηθική αναζήτηση για την έννοια της κοινότητας…


Σήμερα, η διακίνηση των ιδεών, των κεφαλαίων και των ανθρώπων γίνεται σε πιο γρήγορους και τρελούς ρυθμούς απ’ ό, τι σε οποιαδήποτε άλλη ιστορική στιγμή. Οι σύγχρονες παγκόσμιες ροές είναι πολυ-κατευθυνόμενες, ξεπροβάλλουν σε παλιά μονοπάτια και υφαίνουν περίπλοκα καινούρια πρότυπα. Σε μια εποχή κινητικότητας, κανένας πολιτισμός δεν μπορεί να βρίσκεται σε απομόνωση. Ωστόσο, κατά παράδοξο τρόπο, τα κράτη-έθνη ενώ χαιρετίζουν τις προόδους του κεφαλαίου και της νέας τεχνολογίας, οχυρώνουν παράλληλα τα σύνορά τους ενάντια στους μετανάστες. Από την 11η Σεπτεμβρίου, ο γενικευμένος φόβος του άγνωστου εξαπλώθηκε και γέννησε τα δικά του ‘τέρατα’: τους τρομοκράτες ανάμεσά μας και τους πρόσφυγες εν κινήσει.


Οι φρικαλεότητες της τρομοκρατίας δεν συγκρίνονται με το μικρότερο βάρος που αποτελεί η εγκατάσταση κάποιων ξένων. Ωστόσο, αυτά τα δυο γεγονότα έχουν περιέλθει στο ίδιο επίπεδο παράνοιας. Ο πολιτικός λόγος για τη μετανάστευση βρέθηκε στο επίκεντρο των αμυντικών αντιδράσεων κατά της παγκοσμιοποίησης, και της επιθετικής επαναβεβαίωσης του πολιτισμικού εθνικισμού. Ο φόβος αναπτύσσεται στις μεταφορές της ροής και της ανάσχεσης και γίνεται τώρα πιο έντονος στον τρόπο που περιγράφουμε την κινητικότητα και το συναίσθημα της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Πλαισιώνει τις καχύποπτες ματιές που ρίχνουμε στους γείτονές μας και επεκτείνεται στη χρήση της κρατικής βίας για τον αποκλεισμό των ‘απέξω’.


Η αποτυχία των μεταναστευτικών ελέγχων


Η σύγχρονη εξουσία δεν μπορεί να ελέγξει τις παγκόσμιες ροές, κυρίως επειδή δεν απαντά στα περίπλοκα πρότυπα της σύγχρονης κινητικότητας. Τα παραδοσιακά πρότυπα αντιλαμβάνονταν τη μετανάστευση ως μια πεπερασμένη εξέλιξη με μια κατεύθυνση. Ωστόσο, οι βαθιές αλλαγές στον όγκο και τις τροχιές της παγκόσμιας κινητικότητας απαιτούν ένα νέο εννοιολογικό πλαίσιο. Σήμερα, υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι εν κινήσει από ό, τι σε οποιαδήποτε εποχή της ιστορίας και οι σύγχρονες ροές μεταναστών είναι πολλαπλές και ταραχώδεις. Στο διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ των δυο παγκοσμίων πόλεμων, ο αριθμός των μεταναστών διπλασιάστηκε. Μέχρι το 1965 υπήρχαν 75 εκατομμύρια μετανάστες – το 2002 υπήρχαν 175 εκατομμύρια, μεταξύ των οποίων 16 εκατομμύρια πρόσφυγες. Οι ίδιοι οι μετανάστες άλλαξαν και ξέφυγαν από την κλασική κοινωνιολογική εικόνα του μοναχικού, φτωχού, χωρίς ρίζες ανθρώπου, για να συμπεριλάβουν ανθρώπους απ’ όλες τις ταξικές ομάδες, καθώς και αυξανόμενους αριθμούς μορφωμένων γυναικών. Με τις μαζικές αερομεταφορές, τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες και τα διασπορικά δίκτυα που επεξεργάζονται περίπλοκες νέες διασυνδέσεις σε μεγάλες αποστάσεις, ξεπρόβαλαν περίπλοκες μορφές υπηρεσιών και χωροταξικής διασύνδεσης. Οι σημερινοί μετανάστες επιλέγουν συχνά τον προορισμό τους με κριτήριο μάλλον την προσωπική γνώση, τη δικτύωση και τα διαθέσιμα μέσα μεταφοράς, παρά με κριτήρια αμιγώς οικονομικά ή γεωγραφικής εγγύτητας.


Στο μεταξύ, από τη δεκαετία του 1970, η αντιμετώπιση της μετανάστευσης υπέστη σημαντικές αλλαγές, με νέο επίκεντρο τον έλεγχο των υπερ-εθνικών ροών. Μέχρι το 2001, περίπου οι μισές από τις ανεπτυγμένες χώρες προσπάθησαν να περιορίσουν τις ροές καταργώντας τα πρακτορεία στρατολόγησης μεταναστών, περιορίζοντας τις αιτήσεις ασύλου και εισάγοντας νέες πρακτικές κράτησης και απέλασης, καθώς και τις αρχές της ‘ασφαλούς χώρας προέλευσης’ και της ‘ασφαλούς τρίτης χώρας’. Αυτά τα μέτρα αποδείχτηκαν αναποτελεσματικά, στην καλύτερη περίπτωση – και βίαια, στη χειρότερη. Η έλλειψη μιας παγκόσμιας ρυθμιστικής αρχής εξακολουθεί να εκθέτει τους πρόσφυγες στο έλεος των εγκληματικών στοιχείων που διακινούν τα δίκτυα και διογκώνει τους φόβους σε ό, τι αφορά στις διασυνοριακές μετακινήσεις.


Οι κυβερνήσεις δεν παραδέχονται ότι η ιστορία των μεταναστευτικών ελέγχων αποτελεί έναν κατάλογο αποτυχιών και ότι η μετανάστευση αποτελεί κινητήρια δύναμη και προϊόν της παγκοσμιοποίησης. Και παρά τα εμπειρικά στοιχεία για τον δυναμικό ρόλο των μεταναστών, υπάρχει ο λαϊκίστικος φόβος ότι η μετανάστευση απειλεί την κοινωνία, και η σύγχρονη μορφή του μετανάστη βαρύνεται με στιγματικούς συνειρμούς που έχουν να κάνουν με την εγκληματικότητα, την εκμετάλλευση και την απόγνωση.


Η τέχνη σαν μία ‘διαλογική πράξη’


Οι πολιτισμικές δυναμικές της παγκοσμιοποίησης θέτουν μια πρόκληση για τους διανοητές και τους καλλιτέχνες: την επείγουσα ανάγκη για μια πιο θετική και κριτική αντίδραση στα θέματα της κινητικότητας και της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Αντιδρώντας στην παγκόσμια κρίση προσφύγων, τον ‘πόλεμο κατά της τρομοκρατίας’ και τον ανερχόμενο νέο-εθνικισμό, οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν στρατηγικές που αντιτίθενται στις συνοριακές πολιτικές του αποκλεισμού, αμφισβητούν τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, προσφέρουν εναλλακτικές προοπτικές στην πολιτισμική ταυτότητα και εισάγουν μια νέα ηθική αναζήτηση για την έννοια της κοινότητας. Δουλεύοντας τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, εκμεταλλεύονται τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες για να αλλάξουν τα μέσα παραγωγής και την αλληλεπίδραση με τη δουλειά τους, και να διασυνδεθούν με υπηρεσίες σε μακρινές αποστάσεις που έχουν τις ίδιες ιδέες. Σ’ αυτά τα υπερ-εθνικά δημιουργικά δίκτυα, βλέπουμε κάποιες αναλαμπές δημιουργικής αντίστασης και ελπίδας.


Στην Αυστραλία, για παράδειγμα, οι καλλιτέχνες έδειξαν γρήγορα την αλληλεγγύη τους απέναντι σ’ αυτούς που ζητούσαν άσυλο κατά την κρίση της Τάμπα. Τον Αύγουστο του 2001, ένα νορβηγικό φορτηγό πλοίο διέσωσε 433 πρόσφυγες από ένα βυθιζόμενο ινδονησιακό αλιευτικό και κατευθύνθηκε στο πιο κοντινό λιμάνι, το Christmas Island, στην αυστραλιανή επικράτεια. Αυτή η παραδοσιακή ναυτική διάσωση προκάλεσε μια διεθνή κρίση: οι κυβερνήσεις της Αυστραλίας, της Νορβηγίας και της Ινδονησίας αρνήθηκαν να δεχτούν τους πρόσφυγες και το πλοίο εκδιώχτηκε από τα αυστραλιανά ύδατα. Ακολούθησε μια βίαιη αντίδραση, που περιλάμβανε στρατιωτική ανάσχεση, επανασχεδιασμό των αυστραλιανών συνόρων, εντολή για εγκλεισμό των προσφύγων, επίθεση κατά της ανθρωπιστικής πολιτικής για τους πρόσφυγες, και τη λεγόμενη ‘Ειρηνική Λύση’ ή ‘Λύση του Ειρηνικού’ . Μέσα στην υστερία μιας υποτιθέμενης εισβολής, η πολιτική μετανάστευσης και ασύλου της Αυστραλίας, μια από τις πλέον ευνοϊκές στον κόσμο, μεταβλήθηκε σε σημαιοφόρο του βίαιου αποκλεισμού και της αποτροπής.


Η έκθεση Borderpanic (Πανικός στα σύνορα) αποτέλεσε μια ισχυρή αντίδραση στην αυστραλιανή ‘κρίση προσφύγων’. Ένα κολλάζ της Vivienne Dadour- Legislation Affecting Alliens 1895 (Οι επιδράσεις της νομοθεσίας στους ξένους 1895)- εξερευνά τις έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ τόπου και έννοιας . Το έργο είναι μια σύνθεση που συνδυάζει εικόνες αρχείου από την οικογενειακή ιστορία της καλλιτέχνιδας, ένα πρωτοχριστιανικό κτίριο και ένα ιστορικό έγγραφο που δηλώνει ότι οι Κινέζοι και οι Σύριοι πρέπει να αποκλειστούν από την Αυστραλία επειδή προκαλούν βιολογικούς και πολιτισμικούς κινδύνους σε ένα αδιαμόρφωτο ακόμη έθνος. Τα ρατσιστικά κείμενα αντιπαρατίθενται σε εικόνες κοινότητας και φιλοξενίας. Στο κέντρο βρίσκεται το βλέμμα και η φιλόξενη χειρονομία ενός άντρα: μια αρχέγονη, σαφής πρόσκληση για φαγητό και ποτό, με τα χέρια ανοιχτά για να αγκαλιάσουν και να δεχτούν. Αυτή η γενναιόδωρη χειρονομία προσφέρει σε ‘εμάς’, τους άγνωστους θεατές, τη θέση του καλεσμένου σε αυτή τη σκηνή, παρ’ όλο που το υποκείμενο δεν γνωρίζει ποιος βρίσκεται από την άλλη πλευρά της φωτογραφίας- και προοιωνίζει παρόμοιες χειρονομίες προσφύγων, μέσα απ’ τα συρματοπλέγματα, στο κέντρο κράτησης της Woomera: ‘Πείτε τους πως είμαστε άνθρωποι, όχι ζώα’.


Η 11η Σεπτεμβρίου και ο ‘πόλεμος κατά της τρομοκρατίας’ αποτέλεσαν μια απόλυτη υπενθύμιση της ανάγκης να ξανασκεφτούμε τις διασυνδέσεις μεταξύ τέχνης και πολιτικής. Αυτή η βαθιά πρόκληση απαιτεί από μας να αναγνωρίσουμε πως τόσο οι πολιτικές δυνάμεις όσο και οι πολιτισμικές ταυτότητες εγκλωβίζονται σε ταραχώδη πρότυπα διασύνδεσης και εκτόπισης. Καθώς οι άνθρωποι περνούν τα σύνορα, φέρνουν διαφορετικές ιδέες και αξίες.


Το γλυπτό του Carlos Capelan My House is your House (Το Σπίτι μου είναι Σπίτι σου), 2005, αποτελεί απόλυτη υπενθύμιση πως η φιλοξενία δεν συνεπάγεται απεριόριστες ξενοδοχειακές υπηρεσίες. Στις συνθέσεις του Capelan, η καρέκλα και το ποτήρι το νερό χρησιμοποιούνται επανειλημμένα ως σύμβολα της ελάχιστης προσφοράς που μπορούμε να κάνουμε σε ξένους. Στην έκθεσή του Only You(Μόνο Εσύ), στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουρουγουάης, έδεσε δύο πασσάλους στα πόδια και την πλάτη μιας παλιάς διπλωμένης καρέκλας. Αυτά τα προσθετικά πόδια μεταμορφώνουν την καρέκλα έτσι που να θυμίζει περίγραμμα σκηνής, αλλά το γλυπτό φέρει επίσης μια πιο δυσοίωνη ηχώ, ενός σώματος άκαμπτου από τα ηλεκτροσόκ. Η πρόσκληση να μοιραστείς ένα σπίτι είναι μια επισφαλής χειρονομία, γιατί προσαρμόζει την αποδοχή του ξένου στις εντάσεις του οικοδεσπότη.


Ο Ζακ Ντεριντά έχει τονίσει ότι η φιλοξενία, αντίθετα με την φιλανθρωπία, είναι ένα ‘δώρο’ που δίνεται χωρίς προσδοκία ανταπόδοσης, χωρίς προσδοκία απόκτησης οικονομικής ασφάλειας ή κοινωνικού στάτους. ‘Ας πούμε ναι σε ό, τι προκύπτει, πριν από κάθε απόφαση, πριν από κάθε προσδοκία, πριν από κάθε ταύτιση’. Ωστόσο, ένα τόσο απροσδιόριστο ‘δώρο’ δεν μπορεί ποτέ να βρει μια θέση σε νομικές ή πολιτικές δομές. Όπως υποστηρίζει ο Ντεριντά, είναι ένα δώρο που το κρατούν σπάγκοι. Ένα ανεπιφύλακτο καλωσόρισμα, μια έννοια που, όπως παραδέχεται, είναι πρακτικά ανέφικτη, τοποθετείται κόντρα στο αντίθετό της, την επιταγή της κυριαρχίας. Το δικαίωμα στην κινητικότητα πρέπει να τοποθετείται παράλληλα με το δικαίωμα του οικοδεσπότη να εξουσιάζει το σπίτι του. ‘Όχι φιλοξενία, με την κλασική έννοια, χωρίς κυριαρχία κάποιου στο σπίτι του, αλλά αφού δεν υπάρχει φιλοξενία χωρίς τέλος, η κυριαρχία μπορεί να ασκηθεί μόνο με το φιλτράρισμα, την επιλογή και επομένως τον αποκλεισμό και τη βία’.


Όταν δυο δικαιώματα τίθενται ως νόμιμα και απροσμέτρητα, το καθήκον της διαπραγμάτευσης γίνεται επείγον. Να προδώσεις τη φιλοξενία για να εξασφαλίσεις την κυριαρχία είναι ηθική απώλεια. Να καταγγείλεις την κυριαρχία για πλήρη φιλοξενία είναι πολιτική καταστροφή. Σ’ αυτό το γρίφο, πρέπει να ληφθούν αποφάσεις. Όπως υποστήριξαν οι επιμελητές εκθέσεων Maria Hlavajova και Gerardo Mosquera (2004), η τέχνη, λόγω της διαλογικής έννοιάς της, μπορεί να παίξει ζωτικό ρόλο με τη συμμετοχή της στη διεξαγωγή και το περιεχόμενο αυτών των συζητήσεων.


Μήπως ο βάρβαρος βρίσκεται ήδη μέσα μας;


Πάνε περισσότερα από εκατό χρόνια που ο Κωνσταντίνος Καβάφης έγραψε το ποίημα ‘ Περιμένοντας τους Βαρβάρους’. Ο Καβάφης ζούσε στις κοσμοπολίτικες συνοικίες της Αλεξάνδρειας και είχε πλήρη συνείδηση της αμηχανίας που επικρατούσε στην πόλη. Περιγράφει το προαίσθημα που προηγείται μιας εισβολής, αποκαλύπτοντας πώς οι εσώτεροι φόβοι εξαπλώνονται με τις φήμες, προκαλώντας τον πανικό. Ωστόσο, παρά τους αποκαλυπτικούς υπαινιγμούς του, το ποίημα εμπεριέχει μια χροιά ειρωνείας:

Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κι οι πλατείες
Κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι;
Γιατί ενύχτωσε κι οι βάρβαροι δεν ήρθαν.
Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα,
Και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.
Και τώρα τι θα γίνουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.


Οι άνθρωποι ήρθαν όλοι μαζί για να αμυνθούν, έτοιμοι για μάχη. Αλλά μετά από τόση αναμονή, τίποτα δεν συμβαίνει: ούτε νίκη ούτε ήττα. Ο Καβάφης υπαινίσσεται πως αυτό που ακολουθεί δεν είναι ανακούφιση. Η πόλη έγινε εξαρτώμενη απ’ τους βαρβάρους: ήταν πράγματι ‘μια κάποια λύση’. Με τους βαρβάρους απέξω, είναι βολικό να αποφευχθεί το ερώτημα: μήπως ο βάρβαρος βρίσκεται ήδη μέσα μας;


Πολλοί σχολιαστές δήλωσαν ότι η 11η Σεπτεμβρίου οριοθέτησε μια ‘σύγκρουση των πολιτισμών’. Ωστόσο, όταν οι πολιτισμοί αντιμετωπίζουν τη διαφορά δεν συγκρούονται, αλλά αναζητούν νέες οδούς για διάλογο και διαπραγμάτευση. Σήμερα, η ηθική πρόκληση για την τέχνη είναι να αναζητήσει πιο κατηγορηματικούς τρόπους δέσμευσης σε ό, τι αφορά στα ζητήματα της κινητικότητας, της πολιτισμικής διαφοράς και της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Η τέχνη πρέπει να αντιμετωπίσει το ερώτημα: περιμένοντας τους βαρβάρους, τι θυσιάζουμε; Ποιο είναι το πραγματικό κόστος του φόβου και της καχυποψίας- και ποιες είναι οι εναλλακτικές αντιδράσεις; Οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν αυτό το πλάνο μέσα από τοπικές συνεργασίες, μέσα από υπερ-εθνικές συμμαχίες ποικίλων υπηρεσιών και με το ξεκίνημα ευρύτερων διαπολιτισμικών κοινοτήτων και δικτύων. Αυτές οι αναλαμπές δημιουργικής αντίστασης είναι από τη φύση τους αποσπασματικές και εφήμερες. Δεν προσφέρουν απλές ή ενιαίες λύσεις. Ωστόσο, μέσα σ’ αυτό το περίπλοκο σύστημα τοπικής αντίστασης και παγκόσμιας ανατροφοδότησης, μπορούμε να διακρίνουμε τη δυνατότητα ενός νέου λόγου ελπίδας.


Διαβάστε ακόμα


Πανικός στα σύνορα – οδηγός (στα Αγγλικά)


Αφαιρέσεις (στα Αγγλικά)

H Irina Velicu υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι θα έπρεπε να προκαλεί, χαρά ή συμπόνια. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.

Let Me Think

You ask me about that country whose details
now escape me,
I don’t remember its geography, nothing of its
history.
And should I visit it in memory,
It would be as I would a past lover,
After years, for a night, no longer restless with
passion, with no fear of regret.
I have reached that age when one visits the
heart merely as a courtesy.

(Faiz Ahmed Faiz, Η Σιλουέτα του Επαναστάτη)


Διαβάζοντας για τη μετανάστευση, απογοητεύτηκα από το πλήθος των αριθμών και των γραφημάτων που χρησιμοποιούνται για να καταγράψουν τις «μη καταγεγραμμένες» περιπτώσεις παράνομης μετανάστευσης ή για να ανακαλύψουν εμπειρικά τις εν λόγω «παρανομίες». Όντας και εγώ μετανάστης, δυσκολεύομαι να ταυτιστώ με αυτές τις περιγραφές των ροών ανθρώπων που καταγράφονται ως «αριθμοί» και στατιστικά δεδομένα. Όταν η πολιτική επιστήμη πραγματεύεται θέματα σχετικά με τη μετανάστευση, ίσως πρέπει να γίνεται πιο «ανθρώπινη»- δηλαδή, να ενσωματώνει τα προσωπικά στοιχεία και την καθημερινότητα (σε αντιπαράθεση με τον κρατικό μηχανισμό, την αστυνομία και τους άλλους επίσημους θεσμούς). Μπορούμε να μιλήσουμε για υπερεθνικά δικαιώματα όσον αφορά στους μετανάστες;


Η έννοια του «υπερεθνικού» συναντάται συχνότερα σε αναφορές για «πολυεθνικές εταιρίες» και την ελεύθερη κίνηση του κεφαλαίου. Αντιθέτως, η ελεύθερη κίνηση ανθρώπων και εργασίας παρεμποδίζεται, ακόμη, από τους περιορισμούς, τους οποίους θέτουν τα κράτη. Οι περιπτωσιολογικές μελέτες των προσωρινών οικονομικών μεταναστών που θα χρησιμοποιήσω στο παρόν κείμενο καταδεικνύουν ότι η «διττή ελευθερία» (επίσης και ως ανελευθερία), την οποία παράγει ο καπιταλισμός, μας ωθεί στη σκέψη μιας «παγκόσμιας λεηλασίας» παρά ενός «παγκόσμιου χωριού» Ίσως ο βαθμός που οι μετανάστες αποκαλούν τους εαυτούς τους «ευτυχισμένους κοσμοπολίτες» με ιδιαίτερες δεξιότητες που μπορούν να μετασχηματίζονται και να γίνονται χρήσιμες για την(-ις) πατρίδα(-ες) που ανήκουν, να εξαρτάται από το αν δύναται να απολαμβάνουν νομική αναγνώριση και θέση: «Ταξιδεύοντας σε κατηγορίες, θεωρίες και συζητήσεις, πολλοί από αυτούς που «μετά την Πτώση» θεώρησαν τους ίδιους τους εαυτούς τους αγνώστους, όπως τους χαρακτηρίζει η Kristeva, βρέθηκαν να ζουν μεταμοντέρνες ζωές ανάμεσα σε ηπείρους, κουλτούρες και ακαδημαϊκές πραγματικότητες.(…) Η κατάσταση στην οποία είναι είμαστε αδέσμευτοι, ελεύθεροι από ορατά σύνορα και γεωγραφικές διαιρέσεις παρουσιάζει πολύ μεγάλα πλεονεκτήματα. Παρόλα αυτά, αμέσως, ακολουθεί το ερώτημα: Είναι δυνατόν ο εν λόγω παρεκβατικός χώρος να είναι ανεκτός στην πράξη, μπορούν να τον κατοικήσουν πραγματικά σώματα και διάνοιες;» (Η Kristeva quoted στο Over the wall/after the fall, Indiana University Press, 2004)


Ο σκεπτικισμός, ο οποίος υπάρχει για τους νέους παρεκβατικούς χώρους και τις πρακτικές της υπερεθνικής μετανάστευσης ίσως, να μην είναι παραγωγικός. Έχω υπόψη μου μια πολύ σημαντική μεταφορική δήλωση ενός Ρουμάνου παράνομου μετανάστη στην Ισπανία: «Η παρανομία μου δεν σημαίνει τίποτα, αν τα χέρια μου είναι γεμάτα κάλους.» Με άλλα λόγια, η πολιτική επιστήμη και, ιδίως, η θεωρία των Διεθνών Σχέσεων όντως πρέπει να διαχωρίσει τις έννοιες «παρανομία» και «μετανάστευση». Παρατηρώντας, βλέπουμε ότι η «ελευθερία» στις συζητήσεις για το σύγχρονο-έθνος κράτος συνδέεται, κυρίως, από την «περιφρούρηση», όπως ακριβώς η «μετανάστευση» αντιμετωπίζεται ως ένα θέμα που αφορά στο «εσωτερικό» ενός κράτους. Το νέο φαινόμενο της οικονομικής μετανάστευσης δεν είναι απαραίτητα τόσο νέο και μια συζήτηση γύρω από την «καινοφάνειά» του θα οδηγούσε εκ νέου στην πολυσήμαντη συζήτηση για την «καινοφάνεια» αυτού καθ’ εαυτού του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης.


Το παρόν κείμενο υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι πρέπει να προκαλέσει, χαρά ή συμπόνια. Οι, μετα-φορντικές πρακτικές συσσώρευσης του καπιταλισμού αφενός μας ενδυναμώνουν, αφετέρου μας αποδυναμώνουν, χωρίς τόπο αναφοράς, αλλά τοπικά δεμένους, υπερεθνικούς, παρ’ όλα αυτά, όμως, ακόμα ριζωμένους σε συγκεκριμένα (εθνικά, αλλά και) παγκόσμια εταιρικά συμφέροντα. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.


Η αμφισημία του φαινομένου της διεθνούς μεταναστευτικής εργασίας


Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω μερικά από αυτές τις αμφισημίες σε σχέση με το ζήτημα της προσωρινής μετανάστευσης εργαζομένων και των εμβασμάτων που αυτοί αποστέλλουν. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η νεοφιλελεύθερη πορεία προς τις ευέλικτες μορφές εργασίας έχει μετατρέψει τους Ανατολικοευρωπαίους σε «νέους υπηρέτες» της παγκοσμιοποίησης. Η ΕΕ αντιμετωπίζει τη διαφορετική εξέλιξη της μετανάστευσης για εργασία, όπως υποκινείται από τη σύγχρονη οικονομική παγκοσμιοποίηση και τις προκλήσεις, οι οποίες συνδέονται με τις μεταβολές που έχουν επέλθει στα σύνορα, τα κράτη και γενικότερα στη διαδικασία δημιουργίας και εφαρμογής της πολιτικής. Η προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού και η αποστολή εμβασμάτων ενδεχομένως, να είναι μόνο μία «ευφάνταστη λύση» για τις απαραίτητες προσαρμογές των λιγότερο αναπτυγμένων κρατών, τα οποία επιζητούν χρηματοδότηση από το εξωτερικό.


Όσο αντιφατικό και αν ακούγεται, το εισόδημα από τα εμβάσματα θεωρείται ευεργετικό για παράδειγμα στη Ρουμανία για τη μεταρρύθμιση της οικονομία και τη διενέργεια εισαγωγών. Οι άνθρωποι παρακινούνται να εγκαταλείψουν τη Ρουμανία για να εργαστούν στο εξωτερικό. Αντιμετωπίζονται σαν «ήρωες» (ή «θύματα»), οι οποίοι στηρίζουν την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. «Capsunarii» είναι το (συχνό) υποτιμητικό προσωνύμιο των Ρουμάνων μεταναστών που βοηθούν στη συγκομιδή φράουλας στην Ισπανία. Το εν λόγω προσωνύμιο έχει γίνει συνώνυμο όλων των Ρουμάνων που αφήνουν τη χώρα τους για να «βελτιώσουν» την τύχη τους. Οι μειωτικές αναφορές (και αποτελεί ειρωνεία) συνεχίζουν την παράδοση του «μαύρου χιούμορ», το οποίο ιστορικά θεωρείται μέθοδος αντιμετώπισης των δύσκολων εποχών: κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οι αστεϊσμοί στο πρόσωπο του Τσαουσέσκου (Ceausescu) αποτελούσαν μια καθημερινή μορφή αντίστασης (Το Κόμμα προσποιείτο ότι μας πλήρωνε και εμείς προσποιούμασταν ότι δουλεύαμε).


Στις μέρες μας, αστειευόμαστε για τους «capsunarii» λέγοντας ότι είναι μία νέα μορφή δουλείας στην οποία έχουμε εξοικειωθεί μέσω της εργασίας και των εθίμων της κοινότητας. Πάντως, τα παιδιά που αυτοκτονούν γιατί η μητέρα τους έφυγε από το σπίτι για να εργαστεί στο εξωτερικό, τα διαζύγια, οι ασθένειες, η κατάθλιψη και ο φαύλος κύκλος της φτώχιας είναι οι «αόρατες» συνέπειες του «ελεύθερου εμπορίου» της ανθρώπινης («αν-ελεύθερης») εργασίας. «Πρόκειται να πας να εργαστείς στο εξωτερικό;»- είναι η πιο συνηθισμένη ερώτηση, την οποία όλοι απευθύνουν σαν να έχει γίνει μέρος του «ποιοι πραγματικά είμαστε»- μια γενιά προσωρινών μεταναστών και «εισοδημάτων που προέρχονται από εμβάσματα», η οποία θυσιάζει το σπίτι και την οικογένεια για σχετικά καλύτερους μισθούς.

Μία θέση εργασίας στην Ισπανία δεν θεωρείται χαμηλού κύρους, χωρίς να έχει σημασία τι είδους εργασία είναι, γιατί ο μετανάστης δεν βλέπει τον εαυτό του ως μέρος της κοινωνίας που τον υποδέχεται. Αλλά θεωρεί τον εαυτό του ως μέλος της κοινότητας στην πατρίδα του. Σε προσωπικό επίπεδο, η μετανάστευση σημαίνει για τους περισσότερους ανθρώπους ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες, αμετάκλητες αποφάσεις, σημαντικά ψυχικά τραύματα, όπως απομάκρυνση από τα αγαπημένα πρόσωπα, άγνωστες κουλτούρες, κλίμα και θρησκεία σε συνδυασμό με τις συνήθεις συνθήκες που βιώνουν οι μετανάστες στις χώρες που τους υποδέχονται, δηλαδή, ρατσισμό, εθνικό και άλλες μορφές διαχωρισμού και ξενοφοβική συμπεριφορά.


Αν και η Δύση θεωρεί το εργατικό δυναμικό της Ρουμανίας ως εν δυνάμει απειλή για τις αγορές εργασίας της, συχνά οι Ρουμάνοι είναι «καλοδεχούμενοι» για να εργαστούν στη Δύση και χαίρουν εκτίμησης. Αυτή η αντιφατική συμπεριφορά πυροδοτεί τη συζήτηση στη Ρουμανία για τη μετανάστευση του εργατικού δυναμικού με κυρίαρχα αμφότερα τα συναισθήματα της «ελευθερίας» και της χαράς για τη δυνατότητα εύρεσης εργασίας στο εξωτερικό και της «αν-ελευθερίας» και της απογοήτευσης ότι πρέπει να ξενιτευτούν για να αποκτήσουν καλύτερο μισθό. Πάντως, οι «capsunarii» είναι κάτι σαν «ήρωες πολέμου» με εξαίρεση το γεγονός ότι δεν γίνεται καμιά αναφορά σε «πόλεμο». Ο «πόλεμος» της οικονομικής ανταγωνιστικότητας, ο οποίος απειλεί, σχεδόν, να «εξαφανίσει» το εργατικό δυναμικό από κρίσιμης σημασίας βιομηχανίες, όπως οι κατασκευές και η γεωργία, υποβαθμίζεται ως η δομική συνθήκη του διεθνούς καπιταλιστικού εμπορίου ανθρώπινης εργασίας. Ας λάβουμε υπόψη μας τα ακόλουθα αποσπάσματα από συνεντεύξεις:

Ξεκίνησα να έρθω εδώ γιατί ο άνδρας μου είναι άνεργος, και οι δύο είμαστε άνεργοι (…)
Ουσιαστικά βρίσκομαι εδώ εξαιτίας της φτώχειας. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Ήρθα εδώ για να βοηθήσω τα παιδιά μου. Δεν έχω άλλο εισόδημα…και αναγκάστηκα να αναζητήσω εργασία σε κάποιο άλλο μέρος του κόσμου. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Αν ήξερα από πριν ότι θα ζούσα σαν ζώο, δεν θα ερχόμουν. Έχω κοιμηθεί κάτω από γέφυρες. (…) κανείς δεν με βοήθησε. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).

Ο εργοδότης μπορεί να κάνει ό,τι θέλει με σένα. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).


Δεν προσπαθώ να γενικεύσω ή να υποστηρίξω ότι η προσωρινή οικονομική μετανάστευση είναι ομοιογενής, καθώς υπάρχει διαφοροποίηση των ατομικών υποθέσεων. Πάντως, παρατηρούνται συγκεκριμένες επαναλαμβανόμενες μορφές σχέσεων εξουσίας ανάμεσα στα κράτη, αλλά και στο εσωτερικό των κρατών, γύρω από τα όρια του γένους, της εθνότητας ή της εθνικότητας και του φύλου. Για παράδειγμα, υπάρχει το σχετικά νέο φαινόμενο των γυναικών μέσης ηλικίας από την Ανατολική Ευρώπη, οι οποίες μεταναστεύουν προσωρινά για να εργαστούν στο εξωτερικό με σκοπό να στηρίξουν την οικογένειά τους. Η θηλυκοποίηση της μετανάστευσης είναι στην πραγματικότητα «ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά των σύγχρονων κινήσεων εξαιτίας της αυξημένης ζήτησης γυναικών για να εργαστούν στη Δύση ως οικιακοί βοηθοί.» (σ. 7)


Ο προσωρινός μετανάστης δεν μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσής του, αν π.χ. η εργασία του είναι ανυπόφορη και δεν μπορεί να ζητήσει υποστήριξη από κανένα σωματείο ή ομοσπονδία. Συχνά η βασική βιβλιογραφία παραβλέπει τις καθημερινές (συναισθηματικές) εκφάνσεις της νέας μορφής μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού: ο χαμηλός μισθός και (συχνά) η μη τακτική καταβολή του, οι απλήρωτες, μη καταγεγραμμένες υπερωρίες, η (συνήθης) έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και ασφάλισης, οι επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, η φυσική, σεξουαλική και λεκτική βία και η πατερναλιστική επιτήρηση των μεταναστών, η γενικότερη έλλειψη ασφάλειας στην εργασία, για να μην αναφέρω τη νοσταλγία για την πατρίδα, η οποία συνοδεύει τη χρόνια απομάκρυνση από την οικογένεια, καθώς συχνά ο μετανάστης δεν διαθέτει αρκετά χρήματα για να επισκεφτεί τους δικούς του στην πατρίδα. Αλλά η ευκαιρία για εργασία στο εξωτερικό, ακόμα και αν ακούγεται ως ανάληψη κάποιας μορφής δύναμης και ελευθερίας, είναι πολλές φορές το αποτέλεσμα δομικών συνθηκών περισσότερης ανελευθερίας: έλλειψη θέσεων εργασίας μετά την εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων προγραμμάτων προσαρμογής στα υπό ανάπτυξη κράτη, την προώθηση από τις κυβερνήσεις των συμβάσεων μετανάστευσης και γενικότερα της φτώχιας.


Επιπρόσθετα, είναι δυνατόν το κράτος, το οποίο στηρίζει το εισόδημά του στα «εμβάσματα» των μεταναστών να επιτύχει «ανάπτυξη» με το να εξάγει τον ειδικευμένο πληθυσμό του, όπως οποιοδήποτε άλλο εμπορεύσιμο αγαθό; Σε πολλές περιπτώσεις, τα εμβάσματα, συνήθως, χρησιμοποιούνται για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών επιβίωσης του μετανάστη και της οικογένειάς του/ της πίσω στην πατρίδα. Σπάνια χρησιμοποιούνται για μεγαλύτερες επενδύσεις, οι οποίες θα απέβαιναν ευεργετικές για την υποδομή και αναδόμηση της χώρας. Μολονότι υπάρχει η γενική παραδοχή ότι η εν λόγω κατάσταση έχει ευεργετικότερες συνέπειες, η αντίληψη που κυριαρχεί στους κύκλους των μεταναστών εξακολουθεί να παραμένει ότι «η εργασία στο εξωτερικό» αποτελεί αναγκαιότητα εξαιτίας της έλλειψης ευκαιριών στη χώρα καταγωγής τους. Και ορισμένα άλλα ερωτήματα παραμένουν, ακόμα, αναπάντητα: Ποιες είναι οι κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού; Ποιες είναι οι επιπτώσεις του λεγόμενου «brain-drain» (διαρροή ανθρωπίνου κεφαλαίου υψηλής κατάρτισης).


Αντί συμπερασμάτων


Μέσω της ευρύτερης κατανόησης της μετανάστευσης και των κινημάτων μπορούμε να ακολουθήσουμε εναλλακτικές τροχιές της ανθρώπινης ύπαρξης, οι οποίες τέμνουν αμφότερα τα γεωπολιτικά και διεθνή όρια. Συνήθως, το νόημα του «υπερεθνικού» ήδη προϋποθέτει μια απόδραση ή μεταβίβαση συνόρων. Πάντως, μεταβαλλόμενα-σύνορα υπερεθνικής φύσης υπάρχουν στις συνεχείς προσπάθειες ελέγχου των ροών αφενός των ανθρώπων, αφετέρου των πληροφοριών. Είναι στο «αλλοδαπό» μάτι ενός μετανάστη ότι τα «μυθεύματα» της σταθερότητας και της τάξης (τα οποία, συνήθως, συνοδεύουν την οικοδόμηση των εθνών και το «παγκόσμιο οικοδόμημα», δηλαδή, τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση) γίνονται πιο σχετικά, τυχαία, τεχνητά και ειρωνικά. Πράγματι, η ασφυκτιούσα μητρική γλώσσα, η προφορά, η συνήθεια και τα συναισθήματα που, ενδεχομένως, παράγει μία “ετερόδοξη εξορία» (dissident exile), για την οποία η Kristeva διαμαρτύρεται μία διαφωνία σε μια υβριδική συμφωνία, μια σχέση ζωής «μίσους και πάθους» στην οποία η μετανάστευση δεν είναι παρελθόν, αλλά ένα βασανιστικό Παρόν διασπασμένο ανάμεσα σε σπίτια αστέγων. Αλλά η ρήξη σηματοδοτεί περισσότερα από τα όρια του «συμβιβασμού» (εξουσίας) και της αντίστασης. Η ρήξη αποκαλύπτει τα «μυστικά» της ζωής, πέρα από την κατάσταση της λογικής πολλά πράγματα μπορούν να συμβούν. Πέρα από κάθε λογική, υπάρχει ζωή. Όλα τα σύνορα (και οι λογικές) πάντα θα υπερκεράζονται με επιδεξιότητα, γιατί η ζωή πρέπει να βιώνεται, όπως ακριβώς οι άνθρωποι πρέπει να «τρέφονται». Συνεπώς, η ιδέα για «τακτικές» αντίστασης ως «όπλα των αδυνάμων» είναι τόσο παλιά όσο κάθε σύστημα δουλείας. Αλλά οι ήρωες του είναι ανώνυμοι, γιατί η ιστορία «εξοστρακίζει» τα συναισθήματα στην προσπάθειά της να εκφέρει αντικειμενικές, πάγιες δηλώσεις.


Η Μετανάστευση προϋποθέτει κινήσεις, στο εσωτερικό και το εξωτερικό, κατά μήκος και διαμέσου, να γίνεις «άγνωστος σε μια άγνωστη χώρα», ακύρωση και λησμονιά του συγκροτημένου και δικτυωμένου εαυτού μας. Η υβριδικότητα είναι, πράγματι, μία «αντι-ηγεμονική κίνηση», αλλά η δυναμική της μένει να παρατηρηθεί στην ποικιλομορφία των καταστάσεων και, ίσως, δεν είναι ένα θέμα για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε θεωρητικά, αλλά, αντιθέτως, να αφηγηθούμε ή αναδείξουμε την ποίησή του με τον ελεύθερο στοχασμό και την ανεμπόδιστη φαντασία του κινηματογράφου.


Διαβάστε ακόμα


Διεθνής συνθήκη για την προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστών


Μετανάστευση, κράτηση, απόδραση: Ένας διάλογος

Ο Didier Bigo παρουσιάζει τα αποτελέσματα ενός ερευνητικού προγράμματος το οποίο προσπαθεί να αναλύσει τις πρόσφατες ανησυχίες για την ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να υπονομευθούν.


Η πολιτική βία των διεθνικών μυστικών οργανώσεων δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά, μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, η πολιτική φαντασία σε σχέση με την ενδεχόμενη απειλή που αποτελούν υπέστη δραματική αλλαγή στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως επίσης στην Ε.Ε., αλλά με διαφορετική ένταση σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, ανάλογα με την προηγούμενη ιστορία βίας της, τη σχέση της με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη συγκεκριμένη κυβέρνησή τους, το όραμά της για την τάξη στον κόσμο.


Το θέμα της ‘ασφάλειας’


Μια από τις επιδράσεις του σκιαγραφήματος των διεθνικών μυστικών οργανώσεων, ως κινδύνου για την επιβίωση του κράτους, ήταν η αύξηση της καχυποψίας απέναντι στους ξένους ή τους πολίτες μουσουλμανικής καταγωγής, ενώ η αντιτρομοκρατική πολιτική επέδρασε στη δημόσια συζήτηση για το ρόλο των μεταναστών στις κοινωνίες μας. Πρέπει να θεωρούνται απειλή ή πλεονέκτημα; Πώς μπορούν να αποφευχθούν ο στιγματισμός και η παράλογη καχυποψία απέναντι σε ομάδες ανθρώπων που φέρουν σύμβολα διαφορετικότητας, διασχίζουν σύνορα και ενδέχεται να είναι υποστηρικτές αυτών των μυστικών οργανώσεων; Πώς μπορούν οι μετανάστες αλλά και οι πρόσφυγες, ακόμη και οι τουρίστες, να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους και τι είδους περιορισμοί επιτρέπονται, στο όνομα της ασφάλειας, εάν η ανάπτυξη και προώθηση της ελευθερίας, και ειδικότερα η ελεύθερη διακίνηση, εξακολουθούν να αποτελούν στόχο;


Η επιχειρηματολογία για έλεγχο των συνόρων, για οικοδόμηση ενός τείχους (φυσικού ή ψηφιακού) που εμποδίζει και φιλτράρει τα επικίνδυνα άτομα, συμπεριλαμβανομένων των μη ενόχων, προκάλεσε μια πολύ έντονη δημόσια συζήτηση για την εσωτερική ασφάλεια, τη φύση της συλλογικής ταυτότητας και την πολιτική της εσωτερικής και διεθνούς τάξης. Το θέμα της ‘ασφάλειας’ εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, που αφορά τη σχέση με την ταυτότητα, την τάξη και την πολιτική.


Πώς ο φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τους εχθρούς του;


Οι τεχνολογίες της προστασίας και η νομιμότητα των σκοπών ασφαλείας πρέπει να αξιολογηθούν σε σχέση με τις έννοιες της ταυτότητας, της τάξης και της ελευθερίας – και όχι μόνο ως τεχνική λύση, λιγότερο ή περισσότερο αποτελεσματική, έναντι μιας νέας μορφής απειλής. Τα σκιαγράφημα του εχθρού, ειδικά όταν είναι άγνωστος και λαθραίος, μπορεί να οδηγήσει στην κατάταξη πολιτικών αντιπάλων στην κατηγορία των εν δυνάμει εχθρών. Συνεπώς η πολιτική της προστασίας επηρεάζεται σημαντικά από την πολιτική του φόβου και των διαβεβαιώσεων, που αναπτύσσεται στις πολιτικές ομιλίες, και από τον τρόπο που γίνεται η αστυνόμευση της ανασφάλειας πέρα από τα σύνορα. Είναι ο πόλεμος στο εξωτερικό λύση; Είναι η παραδοσιακή αστυνόμευση και καταδίωξη επαρκής; Ποιο είναι το νόημα της παγκόσμιας, υπερατλαντικής, ακόμη κι ευρωπαϊκής αστυνομικής συνεργασίας σε σχέση με την εθνική κυριαρχία και τις πολιτικές ελευθερίες; Πώς ο φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τους εχθρούς του; Είναι αυτοί αναγκασμένοι να παραδοθούν, να διαπραγματευτούν, να παραδεχτούν ότι είναι κατώτεροι σε ό, τι αφορά στις αξίες και τις πεποιθήσεις τους;


Φαίνεται ότι οι επαγγελματίες της πολιτικής, πέρα από τη διαφωνία τους για τη σκοπιμότητα του πολέμου στο εξωτερικό, ειδικά στο Ιράκ, αλλά επίσης στο Αφγανιστάν και τη Σομαλία, συμφωνούν με την ιδέα ότι χρειαζόμαστε πιο αξιόπιστες υπηρεσίες πληροφοριών σε σχέση με τον μυστικό εχθρό και ότι αυτές μπορούν να αναπτυχθούν μόνο μέσω συνεργασίας στον τομέα των πληροφοριών μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών (αστυνομία, τελωνεία, υπηρεσίες μετανάστευσης, προξενεία, δικαστές, αστυνομικές και στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών, συστήματα υψηλής τεχνολογίας για εντοπισμό και εποπτεία μέσω οπτικής και τηλεφωνικής καταγραφής). Συμφωνούν, επίσης, ότι μπορούν να αναπτυχθούν με μια καλύτερη διαθεσιμότητα των στοιχείων μεταξύ των ηλεκτρονικών συστημάτων πληροφορίας προκειμένου να συγκεντρώνονται εγκαίρως οι πληροφορίες και να αποτρέπεται ο κίνδυνος. Πώς είναι όμως δυνατόν να ελέγξουμε το μέλλον; Ποιο είδος σκιαγραφήματος του εχθρού είναι δικαιολογημένο; Ποια μορφή νομιμότητας αντιτρομοκρατικών μέτρων μπορούμε να βρούμε, αν δεν δεχτούμε τα επιχειρήματα περί έκτακτης ανάγκης και αναπότρεπτης πιθανότητας να συμβεί το χειρότερο σενάριο; Πώς μπορούμε να αποφύγουμε το μέγιστο όνειρο ασφάλειας που μεταμορφώνει τη ζωή σε ένα προσεκτικό, προγραμματισμένο αυτοματοποιημένο κύκλωμα, χωρίς δημιουργικότητα και ρίσκο; Ποιες είναι οι πιθανότητες ελέγχου των ελεγκτών και καταγραφή των ενεργειών τους κατά τη διάρκεια και μετά από τη δράση στο όνομα της ασφάλειάς μας; Πώς γίνεται, χωρίς να μειώσουμε την ελευθερία δράσης τους σε αυτή τη μάχη, να τους ελέγχουμε, να δίνουμε μεγαλύτερες πιθανότητες στο τεκμήριο της αθωότητας παρά σε αυτό της ενοχής και της καχυποψίας;


Είναι εύκολο να μιλάει κανείς για μυστική δράση, κυρίαρχες αποφάσεις και επιβίωση στο όνομα του μέλλοντος, υπάρχει όμως το δικαίωμα της υπεράσπισης, ο ρόλος των δικαστών να αναζητούν την αναλογικότητα και τη νομιμότητα, και η κρίση των πολιτών.


Το πρόγραμμα Challenge


Χωρίς να παρεμποδίσω τη συζήτηση που γίνεται σήμερα, θα ήθελα να δώσω έμφαση σε μερικά από τα στοιχεία του ολοκληρωμένου ερευνητικού προγράμματος Challenge. Ξεκινήσαμε από τη θέση ότι οι φιλελεύθερες και δημοκρατικές παραδόσεις της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολιτικής βασίζονται στις προσδοκίες για ελευθερία και ασφάλεια, παρ’ όλο που η σχέση ανάμεσα σε αυτές τις δυο αξίες έχει μια μακρά και συχνά πολύ ταραγμένη ιστορία. Προσπαθήσαμε λοιπόν να κατανοήσουμε τις πρόσφατες ανησυχίες για την ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να υπονομευθούν.


Η μεταφορά για ισορροπία υπάρχει σε πολλές δημοφιλείς θεωρίες σχετικά με τη θέση της νομιμοποιημένης βίας στη σύγχρονη πολιτική ζωή. Προωθεί επίσης μια εξόχως παραπλανητική ερμηνεία για τις κοινωνικές δυνάμεις, τις θεσμικές πρακτικές και τις νομικές αρχές που βρίσκονται σε ισχύ στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες, κυρίως όταν εμπλέκονται θέματα που έχουν να κάνουν με την ελευθερία και την ασφάλεια. Εάν πρέπει να ληφθούν δύσκολες αποφάσεις, δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές με ασαφείς, απολιτικές μεταφορές, αλλά με σκληρές ερωτήσεις όπως τι σημαίνει να γίνεται μια εξαίρεση στις συνήθεις προσδοκίες για ελευθερία, ισότητα, δημοκρατία και κυριαρχία του νόμου στη σύγχρονη πολιτική ζωή.


Έναντι της εύκολης θεωρίας για την ανάγκη ισορροπίας, το πρόγραμμα Challenge λειτούργησε με πιο σαφείς, από τεχνική άποψη, ερμηνείες της πολιτικής των εξαιρέσεων. Αυτές οι ερμηνείες έχουν να κάνουν με τις πνευματικές ρίζες των αναλύσεων για την ασφάλεια, βασίζονται σε παραδόσεις πολιτικού ρεαλισμού, σε νομικές παραδόσεις που σχετίζονται με τα όρια της κυριαρχίας του νόμου και σε ιστορικές ερμηνείες φιλελεύθερων και δημοκρατικών κοινωνιών που δέχονται πιέσεις για να γίνουν λιγότερο φιλελεύθερες και πιο αυταρχικές.


Οι τρομοκρατικές επιθέσεις δεν ήταν ‘γεγονότα χωρίς προηγούμενο’


Τα κύρια αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος Challenge, διαφέρουν σαφώς από τις αναλύσεις πολλών πολιτικών, μεγάλου μέρους των μέσων μαζικής ενημέρωσης και ορισμένων μορφών ακαδημαϊκής έρευνας, βασισμένης σε εθνικιστικές ερμηνείες για τις σχέσεις μεταξύ φίλων και εχθρών. Ωστόσο αυτά τα αποτελέσματα μοιάζουν να ενισχύονται από τη διαφαινόμενη συναίνεση ενός ευρέος φάσματος της σύγχρονης διανόησης και της ενημερωμένης κοινής γνώμης. Δυο γενικά συμπεράσματα μοιάζουν ιδιαίτερα αδιαμφισβήτητα, δημιουργώντας ανησυχίες για πρόωρες κρίσεις σχετικά με τον νεωτερισμό της παρούσας κατάστασης.


Πρώτον: Οι αναλύσεις για ριζοσπαστικά νέο μετατρέπονται υπερβολικά εύκολα σε αναλύσεις για ριζοσπαστικά επικίνδυνο. Κατά τη γνώμη μας, η 11η Σεπτεμβρίου 2001, η 11η Μαρτίου 2004, η 7η Ιουλίου 2005, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ‘γεγονότα χωρίς προηγούμενο’ που άλλαξαν ριζικά το πρόσωπο του σύγχρονου κόσμου, ακόμη κι αν ήταν τραγικά. Δεν σηματοδότησαν τη γέννηση μιας νέας εποχής τρομοκρατίας ή υπερ-τρομοκρατίας ή μεγα-τρομοκρατίας ή μιας τρομοκρατίας κάποιου άλλου τύπου. Στο μέτρο που οι νεωτερισμοί μπορούν να αναγνωριστούν, εμπλέκουν νέους συνδυασμούς παραδοσιακών μορφών δράσης και όχι, όπως τόσες επίσημες εκθέσεις έχουν αναφέρει, κάποια μεγαλεπήβολη νέα δύναμη που συνδυάζει όπλα μαζικής καταστροφής και παράλογες μυστικές οργανώσεις.


Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα των παραδοσιακών ισχυρισμών υπέρ ενός μονοπωλίου βίας μέσα σε μια συγκεκριμένη επικράτεια είναι ότι η μοναδική εναλλακτική λύση είναι ένα είδος εφιαλτικής αποκάλυψης, η απώλεια κάθε πολιτικού ελέγχου σε συνθήκες επανάστασης όπως αυτή με την οποία απείλησε ο Λένιν και η χαοτική κατάσταση στην οποία βρέθηκε ένα μεγάλο τμήμα της Ευρώπης στο τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου. Είναι μια εναλλακτική λύση που για πολύ καιρό έκανε τη μονοπώληση της εξουσίας από το σύγχρονο κράτος να μοιάζει λιγότερο ή περισσότερο λογική, το προφανές έδαφος για τον πολιτικό ρεαλισμό που επικράτησε ως επακόλουθο των επαναστατικών απειλών, προκειμένου να επιβεβαιωθεί το σύγχρονο κράτος έθνος ως φυσικός τόπος όλων των πολιτικών δυνατοτήτων.


Αυτό το είδος εναλλακτικής λύσης στοιχειώνει πολλούς επαγγελματίες της πολιτικής, που έχουν φτάσει να θεωρούν το κράτος ως δεδομένο, ως μοναδική δυνατή πηγή της σύγχρονης πολιτικής εξουσίας και ως αναγκαίο τόπο όλων των αποφάσεων για τη νομιμότητα της βίας. Εμφανίζεται ξανά τώρα ως φόβος ενός Αρμαγεδδών που δημιουργούν μικρές ομάδες φανατικών με θρησκευτικά κίνητρα και όπλα μαζικής καταστροφής στη διάθεσή τους: ενδεχομένως, ένας συνδυασμός της σέκτας Aum στην Ιαπωνία και των οργανωτικών δυνατοτήτων των δικτύων της αλ-Κάιντα.


Όποια κι αν είναι η ακριβής εξήγηση για τον τρόπο με τον οποίο τόσοι πολλοί επαγγελματίες της πολιτικής έσπευσαν να υπερ-ερμηνεύσουν, αθροίζοντας τις αναφορές για ένα νέο απειλητικό περιβάλλον με βάση εμπειρικά στοιχεία που απαιτούν πιο προσεκτικές κρίσεις, είναι φανερό ότι ο φόβος για το μέλλον έχει εξελιχθεί σε σημαντικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης πολιτικής ζωής και έχει γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από ορισμένα μέλη της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών. Χρησιμοποιήθηκε για να αναγάγει τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου σε απειλή για την ίδια την επιβίωση των Ηνωμένων Πολιτειών, παράγοντας δυνατές ιστορίες που νομιμοποιούν τους ισχυρισμούς για κατάσταση έκτακτης ανάγκης, για την ανάγκη αναστολής των καθιερωμένων πολιτικών συμβάσεων, για την αναγκαιότητα διεξαγωγής πολέμου, για την ανάγκη δέσμευσης σε μια νέα αντιπαράθεση μεταξύ φίλων και εχθρών- παρ’ όλο που οι φίλοι και οι εχθροί δεν προσδιορίζονται εύκολα στις αντίπαλες εθνικές κυριαρχίες μέσα στο διεθνές σύστημα.


Οι κίνδυνοι ρητορικής υπερβολής σε αυτό το πλαίσιο έχουν ευρέως επισημανθεί, αλλά η ρητορική μπορεί να γίνει εξαιρετικά αποτελεσματική όταν οι ισχυρισμοί για απειλές, κινδύνους και τρομοκρατίες διασταυρώνονται με τους διαρκείς ισχυρισμούς ότι η μόνη εναλλακτική λύση για το σύγχρονο κράτος ασφαλείας είναι ένα είδος κατάρρευσης που θυμίζει αποκάλυψη. Πολλοί επαγγελματίες της πολιτικής είναι ευάλωτοι σ’ αυτό το είδος σκέψης και εύκολα κλονίζονται από κουβέντες για ριζοσπαστικά νέους κινδύνους. Μια πιο ψύχραιμη εκτίμηση απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή, ευφυείς αναπροσαρμογές και υποβάθμιση γεγονότων όπως η 11 Σεπτεμβρίου ως σημείο κλειδί στις ιστορίες για μια επερχόμενη αποκάλυψη.


Η προσχώρηση σε παλαιότερες λογικές αντι-τρομοκρατίας


Δεύτερον, ακριβώς όπως η 11η Σεπτεμβρίου δεν σηματοδοτεί μεγάλη ρήξη με το παλιό και εισαγωγή ενός ριζοσπαστικά νέου στοιχείου σε σχέση με τις μορφές της τρομοκρατίας, δεν σηματοδοτεί και ανάλογη ρήξη στις συνήθεις πρακτικές για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Η έκκληση για μια διακηρυγμένη ή μη κατάσταση υπέρτατου κινδύνου, είναι οπωσδήποτε μια από τις θεμελιώδεις δυνατότητες που διαθέτουν όλες οι κυβερνήσεις κρατών και έχει μακρά ιστορία στις πρακτικές της κρατικής δεξιοτεχνίας και του συνταγματικού δίκαιου. Η χρήση μέτρων εξαίρεσης σε ό, τι αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα και τα προσωπικά δεδομένα είχε ήδη πολύ αναπτυχθεί στην Αλγερία γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και επανεμφανίστηκε στη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη, τη Χιλή και άλλα κράτη της Λατινικής Αμερικής, καθώς και σε φιλελεύθερα κράτη όπως η Γερμανία (έναντι της ομάδας Μπάντερ Μάινχοφ), η Ιταλία (έναντι των Ερυθρών Ταξιαρχιών), η Ισπανία (έναντι της ΕΤΑ), η Γαλλία (μετά το 1986) και ειδικότερα το Ηνωμένο Βασίλειο ( έναντι του IRA, στη Βόρεια Ιρλανδία).


Από το 2001, όλες οι σημαντικές δημόσιες συζητήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είτε αφορούν την αναδιοργάνωση και το συντονισμό των δομών των υπηρεσιών πληροφοριών, είτε την εσωτερική ασφάλεια ή την υπηρεσία Μετανάστευσης και Πολιτογράφησης των Ηνωμένων Πολιτειών και τους συνοριακούς φρουρούς, όπως επίσης την προτεραιότητα σε στρατιωτικά μέτρα, ακολουθούν τις διαδρομές που χαράχτηκαν από αυτές τις παλαιότερες λογικές. Πιο συγκεκριμένα, αμέσως μετά την11η Σεπτεμβρίου προτάθηκε μια σειρά μέτρων που είχαν αντιμετωπιστεί από πρακτικής πλευράς πριν από το 2001, αλλά είχαν συχνά απορριφθεί ως απαράδεκτα για λόγους αρχής. Η πρόθεση να γίνουν αποδεκτά αυτά που προηγουμένως είχαν θεωρηθεί απαράδεκτα αποτελεί μια ειδική αιτία ανησυχίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ε.Ε.


Η προσχώρηση σε παλαιότερες λογικές εξηγεί εν μέρει γιατί ένα μεγάλο μέρος της σημερινής αντιτρομοκρατικής πολιτικής καθοδηγείται τόσο πολύ από την τεχνολογία, έχει τόσο πολύ να κάνει με τη χρήση στοιχείων παρακολούθησης, τη βιομετρική, τον διεθνισμό των υπηρεσιών πληροφοριών και αστυνομικών πληροφοριών, και καλεί σε μεγαλύτερη συνεργασία ανάμεσα στις αστυνομικές οργανώσεις υπό την ηγεσία των υπηρεσιών πληροφοριών των Ηνωμένων Πολιτειών.


Η πολιτική στην Ε.Ε. είναι ακόμη λιγότερο νεωτεριστική. Περιλαμβάνει μια σειρά μέτρων που αφορούν την ανταλλαγή πληροφοριών, τη συνεργασία των αστυνομικών και δικαστικών αρχών, την ασφάλεια των ταξιδιωτικών εγγράφων, το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, τα πάγωμα περιουσιακών στοιχείων, συγκεκριμένα εργαλεία όπως το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης και τα στοιχεία για να γίνει σύλληψη. Επιπλέον, περιλαμβάνει την εγκαθίδρυση ή ενίσχυση συγκεκριμένων θεσμών όπως το Eurojust, τις νέες εξουσίες που δόθηκαν στην Europol, την αυτοματοποίηση και επίσπευση των διαδικασιών, τον ενισχυμένο έλεγχο στο Ίντερνετ, την αναβαθμισμένη παρακολούθηση των μαζικών διαδηλώσεων και την εγκαινίαση διαλόγου ρουτίνας μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών.


Κανένα από αυτά τα μέτρα δεν μπορεί να εκληφθεί ως ταχεία αντίδραση στην 11η Σεπτεμβρίου η στις επακόλουθες αμερικανικές πιέσεις. Ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς σειράς προτάσεων που χρονολογούνται από το ξεκίνημα των ομάδων Τρέβι και Σένγκεν, στα μέσα της δεκαετίας του 1980 – προτάσεις που εν μέρει συνάντησαν αντίσταση στο Άμστερνταμ και το Τάμπερε αλλά που έγιναν κυρίαρχη τάση μετά τη Γένοβα.


Με την αξία που δίνεται στις νέες τεχνολογίες και την τάση να θεωρείται το χάος κάποιου είδους αποκάλυψης ως η μόνη εναλλακτική λύση στο μονοπώλιο της βίας σε μια συγκεκριμένη επικράτεια, η συζήτηση για την ασφάλεια διατυπώνεται όλο και περισσότερο με όρους που σχετίζονται με την ικανότητα ελέγχου του μέλλοντος. Σε αυτό το πλαίσιο, ανακύπτουν πολλές παλιομοδίτικες ανησυχίες, στηριζόμενες στα χειρότερα σενάρια ή την ύβρη ή, ξανά, τις απρομελέτητες συνέπειες .Υπάρχει ένας επιπλέον λόγος ανησυχίας για το βαθμό που μπορεί να γίνει επίκληση των ισχυρισμών περί ασφάλειας, προκειμένου να ελέγχονται οι πληθυσμοί όχι μόνο σε σχέση με κινδύνους που έχουν τουλάχιστον μια συγκεκριμένη, απτή αναφορά, αλλά και σε σχέση με υποθετικές, αφηρημένες και καθαρά μεταφυσικές ιδέες για ένα μέλλον που βρίσκεται μόνο στη φαντασία – με βάση παρωχημένες ιδέες για το τι οι φίλοι μπορούν να κάνουν στους εχθρούς. Τα λεγόμενα ‘δόγματα προληπτικού πολέμου’ και αποτρεπτικής πολιτικής εκφράζουν ανησυχητικές τάσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Επιπλέον, αιτήματα για γνώση που προωθούνται από τις υπηρεσίες πληροφοριών και ασφαλείας αποκτούν προνομιακό καθεστώς σε σχέση με αιτήματα άλλων πολιτικών παικτών, ακόμη κι αν έχουν οδηγήσει στον τουφεκισμό αθώων ή υπόπτων χωρίς βάσιμους λόγους, στο εσωτερικό, και σε αποφάσεις για πόλεμο, στο εξωτερικό.


Οι εντάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατιών


Αυτοί οι λόγοι ανησυχίας επισείουν την προσοχή στο αβέβαιο καθεστώς των σύγχρονων μορφών δημοκρατίας. Το σύγχρονο κράτος που είχε το κυρίαρχο δικαίωμα εξαίρεσης, με τη μορφή της απονομής χάριτος, σαφώς καθορισμένης στον χώρο και το χρόνο, προβαίνει σήμερα σε εξαιρέσεις σε κάποιο άλλο χώρο και κάποιο άλλο χρόνο. Μερικοί αναλυτές φτάνουν μάλιστα να λένε ότι ολόκληρος ο κόσμος έχει ενστερνιστεί αυτές τις πεποιθήσεις και η δυνατότητα εξαιρέσεων έχει γενικευθεί.


Οι επιπτώσεις αυτής της υπερβολής γίνονται αισθητές στις εντάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατικών πολιτειών που θεωρούν ότι βρίσκονται σε κατάσταση μόνιμου πόλεμου (και όχι σε αυτήν της ‘φιλελεύθερης δημοκρατικής ειρήνης’ που εξυμνήθηκε τόσο πολύ πριν από μόλις μια δεκαετία). Η γενίκευση των ισχυρισμών για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης ως καθοριστική στιγμή της πολιτικής ζωής εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα για τη βάση της νομιμοποιημένης εξουσίας, για τη δημοκρατική ικανότητα των λαών να αμφισβητούν τους ισχυρισμούς του κράτους για ιδιόμορφη κυριαρχία σε μια συγκεκριμένη επικράτεια, όπως και για τη δυνατότητα πολιτικής δράσης. Περισσότερο από κάθε άλλο πεδίο της σύγχρονης πολιτικής ζωής, οι πρακτικές ασφάλειας λειτουργούν προσπαθώντας, εν μέρει, να προστατευθούν από τη συνήθη λειτουργία της πολιτικής αμφισβήτησης. Ταυτόχρονα υποστηρίζουν πως είναι σε θέση να προστατεύσουν το πεδίο όπου μπορεί να υπάρξει πολιτική αμφισβήτηση. Επομένως, για να επικεντρωθούμε στην εφαρμογή πρακτικών ασφάλειας, και ειδικότερα στην εφαρμογή αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας, πρέπει να δεσμευτούμε πολιτικά όχι μόνο σε σχέση με τα δικαιώματα αλλά και σε σχέση με την αμφισβήτηση των ισχυρισμών για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η πολιτική εξουσία θεωρείται τώρα νομιμοποιημένη. Οποιαδήποτε απόπειρα εξάλειψης των πρακτικών ασφάλειας από την πολιτική αμφισβήτηση στρέφει την προσοχή στη δυνατότητα πολιτικής δράσης και τα όριά της, κυρίως σε σχέση με το δικαστικό σώμα και την κοινωνία των πολιτών.


Διαβάστε ακόμα


Ελευθερία και ασφάλεια στην Ευρώπη (στα Γαλλικά)


: Μετά την 11η Σεπτεμβρίου (στα Αγγλικά)

Ο Misha Glenny, ο οποίος εργάζεται πάνω στη συγγραφή ενός βιβλίου για το θέμα, υποστηρίζει ότι αν δεν αντιμετωπιστεί η διευρυμένη ζήτηση για παράνομα αγαθά και υπηρεσίες η καταπολέμηση του διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος δεν θα έχει κανένα αποτελέσμα.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Ποια θεωρείτε ότι είναι τα νέα χαρακτηριστικά του οργανωμένου εγκλήματος, από το τέλος της δεκαετίας του 1980-αρχές της δεκαετίας του 1990 κι ύστερα;


Misha Glenny: Υπάρχουν δύο γεγονότα. Το πρώτο ήταν η εμφάνιση της παγκοσμιοποίησης και η απελευθέρωση των χρηματοοικονομικών αγορών. Το άλλο ήταν η κατάρρευση του κομμουνισμού, ακολουθούμενη από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η ανάδυση ασταθών μεταβατικών κρατών. Αυτό που συνέβη είναι ότι υπήρξε κατάρρευση της κρατικής εξουσίας σε ευρείες περιοχές του πρώην κομμουνιστικού κόσμου. Αυτή η κατάρρευση δημιούργησε ένα κενό και προκειμένου η νέα οικονομία της αγοράς να λειτουργήσει, έπρεπε να υπάρξει έλεγχος των νομοθετικών συμβάσεων. Το κράτος δεν ήταν σε θέση να εγγυηθεί και το αποτέλεσμα ήταν να εμφανιστούν προστασίες της παρανομίας παντού, στην πρώην Σοβιετική Ένωση και την Ανατολική Ευρώπη. Μια μεγάλη ποσότητα χρήματος συγκεντρώθηκε σε μικρές περιοχές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Ήθελαν να επεκταθούν, ερευνώντας τις δυνατότητες της αγοράς αλλού.


Και αυτό φέρνει την παγκοσμιοποίηση επί τάπητος. Το χρήμα και τα αγαθά διακινούνταν πιο εύκολα ανά τον κόσμο. Το δι-εθνικό οργανωμένο έγκλημα – που είναι στην πραγματικότητα αποκεντρωμένο και ποικίλο, δεν πρόκειται για ευρείες συνωμοσίες- εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία. Οι ρυθμοί παγκοσμιοποίησης του κόσμου ήταν πολύ γοργοί σε ό, τι αφορά στο εμπόριο, αλλά πολύ πιο αργοί σε ό, τι αφορά στις ρυθμίσεις. Υπάρχουν, λοιπόν, για παράδειγμα, φορολογικές διαφορές ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις χώρες εκτός Ε.Ε. Ένα από τα μεγαλύτερα παράνομα εμπόρια ανά τον κόσμο είναι το λαθρεμπόριο καπνού. Αυτό συμβαίνει επειδή πολλές χώρες έχουν πολύ υψηλούς φόρους στα τσιγάρα.


Αυτός ο συνδυασμός γεγονότων επέτρεψε στις εγκληματικές ομάδες να εξερευνήσουν όλες τις ευκαιρίες. Υπάρχει όμως κι ένα άλλο σημαντικό θέμα, που αφορά τη φύση της παγκοσμιοποίησης. Αυτό ισχύει κυρίως για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ιαπωνία που είναι οι μεγαλύτεροι φορείς της παγκοσμιοποίησης και επιδιώκουν να ανοίξουν τις αγορές στον ανεπτυγμένο και ημι-ανεπτυγμένο κόσμο για να πουλήσουν εκεί τα αγαθά και τις υπηρεσίες τους, να τοποθετήσουν εκεί τα κεφάλαιά τους, να κάνουν επαναπατρισμό των κερδών τους, ελέγχοντας, παράλληλα, πολύ στενά το εργατικό κίνημα. Αυτό δημιούργησε μια ευρύτατη εγκληματική αγορά σε ό, τι αφορά στην παράνομη διακίνηση εργατικών χεριών. Το άλλο είναι ότι διατηρούν πολύ υψηλές τιμές στα αγροτικά προϊόντα τους. Αυτό σημαίνει πως πολλές από τις αναπτυσσόμενες χώρες ανά τον κόσμο δεν μπορούν να διεισδύσουν στις αγορές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας και να πληρώσουν τα αγαθά που εισάγουν – στο όνομα της παγκοσμιοποίησης- από τον ανεπτυγμένο κόσμο. Προσπαθούν λοιπόν να διεισδύσουν στις ευρωπαϊκές και αμερικανικές αγορές με αγαθά και υπηρεσίες που έχουν μεγάλη ζήτηση και τα οποία παράγουν, όπως ναρκωτικά, γυναίκες, εργατικά χέρια κ.α. Αυτά είναι τα κύρια θέματα που επέφεραν μια δραματική αύξηση στο ποσοστό του οργανωμένου εγκλήματος, όπως αυτό απορρέει από το παγκόσμιο ακαθάριστο εθνικό προϊόν.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι το κυβερνο-έγκλημα αποτελεί το μέλλον του οργανωμένου εγκλήματος;


M.G.: Πιστεύω ότι το οργανωμένο έγκλημα έχει μέλλον σε όλους τους τομείς. Το κυβερνο-έγκλημα θα αποτελέσει έναν από τους μεγάλους τομείς ανάπτυξης τα επόμενα 15 χρόνια. Όσο περισσότερο δουλεύουμε με υπολογιστές και ηλεκτρονικά συστήματα, τόσο περισσότερες ευκαιρίες θα έχουν οι εγκληματίες να τα εκμεταλλεύονται. Όταν υπήρχαν μόνο οι υπολογιστές και το διαδίκτυο, οι δυνατότητες ήταν περιορισμένες. Τώρα υπάρχουν όλων των ειδών οι καθημερινές λειτουργίες που γίνονται από υπολογιστές. Εάν πάρετε το παράδειγμα του VOIP (Voice Over the Internet Protocol), μπορεί εύκολα να βρεθεί ένας χάκερ που θα ακούει όλες τις συζητήσεις μιας εταιρίας που χρησιμοποιεί VOIP.


Π.X.: Είναι σωστό να θεωρήσουμε το οργανωμένο έγκλημα ως δίκτυο; Εάν ναι, πώς μπορούμε να αντιπαλέψουμε ένα δίκτυο;


M.G.: Όχι, δεν είναι ένα ευρύ δίκτυο. Είναι πολλά μικρά δίκτυα. Όποτε βλέπετε ένα αφεντικό του εγκλήματος να αναπτύσσει μονοπώλιο ή μερικό μονοπώλιο σε ένα εμπόριο, όπως για παράδειγμα, τα καρτέλ του Medellin και του Cali στην Κολομβία, στη δεκαετία του 1980 και του 1990, απλώς ενοποιεί πολλές μικρές ομάδες. Από την ώρα που τσακίσεις τον αρχηγό, τον Πάμπλο Εσκομπάρ ή τον Ροντρίγκεζ Γκάσα, ανακαλύπτεις πως οι περισσότερες από αυτές τις ομάδες είχαν μια σχετική αυτονομία και μπήκαν απλώς για να γεμίσουν το κενό. Το μεγαλύτερο μέρος του οργανωμένου εγκλήματος γίνεται από πολύ μικρές ομάδες. Η κοκαϊνη αποτελεί εμπόρευμα όταν υπάρχουν μεγάλες ομάδες οργανωμένου εγκλήματος. Στην πράξη, τα εμπορεύματα επιδρούν στο είδος των ομάδων, ανάλογα με το πού γεωγραφικά παράγεται το αγαθό, πού πουλιέται κλπ


Γενικά, είναι όπως η έλλειψη επίδρασης που ο θάνατος του Ζάρκάουι είχε στο Ιράκ. Τα ίδιο συνέβη με τον Εσκομπάρ – δεν είχε καμιά επίδραση. Υπήρξε κάποια επίδραση στην παραγωγή του κακάο και την πώλησή του στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην τιμή του στις Ηνωμένες Πολιτείες; Απολύτως καμία.


Π.Χ.: Σε σχέση με την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, πώς αποτιμάτε τις υπάρχουσες παραδοσιακές μεθόδους;


M.G.: Δεν υπάρχουν αρκετά χρήματα γι’ αυτό. Ένα μεγάλο μέρος των πόρων πάνε αλλού. Για παράδειγμα, σε σχέση με τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας. Στη δεκαετία του 1990, ο πρόεδρος Κλίντον αναγνώρισε ότι το οργανωμένο έγκλημα είναι ισάξιο της τρομοκρατίας- το αποκάλεσε σκοτεινή πλευρά της παγκοσμιοποίησης- τώρα όμως έχει υποβαθμιστεί. Η παραδοσιακή αστυνόμευση, πρώτον, δεν έχει πόρους και δεύτερον δεν οδηγεί στη ρίζα του προβλήματος. Είναι σα να προσπαθείς να κάνεις φράγμα με το δάχτυλό σου.


Η παραδοσιακή αστυνόμευση είναι σημαντική και μπορεί να βελτιωθεί, αλλά δεν θα έχει αποτέλεσμα αν δεν αντιμετωπιστούν τα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα σε ό, τι αφορά στην πλευρά της προσφοράς, όπως για παράδειγμα, στο Αφγανιστάν, και σε ό, τι αφορά στην πλευρά της ζήτησης- για παράδειγμα, γιατί οι άνθρωποι μεταφέρουν τόσα πολλά από αυτά τα παράνομα αγαθά και υπηρεσίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες; Επειδή, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για παράδειγμα, σε έναν πληθυσμό που ξεπερνά τα 400 εκατομμύρια ανθρώπων, ένα μεγάλο ποσοστό αυτών των πολιτών έχουν την ακόρεστη επιθυμία να κοιμούνται με πόρνες, να καπνίζουν αφορολόγητα τσιγάρα, να μπήγουν χαρτονομίσματα των 1ο λιρών ή των 50 ευρώ στη μύτη τους. Μέχρι να αντιμετωπιστεί η πλευρά της ζήτησης, δεν πρόκειται να οδηγηθούμε πουθενά. Αυτός είναι ο καπιταλισμός: ο προμηθευτής αναζητά μια αγορά και υπάρχει μεγάλη αγορά εκεί. Εάν κοιτάξετε τις στατιστικές, που η βρετανική κυβέρνηση απρόσεκτα δημοσιοποιεί, ένα ποσοστό 18-20% της ηρωίνης που εισέρχεται στο Ηνωμένο Βασίλειο κατάσχεται. Εκτιμούν πως μόνο αν κατάσχουν γύρω στο 60-70% των ναρκωτικών που εισέρχονται στο Ηνωμένο Βασίλειο θα υπάρξει επίδραση στο οικονομικό κίνητρο των προμηθευτών.


Βασικά, αυτό που κάνουμε είναι αναποτελεσματικό: βάζουμε κάποιους κακούς στη φυλακή, αλλά αυτό δεν σταματά το εμπόριο.


Π.Χ.: Βλέπετε κάποιες θετικές πτυχές ή θετικές επιδράσεις στις πολλαπλές επιχειρήσεις του οργανωμένου εγκλήματος ανά τον κόσμο;


M.G.: Υπάρχουν σε ορισμένα μεταβατικά κράτη, όπου το οργανωμένο έγκλημα παρέχει ένα είδος τάξης. Εάν πάρετε το κλασικό παράδειγμα του Πάμπλο Εσκομπάρ, έκτισε σχολεία και εκκλησίες στο Μέντελιν. Ο Πάμπλο ήταν σεβαστό πρόσωπο σε πολλά μέρη του Μέντελιν και ειδικότερα στις φτωχογειτονιές. Χύθηκε πολύ αίμα στους δρόμους της Μόσχας, και παρ’ όλο που το ποσοστό εγκληματικότητας έφτασε σε μεγάλα ύψη στη Ρωσία, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, οι περισσότεροι άνθρωποι που σκοτώθηκαν ήταν στη μαφία ή επιχειρηματίες. Το κοινό δεν υπέφερε. Εάν πάρετε, για παράδειγμα, την περιοχή Σόλντσεβο, που φιλοξένησε τη μεγαλύτερη ομάδα οργανωμένου εγκλήματος στη Μόσχα, τη Σολντσέβσκαγια, φρόντισαν να διατηρούν τους δρόμους της περιοχής τους ασφαλείς. Οι ομάδες οργανωμένου εγκλήματος αποτελούσαν, σε πολλές περιπτώσεις ανά τον κόσμο, υποκατάστατα για τα κράτη και είχαν κρατικές ευθύνες, φέρνοντας σε πέρας λειτουργίες που το κράτος δεν ήταν τότε σε θέση να επιτελέσει.


Πέραν αυτού, δεν υπάρχει μέθοδος ανεξάρτητης ρύθμισης τέτοιων οργανώσεων και, επομένως, αυτό που συμβαίνει είναι ότι όλο το χρήμα διοχετεύεται σε μια μικρή ομάδα στην κορυφή. Η παρακρατική λειτουργία τείνει να είναι πολύ αυθαίρετη. Μια μέρα ξυπνούν και λένε πως η εκκλησία χρειάζεται καινούρια καμπάνα- θα τους δώσω 400 δολάρια γι’ αυτό. Δεν υπάρχει ισοζύγιο σ’ αυτό. Εάν ο τύπος στην κορυφή είναι πολύ βρώμικος, τότε αυτό είναι κακό για τους ντόπιους.


Διαβάστε ακόμα


Η κυριαρχία του όχλου (στα Αγγλικά)


Τα ναρκωτικά και η τρομοκρατία: Ο ρόλος της Βρετανίας (στα Αγγλικά)

Η Susan Ossman εξετάζει ιστορίες κατ’ εξακολούθηση μεταναστών, ζητώντας να αποφύγουμε να τους αναγνωρίσουμε σύμφωνα με τον τόπο γέννησης ή την εθνότητα ή τα υπάρχοντα κοινωνικά κριτήρια στον τόπο όπου ζουν σήμερα. Πριν φτάσουμε σε συμπεράσματα για τις ταυτότητές τους, πρέπει να προσέξουμε τις συγκεκριμένουν διαδρομές που ακολουθούν και να με ποιους τρόπους τα ταξίδια τους μεταμορφώνουν τη ζωή τους.


Για να πάρουμε μια ιδέα για το πώς η διεθνική πολιτική συνείδηση μπορεί να διαμορφωθεί στο μέλλον, μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά στους κοσμοπολίτες και τους ταξιδιώτες, τους μετανάστες και τα μέλη της διασποράς. Ωστόσο, οι τρόποι με τους οποίους αυτού του ‘είδους’ οι άνθρωποι αναγνωρίζονται, μας στερούν πολλά από τα βαθύτερα στοιχεία ενόρασης που μπορεί κάποιος να κερδίσει μέσα από μια ζωή σε κίνηση. Για να ακούσουμε πραγματικά τις ιστορίες των ανθρώπων που έχουν ζήσει σε πολλές χώρες, πρέπει να αποφύγουμε να τους αναγνωρίσουμε σύμφωνα με τον τόπο γέννησης ή την εθνότητα ή τα υπάρχοντα κοινωνικά κριτήρια στον τόπο όπου ζουν σήμερα. Πριν φτάσουμε σε συμπεράσματα για τις ταυτότητές τους, πρέπει να προσέξουμε τις διαδρομές τους: αυτό σημαίνει να δώσουμε μεγαλύτερη προσοχή στο πώς οι άνθρωποι μετατρέπονται από πρόσφυγες ή εξόριστοι σε παράνομους ξένους και μετανάστες, σε κάποιο σημείο της περιπλάνησής τους.


Πέρα από την δυαδική σχέση χώρας προέλευσης/χώρας υποδοχής


Ενώ οι ορισμοί του εξόριστου ή του πρόσφυγα έχουν κυρίως να κάνουν με το πού κάποιος δεν είναι, η μετανάστευση συνεπάγεται δομημένες μετακινήσεις ανάμεσα σε δυο μέρη. Είναι μια ζωή στο ενδιάμεσο. Τι γίνεται όμως μ’ αυτούς που γίνονται μετανάστες κι ύστερα μετακινούνται σε μια ακόμη χώρα; Οι κατ’ εξακολούθηση μετανάστες εξηγούν συχνά τη μετακίνησή τους σε μια τρίτη χώρα ως ένα είδος ‘απόδρασης’ από τις δυαδικές σχέσεις μεταξύ οικοδεσπότη και σπιτιού. Δίνουν έμφαση στο πώς, αφήνοντας πίσω τους έναν κόσμο δυαδικών αντιθέσεων, οδηγήθηκαν σε έναν πιο ζυγισμένο τρόπο να συγκρίνουν τα μέρη στα οποία διαμένουν. Η τρίτη μετακίνηση, λένε, οδηγεί σε μια πιο διαυγή αίσθηση προσωπικής ενέργειας και γνώμης. Ορισμένοι αναφέρουν ότι η εμπειρία τούς οδήγησε σε ένα σχεδόν ανθρωπολογικό ενδιαφέρον για τις περίπλοκες κοινωνικές πρακτικές.


Αντί να ενθαρρύνουν σκέψεις γύρω από τη φύση μιας οικουμενικής πόλης, οι άνθρωποι που ζουν μέσα από πολλές χώρες, αναπτύσσουν ένα είδος πρακτικής συγκριτικής πολιτικής. Ακριβώς επειδή μετακινούνται σε συγκεκριμένα μέρη, δεν μπορούμε να αθροίσουμε ή να γενικεύσουμε τις εμπειρίες τους για να φτάσουμε σε κάποιο κοσμοπολίτικο όραμα ή σε μια εικόνα παγκόσμιων πολιτών. Μπορούν να ‘πειραματιστούν’ για το κατά πόσο τα ανθρώπινα δικαιώματα, της φυλής ή του φύλου, διαφέρουν στις διαδοχικές πατρίδες τους. Ωστόσο, οι διαφορές ανάμεσα στους πολιτικούς και κοινωνικούς χώρους από τους οποίους περνούν δεν είναι θεωρητικές. Συγκεκριμένα μονοπάτια, ακόμη και σ’ ένα συγκεκριμένο έθνος, οδηγούν τους ανθρώπους να εμπλακούν σε διάφορα θέματα. Επομένως, ακόμη και το κράτος έθνος στο οποίο μεταναστεύουν βρίσκεται εκτός τόπου λόγω του τρόπου με τον οποίον σχετίζονται με συγκεκριμένα άλλα μέρη.


Ορισμένοι κατ’ εξακολούθηση μετανάστες λένε ότι μετακινούνται αναζητώντας το μέρος που ταιριάζει με τα πολιτικά ιδεώδη τους ή προκειμένου να συμβάλουν σε έναν παγκόσμιο αγώνα. Οι περισσότεροι όμως έχουν κίνητρα που δεν παραπέμπουν εύκολα σε πολιτικό λεξιλόγιο. Η Λέιλα επιδιώκει να βρει ή να δημιουργήσει απ’ την αρχή το πολύγλωσσο διεθνές περιβάλλον στο οποίο έζησε μεγαλώνοντας στην Ταγγέρη. Σήμερα, λέει, αυτή η πόλη έχει εξαφανιστεί γιατί οι ρυθμίσεις σχετικά με τις βίζες την έχουν αποκόψει από την Ευρώπη. Στο μεταξύ, ‘βρήκε’ το είδος της κοινωνικής ατμόσφαιρας που αγαπούσε στην Ταγγέρη, στο Μόντρεαλ και την Τουλούζη. Η Ίνγκριντ γεννήθηκε στη Γερμανία, και όταν μεγάλωσε πήγε στην Ανατολική Αφρική. Έπειτα από χρόνια στον Καναδά, ζει σήμερα στο Μπαχρέιν. Εκεί, βρίσκει ιστορικές διασυνδέσεις με την Ανατολική Αφρική που είναι παράλληλες με την προσωπική της ιστορία. Πόσο διαφορετικές είναι αυτές οι αφηγήσεις δημιουργικής μετακίνησης από τις συνήθεις περιγραφές της νοσταλγίας του μετανάστη! Εμπεριέχουν περίπλοκες συναισθηματικές και κοινωνικές συγκρίσεις καθώς διαπερνούν πολλές χρονικές ζώνες.


Εναλλακτικοί δρόμοι μετανάστευσης


Έχουμε την τάση να σκεφτόμαστε ότι οι μετανάστες μετακινούνται σε πλουσιότερες, πιο δημοκρατικές χώρες. Οι κοσμοπολίτες ακολουθούν ενδεχομένως εναλλακτικούς δρόμους που οδηγούν σε εξωτικά (αν όχι δεσποτικά) μέρη. Αλλά η κινητικότητα των κατ’ εξακολούθηση μεταναστών με τους οποίους συνομίλησα, στο πλαίσιο μιας μελέτης που βρίσκεται σε εξέλιξη, δεν ακολουθεί αναγκαστικά ένα συγκεκριμένο πρότυπο. Η Μαρί πήγε από τη Γαλλία στη Σενεγάλη και μετά στο Μπαχρέιν. Ο Μοχάμεντ από το Μαρόκο στη Γαλλία, στον Καναδά, κι ύστερα πίσω στο Μαρόκο. Παρ’ όλο που οι συλλογικές μετακινήσεις τους καλύπτουν τον κόσμο και που οι περισσότεροι μιλούν πολλές γλώσσες, δεν τους αρέσει η ιδέα ότι είναι κοσμοπολίτες, λόγω των ελιτίστικων συνειρμών του όρου. Στην πραγματικότητα, αυτοί με τους οποίους μίλησα δεν είναι πλούσιοι. Όταν εξηγούν τις περιπλανήσεις τους, τείνουν να υποβαθμίζουν τη σημασία ενός ενδεχόμενου οικονομικού κίνητρου. Πράγματι, πολλοί απ’ αυτούς άφησαν πολλές φορές πίσω τους ένα σχετικά άνετο περιβάλλον για να έρθουν αντιμέτωποι με την ανεργία ή να αναλάβουν λιγότερο σημαντικές θέσεις κάπου αλλού. Σήμερα, όλοι τους είναι νόμιμοι κάτοικοι ή υπήκοοι των χωρών στις οποίες ζουν. Δεν ξεκίνησαν όμως έτσι. Αυτό με οδήγησε να εξερευνήσω τη νομική πλευρά των μεταναστεύσεών τους και την εμπειρία τους σχετικά με την ανερχόμενη οικονομία της κινητικότητας.


Το συγκριτικό πλεονέκτημα των κατ’ εξακολούθηση μεταναστών προκύπτει από τη γραφειοκρατική και κοινωνική συγκριτική εμπειρία τους. Οι μετακινήσεις τούς έκαναν εξπέρ στον χειρισμό των νόμων και τη συμπλήρωση αιτήσεων παραμονής και υπηκοότητας. Κάποιος μπορεί να ερμηνεύσει τη φαινομενική άρνησή τους να μετακινηθούν σύμφωνα με τους συνήθεις στόχους για οικονομική βελτίωση ως ένα πρακτικό αίτημα για κάποιου είδους ελευθερία, όπως πολλοί από αυτούς υποστηρίζουν. Κάποιος μπορεί επίσης να αναρωτηθεί μήπως επιδιώκουν να επεκτείνουν αυτό που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως ‘κεφάλαιο κινητικότητάς’ τους.


Η εμπειρία της μετακίνησης από μέρος σε μέρος χωρίς τη βοήθεια ενός πολυεθνικού παράγοντα, όταν κάποιος δεν είναι διπλωμάτης, δεν κάνει απλώς ένα άτομο πιο οξυδερκές σε ό, τι αφορά στη γραφειοκρατία. Ανοίγει νέους γεωγραφικούς, γλωσσολογικούς και πολιτικούς χώρους δράσης και περισυλλογής. Η συλλογή διαβατηρίων και αδειών παραμονής είναι ένα είδος επένδυσης σε πολλές πολιτείες ταυτόχρονα και ανοίγει νέες δυνατότητες για μελλοντικές δράσεις, συμπεριλαμβανομένων κάποιων που μπορούν να εντατικοποιήσουν τις σχέσεις ανάμεσα στις διαφορετικές επικράτειες του κατ’ εξακολούθηση μετανάστη.


Μία ηθική της κινητικότητας


Αξίζει τον κόπο να αναρωτηθούμε τι δείχνει η φαινομενική έλλειψη πατριωτισμού και οικονομικής σταθερότητας των κατ’ εξακολούθηση μεταναστών όπως εγώ, για τον τρόπο με τον οποίον μπορούμε να βρούμε αλληλεγγύη στον κόσμο του μέλλοντος. Μπορούμε να αναπτύξουμε μια πολιτική φαντασία σε τόπους συνάντησης μέσα από συγκεκριμένες διαδρομές, μια πολιτική διαμορφωμένη από μια ηθική της κινητικότητας αντί της αναζήτησης κοινού εδάφους. Πώς περιορίζονται οι ανά τον κόσμο διαδρομές, από ποιόν και πώς, είναι ερωτήματα που οι κατ’ εξακολούθηση μετανάστες θέτουν στον εαυτό τους, και τα οποία βρίσκονται στο κέντρο της ανάπτυξης μιας κινητικής, διεθνικής κοινωνιολογίας. Η προσοχή στα όρια και την κατεύθυνση της κίνησης θα μας βοηθήσει να αναπτύξουμε πιο δυναμικές προσεγγίσεις στην ισοτιμία, την υπευθυνότητα και την ελευθερία.


Διαβάστε ακόμα


Πειραματικά έθνη (στα Αγγλικά)


Τα τρία πρόσωπα της ομορφιάς (στα Αγγλικά)

Με αφετηρία την ίδρυση του Γαλλικού εθνικού μουσείου μετανάστευσης, η Mary Stevens παρουσιάζει τις δημιουργικές στρατηγικές που αναπτύσσει το κράτος για να αντιμετωπίσει τις πιέσεις που ασκεί η μετανάστευση στην εθνική κυριαρχία.


Η πρόκληση που θέτουν στο κράτος έθνος τα σύγχρονα πρότυπα μετανάστευσης έχει ευρέως συζητηθεί, τόσο θεωρητικά όσο και πολιτικά. Συνοριακές διαβάσεις, προβληματισμός για τα σύνορα , υβριδικές ταυτότητες: όλα αυτά εκλαμβάνονται ως στρατηγικές για τη σταδιακή κατάργηση των εθνικών συνόρων. Ωστόσο, κάθε κουβέντα για άμεση κατάλυση των εθνικών συνόρων συναντά το αντεπιχείρημα ότι τέτοιες προβλέψεις είναι πρόωρες. Και πράγματι, χρησιμοποιώντας παραδείγματα από τη Γαλλία, ελπίζω να μην αποδείξω μόνο ότι το κράτος έθνος ανακάμπτει αλλά και να αμφισβητήσω την υπόθεση ότι όπου οι μετανάστες επιδεικνύουν δημιουργικότητα στην οικοδόμηση δικτύων και την καθιέρωση νέων μορφών σταθερών σχέσεων με έναν τόπο, το κράτος δείχνει έλλειψη φαντασίας, απαντώντας μονάχα σε ανοιχτές απειλές έναντι της κυριαρχίας του. Οι δημιουργικές στρατηγικές που αναπτύσσει το κράτος – και όχι απλώς ο μηχανισμός καταστολής του- του επιτρέπουν να διατηρεί την ηγεμονία του.


Δημιουργικές στρατηγικές για τη μετανάστευση


Αντιμέτωπο με την προοπτική μείωσης της επιρροής του στα μέλη του, το κράτος έθνος, ή πιο συγκεκριμένα η κυρίαρχη ελίτ του, διαθέτει δυο μορφές δράσης. Από τη μια πλευρά, μπορεί να κλειστεί στον εαυτό του να αμπαρώσει τις πόρτες και να περιορίσει την πρόσβαση στα πλεονεκτήματα της υπηκοότητας. Εναλλακτικά, μπορεί να υιοθετήσει μια πιο ριψοκίνδυνη αλλά δυνητικά πιο βιώσιμη, για την αυτοσυντήρησή του, προσέγγιση, να επεκτείνει τα όρια της εθνικής ταυτότητας, ελπίζοντας ότι θα αφομοιώσει τους νεοφερμένους. Ο φόβος, σε τελική ανάλυση, είναι ότι η διεύρυνση του δικτύου μπορεί να ‘αποδυναμώσει’ την εθνική ταυτότητα -η ισχύς της εξαρτάται λοιπόν από την ακλόνητη πίστη στην αφομοιωτική ικανότητα του κυρίαρχου πολιτισμού. Στη Γαλλία, αυτή η αυτοπεποίθηση κυριαρχεί από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Όπως ο Φανόν και πολλοί άλλοι έχουν επισημάνει, ένας από τους τρόπους που η γαλλική Τρίτη Δημοκρατία διατήρησε τον έλεγχο στην αυτοκρατορία της ήταν ο προσεταιρισμός μιας μειοψηφίας ‘ εξελιγμένων’- άνοιξε την πόρτα στους υπηκόους των αποικιών τόσο ώστε να τους εμποδίσει να την παραβιάσουν.


Στο μετα-αποικιακό πλαίσιο η μνήμη εκλαμβάνεται συχνά ως μια στρατηγική αντίστασης στην ηγεμονική εξουσία. Η πολιτιστική μνήμη της διασποράς θεωρείται ιδιαίτερα ανατρεπτική, καθώς διατηρεί εντός των ορίων της χώρας διαμονής την παρουσία ενός αλλού, ενός εκτός. Δεν είναι απαραίτητο η ίδια η μνήμη να είναι απελευθερωτική ( στην πραγματικότητα μπορεί να είναι εμποτισμένη με μια κατασταλτική νοσταλγία που εμποδίζει την ανάπτυξη του υπηκόου). Η ύπαρξη μιας σειράς ιστοριών που πολύ δύσκολα μπορούν να ενσωματωθούν στις αφηγήσεις ενός κοινού εθνικού παρελθόντος αποτελεί μια μορφή αντίστασης. Αυτή τη διττή ιδιότητα, τη συνεχή παρουσία στη μνήμη ενός ‘εκεί’ στο ‘εδώ’, ενισχύει ο Abdelmalek Sayad, επιμένοντας στον μη διαχωρισμό των διαδικασιών μετανάστευσης και αποδημίας, σε ό, τι αφορά στη συγκρότηση ενός αντικειμένου μελέτης που υπερβαίνει επίσης τα εθνικά σύνορα.


Η θεσμική ιστορία της μετανάστευσης


Στη Γαλλία, από τις αρχές του 1990, αναδύθηκαν μνήμες μετανάστευσης, ακριβώς ως αμφισβήτηση των απλοποιημένων θεωρήσεων για την εθνική ταυτότητα. Όλες συνδέθηκαν με ένα αίτημα αναγνώρισης στο δημόσιο πεδίο, μερικές φορές ενός συγκεκριμένου γεγονότος (η ομάδα Au nom de la memoire – στο όνομα της μνήμης- έκανε εκστρατεία για την καταγραφή της σφαγής των Αλγερινών στο Παρίσι, στις 17 Οκτωβρίου 1961, στα ιστορικά αρχεία ), άλλες φορές μιας συγκεκριμένης κοινότητας (όπως στην ταινία του Yamina Benguigui το 1997 Memoires d’ immigres, με υπότιτλο The ‘Maghrebi heritage’ ( η κληρονομιά του Μαγκρέμπ). Το 2004, η κυβέρνηση ανακοίνωσε τη δημιουργία ενός εθνικού μουσείου μετανάστευσης -Cite nationale de l’ histoire de l’immigration (CNHI)- ακριβώς για να ανταποκριθεί σ’ αυτό το αίτημα. Ωστόσο, αυτή η απόφαση, που ξεπέρασε τα αιτήματα πολλών ακτιβιστών, μπορεί επίσης να ερμηνευθεί ως στοιχείο μιας δημιουργικής στρατηγικής κατάληψης του εδάφους για την εξουδετέρωσή του. Η αφομοιωτική δύναμη του κράτους δεν ισχύει μόνο για τα άτομα, είναι επίσης μια στρατηγική για το χειρισμό εν δυνάμει διασπαστικών κινημάτων, μέσω μιας πολιτικής που στοχεύει στην αφομοίωση.


Στις πρώτες δημόσιες συζητήσεις για το πεδίο παρέμβασης του CNHI, υπήρχαν δυο αντικρουόμενες απόψεις για τη φύση του αντικειμένου του. Το νέο κέντρο θα επικεντρωνόταν στη μεταναστευτική εμπειρία στη Γαλλία, σύμφωνα με την επιταγή του Sayad περί σεβασμού της όλης εμπειρίας, ή θα περιοριζόταν στη μετανάστευση δηλαδή στη διαδικασία μέσω της οποίας κάποιοι ξένοι ήρθαν να κατοικήσουν, έχοντας κατά νου να παραμείνουν και να ενσωματωθούν στο πολιτικό σώμα; Αντικείμενο διακύβευσης ήταν ο ορισμός της εθνικής κοινότητας και ο έλεγχος του κράτους έθνους στα σύνορά του. Γιατί η πρώτη άποψη θα μπορούσε ενδεχομένως να περιλαμβάνει την εσωτερική μετανάστευση από τις επαρχίες καθώς και την εμπειρία Γάλλων υπηκόων που ταξίδευσαν από την περιφέρεια της χώρας – όπως τις νήσους Μαρτινίκα και Γουαδελούπη- προς το κέντρο. Η επιλογή της εμπειρίας της μετακίνησης έναντι του νομικού καθεστώτος των εμπλεκομένων, και η αναγνώριση αντίστροφων διασυνοριακών ροών, θα μπορούσε να συμβάλει στην υποβάθμιση του καθεστώτος των εθνικών συνόρων. Είναι προφανές, όμως, από την επιλογή της ονομασίας – Cité παραπέμπει στην πόλη, nationale δεν χρειάζεται αποσαφήνιση και immigration αποκλείει κάθε προς τα έξω ή προσωρινή μετακίνηση ανθρώπων- ότι επικράτησε η δεύτερη άποψη, που δίνει έμφαση στα παραδοσιακά κριτήρια υπηκοότητας. Αυτή η επιλογή υπογραμμίζεται ακόμη περισσότερο από τη χρονολογική περίοδο που καλύπτει το Cité, η οποία περιορίζεται στη μετα-επαναστατική εποχή- αυτό το πρότυπο μετανάστευσης γίνεται έτσι ένα φαινόμενο που μπορεί να χαρακτηρίσει μόνο το κράτος έθνος. Μην αναγνωρίζοντας ουσιαστικά την αμφισβήτηση που αποτελεί για την κυριαρχία η μνήμη της διασποράς, το Cité μπορεί μέσα από μια (περιορισμένη) ενσωμάτωση να διευρύνει τα όρια της εθνικής σταθερής σχέσης με τον τόπο, προκειμένου να τα διασφαλίσει καλύτερα.


Διαχωρίζοντας την ‘καλή’ από την ΄κακή’ μετανάστευση


Η προσάρτηση αυτού που ο Φουκώ ορίζει ως ‘ ακατάλληλες γνώσεις’ των μεταναστών από το γαλλικό κράτος έθνος πρέπει, επομένως, να θεωρηθεί ως μέρος μιας δημιουργικής και αποτρεπτικής στρατηγικής αυτοσυντήρησης, με την οποία ο κρατικός μηχανισμός καταλαμβάνει ένα πεδίο μάχης προκειμένου να το αποστερήσει από την ισχύ του. Η αυξανόμενη βούληση για δημόσια συζήτηση πάνω σε πτυχές της αποικιοκρατικής ιστορίας αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Το CNHI καταγράφει στους στόχους του την επιθυμία προώθησης μιας πιο θετικής άποψης για τη μετανάστευση ως αντιστάθμισμα στη συνήθη συσχέτιση των μεταναστών με τη βία και την κοινωνική αναταραχή. Ορίζοντας, όμως, τον ‘καλό’ μετανάστη- το άτομο που επέλεξε να εγκατασταθεί οριστικά στην εθνική επικράτεια και εξέφρασε αυτή την επιλογή αποκτώντας τελικά την υπηκοότητα- το κράτος αντιπαραθέτει αυτόματα τον αντίστοιχο ‘κακό’. Ορισμένοι εξέφρασαν έκπληξη που μια κυβέρνηση, η οποία επενδύει τόσα πολλά στη θετική επανεκτίμηση της μετανάστευσης μέσω του Cité, μπορεί ταυτόχρονα να προχωρεί στη δαιμονοποίηση άλλων κατηγοριών μεταναστών (ειδικά στις δημόσιες συζητήσεις γύρω από την αναθεώρηση της μεταναστευτικής νομοθεσίας του 2006). Ωστόσο, μια ανάγνωση του Μπουρντιέ και ιδιαίτερα του Sayad δίνει μια εξήγηση- η δουλειά του κράτους είναι δουλειά κατηγοριοποίησης και ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα δημογραφικά φαινόμενα έχει να κάνει μόνο με τους τρόπους των δομών που παρέχουν. Η παρουσίαση ενός θετικού πρότυπου επιτρέπει την εμφάνιση μιας αρνητικής θεώρησης. Δεν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στο να κατευνάζονται οι μνήμες της μετανάστευσης και την αναφορά του υπουργού Εσωτερικών Σαρκοζί ότι η Γαλλία τελεί υπό την πολιορκία λαθρομεταναστών. Η πολιτική υψηλής ασφάλειας και το αντίθετό της είναι οι δυο πλευρές του ίδιου νομίσματος.


Διαβάστε ακόμα


Όμιλος φίλων Abdelmalek Sayad (στα Γαλλικά)


DiverCité

Η Νέλλη Καμπούρη υποστηρίζει ότι η φιλοξενία είναι “μια δημοκρατική σχέση” όχι μόνο μεταξύ πολιτών αλλά και μεταξύ μη-πολιτών, το άνοιγμα στον ξένο χωρίς νομικές και τυπικές προϋποθέσεις και χωρίς την προϋπόθεση αναγνώρισης της ταυτότητάς του και πάνω από όλα την αποδοχή ότι ο ξένος μπορεί να έρθει για να αναδιαμορφώσει ριζοσπαστικά ό,τι προϋπάρχει.


Ναοί, εκκλησίες, πρεσβείες, είσοδοι σπιτιών, αυλές, αεροδρόμια, σταθμοί, λιμάνια, ξενοδοχεία, κλινικές: οι χώροι υποδοχής των ξένων αποτέλεσαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και κουλτούρες περάσματα – τόπους συνάντησης αλλά και διαχωρισμού – μεταξύ του εντός και του εκτός της κοινότητας. Τόσο η φιλοξενία όσο και η υποδοχή δεν μπορούν παρά να εγγράφονται σε τέτοιου είδους περάσματα, σε εύθραυστες και σύντομες συναντήσεις, όπου διασταυρώνονται άτομα των οποίων οι ταυτότητες μένουν προσωρινά μετέωρες, χωρίς δηλαδή οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ τους να έχουν καθοριστεί ακόμα. Στην έννοια της φιλοξενίας, όμως, εμπεριέχεται και ένα παράδοξο που ο Ντεριντά προσπάθησε να αποτυπώσει με τον όρο hostipitalité: ενώ από την μια πλευρά βασίζεται στο άνοιγμα στην ετερότητα και την αρμονική συνύπαρξη ατόμων με διαφορετικές ταυτότητες (hospitalité), από την άλλη προϋποθέτει και την έντονη εναντίωση που μπορεί να φτάσει στα όρια της ακραίας βίας (hostilité). Σήμερα αυτό το παράδοξο παίρνει συγκεκριμένη μορφή: η έννοια της φιλοξενίας άνευ νομικής ή θεσμικής διαμεσολάβησης περιορίζεται στον χώρο του ιδιωτικού, στις ιδιότυπες δηλαδή τελετουργίες και συνήθειες εντός του κλειστού χώρου του σπιτιού ή σε έκτακτες περιπτώσεις (όπως για παράδειγμα σε περιόδους γιορτών στις μεγαλουπόλεις), ενώ η υποδοχή καθορίζεται πλέον από το κράτος, αποκτώντας τον χαρακτήρα νομικο-πολιτικού δικαιώματος που προσφέρεται επιλεκτικά ανάλογα με την ταυτότητα του ξένου.



Σύγχρονες πρακτικές υποδοχής


Παρά την παραδοσιακή προσήλωση, λοιπόν, στο φολκλόρ της φιλοξενίας, οι σύγχρονες πρακτικές υποδοχής των ξένων δεν οδηγούν προς το άνοιγμα στην ετερότητα αλλά συγκλίνουν προς έναν ιδιότυπο αποκλεισμό που βασίζεται στην προσωρινότητα και την ρευστότητα των ορίων και των ταυτοτήτων. Το γεγονός αυτό γίνεται φανερό σήμερα από τον πολλαπλασιασμό των κέντρων κράτησης αλλοδαπών, που εμφανίζονται και εξαφανίζονται ανάλογα με προσωρινές και επιμέρους ανάγκες. Τοποθετημένα κοντά στα σημεία εισόδου στις εθνικές επικράτειες, αλλά και στα περίχωρα των αστικών κέντρων, τα κέντρα αυτά παίρνουν την μορφή προχειροφτιαγμένων κατασκευών, που γρήγορα μπορούν να εκκενωθούν, ή να μετακινηθούν. Στην Ευρώπη η γεωγραφική αυτή μετατόπιση γίνεται μια «πιο οικονομική» στρατηγική ελέγχου: από το εσωτερικό των Δυτικοευρωπαϊκών χωρών τα κέντρα αυτά μετακινούνται στις νεοεισερχόμενες Ανατολικοευρωπαϊκές επικράτειες και την Βόρεια Αφρική. Για τον λόγο αυτό, η χαρτογράφηση τους πρέπει διαρκώς να ανανεώνεται. Παράλληλα με τα κέντρα κράτησης, στις περισσότερες Δυτικοευρωπαϊκές χώρες, που έχουν αφομοιώσει τα ανθρωπιστικά διδάγματα, λειτουργούν από καιρό «κέντρα υποδοχής» μεταναστών και προσφύγων, που έχουν σχεδιαστεί ούτως ώστε να πληρούν τους βασικούς ανθρωπιστικούς κανόνες ως προς τις συνθήκες κράτησης και υγιεινής. Εκεί το πρόβλημα αναδεικνύεται πιο ξεκάθαρα ως το ίδιο γεγονός του ελέγχου. Σκοπός τόσο της «κράτησης» όσο και της «υποδοχής» δεν είναι να εμποδίσουν ή να διευκολύνουν την είσοδο του συνόλου του μεταναστευτικού πληθυσμό, αλλά να στεγάσουν το πλήθος των ανώνυμων ξένων προσωρινά προκειμένου να καταγράφουν και να κατηγοριοποιηθούν προτού εισέλθουν (σαν νόμιμοι ή παράνομοι) ή να απελαθούν (νόμιμα ή παράνομα). Πρόκειται δηλαδή για χώρους μετάβασης από όπου το απρόσωπο «απειλητικό» μεταναστευτικό υποκείμενο μπορεί να τοποθετηθεί εντός των κατηγοριοποιήσεων που συνιστούν τις αναγνωρίσιμες ταυτότητες, ανάλογα με το γένος, τη φυλή, την ηλικία, την μόρφωση, την θρησκεία


Παρόλο, λοιπόν, που η βασική απειλή για την ασφάλεια της κοινότητας δεν είναι ο ξένος εν γένει (ο τουρισμός και τα επαγγελματικά ταξίδια αλλοδαπών είναι δείγμα ευημερίας) αλλά ο ανώνυμος μετανάστης (ο λαθρομετανάστης), η κατηγοριοποίηση που συντελείται με την έξοδο από τους μεταβατικούς αυτούς χώρους δεν έχει χαρακτήρα μόνιμο αλλά αναπροσδιορίζεται διαρκώς. Ο «εγκλεισμός» δεν μπορεί να λειτουργεί σαν αποτελεσματική στρατηγική αντιμετώπισης των μεταναστών: τα όρια μεταξύ ταξιδιώτη, τουρίστα, μετανάστη και πρόσφυγα παραμένουν ρευστά ακόμα και μετά την έξοδο από τον χώρο μετάβασης, καθώς η αναγνώριση είναι κατά κανόνα προσωρινή. Ο ξένος δεν καθορίζεται μονομιάς αλλά είτε αναλαμβάνει να παίξει, είτε υποχρεούται να υιοθετήσει διαφορετικούς ρόλους κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην κοινότητα.


Οι αντιφάσεις των πολιτικών για τη μετανάστευση


Στο σημείο αυτό εισέρχεται και μια σημαντική παράμετρος του «ελέγχου» που συσχετίζεται άμεσα με την διαμόρφωση των εθνικών κρατών και κοινοτήτων. Οι μεταναστευτικές ομάδες, μέσα στην πολυπλοκότητα τους, δεν αποτελούν απλώς «απειλές» για τις εθνικές ομάδες. Οι εθνικές ομάδες ανοίγουν και κλείνουν τα όρια τους σε ορισμένες περιπτώσεις για να συμπεριλάβουν, να αφομοιώσουν και να ενσωματώσουν, ενώ σε άλλες για να αποκλείσουν και να εκδιώξουν τον ξένο. Όπως υποστηρίζει και ο Μπαλιμπάρ, ο νέο-εθνικισμός εγγράφεται τόσο στις ανθρωπιστικές πρακτικές, κατανόησης των μεταναστών ως θύματα που πρέπει να προστατευτούν, όσο και στις ξενοφοβικές αντιδράσεις αποκλεισμού των «λαθρομεταναστών». Παράλληλα ο νέο-ρατσισμός καθορίζεται τόσο από την εξιδανικευμένη μουλτι-εθνικ εικόνα των σύγχρονων καταναλωτών, όσο και από την διάδοση αρνητικών στερεοτύπων για την εγγενή ή κοινωνική εγκληματικότητα. Στο επίπεδο της αισθητικής δε, η μίμηση των «εξωτικών» προτύπων συνυπάρχει με την απώθηση για το βρώμικο, μολυσμένο ξένο. Οι πολιτικές για τη μετανάστευση εμπεριέχουν αυτές τις αντιφάσεις, επιβάλλοντας όρια προσωρινά μεταξύ του νόμιμου και του παράνομου, όρια που μπορούν διαρκώς να μεταβάλλονται. Η προσωρινότητα στις πολιτικές για την μετανάστευση νομιμοποιεί την διαρκή μετατόπιση των ορίων μεταξύ πολιτών και μεταναστών. Η εθνική κοινότητα μπορεί συγχρόνως να υποδέχεται «φιλόξενα» να ποθεί και να μιμείται σαν πρότυπα ταξιδιώτες, αλλά και ορισμένες κατηγορίες μεταναστών και προσφύγων που χρήζουν της προστασίας και των φώτων της, και να αποκλείει, να κακομεταχειρίζεται χωρίς αναστολές και χωρίς νόμιμους ή κοινωνικούς περιορισμούς άλλους (ή και τους ίδιους ανάλογα με τις περιστάσεις). Η κουλτούρα, η καταγωγή, η μόρφωση, το φύλο, η ηλικία δεν αποτελούν απλώς ουδέτερες κατηγορίες ταξινόμησης στις σχετικές στατιστικές, αλλά και διακριτικά σημάδια που καθορίζουν το βαθμό αποδοχής ή αποκλεισμού. Η προσωρινότητα των ταυτοτήτων που αποδίδονται στους μετανάστες αποτελεί συνθήκη απαραίτητη για το στρατηγικό άνοιγμα και κλείσιμο απέναντι στους ξένους.


Μπορεί οι ίδιοι οι μετανάστες και οι πρόσφυγες να βιώνουν αυτές τις αντιφάσεις της καθημερινά σαν μια παρατεινόμενη αίσθηση ανασφάλειας και αβεβαιότητας, αλλά μέσα από αυτές από την ρευστότητα των ορίων μπορούν επίσης να ξεπηδήσουν εναλλακτικές πρακτικές και πολιτικές. Οι μετανάστες (οικονομικοί και πολιτικοί) είναι μια ευνοούμενη κατηγορία «φτωχών» που αποτελούν «οντολογική συνθήκη όχι μόνο για αντίσταση αλλά και για την ίδια την παραγωγική ζωή». Κάτι που συχνά αποσιωπάται στον ανθρωπιστικό λόγο, είναι η βούληση για δημιουργία που συνυπάρχει με την απόδραση από την φτώχεια, την βία, και την ανασφάλεια: πέρα από φτηνό εργατικό δυναμικό «οι μετανάστες επενδύουν ολόκληρη την κοινωνία με τους ανατρεπτικούς τους πόθους». Και αυτό τους διαφοροποιεί από το αμάλγαμα όσων, είναι υποχρεωμένοι να κινούνται διαρκώς να αλλάζουν διαρκώς ταυτότητες, να μορφώνονται δια βίου σε νέες ειδικότητες, να είναι ευέλικτοι στο χώρο της εργασίας, να είναι διατεθειμένοι να ταξιδέψουν και να ζήσουν προσωρινά όπου βρουν πιο επικερδή συμβόλαια, να ακολουθούν τις επιταγές της μόδας καταναλώνοντας διαρκώς διαφορετικά στυλ και ταξιδεύοντας διαρκώς και επιθυμώντας έθνικ απολαύσεις που παρά το κόστος τους δεν ικανοποιούνται ποτέ. Ο ζητιάνος, ο άστεγος, ή ο μετανάστης που καταφέρνει να οικειοποιηθεί τον μεταβατικό χώρο, αντίθετα, ξεγελά τις πρακτικές ελέγχου. Όπως στο βλέμμα του πολίτη ο μετανάστης αποτελεί θύμα και συγχρόνως απειλή, έτσι και στο βλέμμα του μετανάστη, ο πολίτης αποτελεί θύμα και συγχρόνως απειλή. Και στις δύο περιπτώσεις, η ρευστότητα των διαφορετικών ταυτοτήτων τους καθιστά θύματα και θύτες του ελέγχου που δεν προέρχεται από πουθενά αλλά διαχέεται.


Η δημοκρατία μεταξύ μη-πολιτών


Το ερώτημα που τίθεται, κατά συνέπεια, είναι εάν έστω και δυνητικά μπορούμε να διακρίνουμε μια πιθανή διέξοδο στην ένταση μεταξύ υποδοχής και φιλοξενίας, από όπου θα μπορούσαν να προκύψουν πολιτικές φιλοξενίας του ξένου. Το άνοιγμα στην ετερότητα είναι ένα άνοιγμα στο παράδοξο της φιλοξενίας, που εμπεριέχει και την πιθανότητα της βίας τόσο από την πλευρά του οικοδεσπότη όσο και από την πλευρά του φιλοξενούμενου. Το να δεχτεί κάποιος τον ξένο χωρίς προηγουμένως να έχει ζητήσει το όνομά του, την ταυτότητά του, το διαβατήριό του ή έστω την προέλευσή του μπορεί να σημαίνει την αποδοχή της πιθανότητας ότι ο ξένος θα μεταμορφώσει, θα μετακινήσει, ακόμα και θα καταστρέψει, τον χώρο του. Η προοπτική μια εναλλακτικής ματιάς εμφανίζει στα video της Κορεάτισας Kimsooja: ταξιδεύει σε σύγχρονα μεταναστευτικά περάσματα και στους δημόσιους μη-χώρους των μεγαλουπόλεων, στέκεται ακίνητη και αμίλητη απέναντι σε ένα πλήθος που κινείται. Η στάση της αυτή, όμως, δεν είναι απλά παθητική. Όπως λέει «τίποτα δεν είναι ακίνητο, υπάρχει ρυθμός σε όλα». Η στάση της είναι «μια πράξη και μια απόφαση» που εμπεριέχει τα παράδοξα της ανοιχτής φιλοξενίας. Στην επιβολή της συνεχούς κινητικότητας αντιπαραβάλει την δική της στατικότητα. Στην επιβολή του συνεχούς ελέγχου αντιπαραβάλει το δικό της βλέμμα. Σταδιακά αναπτύσσεται μια σχέση φιλοξενίας, όπου δεν είναι ξεκάθαρο ποιος είναι που ασκεί βία οι περαστικοί που την κοιτάνε με περιέργια, ή εκείνη που τους παρατηρεί. Η σχέση αυτή, όμως, παραμένει αντιφατική: η Kimsooja με γυρισμένη την πλάτη, αλλά το κεφάλι της στο ύψος των ματιών του θεατή διαμεσολαβεί, χωρίς να καταλύει την ένταση που υπάρχει «μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, του ξένου και των ντόπιων, της γυναίκας και της φαλλοκεντρικής κοινωνίας». Μέσα από αυτήν την διαμεσολάβηση οι απρόσωποι ‘μη χώροι’ κατοικούνται έστω και προσωρινά από όσους τους διασχίζουν. Η φιλοξενία δεν περιορίζεται πλέον σε φολκλορικές αναπαραστάσεις καλωσορίσματος, αλλά γίνεται μια κίνηση που μπορεί να προέρχεται τόσο από τον ντόπιο όσο και από τον ξένο.


Τέτοιου είδους πρακτικές φιλοξενίας προϋποθέτούν να ξεφύγουμε από την γλώσσα των δικαιωμάτων και την αυστηρή προσκόληση στις νομικο-πολιτικές διαστάσεις της υποδοχής που αγκιστρώνουν την έννοια του πολιτικού στο κράτος. Επομένως έρχονται τόσο σε αντίθεση με τις πρακτικές ελέγχου των συνόρων, όσο και με τις πρακτικές ανθρωπιστικής αρωγής που αναπαράγουν τις εδραιωμένες σχέσεις εξουσίας. Πρόκειται για την αναζήτηση πολιτικής πέρα από κρατικές οντότητες και τις ταυτότητες που προκύπτουν από την ιδιότητα του πολίτη. Πρόκειται για την «υπόσχεση» μιας μελλοντικής δημοκρατίας που έρχεται σε αντίθεση και με τον Καντιανό κοσμοπολιτισμό, που επιβάλει ότι το δικαίωμα στην φιλοξενία πρέπει και μπορεί να δίνεται μόνο σε πολίτες άλλων κρατών. Το διακύβευμα, επομένως, είναι «μια δημοκρατική σχέση» όχι μόνο μεταξύ πολιτών αλλά και μεταξύ μη-πολιτών, το άνοιγμα στον ξένο χωρίς νομικές και τυπικές προϋποθέσεις και χωρίς την προϋπόθεση αναγνώρισης της ταυτότητάς του και πάνω από όλα την αποδοχή ότι ο ξένος μπορεί να έρθει για να αναδιαμορφώσει ριζοσπαστικά ό,τι προϋπάρχει.


Διαβάστε ακόμα


Η ιδιότητα του πολίτη σε κίνηση (στα Αγγλικά)


Jürgen Habermas και Jacques Derrida: Διάλογοι (στα Αγγλικά)

Αντλώντας από το έργο του Ισπανού θεολόγου Francisco de Vitoria, ο Josef Bordat εξετάζει τις προοπτικές της έννοιας του ανθρωπινου δικαιώματος στη μετανάστευση.


Το 1492, ο Χριστόφορος Κολόμβος έφτασε στη νήσο Γκουαναχάνι, την οποία ονόμασε ‘Σαν Σαλβαντόρ’. Ο Κολόμβος και το πλήρωμά του έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό από τους αυτόχθονες. Μέσα στους πρώτους οκτώ μήνες του έτους 2006, περίπου 20.000 πρόσφυγες από την Αφρική έφτασαν στις Κανάριες Νήσους. Επέζησαν του ριψοκίνδυνου ταξιδιού, που μοιάζει τόσο επικίνδυνο όσο εκείνο των Ισπανών ‘Conquistadores’ 500 χρόνια πριν. Oι πρόσφυγες δεν έγιναν δεκτοί από τις ισπανικές αρχές, οι οποίες ακολούθησαν τις αρχές της μεταναστευτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Θα επιχειρήσω να αναδείξω τις διαφορές και τις πιθανές διασυνδέσεις ανάμεσα στα δύο γεγονότα, αναλύοντας την έννοια της μετανάστευσης στο έργο του Francisco de Vitoria, που έζησε την ίδια εποχή με τον Κολόμβο.


Η προσέγγιση του Vitoria στην μετανάστευση


Ο Βιτόρια γεννήθηκε γύρω στο 1492 στην πόλη Μπούργκος. Το 1504 προσχώρησε στους Δομινικανούς και εστάλη στο Παρίσι για θεολογικές σπουδές. Επέστρεψε στην Ισπανία το 1523 και εισήχθη στο φημισμένο πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα τρία χρόνια αργότερα, για να γίνει ο πλέον διακεκριμένος εκπρόσωπος της Σχολής της Σαλαμάνκα.


Ο Βιτόρια ασχολήθηκε εντατικά με το θέμα της νομιμότητας της Conquista. Σε αυτό το πλαίσιο, μελέτησε τα θεολογικά, ηθικά και νομικά προβλήματα που πηγάζουν από αυτό το γεγονός. Ως εκ τούτου, ανέπτυξε τη διεθνή δημόσια νομοθεσία από το ρωμαϊκό ius gentium έως το σύγχρονο ius inter gentes, ως μια σειρά κατάλληλων ρυθμίσεων για τα συμφέροντα διαφορετικών κρατών και λαών, όπως εκείνα του ισπανικού και του ινδιάνικου πολιτισμού. Στον Βιτόρια, οι κρίσιμες οικουμενικές ιδέες της φυσικής δικαιοσύνης εφαρμόζονται στις δια-πολιτισμικές σχέσεις, με το επίκεντρο να μεταφέρεται από τη χριστιανοσύνη στην ανθρωπότητα. Το όραμά του για τη μοναδικότητα του ανθρώπινου είδους (totus orbis) είναι μια οικουμενική διεθνή κοινότητα που, με την ποικιλία της σε θέματα φυλής, πολιτισμού και θρησκείας, δημιουργεί σχέσεις στη βάση της διεθνούς δημόσιας νομοθεσίας ως συνταγματικού θεμέλιου, πέραν κάθε διεκδίκησης θεολογικού χαρακτήρα μιας μειοψηφίας που αισθάνεται ανώτερη των άλλων. Με την ιδέα του totus orbis, οι συμμετρικές σχέσεις ρυθμίζονται από τη διεθνή δημόσια νομοθεσία και τον πολιτιστικό πλουραλισμό σε ό, τι αφορά στην ανεκτικότητα σε οικουμενικές αρχές που αποτελούν μια πρώτη μορφή ανθρώπινων δικαιωμάτων.


Το ανθρώπινο δικαίωμα στη μετανάστευση


Ο Βιτόρια ανέπτυξε την έννοια ενός ανθρώπινου δικαιώματος στη μετανάστευση, που συνάγεται από το αξίωμα ‘communia sunt omnium’ και υποστηρίζεται θεολογικά από την αναφορά στη χριστιανική εντολή ‘diliges proximum tuum’. Από αυτό προκύπτει ότι ‘ο καθένας μπορεί να πάει στην περιοχή της επιλογής του και να παραμείνει εκεί όσο καιρό επιθυμεί να παραμείνει’. ‘Κανένας λαός δεν μπορεί να αρνηθεί σε άλλους λαούς τη μετανάστευση…’ και ‘κανένας λαός δεν μπορεί να απαγορεύσει σε άλλους λαούς το ελεύθερο εμπόριο …..και τη χρήση των ωκεανών, των λιμανιών και των ποταμών ως κοινής ιδιοκτησίας της ανθρωπότητας’.


Η απολογία του Βιτόρια για την ελεύθερη μετανάστευση, την ελεύθερη χρήση των πόρων και το ελεύθερο εμπόριο εκφράζει μια σημαντική επιφύλαξη, ότι αυτό δεν πρέπει να συμβεί εις βάρος κανενός από τα εμπλεκόμενα μέρη. Οι αρχές στις οποίες γίνεται αναφορά είναι εφαρμόσιμες στο μέτρο που ο μετανάστης δεν κάνει κατάχρηση της φιλοξενίας. Σε αναλογία, το ελεύθερο εμπόριο και η εκμετάλλευση των πόρων πρέπει να σταματούν όταν οι αυτόχθονες έχουν βάσιμους λόγους γι’ αυτό, όπως για παράδειγμα στις περιπτώσεις που η ιδιοποίηση αγαθών από τους μετανάστες προκαλεί σοβαρούς περιορισμούς στις προμήθειες του αυτόχθονος πληθυσμού.


Η οικουμενική διακήρυξη για τα ανθρώπινα δικαιώματα


Σε σχέση με τη μετανάστευση, η ιδέα της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα(1948) είναι διαφορετική: το άρθρο 13 επιτρέπει ‘το δικαίωμα στην ελευθερία διακίνησης και διαμονής’ μόνο ‘εντός των συνόρων του κάθε κράτους’(13.1) ενώ προστίθεται το δικαίωμα του καθενός ‘να εγκαταλείψει οποιαδήποτε χώρα, συμπεριλαμβανομένης της δικής του και να επιστρέψει στη χώρα του’ (13.2). Με άλλα λόγια, το άρθρο 13 παρέχει το δικαίωμα για αποδημία ή επαναπατρισμό αλλά δεν κάνει αναφορά σε δικαίωμα μετανάστευσης. Αυτό έχει να κάνει με την εσωτερική πολιτική κάθε κράτους, όπως αυτή διασφαλίζεται από τη Χάρτα των Ηνωμένων Εθνών με τις αρχές της αυτονομίας, της κυριαρχίας και της μη επέμβασης.


Δεν έχει καμιά αξία όμως να περιορίζει ή να εμποδίζει κανείς τη μετανάστευση με τη βία, προστατεύοντας για παράδειγμα τα σύνορα της Ευρώπης, ή αποδεχόμενος μια διαρκή εμπόλεμη κατάσταση στα σύνορα μεταξύ Μεξικού και Καλιφόρνιας. Από την άλλη πλευρά, το ανθρώπινο δικαίωμα στη μετανάστευση μπορεί να αποτελεί απλώς μια ουτοπική λύση, ένα ‘Noch -Nicht’, σύμφωνα με τον Ερνστ Μπλοχ. Η βάση για μια ρεαλιστική λύση, που δεν αντιμετωπίζει μόνο τα συμπτώματα, είναι μια ανάλυση των αιτίων που ωθούν στη μετανάστευση, γιατί αν κάποιος ή κάποια εγκαταλείπει την πατρίδα του (της), τότε αυτός ή αυτή έχει βάσιμους λόγους να το κάνει. Σε κάθε περίπτωση αποδημίας υπάρχουν τόσο ισχυροί παράγοντες που ωθούν σε αυτήν, που ο μετανάστης δεν βλέπει άλλη διέξοδο παρά να ξεκινήσει απ’ την αρχή κάπου αλλού. Μπορούμε να ασκήσουμε επιρροή σ’ αυτούς τους παράγοντες. Εάν θέλουμε οι άνθρωποι να μένουν στην πατρίδα τους και να συμβάλουν στην ανάπτυξή της με τις ικανότητες και τις δεξιοτεχνίες τους, τότε πρέπει να αποδυναμώσουμε αυτούς τους παράγοντες.


Απαλείφοντας τα αίτια της μετανάστευσης


Όλα ξεκινούν από την αναγνώριση της διασύνδεσης ανάμεσα στη δική μας σπατάλη πόρων και τις οικολογικές καταστροφές στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν λόγο μετανάστευσης, της διασύνδεσης ανάμεσα στο δικό μας παρελθόν ως ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών δυνάμεων και των πολιτικών εντάσεων, των πολέμων και των εμφυλίων πολέμων στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν ακόμη λόγο μετανάστευσης και, τέλος, της διασύνδεσης ανάμεσα στο οργανωμένο από εμάς διεθνές οικονομικό σύστημα και της κοινωνικής κατάστασης στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν πρόσθετο λόγο μετανάστευσης.


Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να μας απασχολεί μόνον η βελτίωση των προϋποθέσεων για νόμιμη μετανάστευση αλλά κυρίως οι αιτίες μετανάστευσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σλοβένος φιλόσοφος Slavoj Zizek τονίζει: ‘Η λύση δεν είναι να ρίξουμε τα τείχη και να τους αφήσουμε όλους μέσα όπως ζητούν με μεγάλη ευκολία οι ευαίσθητοι φιλελεύθεροι. Η μόνη ρεαλιστική λύση είναι να ρίξουμε το πραγματικό κοινωνικο-οικονομικό τείχος και να αλλάξουμε την ίδια την κοινωνία, έτσι ώστε οι άνθρωποι να μην προσπαθούν τόσο απεγνωσμένα να αποδράσουν από τον ίδιο τους τον κόσμο’.


Η πρόληψη της μετανάστευσης με την απάλειψη των λόγων και αιτίων της, αποτελεί μια κρίσιμη πτυχή των διεθνών σχέσεων. Η ίδια η μετανάστευση είναι επομένως ένα πεδίο πειραματισμού για μια ανθρωπιστική παγκοσμιοποίηση, υποδηλώνοντας σεισμογραφικά τα δομικά προβλήματα σε ορισμένες περιοχές του κόσμου και δείχνοντας τις άδικες και ανεπαρκείς οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Με αυτή την έννοια, η μετανάστευση μπορεί να γίνει ένα πολύτιμο ρυθμιστικό εργαλείο για τη διασφάλιση της δικαιοσύνης και της καλοσύνης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.


Διαβάστε ακόμα


Όλη η ιστορία είναι η ιστορία της μετανάστευσης (στα Αγγλικά)


Το μίσος είναι η καινούργια αγάπη (στα Αγγλικά)

Η Madalina Florescu αναδεικνύει το περίπλοκο ζήτημα της ελευθερίας σε αντιδιαστολή με την εφαρμογή της βιομετρικής τεχνολογίας που καθιστά το πέρασμα των συνόρων σαν μία αξιόποινη πράξη.


Η ανθρωπολογία αναζήτα την ανάδειξη των δομών της πραγματικότητας μέσω των διαπολιτισμικών συγκριτικών σπουδών όπως διαμορφώνονται μέσα από τα ανθρώπινα βιώματα. Η βιομετρική τεχνολογία καθιστά τα ανθρώπινα σώματα αναγνωρίσιμα στο πέρασμα του χρόνου και του χώρου σε εκείνους που διαχειρίζονται τις βάσεις πληροφοριών όπου βρίσκονται αποθηκευμένα τα ψυχολογικά προφίλ διαφορετικών ατόμων, σύμφωνα με κριτήρια που δεν καθορίζονται από πολιτισμικές μεταβλητές. Η χρήση βιομετρικής τεχνολογίας δημιουργεί βάσεις πληροφοριών που επιτρέπουν στους κατόχους τους να ιχνηλατούν την διαδρομή κάθε ατόμου σε κάθε δεδομένη στιγμή και να το καθιστούν αντικείμενο ταυτοτήτων τις οποίες τα ίδια τα άτομα δεν μπορούν να ελέγξουν. Αυτές οι βάσεις πληροφοριών μπορούν να αποτελέσουν δυνητικά εργαλεία εξολόθρευσης όλων εκείνων που σήμερα ονομάζουμε «μετανάστες» ή «δια-εθνείς» ή «υβριδικούς πολίτες».


Λέγεται ότι ο Αισχύλος έγραψε μεταξύ άλλων εκτός από τον Προμηθέα Δεσμώτη και τον Προμηθέα Λυόμενο. Είδα μια θεατρική αναπαράσταση του πρώτου στο Βελιγράδι τον Ιούλιο. Και πρέπει να διευκρινίσω ότι δεν καταλαβαίνω καθόλου τα σερβικά και ότι ελάχιστα γνώριζα την πλοκή του έργου. Το να παρακολουθώ την παράσταση ήταν σαν να προσπαθώ να ξεχωρίσω την γεύση κάθε μυρωδικού σε ένα πιάτο κάρρυ. Η σκηνή αναπαριστούσε ένα παλιό βιομηχανικό κτήριο, κάτι σαν immeuble disaffecti όπως λένε οι Γάλλοι, πολύ ψηλό. Στα πλάγια ένα παράθυρο που φωτιζόταν ορισμένες στιγμές για να δείξει σε εμάς, τους θεατές, ένα ζευγάρι ντυμένο στα μαύρα. Η γυναίκα καθόταν κι ο άνδρας στεκόταν. Και οι δύο κοιτούσαν τι γινόταν στην σκηνή, υποθετικά σαν κι εμάς τους θεατές. Ο Προμηθέας ήταν δεμένος με σκοινιά σε ένα μεγάλο κύκλο που τον διαπερνούσαν τρεις μπάρες φτιαγμένες από ένα υλικό που έμοιαζε με μέταλλο βαμμένο ασημί. Εγώ το ερμήνευσα σαν να ήταν ένας μεταμφιεσμένος Χριστός στον σταυρό. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες ήταν δύο νοσοκόμες και ο άνδρας που κρυβόταν πίσω από το σκοτεινό παράθυρο. Κρατούσε μια μεγάλη σύριγγα και έκανε ενέσεις στον Προμηθέα ένα υγρό που φαντάζομαι ότι ήταν ναρκωτικό ή δηλητήριο επειδή ο Προμηθέας αντιδρούσε στην ένεση επίμονα αλλά χωρίς επιτυχία. Έπειτα έκανε σαν να τον είχε καταλάβει μια μυστικιστική δύναμη, ενώ ο βασανιστής του εξέφραζε την ικανοποίησή του γελώντας έντονα και πιέζοντας τον Προμηθέα να πει κάτι που ο Προμηθέας είτε δεν γνώριζε, είτε δεν δεχόταν να αποκαλύψει. Σύμφωνα με την δική μου «ανάγνωση», η παράσταση ήταν μια μάχη μεταξύ επιστήμης και θρησκείας.


Το «κείμενο» αυτού του έργου έρχεται από τα πολύ παλιά χρόνια, καθώς έχει ταξιδέψει αιώνες μέσω της τεχνικής του παλίμψηστου (palimpsest). Το παλίμψηστο είναι τόσο τεχνική όσο και υλικό στήριγμα των επιγραφών – ένα δέρμα ζώου πάνω στο οποίο ο αντιγραφέας κάνει χώρο για μια νέα επιγραφή σβήνοντας τις υπάρχουσες. Τα ίχνη, όμως, των προηγούμενων επιγραφών ορισμένες φορές διαρρέουν στην εξωτερική στρώση δημιουργώντας έτσι ένα υβριδικό κείμενο, και ο διαχωρισμός μεταξύ των διαφορετικών στρώσεων απαιτεί μία ιδιάιτερη ερμηνευτική δουλειά. Το κείμενο του Προμηθέα Λυόμενου μπορούμε μόνο να το φανταστούμε γιατί όσα έγραψε ο Αισχύλος χάθηκαν.


Ο Wolfgang Iser έδωσε τον ορισμό του κειμένου σαν το «αισθητικό αντικείμενο» που προκύπτει από μία ένταση: την αντιπαράθεση μεταξύ της αντίστασης του κειμένου και της ερμηνείας του αναγνώστη καθώς και την φαντασιακή του ανάγνωση από αυτόν. Επίσης, όρισε την ανάγνωση σαν το ταξίδι της άποψης του αναγνώστη που διαπερνά το κείμενο και εισέρχεται στις προοπτικές των χαρακτήρων και των καταστάσεων και αναζητά μια συνθετική ενόραση που δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί ποτέ σαν μια μόνιμη αναπαράσταση αλλά κατασκευάζει ένα δίκτυο συνδέσμων γεμάτων νόημα καθώς αναζητά μια ενοποιητική θέματική. Το «αισθητικό αντικείμενο» δεν βρίσκεται ούτε στην παράσταση ούτε και στο κείμενο, αλλά στην συνεχή κίνηση που σκιαγραφεί τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις του κόσμου σαν βίωμα. Όχι μόνο δεν υπάρχουν διχοτομήσεις μεταξύ «πρωτότυπου», «αυθεντικού»και «απομίμησης», «πλαστού», αλλά η πραγματικότητα κατασκευάζεται μέσω της φαντασίας και η φαντασία μέσω της εμπειρίας. Η ελευθερία της έκφρασης σχετίζεται με την ελευθερία της κίνησης. Η ελευθερία, όμως, δεν είναι η απουσία συνόρων, αλλά η ικανότητα να τα δημιουργεί κανείς και να τα διασχίζει καθώς αναζητά νόημα.


Ποιος μεταναστεύει; Γιατί μεταναστεύουν οι άνθρωποι; Τι εννοούμε με τον όρο μετανάστευση; Τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι δεν καταφέρνουν να μεταναστεύσουν, αυτοί που παραμένουν φυλακισμένοι στα σύνορα; Πώς φαντάζεται τον γύρο του κόσμου κάποιος που περιμένει τον έλεγχο διαβατηρίων σε ένα διεθνές αεροδρόμιο ενώ διαθέτει πλαστό διαβατήριο; Πώς μοιάζει ο κόσμος στα μάτια ενός παιδιού μέσα από ένα παράθυρο στον όγδοο όροφο ενός HLM; Πώς νοιώθει την προσγείωση του αεροπλάνου μια νέα γυναίκα ερωτευμένη με έναν άνδρα που την περιμένει στο αεροδρόμιο όταν το διαβατήριο της είναι πλαστό; Ποιο είναι το νόημα των εθνικών συνόρων για ανθρώπους που ζουν σε ένα στρατόπεδο προσφύγων; Που νοιώθει κανείς τον πόνο της εξορίας, να ξέρει δηλαδή ότι δεν θα μπορέσει ποτέ να γυρίσει σπίτι; Η νοσταλγία δεν έχει έτοιμες λέξεις σε μια ξένη γλώσσα. Η νοσταλγία στα ρουμάνικα λέγεται dor που στα πορτογαλικά σημαίνει πόνος.


Ελευθερία. Να ψηφίσεις. Να γνωρίζεις. Να κλάψεις. Να φας. Να χαμογελάς. Να ελπίζεις. Να επιθυμείς. Να φοβάσαι. Να μισείς. Να αγαπάς. Να ονειρεύεσαι. Να κινείσαι. Να χτίζεις τον κόσμο. Ελευθερία έκφρασης μέσω της κινητικότητας. Πηγαίνω, μην με ρωτάτε ποια είμαι, από πού έρχομαι, και γιατί είμαι εδώ. Μην με ρωτάτε για τις αιτίες, αυτές είναι οι μυστικές μου προσευχές. Αυτή είναι η σιωπηλή κραυγή που φαντάζομαι ότι την νύχτα εκρήγνυται στα μυαλά και τις καρδιές εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο και σε όλες τις γλώσσες που δεν ξέρω και που μάλλον δεν θα μάθω ποτέ. Αλλά έχει εκραγεί πολλές φορές στο μυαλό μου, στη καρδιά και στο στομάχι, μέσα από το δέρμα μου, πάνω στο πρόσωπό μου, μέσα στα σπλάχνα μου. Η ελευθερία είναι ένας καταπιεσμένος σπασμός. Για τόσους πολλούς ανθρώπους!


Αυτό που αναδεικνύω σε αυτό το άρθρο είναι το περίπλοκο ζήτημα της ελευθερίας σε σχέση με την υλική και πνευματική κινητικότητα. Την ελευθερία της πολιτισμικής και θρησκευτικής έκφρασης ενάντια στις τεχνολογίες της επιτήρησης. Την βιο-μετρική – την μέτρηση της ζωής από τεχνολογίες που δημιουργήθηκαν στα εργαστήρια δημιούργημα γνώσης που ποτέ δεν αντικατοπτρίστηκε στα σώματα και τις ψυχές των ανθρώπων, στα πολιτισμικά σύνορα που οι ίδιοι κατασκεύασαν. Σύνορα προστασίας. Το επιχείρημά μου είναι ότι λέξεις, όπως παγκοσμιοποίηση, δια-εθνικότητα, ροές, δίκτυα, και διασυνδέσεις είναι πλαστά σβησίματα διαδικασιών διαχωρισμού και αποσύνδεσης, των οποίων τα ίχνη φτάνουν βαθιά μέσα στον κοινωνικό ιστό και την πολιτισμική υφή των σωμάτων, των πνευμάτων και των γλωσσών. Φτάνουν βαθιά στις συνειδήσεις. Το να μιλάει κανείς για ροές δεν ότι σημαίνει ότι μιλάει για την κυκλοφορία των ανθρώπων, το να μιλάει κανείς για την δια-εθνικότητα δεν σημαίνει ότι μιλάει για συναντήσεις, αλλά σημαίνει ότι μιλάει για την ξενοφοβία και την υλική διάσταση πολύ συγκεκριμένων και τοπικά οριοθετημένων συνόρων, που συχνά φυλάσσονται από ανθρώπους που φορούν στολές και κουβαλούν όπλα – ανθρώπων που η αντίληψή τους καθορίζεται από τεχνολογίες που υπηρετούν συμφέροντα που οι ίδιοι μπορεί να μην γνωρίζουν ούτε και να καταλαβαίνουν, συμφέροντα όμως τα οποία μπορεί να αμφισβητήσουν. Εντούτοις αυτές οι λέξεις και οι αναπαραστάσεις τους έχουν αποικίσει την φαντασία και τις επιθυμίες τους, έχουν δημιουργήσει μια αύρα γύρω από τον κόσμο – μια φαντασιακή αύρα απελευθέρωσης που δεν τοποθετείται πουθενά αλλού παρά στο φανταστικό μέλλον. Η αίσθηση της απελευθέρωσης που απολαμβάνει κανείς όταν απογειώνεται το αεροπλάνο και το βάρος του σώματος προβάλλεται για λίγα λεπτά στην πλάτη, στο κάθισμα. Κάποιος είναι ελεύθερος όταν βρίσκεται στο αεροπλάνο, και σκέφτεται τα σύννεφα, αισθάνεται σαν, σε εκείνη την συγκεκριμένη στιγμή και στον συγκεκριμένο τόπο, θα μπορούσε να είναι οπουδήποτε και οποτεδήποτε θα ήθελε, ότι όλα είναι πιθανά, ότι μπορεί να διαλέξει οποιονδήποτε προορισμό και να φανταστεί οποιαδήποτε προέλευση, ότι θα μπορούσε απλά να σταματήσει και να ζήσει αν το ήθελε σε αυτό το ωραίο σύννεφο παραπέρα, και να μην επιστρέψει ποτέ πια στον αληθινό κόσμο, όπου η ταυτότητα δεν είναι πολιτισμικό κατασκεύασμα αλλά προϊόν μετρήσεων των οποίων οι βασικές μονάδες δεν ανταποκρίνονται σε τίποτα που να έχει σχέση με τον πραγματικό κόσμο των αισθήσεων, των αισθημάτων, των συμβόλων, των αναμνήσεων, των επιθυμιών, και, πολύ συχνά, των προσευχών.


Η μετανάστευση είναι μια λέξη που δεν παραπέμπει απαραίτητα σε μια βαθιά συναισθηματική ανθρώπινη εμπειρία μετατροπής, γιατί θα μπορούσε κάλλιστα να αναφέρεται και σε πουλιά, ή ψάρια, ή μετακινούμενα κοπάδια. Εκείνο που κάνει την μετανάστευση μια διακριτή σφαίρα ανθρώπινης εμπειρίας είναι εκείνο που προκαλεί όχι την συνέχεια αλλά την ασυνέχεια, όχι τις ροές αλλά τα σύνορα, όχι την απελευθέρωση αλλά τον εγκλεισμό. Όταν μιλάμε για ροές που καλλιεργούν κοινωνικούς ιστούς, πρέπει να μιλάμε επίσης και για το τι συμβαίνει μεταξύ αποδημίας και μετανάστευσης. Πρέπει να μιλάμε και για πολιτισμικά διακριτές μορφές ταξιδιού και για τον βιωμένο χρόνο και τον βιωμένο χώρο της κατασκευής εντός των συνοριοπεδίων.


Η εφαρμογή της βιομετρικής τεχνολογίας για τον έλεγχο της ταυτότητας εναντιώνεται στην ιδέα του περάσματος των συνόρων, γιατί γεμίζει το κενό της ασυνέχειας με πολιτισμικά νοήματα που παραπέμπουν στο έγκλημα. Αυτά που λέγονται για τον αυτισμό, σύμπτωμα της κατάρρευσης της διαδικασίας κοινωνικοποίησης και του συναισθηματικού συσχετισμού του εαυτού με τους άλλους, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στην περιγραφή των συνεπειών της εφαρμογής βιομετρικών συστημάτων ελέγχου. Το γεγονός ότι το σώμα, και ιδιαίτερα το πρόσωπο, δεν ανήκει πλέον σε ό,τι το μεταμορφώνει σε καμβά όπου γράφονται πάνω τα πολιτισμικά νοήματα, σημαίνει ότι η ίδια η τοποθεσία της μνήμης έχει διαγραφεί, γιατί αυτή η τοποθεσία είναι το ίδιο το σώμα. Και η διαγραφή της μνήμης πού έρχεται με το κλέψιμο του τόπου αποθήκευσής της, οδηγεί στο να αποδυναμώνονται οι άνθρωποι από το να είναι οι ίδιοι δημιουργοί του κοινωνικού τους προσώπου.


Διαβάστε ακόμα


Η βιομετρική και σε ένα δικτυωμένο κόσμο (στα Αγγλικά)


Η βιομετρική, οι μετανάστες, και τα ανθρώπινα δικαιώματα (στα Αγγλικά)

Η παράνομη διακίνηση ανθρώπων αντιμετωπίζεται από πλευράς ασφάλειας ως μια ειδική μορφή λαθρομετανάστευσης, οργανωμένου εγκλήματος ή πορνείας. Στην κατάσταση της παράνομης διακίνησης ανθρώπων/λαθρομετανάστευσης, η Claudia Aradau εξετάζει την διεκδίκησης της πορνείας-ως –εργασίας. Σε μια τέτοια επαναδιαμόρφωση της κατάστασης, τα θύματα της παράνομης διακίνησης δεν είναι πλέον ουσιαστικά επικίνδυνα μέσω της αδιάκοπης διασύνδεσής τους με τη λαθρομετανάστευση ή την πορνεία, αλλά γίνονται ισότιμοι υπήκοοι.


Η ανασφάλεια δεν είναι μια συλλογή γεγονότων, αλλά ένας τρόπος διαχείρισης της συλλογικής ζωής, υποστήριξε ο Jacques Ranciere. Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης, της τρομοκρατίας ή της παράνομης διακίνησης ανθρώπων συνεπάγεται ειδικούς τρόπους διαχείρισης των πληθυσμών και της συλλογικής ζωής τους. Δημιουργεί μια δυναμική προστάτη/προστατευόμενου και οριοθετεί σύνορα μεταξύ κατηγοριών του πληθυσμού. Αυτός που απειλείται ή βρίσκεται σε κίνδυνο έναντι αυτού που μπορεί να είναι ή είναι επικίνδυνος. Με την οριοθέτηση συνόρων, η διαχείριση των πληθυσμών μέσω της ανασφάλειας ομαλοποιεί την ανισότητα και την ανελευθερία. Αυτοί που θεωρούνται επικίνδυνοι πρέπει να αποκλείονται, να τοποθετούνται στο περιθώριο της πολιτικής κοινότητας, να γίνονται απόβλητοι. Σύμφωνα με την Judith Butler, οι απόβλητοι εκτοπίζονται στις ‘μη βιώσιμες’, ‘μη κατοικήσιμες’ ζώνες της κοινωνικής ζωής, που κατοικούνται από όσους δεν απολαμβάνουν την ιδιότητα του υπηκόου.


Θύματα παράνομης διακίνησης, χώροι για απόβλητους


Η παράνομη διακίνηση ανθρώπων αντιμετωπίζεται από πλευράς ασφάλειας ως μια ειδική μορφή λαθρομετανάστευσης, οργανωμένου εγκλήματος ή πορνείας. Επομένως, τα θύματα της παράνομης διακίνησης διασώζονται μόνο στο μέτρο που μπορούν να διαφοροποιηθούν από τις κατηγορίες των μεταναστών ή των πορνών, ώστε να αξίζουν πραγματικά τον οίκτο. Τα θύματα παράνομης διακίνησης διασώζονται από την εκμετάλλευση και τις φρικτές σωματικές κακουχίες. Ωστόσο, παρά τη συνεχή προσπάθεια διαφοροποίησής τους από άλλους λαθρομετανάστες, τα όρια παραμένουν ασαφή. Η εικόνα των γυναικών που διακινούνται παράνομα ως θύματα που πρέπει να διασωθούν υπονομεύεται συνεχώς από το γεγονός ότι η παράνομη διακίνηση ανθρώπων παραμένει, σε τελική ανάλυση, μια μορφή μετανάστευσης, πορνείας και οργανωμένου εγκλήματος. Τα θύματα της παράνομης διακίνησης εξακολουθούν να υφίστανται αυτή την πολιτική υψηλής ασφάλειας της παράνομης διακίνησης, δεν μπορούν ποτέ να ξεφύγουν εντελώς από την κατηγορία των λαθρομεταναστών ως διαφορετικά υποκείμενα. Επιπλέον, κινδυνεύουν πάντα να υποπέσουν ξανά σ’ αυτή την κατηγορία με την εκ νέου παράνομη διακίνησή τους ή ως εκούσιοι μετανάστες.


Τα μέτρα που λαμβάνονται για τη ‘διάσωσή’ τους είναι ζήτημα αν διαφέρουν από εκείνα που απευθύνονται στους λαθρομετανάστες. Οι γυναίκες που διακινούνται παράνομα επιστρέφουν τελικά εκουσίως στον τόπο τους, αφού πρώτα έχουν καταθέσει εναντίον των διακινητών τους και έχουν περάσει λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένες περιόδους αποκατάστασης. Αντί για απέλαση, εκούσια επιστροφή. Αντί για κέντρα κράτησης, καταφύγια αποκατάστασης. Αντί για λαθρομετανάστες, θύματα. Από την αδιάκριτη αντιμετώπιση από πλευράς ασφαλείας όλων των λαθρομεταναστών μέχρι την έμφασης στα ανθρώπινα δικαιώματα των θυμάτων παράνομης διακίνησης – μια αλλαγή που έγινε δυνατή με την κινητοποίηση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στον αγώνα κατά της παράνομης διακίνησης- αυτό που μοιάζει να αλλάζει είναι μάλλον η μορφή του εγκλεισμού ή ο τρόπος πολιτογράφησής τους. Η λογική του χώρου για απόβλητους τον οποίο κατοικούν παραμένει ίδια.


Όπως επεσήμανε ο Slavoj Zizek, τα θύματα είναι θύματα όσο είναι παθητικά και μιλούν μόνο για ατελείωτες κακουχίες. Μόλις τα θύματα της παράνομης διακίνησης γίνονται ενεργά, διεκδικώντας (σεξουαλική) εργασία ή ελευθερία κινήσεων, επιστρέφουν ξανά στις κατηγορίες από τις οποίες αποσπάστηκαν –λαθρομετανάστες και/ή πόρνες. Τοποθετούμενες εκ νέου στις διάφορες κατηγορίες ζωής για απόβλητους, οι περισσότερες γυναίκες που διακινούνται παράνομα αποστέλλονται τελικά πίσω, με μια ηγεμονική κίνηση ισχύος που οριοθετεί τα σύνορα ανάμεσα σε αυτούς που ανήκουν και σε αυτούς που δεν ανήκουν στην κοινότητα.


Καμία διέξοδος; Ισότητα έναντι ασφάλειας


Ωστόσο, η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της παράνομης διακίνησης ανθρώπων, που προωθεί τα θύματα σε χώρους για απόβλητους, αμφισβητήθηκε από τις διεκδικήσεις για δημοκρατικούς υπηκόους, ισότιμους και ελεύθερους. Οι πρακτικές ασφάλειας περιχαρακώνουν τα σύνορα ανάμεσα στα θύματα της παράνομης διακίνησης, τους μετανάστες και τις πόρνες. Σε αντίθεση με το σύστημα οριοθέτησης συνόρων ασφαλείας, οι δημοκρατικοί υπήκοοι καταργούν τα σύνορα μέσω της αρχής της ισότητας. Η ισότητα, με την έννοια που της δίνουν ο Alain Badiou ή ο Jacques Ranciere δεν είναι θεμελιώδης. Η ισότητα αποσυνδέεται από το κοινωνικό, από την ιδέα της αναδιανομής ή της φροντίδας του κράτους έναντι των άλλων, καθώς κάθε προγραμματική χρήση συνεπάγεται το τέλος της ισότητας σε θέματα ταυτότητας ή κοινότητας. Η ισότητα είναι αυτό που δηλώνουμε ότι είναι εδώ και τώρα και όχι αυτό που θα έπρεπε να είναι. Σε αντίθεση με την ασφάλεια, η ισότητα δεν προϋποθέτει ένα τέλος, δεν προσδιορίζει τους όρους στους οποίους αναφέρεται και δεν ορίζει το έδαφος στο οποίο ασκείται.


Στην περίπτωση της παράνομης διακίνησης ανθρώπων/λαθρομετανάστευσης , ο δημοκρατικός υπήκοος προβάλλει μέσω της διεκδίκησης της πορνείας-ως –εργασίας. Η εργασία υποδηλώνει ισότητα, καθιστά τις διαφορές αδιάφορες και τα σύνορα αδύνατα. Σε μια τέτοια επαναδιαμόρφωση της κατάστασης, τα θύματα της παράνομης διακίνησης δεν είναι πλέον ουσιαστικά επικίνδυνα μέσω της αδιάκοπης διασύνδεσής τους με τη λαθρομετανάστευση ή την πορνεία, αλλά γίνονται ισότιμοι υπήκοοι. Οι μορφές κατάχρησης και εκμετάλλευσης που καθόριζαν την ‘κατάσταση του θύματος’ αποτιμώνται τώρα μέσα απ’ την άποψη του εργαζόμενου. Το επιχείρημα για εργασία ως μορφή ισότητας βρίσκεται σε απόσταση από τις αναρίθμητες δημόσιες συζητήσεις για το αν η πορνεία είναι παρόμοια ή διαφορετική από άλλα είδη εργασίας. Τα επιχειρήματα υπέρ της πορνείας ως παρόμοιας με άλλα είδη εργασίας ή ότι άλλα είδη εργασίας είναι παρόμοια με την πορνεία, δεν οδηγούν πολιτικά πουθενά, καθώς η συζήτηση παραμένει εγκλωβισμένη σε συγκρίσεις και αναλογίες που αναδεικνύουν μόνο διαφορές και ομοιότητες. Η πορνεία είναι και δεν είναι όπως μια άλλη εργασία: οι ατελείωτες κοινωνιολογικές συγκρίσεις δεν παρέχουν καμιά απάντηση για την κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι γυναίκες που διακινούνται παράνομα, οι λαθρομετανάστες και οι πόρνες. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αν η πορνεία είναι ή δεν είναι εργασία, είναι ή δεν είναι παρόμοια με άλλες μορφές εργασίας, αλλά το κατά πόσο αν την αποκαλέσουμε δημοσίως ‘εργασία’ έχει οποιαδήποτε πολιτική δυναμική.


Η εργασία έχει την πολιτική δυναμική της ισότητας, της υιοθέτησης ενός δημοκρατικού υπηκόου που δεν κυβερνάται πλέον στους ίσκιους των χώρων για απόβλητους. Όπως οι εκπρόσωποι της English Collective of Prostitutes (Αγγλικής Κολεκτίβας Εκδιδόμενων Γυναικών) προειδοποίησαν, σε επιστολή τους στους οργανωτές της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης για τη Σεξουαλική Εργασία, ‘δεν χρειάζεται να ωραιοποιούμε τη σεξουαλική εργασία για να αποκτήσουν αναγνώριση των δικαιωμάτων και των ικανοτήτων τους οι εργαζόμενοι που την κάνουν. Οι περισσότερες δουλειές δεν ωραιοποιούνται και δεν απαιτείται από τους εργαζόμενους να διακηρύξουν ότι αγαπούν τη δουλειά τους για να αναγνωριστούν ως εργαζόμενοι’. Πέρα από τα σύνορα που η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της παράνομης διακίνησης ανθρώπων χαράζει, ο κοινωνικός χαρακτήρας της δουλειάς αναζωογονεί τη δημοκρατική αρχή της ισότητας. Μ’ αυτή την ειδική έννοια, η δημοκρατία μπορεί να αποτελέσει μια μορφή πολιτικής υψηλής απ-ασφάλειας.


Διαβάστε ακόμα


Η κινητικότητα της σεξουαλικής εργασίας – πηγές


Η πολιτική του Badiou: Ισότητα και δικαιοσύνη (στα Αγγλικά)

Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες χώρες τείνουν να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ο Karim H. Karim υποστηρίζει την ανάγκη συζήτησης για την θέσπιση νέων μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων που να αντανακλούν την σύγχρονη παγκόσμια κινητικότητα .


Η διασπορά έχει επεκταθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό, καθώς διευρυμένες οικογένειες, φίλοι και συνέταιροι εγκαθίστανται σε διαφορετικές ηπείρους. Τα μέλη τους είναι σε θέση να διατηρούν επαφή μεταξύ τους μέσω των σύγχρονων τεχνολογιών επικοινωνίας και έχουν αναπτύξει την αίσθηση ότι αποτελούν παγκόσμιες κοινότητες. Ωστόσο, υπό το φως αυτών των εξελίξεων, οι κυβερνητικές πολιτικές σε ό, τι αφορά στην υπηκοότητα, βρίσκονται πολύ πίσω. Ακόμη και όταν σε δημόσιες συζητήσεις για την εγκατάσταση των μεταναστών τίθενται θέματα όπως οι εθνικές αξίες και η κοινωνική συγκρότηση, ελάχιστη προσοχή δίνεται στην ενδεχόμενη επίδραση των δι-εθνικών και κοσμοπολίτικων απόψεών τους στον κυρίαρχο εθνικό λόγο. Επικεντρωμένοι κατ’ αρχάς στην ανάπτυξη τρόπων ένταξης των μεταναστών στο έθνος, αυτοί που παράγουν πολιτική δεν μοιάζουν να προβληματίζονται με τις εξω-εθνικές κοσμοθεωρίες των τελευταίων. Οι νεοφερμένοι πρέπει να υιοθετούν τις κυρίαρχες αξίες και τα βασικά πολιτισμικά στοιχεία της νέας χώρας και να χαλαρώνουν τους δεσμούς τους με την παλιά.


Η διασπορά στην εποχή της παγκοσμιοποίησης


Πριν από την εισβολή του Διαδικτύου και της δορυφορικής τηλεόρασης, ήταν δύσκολο για τους μετανάστες να παραμένουν σε επαφή με την πατρίδα τους. Οι εθνικές κυβερνήσεις μπορούσαν, κατά συνέπεια, να εργάζονται για την αφομοίωση των νεοφερμένων στην κοινωνία υποδοχής τους. Αυτό επιτεύχθηκε σε ένα βαθμό με τους πρώτους Ευρωπαίους μετανάστες σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες,ενώ άρχισε ουσιαστικά με τους μετανάστες δεύτερης γενιάς. Ωστόσο, οι νέες τεχνολογίες κατέστησαν το πρότυπο του ‘melting pot’, της συνύπαρξης διαφόρων φυλών σε μια περιοχή, ανεπαρκές. Επίσης, οι διηπειρωτικές μεταφορές έχουν γίνει πολύ πιο γρήγορες και σχετικά φθηνές, δίνοντας τη δυνατότητα στους μετανάστες να ταξιδεύουν συχνά μεταξύ της νέας και της παλιάς χώρας.


Πολλοί από τους μετανάστες δεν έχουν μόνο τη δυνατότητα να κάνουν το πήγαινε-έλα, αλλά μπορούν να βρίσκονται σε επαφή με την οικογένεια και τους φίλους τους σε σταθερή βάση μέσω του Διαδικτύου. Σε αυτές τις συνθήκες, η έννοια μιας ομοιογενούς εθνικής υπηκοότητας γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς τα άτομα αναπτύσσουν υβριδικές ταυτότητες. Η παγκόσμια κινητικότητα έχει καλλιεργήσει μια κοσμοπολίτικη άποψη. Οι άνθρωποι που έχουν διασυνδέσεις με τη διασπορά τείνουν να θεωρούν τους εαυτούς τους πολίτες του κόσμου. Έχουν οικογένεια και φίλους σε πολλές χώρες, όπου ενδέχεται επίσης να κάνουν επιχειρήσεις και να συμμετέχουν σε διάφορα εθνικά δημόσια πεδία. Ένας σημαντικός αριθμός ατόμων που σχετίζονται με τη διασπορά έχουν διπλές, ακόμη και πολλαπλές, υπηκοότητες. Την ώρα που οι κυβερνήσεις θεωρούν τους ανθρώπους ως υπηκόους συγκεκριμένης δικαιοδοσίας, τα μέλη της διασποράς θεωρούν όλο και περισσότερο τους εαυτούς τους ως κοσμοπολίτες.


Το τέλος της πολιτισμικής ομογενοποίησης


Η αποκλειστική διεκδίκηση από το κράτος-έθνος (στη σημερινή του έννοια) της αφοσίωσης του κάθε πολίτη, βρίσκεται σε αντίθεση με τον κοσμοπολιτισμό της διασποράς. Βρισκόμαστε, φαίνεται, σε μια ιστορική χρονική συγκυρία. Είναι σαφές ότι μια μείζων αναθεώρηση είναι αναγκαία, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το αυξανόμενο πολιτικό αδιέξοδο ανάμεσα στην κάθετη δομή του κράτους-έθνους και τις οριζόντιες δι-εθνικές δυναμικές της διασποράς.


Φαίνεται ότι η επινοητική φύση του κράτους-έθνους δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει το μύθο ενός πολιτισμικά και εθνικά ομοιογενούς πληθυσμού. Ο καπιταλισμός μάς έχει φέρει σε ένα στάδιο που τα δι-εθνικά δίκτυα έχουν γίνει απαραίτητα για την οικονομική επιβίωση του έθνους. Η διεθνής μετανάστευση έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Οι οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών είναι δύσκολο να λειτουργήσουν χωρίς τη διαρκή ενστάλαξη εργασίας από τα φτωχότερα κράτη, τα οποία με τη σειρά τους είναι όλο και πιο εξαρτώμενα από τα εμβάσματα των μεταναστών.


Το παγκόσμιο σύστημα των κρατών-εθνών υφίσταται σήμερα βαθιές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο διασφαλίζει αυτό που η Seyla Benhabib περιγράφει ως κεντρικούς του στόχους, την εδαφική κυριαρχία, τον διοικητικό έλεγχο, τη σταθεροποίηση της συλλογικής πολιτισμικής ταυτότητας και την επίτευξη πολιτικής νομιμοποίησης. Ο δι-εθνισμός της διασποράς ωθεί τα κράτη-έθνη να επανεξετάσουν αυτούς τους στόχους. Ο καθένας μπορεί να δει ότι υπάρχουν ήδη δι-εθνικές έννοιες υπηκοότητας. Πράγματι, τα κινήματα για το περιβάλλον, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις γυναίκες έχουν κάνει συμμαχίες για τα πολιτικά δικαιώματα με πραγματικά δι-εθνικό χαρακτήρα.


Διεκδικώντας μία δι-εθνική υπηκοότητα


Οι μετασχηματιστικές αλλαγές που επήλθαν με τους νέους τρόπους επικοινωνίας και μεταφοράς, επιβάλλουν τη σκέψη μιας απο-εδαφοποίησης της διακυβέρνησης και, κατ’ επέκταση, της υπηκοότητας. Πολλά κράτη που παράγουν μετανάστες έχουν συνειδητοποιήσει την αξία της καθιέρωσης πολιτικών για τη διασπορά που ενθαρρύνουν τους μετανάστες να επενδύουν στην πατρίδα τους και να ασκούν πιέσεις για τα συμφέροντά της στη χώρα υποδοχής τους. Η Ινδία έχει ήδη καθιερώσει το καθεστώς του Ινδού Μη Μόνιμου Κάτοικου και των Προσώπων Ινδικής προέλευσης, που έχουν ποικίλα προνόμια με στόχο να αποκτήσουν βίζες μεγάλης διάρκειας, φορολογία και δικαίωμα ιδιοκτησίας στη χώρα. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για αναπτυσσόμενες δι-εθνικές μορφές υπηκοότητας. Η Ινδία, όπως το Ισραήλ, έχει ορίσει υπουργό που εποπτεύει την εφαρμογή της πολιτικής της στη διασπορά. Η Κολομβία, η Δομινικανή Δημοκρατία και η Ιταλία επιτρέπουν στα μέλη της διασποράς να ψηφίζουν στις εθνικές εκλογές της πατρίδας τους. Κυβερνήσεις της ανατολικής και της νοτιοανατολικής Ασίας κάνουν ειδικές διευθετήσεις για τους Κινέζους που έχουν επιχειρήσεις στις χώρες τους. Ένας αριθμός κρατών που παράγουν μετανάστες χρησιμοποιούν ενεργά τα δι-εθνικά μέσα ενημέρωσης για να ενισχύσουν το δι-εθνικό συναίσθημα της διασποράς.


Αυτές οι κυβερνήσεις όμως τείνουν να αποτελούν εξαίρεση. Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες άλλες χώρες τείνουν συνήθως να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ενώ οι κυβερνήσεις επιφορτίζονται με το αναγκαίο καθήκον της αποτροπής της τρομοκρατίας, δεν μοιάζουν να εκτιμούν την ανάγκη να κατανοήσουν καλύτερα τη φύση της διασποράς. Οι σύγχρονες δυναμικές της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής ανάπτυξης καθιστούν αδύνατο το μάντρωμα των μειοψηφικών ομάδων εντός των κρατικών συνόρων. Οι χώροι της διασποράς συμπίπτουν με άλλες μορφές δι-εθνικών διασυνδέσεων. Το πολλαπλό επίστρωμα των διηπειρωτικών επικοινωνιακών δικτύων έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο της παγκοσμιοποίησης- τα μέσα ενημέρωσης της διασποράς βασίζονται στις δορυφορικές και διαδικτυακές υποδομές που δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν από κυβερνήσεις και εταιρείες : η παγκοσμιοποίηση από τα πάνω και η παγκοσμιοποίηση από τα κάτω δεν λειτουργούν πάντα αντίθετα.


Οι παλαιότερες αντιλήψεις για την υπηκοότητα γίνονται όλο και πιο παρωχημένες, καθώς αυξάνεται η επίγνωση ότι τα άτομα έχουν πολλαπλές ταυτότητες. Το κράτος-έθνος σιγά- σιγά επαναπροσδιορίζεται σύμφωνα με τις δι-εθνικές διασυνδέσεις που γίνονται από τα μέσα ενημέρωσης, τις μεταφορές, τις εμπορικές και κοινωνικές μεταμορφώσεις. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των κρατών που παράγουν και δέχονται μετανάστες πρέπει να ανταποκριθούν στην ανάγκη να εμπλακούν σε διεθνείς συζητήσεις για τις επιδράσεις της δι-εθνικής διασποράς και του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού στο ρόλο του κράτους-έθνους τον εικοστό πρώτο αιώνα. Είναι πιθανό να φανταστούμε πως μερικές κυβερνήσεις μπορεί να σκεφτούν κάποιες μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων διαμέσου των ηπείρων- οι οποίες μπορεί να συνεπάγονται την υπέρβαση της σειράς δικαιωμάτων και ευθυνών που εμπεριέχονται στην έννοια της εθνικής υπηκοότητας.


Διαβάστε ακόμα


Η διασπορά και τα επικοινωνιακά της δίκτυα (στα Αγγλικά)


Τα ΜΜΕ της διασποράς (στα Αγγλικά)

Ο Ηλίας Ρουμπάνης προτρέπει για την δημιουργία ενός διαφανή δρόμου προς την απόκτηση υπηκοότητας. Γιατί σε τελική ανάλυση, μόνον ένα υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μπορεί να διαπραγματευτεί το μέλλον του επί ίσοις όροις. Χρειάζεται να κωδικοποιήσουμε τα ενδιάμεσα στάδια μεταξύ της ολοκληρωτικής παρανομίας και της απόκτησης υπηκοότητας, και τουλάχιστον να εγγυηθούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων, είτε είναι πολίτες είτε μετανάστες.


Η μετανάστευση δεν είναι ούτε επιθυμητή, ούτε ανεπιθύμητη. Είναι σαν την βροχή: κάποιες φορές αναζωογονητική, άλλες ολέθρια, όμως αναμφίβολα αναπόφευκτη. Οι άνθρωποι μετακινούνται ανά τον κόσμο από τις απαρχές του και θα συνεχίσουν να το κάνουν. Δεύτερον, η μετανάστευση είναι μία κρίση. Το κινέζικο γράμμα για την κρίση μου έχουν πει ότι συνδυάζει δύο γράμματα: το ένα αντιπροσωπεύει τον έσχατο κίνδυνο και το άλλο την έσχατη ευκαιρία. Η πρόκληση δεν είναι το αν θα έχουμε μετανάστες, αλλά το πώς θα τους αντιμετωπίσουμε όταν (όχι αν) έρθουν!


H φαντασιακή διάσταση του ελληνικού εθνικισμού


Καλώς ή κακώς, η Ελλάδα αντιμετωπίζει την πρόκληση της μετανάστευσης σαν ένα έθνος-κράτος. Αυτό το έθνος-κράτος ιδρύθηκε στη βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου – το οποίο ουδέποτε υπογράφηκε, αλλά ήταν φαντασιακό- και που δηλώνει ότι το κύριο πολιτικό υποκείμενο είναι ο πολίτης. Η υπηκοότητα είναι μία αφηρημένη νομική έννοια: αναφέρεται σε ένα φαντασιακό και απρόσωπο υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Πάντως, η εναλλασσόμενη χρήση των εννοιών πολίτης και υπήκοος δείχνει ότι αυτή η αφηρημένη νομική οντότητα αντιστοιχεί σε ένα πραγματικό πρόσωπο το οποίο είναι παρεμφερές από πολιτισμική άποψη με όλους τους υπόλοιπους πολίτες. Οι Έλληνες πολίτες έχουν μάθει ότι η πρόσβαση στα δημόσια αγαθά, όπως η εκπαίδευση, τα δημόσια αξιώματα, η πολιτική αντιπροσώπευση, κτλ, εξαρτάται από την αποδοχή ενός μοναδικού πολιτισμικού πακέτου, ή με νομικούς όρους, από ένα μονο-πολιτισμικό καθεστώς, το οποίο περιλαμβάνει την ικανότητα χρήσης μίας κυρίαρχης γλώσσας, την αποδοχή μίας κυρίαρχης θρησκείας, τη συμμετοχή σε μία συγκεκριμένη εθνική ιστορική αφήγηση, κτλ. Προσλαμβάνοντας τους εαυτούς μας σαν ‘αυθεντικούς Έλληνες’, ζητάμε, στην πραγματικότητα μία μεταχείριση ως πολίτες με συγκεκριμένη εξουσία.


Η μετανάστευση δεν είναι ένα καινούργιο φαινόμενο για την Ελλάδα. Στην δεκαετία του 20, η το Ελληνικό κράτος κατάφερε να ενσωματώσει τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, έναν πληθυσμό ο οποίος έφτανε το 20% του τότε πληθυσμού της. Στην πραγματικότητα, όλες οι περίοδοι οικονομικής ευμάρειας της Ελλάδας (κατά το τέλος του 19ου αιώνα, τις δεκαετίες του 20 και του 90) συνδέονται με την δημιουργία μεταναστευτικών κυμάτων προς τη χώρα.


Το πρόβλημα με τη σύγχρονη μετανάστευση στην Ελλάδα είναι, ίσως, ότι οι νεοεισελθέντες είναι κατηγορηματικά όμοιοι και ουσιαστικά διαφορετικοί από τον γηγενή πληθυσμό. Για παράδειγμα, ‘όπως εμείς’, και αυτοί μεγάλωσαν με ένα κυρίαρχο βιβλίο ιστορικής αλήθειας, Έναντι της ελληνικής ιστορικής θέσης υπάρχουν οι αντίστοιχες αλβανικές, τούρκικες, βουλγάρικες, κτλ. Κάθε έθνος διαθέτει ένα βιβλίο που παρουσιάζει την επίσημη, αληθινή, ιστορία του έθνους.


Αυτές οι αφηγήσεις αναιρούν η μία την άλλη όπως και τα φυσικά μας σύνορα. Για παράδειγμα, η ελληνική ιστοριογραφία αναφέρεται στη Νότια Αλβανία με το όνομα Βόρεια Ήπειρος, υπαινισσόμενη έναν οργανικό δεσμό της περιοχής με την Ελλάδα, ή τουλάχιστον τον αφύσικο δεσμό της με την Αλβανία. Παρομοίως, η αλβανική ιστοριογραφία αναφέρεται στην Νότια Ήπειρο με το όνομα Τσαμουριά, ή αλλιώς σαν ένα αλύτρωτο τμήμα της ‘μητέρας πατρίδας’. Οι γηγενής και οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί διαθέτουν ένα κοινό, αλλά αντικρουόμενο, σύνολο ιστορικών αληθειών. Οι μετανάστες μετακίνησαν απλώς τα σύνορα (τα οποία είχαμε συμφωνήσει με επώδυνο τρόπο να χαράξουμε στην Ήπειρο, το Αιγαίο, τη Θράκη) στην καρδιά των πόλεων και των γειτονιών μας. Ο ‘φαντασιακός άλλος’ μένει πια στη διπλανή πόρτα, πηγαίνει στο σχολείο μαζί με τα παιδιά μας, και συχνά δουλεύει για ή μαζί με εμάς.


Προβλήματα ενσωμάτωσης


Αργά ή γρήγορα τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά ισοδυναμούν και με την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την παγκόσμια τάση αστικοποίησης. Οι μετανάστες εγκαθίστανται συνήθως σε περιοχές όπου προσφέρεται δουλειά και φτηνή κατοικία και όπου είναι πιθανόν να βοηθηθούν από μία ευρύτερη κοινότητα που προέρχεται από την χώρα τους. Ως αποτέλεσμα, άνθρωποι με συγκεκριμένα πολιτισμικά χαρακτηριστικά, είναι πολύ πιθανό να δουλεύουν και να κατοικούν σε συγκεκριμένες περιοχές. Οι μετανάστες από τη Μικρά Ασία κατοίκησαν, για παράδειγμα, σε συγκεκριμένες περιοχές της Αθήνας με χαρακτηριστικά ονόματα, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τους σημερινούς μετανάστες – η έννοια του ‘γκέτο’ προέρχεται άλλωστε από μια γειτονιά της Βενετίας όπου κατοικούσαν Εβραίοι.


Όπως μπορεί κάποιος να υποπτευτεί, τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά αντηχούν και στη διαμόρφωση του εργασιακού τοπίου των μεταναστών. Οι δουλειές που κάνουν οι νεοαφιχθέντες μετανάστες είναι βρώμικες, δύσκολες, και επικίνδυνες. Πολλοί μεταναστευτικοί πληθυσμοί, όπως και οι ‘ομογενείς’, αντιμετώπισαν μία πτώση της κοινωνικής τους θέσης.


Έχω ακούσει πολλές φορές ότι ναι μεν οι Έλληνες έχουν υπάρξει και αυτοί μετανάστες, αλλά ότι ‘οι Αλβανοί είναι διαφορετικοί’. Έρευνες σημειώνουν ότι από την ηλικία των πέντε τα παιδιά αρχίζουν να μιμούνται στο παιχνίδι τους την συμπεριφορά των ενηλίκων. Σε αυτά τα παιχνίδια, που είναι πάντοτε πολύ σοβαρά, τα παιδιά θα μάθουν και θα επαναλάβουν τα κυρίαρχα στερεότυπα για τον ‘άλλον’, συμπεριλαμβανομένων των στερεοτύπων για τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς. Από αυτή την ευαίσθητη ηλικία τα παιδιά θα αρχίσουν να προτιμούν τα μέλη της δική τους ομάδας, που μπορεί είτε να περιλαμβάνει είτε όχι παιδιά μεταναστών. Ο κοινωνικός αποκλεισμός ξεκινά γρήγορα. Η παιδική ηλικία δεν είναι αθώα αφού αποτελεί μία περίοδο μύησης για την μετάβαση στον κόσμο των ενηλίκων. Ο κοινωνικός αποκλεισμός έχει μία συγκεκριμένη λογική: να τους κρατήσει όλους στη θέση τους!


Αν κάποιος θα έπρεπε να κάνει μία περίληψη των πολιτικών προτεραιοτήτων για τη μετανάστευση για τα χρόνια που έρχονται, πρώτα από όλα θα σημείωνε ότι η ελληνική κοινωνία πρέπει να ανοίξει τα μάτια της σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Οι μετανάστες ήρθαν για να μείνουν. Μπορεί να είναι ένας κίνδυνος, αλλά μπορούν και να είναι μία αναζωογονητική δύναμη, ένα πρόβλημα, ή μία πηγή πλούτου για μία κοινωνία που γερνά όσον αφορά τις ιδέες της και το ανθρώπινο δυναμικό της. Η σοσιαλιστική, η εργατική, και η κομμουνιστική παράδοση έχουν θεμελιωθεί πάνω σε συμβιβασμένα όνειρα. Η λέξη ‘συμβιβασμός’ έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς, από τον Λένιν ως τον Μπερλίνγκουερ. Η αριστερή και η κεντροαριστερή πρόταση για το μέλλον της μετανάστευσης στην Ελλάδα είναι και αυτή προϊόν συμβιβασμού.


Ένας διαφανής δρόμος για την απόκτηση υπηκοότητας


Ο αρχηγός της αντιπολίτευσης, Γιώργος Παπανδρέου, δέσμευσε το ΠΑΣΟΚ στο κοινοβούλιο για την υιοθέτηση συγκεκριμένων μέτρων. Τρία χρόνια στη ελληνική εκπαίδευση, είπε, πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για την απόκτηση υπηκοότητας. Έχουν γίνει ακόμα εισηγήσεις για την άμεση απόκτηση από τους μετανάστες του δικαιώματος ψήφου στις τοπικές εκλογές. Τέλος, ορισμένα κόμματα –το ΚΚΕ, ο Συνασπισμός, και το ΠΑΣΟΚ- άνοιξαν την κομματική τους ιδιότητα στους μετανάστες σε διαφορετικά επίπεδα (χωρίς καμία ποσόστωση πάντως). Αυτά τα μέτρα δίνουν τη δυνατότητα στο μετανάστη να μεταμορφωθεί από ένα αντικείμενο συζήτησης σε ένα υποκείμενο που συμμετέχει στην διαπραγμάτευση. Αυτός είναι ο δρόμος προς τα εμπρός, γιατί αν αναζητούμε ένα μέγα μεταρρυθμιστή ο οποίος με ένα μαγικό ραβδί, θα εκσυγχρονίσει, θα εφεύρει, θα δημιουργήσει και θα καταστρέψει, σαν ένας από μηχανής θεός, τότε φαντασιωνόμαστε έναν φασιστικό, δεσποτικό, ή τουλάχιστον απολυταρχικό καθεστώς. Η δημοκρατία, εκτός από ένας στόχος, είναι και μία διαδικασία.


Όποιος έχει πίστη στην αριστερή παράδοση δεν μπορεί να είναι ουδέτερος. Η ουδετερότητα είναι το προνόμιο της νεοφιλελεύθερης παράδοσης, η οποία διατείνεται για την αυτόματη κοινωνική αρμονία, τους οποιουσδήποτε μονόδρομους, και τον φαταλισμό μίας κοινωνίας όπου η αγορά εναρμονίζει τα αντικρουόμενα συμφέροντα. Για να παραθέσω μία ρήση της Μάργκαρετ Θάτσερ: ‘Η κοινωνία δεν υπάρχει, υπάρχει μόνο η οικογένεια και το άτομο’. Δεν νομίζω!


Όσον αφορά το μεταναστευτικό καθεστώς, ο στόχος πρέπει να είναι η δημιουργία ενός διαφανή δρόμου προς την απόκτηση υπηκοότητας. Γιατί σε τελική ανάλυση, μόνον ένα υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μπορεί να διαπραγματευτεί το μέλλον του επί ίσοις όροις. Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα καθεστώς άμεσης απόκτησης υπηκοότητας με την άφιξη, γιατί ακόμα και αν το θέλαμε δεν θα μας το επέτρεπαν αφού τα σύνορα μας είναι και σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν μπορούμε όμως να εμμένουμε σε μία προοπτική του όλα ή τίποτα. Χρειάζεται να κωδικοποιήσουμε τα ενδιάμεσα στάδια μεταξύ της ολοκληρωτικής παρανομίας και της απόκτησης υπηκοότητας, και τουλάχιστον να εγγυηθούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων, είτε είναι πολίτες είτε μετανάστες.


Πρέπει να προσπαθήσουμε για να διατυπώσουμε την έννοιας του Ελληνισμού ως δώρο, σαν μία έκκληση στην οικουμενικότητα, όχι απλώς σαν μία αμυντική ασπίδα. Δεν υπάρχει καμία ‘καθαρή’ κουλτούρα. Η μουσική μας παράδοση, τα έθιμά μας, το φαγητό μας, ακόμα και η γλώσσα μας, είναι υβριδικές, αλλά παρόλα αυτά μοναδικές αφού αυτές οι μορφές έκφρασης δεν θα ήταν δυνατόν να αναπτυχθούν αλλού. Οποιαδήποτε συνταγή που περιέχει ντομάτα χρωστά πολλά στην Αμερική, αφού από εκεί προήρθε αυτό το φρούτο. Όμως, ποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η πίτσα -όπου η ντομάτα έχει πρωταγωνιστικό ρόλο- δεν είναι μία Ιταλική συνταγή. Παρομοίως, τι θα ήταν η ελληνική παραδοσιακή μουσική χωρίς το κλαρίνο, το οποίο προέρχεται σαφώς από άλλη περιοχή.


Ο πολιτισμός μας δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από την ξένη επιρροή, γιατί οι πολιτισμοί δεν είναι στατικές οντότητες, ζουν και εξελίσσονται στο χρόνο. Πρέπει να καλωσορίσουμε τα νέα ιδιώματα στη γλώσσα μας, τα νέα συστατικά στην κουζίνα μας, και τα νέα ονόματα στους δρόμους μας. Οι Αφρο-Έλληνες, οι Φιλιπινο-Έλληνες, οι Αλβανο-Έλληνες υπάρχουν, είτε θέλουμε να τους δούμε είτε όχι. Αν δεν δημιουργήσουμε ολοκληρωμένες προσωπικότητες, ανθρώπους με όνειρα και ελπίδες, ας προετοιμαστούμε για μια κοινωνία όπου θα κυριαρχείται από το φόβο.


Διαβάστε ακόμα


Περιοδικό διαβατήριο


Η Ελλάδα της μετανάστευσης