Η εικόνα του αυτόνομου, ενεργού, επιθυμητού υποκείμενου έχει γίνει-θα έλεγα- κυρίαρχη σε ό, τι αφορά την απεικόνιση των νέων γυναικών από τα νέα μέσα. Με αυτό τον τρόπο όμως, υποστηρίζει η Rosalind Gill, το σεξουαλικό υποκείμενο κατέληξε να γίνει αντικείμενο με νέα, ακόμη πιο επιβλαβή, επίφαση.


Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά


Πριν από λίγο καιρό το μπλουζάκι FCUK (Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά) ήταν από τα είδη που είχαν τις καλύτερες πωλήσεις στο γνωστό βρετανικό κατάστημα της μόδας French Connection. Όπως το μπλουζάκι ‘fcuk me’ του French Connection και το εμπνευσμένο από το Παγκόσμιο Κύπελλο μπεστ-σέλλερ ‘fcuk football’, είχε κι αυτό τεράστια επιτυχία. Το έβλεπες παντού, στα στήθη των κοριτσιών και των νεαρών γυναικών, να ανταγωνίζεται στους δρόμους, στα κλαμπ και τον υπόγειο άλλα παρόμοια μπλουζάκια που δήλωναν αυτή που τα φορούσε ‘γκομενάκι’ ή ‘πορνο-σταρ’ ή ‘έτοιμη για όλα’, ή έδιναν οδηγίες όπως ‘άγγιξέ με’ ή ‘πίεσε εδώ’. Ακόμη και το δικό μου πανεπιστήμιο, το London School of Economics, πέρασε στη δράση με ένα μπλουζάκι σχεδιασμένο, υποθέτω, για να υποδηλώσει ένα συνδυασμό ομορφιάς και μυαλού, σεξ και επιτήδευσης: ‘LSE BABE’ (Γκομενάκι του LSE).


Αυτό που με εντυπωσίασε στο μπλουζάκι ‘Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά’ δεν ήταν απλώς ότι προβάλλει το στοιχείο του σεξ, αλλά και ότι το κείμενο παραπέμπει σε αντικείμενο. Μια γενιά πριν, πολλές γυναίκες μάχονταν και αγωνίζονταν για να μην παρουσιάζονται ως αντικείμενα, να μην προσδιορίζονται από το μέγεθος του στήθους τους, να μην καταναλώνονται ως απλά σεξουαλικά αντικείμενα και σήμερα οι νέες γυναίκες πληρώνουν αρκετά χρήματα (αυτά τα μπλουζάκια δεν είναι φτηνά, κοστίζουν 20-30 $) για να παρουσιάζονται με αυτό τον τρόπο.


Τι συμβαίνει εδώ; Πιστεύω ότι αυτά τα μπλουζάκια αποτελούν ένα από τα πολύ ορατά παραδείγματα μιας μεταστροφής που παρατηρείται στη λαϊκή κουλτούρα εδώ και πολλά χρόνια- τη συνειδητή και ηθελημένη επιστροφή στη σεξοποίηση και εμπορευματοποίηση του γυναικείου αλλά και του ανδρικού σώματος- ως συνέχεια της φεμινιστικής κριτικής που εξουδετέρωσε τα πιο φανερά τουλάχιστον παραδείγματα της μετατροπής του γυναικείου σώματος σε αντικείμενο. Πηγαίνοντας καθημερινά στη δουλειά μου, στο Λονδίνο, με το λεωφορείο και τον υπόγειο, με υποδέχεται ένας ‘καταιγισμός στήθους’ που υπερβαίνει κατά πολύ αυτόν των φεμινιστριών τη δεκαετία του 1970, κι ενώ εκείνες μουτζούρωναν γκράφιτι ή τοποθετούσαν αυτοκόλλητα στις προσβλητικές διαφημίσεις, σήμερα αυτού του είδους οι απεικονίσεις θεωρούνται νορμάλ (ή, όπως έχω πει σε άλλη ευκαιρία, οι εν δυνάμει κριτικές έχουν ‘ειρωνικά ενσωματωθεί’ στις ίδιες τις διαφημίσεις).


Από αντικείμενο του σεξ, σεξουαλικό υποκείμενο


Αυτό που διαφοροποιεί αυτές τις υπερ-σεξουαλικές απεικονίσεις του γυναικείου σώματος από τις προγενέστερες, της δεκαετίας του 1960 και του 1970, είναι ότι αποτελούν σαφώς αντίδραση στον φεμινισμό και με αυτή την έννοια, θα έλεγα, είναι πολύ λιγότερο ‘αθώες’ από τις προηγούμενες σεξοποιημένες απεικονίσεις. Ακόμη περισσότερο, αυτή η διαδεδομένη καταγραφή των γυναικών ως σεξουαλικά αντικείμενα συμβαίνει τη στιγμή ακριβώς που μας λένε ότι οι γυναίκες μπορούν ‘να τα έχουν όλα’ και ότι τα καταφέρνουν καλύτερα από ποτέ- στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο και στη δουλειά.


Οι δημοσιεύσεις των think tanks, τα άρθρα των δημοσιογράφων και οι εμπορικές έρευνες των εταιριών συγκλίνουν στην έννοια ότι γίνεται ‘σεισμός των φύλων’ στη σύγχρονη κοινωνία, ότι οι αξίες του αύριο είναι ‘θηλυκές’ και ότι ‘οι γυναίκες νικούν’. Όπως είπε η Angela Mc Robbie, οι νέες γυναίκες, που έχουν μετατραπεί μεταφορικά σε κομιστές κριτηρίων για τη ‘νέα αξιοκρατία’ στη Βρετανία του Τόνι Μπλερ, είναι επιφορτισμένες να φέρουν την κοινωνική αλλαγή (’Good girls, bad girls?’, στο British Cultural Studies).
.


Από τη μια πλευρά, λοιπόν, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια λαϊκή κουλτούρα σε αυξανόμενο κορεσμό από τις απεικονίσεις των γυναικείων σωμάτων ως αντικειμένων, και από την άλλη με το μονότονο τροπάριο για την ‘επιτυχία των γυναικών’ και την ‘Εξουσία των Κοριτσιών’. Ένας τρόπος για να ερμηνεύσουμε την επιστροφή στη σεξοποίηση του γυναικείου σώματος σ’ αυτό το παράξενο, αντιφατικό πλαίσιο, είναι ότι αποτελεί μέρος της αντίδρασης κατά του φεμινισμού. Πρόκειται ενδεχομένως για επίθεση κατά των γυναικών – οι γυναίκες στη θέση τους- και ταυτόχρονα για καθησυχασμό των αντρών που απειλούνται από τις ολοένα καλύτερες επιδόσεις των γυναικών στις δημόσιες εξετάσεις και τις επιτυχίες τους στο χώρο εργασίας. Σε μια εξαιρετική, διορατική ανάλυση, η Imelda Wheleman αναφέρει ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή ‘ρετροσεξισμού’, βασισμένη σε πραγματικούς φόβους για κατάρρευση της αρσενικής ηγεμονίας. Ερευνά τη νοσταλγική ποιότητα της σύγχρονης τηλεόρασης, που επιστρέφει σε ένα χρόνο και τόπο κατοικημένο από πραγματικές γυναίκες και εύθυμα ‘αναιδή φιλαράκια’ (σ. 11). Υποστηρίζει ότι οι απεικονίσεις των γυναικών, ‘από τις κοινές μέχρι τις καθαρά προσβλητικές’ εφευρίσκονται ξανά, ως άμυνα, κόντρα στις πολιτιστικές αλλαγές στις ζωές των γυναικών (σ. 11).


Αυτό το επιχείρημα είναι ακαταμάχητο και αρκετά ισχυρό. Αλλά δεν καλύπτει, κατά τη γνώμη μου, όλη την υπόθεση. Ειδικότερα, εστιάζοντας στην επιστροφή χάνεται αυτό που είναι νέο στις σύγχρονες σεξοποιημένες απεικονίσεις των γυναικών. Νομίζω ότι αυτό που βλέπουμε δεν είναι μόνο η επιστροφή σε μια ασφαλή, περασμένη ή μυθική εποχή όπου ‘οι άντρες ήταν άντρες και οι γυναίκες γυναίκες’, αλλά μάλλον η οικοδόμηση μιας νέας θηλυκότητας (ή, καλύτερα, πολλών), οργανωμένης γύρω από τη σεξουαλική αυτοπεποίθηση και αυτονομία. Πράγματι, αυτό που είναι καινούργιο και εντυπωσιακό στις σύγχρονες σεξοποιημένες απεικονίσεις των γυναικών στη λαϊκή κουλτούρα είναι ότι δεν απεικονίζουν (όπως στο παρελθόν) τις γυναίκες ως παθητικά αντικείμενα αλλά ως συνειδητά, ενεργά και επιθυμητά σεξουαλικά υποκείμενα. Πιστεύω πως σε ό, τι αφορά την οικοδόμηση της θηλυκότητας στα μέσα επικοινωνίας και τη λαϊκή κουλτούρα, βρισκόμαστε σε μια μεταστροφή – από το σεξουαλικό αντικείμενο στο σεξουαλικό υποκείμενο.


Πουθενά δεν είναι αυτό πιο σαφές από ό, τι στη διαφήμιση που αντέδρασε στις φεμινιστικές κριτικές οικοδομώντας και πουλώντας στις νέες γυναίκες μια νέα εικόνα: της σεξουαλικά αυτόνομης ετεροφυλόφιλης νέας γυναίκας που παίζει με τη σεξουαλική εξουσία της και είναι ‘έτοιμη για όλα’ για πάντα. Οι παραινέσεις προς τις νέες γυναίκες ‘να είσαι ο εαυτός σου’ και ‘να ευχαριστείς τον εαυτό σου’ είναι εμβληματικές αυτής της μεταστροφής όπου οι γυναίκες παρουσιάζονται ως συνειδητά και ενεργά σεξουαλικά υποκείμενα.


Ένα βήμα μπροστά σε ό, τι αφορά τις απεικονίσεις των γυναικών στα μέσα επικοινωνίας;


Πώς να ερμηνεύσουμε αυτή τη μεταστροφή; Πρόκειται για μια θετική αλλαγή, για μια μετατόπιση από την κατάσταση του παθητικού αντικείμενου, για έναν εναγκαλισμό του αυτόνομου φεμινιστικού υποκείμενου- του δυναμικού απελευθερωμένου υποκείμενου των φεμινιστικών φαντασιώσεων; Δεν νομίζω. Η ερμηνεία μου είναι πιο απαισιόδοξη.


Πρώτον, υπάρχει το πρόβλημα των αποκλεισμών από αυτή την απεικονιστική πρακτική. Είναι σαφές, βλέποντας τις απεικονίσεις στα μέσα επικοινωνίας, ότι μόνο ορισμένες γυναίκες παρουσιάζονται ως ενεργά επιθυμητά σεξουαλικά υποκείμενα. Μόνο οι γυναίκες που επιθυμούν σεξ με άντρες- εκτός όταν ομοφυλόφιλες γυναίκες ‘παίζουν’ για άντρες- αλλά και, εξίσου σημαντικό, μόνο νέες, αδύνατες και όμορφες γυναίκες. Όπως επεσήμανε η Myra MacDonald, οι πιο μεγάλες γυναίκες, οι πιο εύσωμες, οι γυναίκες με ρυτίδες κλπ δεν θεωρούνται ποτέ σεξουαλικά υποκείμενα και τυγχάνουν πάντα προσβλητικών και, μερικές φορές, κακοπροαίρετων απεικονίσεων. Πράγματι, η εικόνα της μη ελκυστικής γυναίκας που επιθυμεί σεξουαλικό παρτενέρ παραμένει μια από τις πλέον διασυρμένες στη γκάμα των λαϊκών πολιτιστικών μορφών.


Δεύτερον, έχει ενδιαφέρον γι’ αυτό που καθιστά αόρατο. Η νέα απεικονιστική πρακτική κρύβει αυτό που ο Robert Goldman αποκαλεί ‘διάφορες μορφές τρομοκρατίας που βιώνουν οι γυναίκες που μετατρέπουν τον εαυτό τους σε αντικείμενο’ (σ. 122).

Υπάρχει η κοινότοπη ψυχική τρομοκρατία που σχετίζεται με το να μην εισπράττεις ‘βλέμματα’ θαυμασμού – δηλαδή, όταν οι άλλοι δεν εγκρίνουν την εμφάνισή σου. Μια παρόμοια αίσθηση τρομοκρατίας εμπεριέχει το φόβο ‘να υποστεί πλήγμα η εμφάνισή σου’- τον βάσιμο φόβο ότι η ηλικία θα μειώσει την αξία και την κοινωνική ισχύ σου. Μια ανάλογη πηγή άγχους εμπεριέχει το φόβο ‘να χάσεις τον έλεγχο’ του βάρους και της εμφάνισής σου….Και υπάρχει και η, πολύ πραγματική, φυσική τρομοκρατία που συνοδεύει την παρουσίαση του εαυτού σου ως αντικείμενο πόθου- ο φόβος του βιασμού και της βίας από μισογύνηδες αρσενικούς (σ. 123).


Αυτό το επιχείρημα ταιριάζει καλά με τη μελέτη της Naomi Wolf για τον διχασμό της ‘καταπίεσης της ομορφιάς’- μια μυστική ‘υποζωή’, μια ‘διάθεση μίσους του εαυτού σου, φυσικών εμμονών, τρόμου της ηλικίας και της απώλειας ελέγχου’ που δηλητηριάζει και υπονομεύει τις γυναίκες (σ. 2). Η Wolf υποστηρίζει ότι ο μύθος της ομορφιάς πλήττει τις γυναίκες φυσικά και ψυχολογικά και τις οδηγεί συνειδητά σε δίαιτες –βασανιστήρια (λιμοκτονίες και πλαστική χειρουργική).


Το τρίτο μείζον πρόβλημα είναι η έννοια ότι οι γυναίκες ευχαριστούν τον εαυτό τους και επιλέγουν ελεύθερα. Οι γυναίκες σ’ αυτές τις διαφημίσεις παρουσιάζονται σαν να επιλέγουν ενεργά να γίνουν αντικείμενα. Αυτή η έννοια της ελεύθερης επιλογής ταιριάζει πολύ καλά με τον ευρύτερο μεταφεμινιστικό λόγο, σύμφωνα με τον οποίο οι γυναίκες είναι αυτόνομες, δεν περιορίζονται πλέον από ανισότητες ή ανισομέρειες εξουσίας και μπορούν να επιλέξουν, με κάποιο τρόπο, ‘να χρησιμοποιήσουν την ομορφιά’ για να αισθανθούν καλά. Η Fay Weldon –η συγγραφέας- το θέτει ως εξής:



Οι νέες κοπέλες γίνονται όλο και πιο όμορφες. Υπάρχει μια επιστροφή στη θηλυκότητα, αλλά μου φαίνεται ότι οι περισσότερες κοπέλες δεν δίνουν δυάρα για τους άντρες. Θέλουν να είναι σε φόρμα και υγιείς για τις ίδιες, όχι για τους άντρες (αναφέρεται στον Observer, 25 Αυγούστου 1996).


Ασφαλώς, η ιδέα ότι στο παρελθόν οι γυναίκες ντύνονταν με συγκεκριμένο τρόπο αποκλειστικά και μόνο για να ικανοποιούν τους άντρες είναι γελοία: υποδηλώνει μια θεώρηση της εξουσίας ως κάτι αυταρχικό και φανερό που ασκείται σε εντελώς πειθήνια υποκείμενα (και υπονοεί ότι όλες οι γυναίκες είναι ετεροφυλόφιλες). Η μεταστροφή, όμως, σε σχέση με την έννοια ότι οι γυναίκες απλώς ‘ευχαριστούν τον εαυτό τους’ δεν αποτελεί υποκατάστατο- παρουσιάζει τις γυναίκες ως εντελώς αυτεξούσιες και δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί, εάν απλώς ευχαριστούμε τον εαυτό μας, το αποτέλεσμα είναι μια ίδια ‘εμφάνιση’ – άτριχο σώμα, λεπτή μέση, σφιχτοί γλουτοί κλπ. Επιπλέον αποφεύγει όλα τα ενδιαφέροντα και δύσκολα ερωτήματα για το πώς γίνεται να ενστερνιζόμαστε και να κάνουμε δικά μας ιδεώδη ομορφιάς που φτιάχνοναι από την κοινωνία. Υπάρχουν ομοιότητες εδώ με την ανάλυση της Valerie Walkerdine για τις απαιτήσεις του νεοφιλελευθερισμού σχετικά με το ψυχολογικό υποκείμενο- και ειδικότερα τη σύγχρονη επιταγή να καθίσταται η ζωή κάποιου συνειδητή και αξιόλογη μέσα από θεωρίες για ελεύθερη επιλογή και ριζοσπαστική αυτονομία- όσο περιορισμένη κι αν είναι στην πραγματικότητα.


Τελικά, θα έλεγα ότι αυτή η μεταστροφή συνεπάγεται μια μετατόπιση από ένα εξωτερικό αρσενικό κριτικό βλέμμα σε ένα ναρκισσιστικό βλέμμα αυτό-αστυνόμευσης. Νομίζω ότι αποτελεί μάλλον μια υψηλότερη ή βαθύτερη μορφή εκμετάλλευσης παρά μια μετατροπή σε αντικείμενο-την οποία ενστερνίζεται το αρσενικό βλέμμα για να σχηματίσει ένα νέο πειθαρχικό καθεστώς. Αυτή η απεικονιστική πρακτική υπόσχεται εξουσία στις γυναίκες ως αντικείμενα του πόθου. Τους δίνει στις στάτους ενεργών υποκειμένων έτσι ώστε να μπορούν να ‘επιλέξουν’ να γίνουν σεξουαλικά αντικείμενα γιατί αυτό ταιριάζει με τα ‘απελευθερωμένα’ συμφέροντά τους. Μ’ αυτό τον τρόπο, το στάτους του σεξουαλικού αντικείμενου δεν παρουσιάζεται σαν κάτι που επιβάλλεται στις γυναίκες από άντρες, αλλά σαν μια ελεύθερα επιλεγμένη επιθυμία για ενεργά, σίγουρα για τον εαυτό τους, επιθετικά θηλυκά υποκείμενα. Μια από τις πιο ενοχλητικές πτυχές αυτής της βαθιάς μεταστροφής είναι ότι κάνει την κριτική πολύ πιο δύσκολη.


Συμπέρασμα


Πώς επιδρούν όλα αυτά στις ‘γκομενάρες με εκπληκτικά βυζιά;’ Δεν ασχολήθηκα άμεσα με την αιτία που τόσες πολλές νέες γυναίκες επιλέγουν να απεικονίζονται με αυτό τον τρόπο. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε λεπτομερή εμπειρική έρευνα. Είναι όμως σαφές ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι ερμηνείας που δεν τονίζουν την ‘τεχνητή επίγνωση’ των νέων γυναικών αλλά δίνουν, αντίθετα, έμφαση στον παιχνιδιάρικο ή ειρωνικό χαρακτήρα που έχουν αυτά τα μπλουζάκια, τη διεκδίκηση για σεξουαλική ωριμότητα, το ‘μήνυμα’ στους γονείς, τον φιλήδονο εορτασμό του σεξ στον μετα- HIV/AIDS κόσμο και λοιπά. Όπως άλλα κείμενα, είναι κι αυτά πολυσήμαντα.


Αυτό που προσπάθησα, ωστόσο, να πω είναι πως το γεγονός ότι αυτές οι αυτό-παρουσιάσεις είναι τόσο δημοφιλείς πρέπει να γίνει κατανοητό στο πλαίσιο της γενικότερης μεταστροφής στις απεικονίσεις των νέων γυναικών στα μέσα ενημέρωσης και τη λαϊκή κουλτούρα. Η εικόνα του αυτόνομου, ενεργού, επιθυμητού υποκείμενου έχει γίνει-θα έλεγα- κυρίαρχη σε ό, τι αφορά την απεικόνιση των νέων γυναικών, μέρος της οικοδόμησης του νεοφιλελεύθερου θηλυκού υποκείμενου. Νομίζω όμως ότι το σεξουαλικό υποκείμενο κατέληξε να γίνει αντικείμενο με νέα, ακόμη πιο επιβλαβή, επίφαση.


Το κείμενο έχει δημοσιευθεί σε μία πρώτη μορφή στο περιοδικό Feminist Media Studies.

Αποτελούν τα μπλογκ το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι «θηλυκές» φωνές που παλαιότερα αποκλείονταν από το δημόσιο λογο και παρέμεναν κρυμμένες στην «ιδιωτική σφαίρα», έχουν τώρα πια τη δυνατότητα να αφεθούν ελεύθερες; Είναι τα μπλογκ ένα μέσο επιβεβαίωσης του δημόσιου χαρακτήρα των ιδιωτικών πρακτικών, ρωτούν η Καμπούρη και ο Χατζόπουλος.


Όταν εξετάζουμε με ποιον τρόπο το φύλο επηρεάζεται από την άνοδο των ψηφιακών τεχνολογιών, είναι σαν ο έως τώρα μυθικός όρος «ψηφιακό χάσμα» να καλύπτει τα πάντα: στην περίπτωση του φύλου, χρειάζεται, απλώς, να τονίσουμε τη δυσανάλογη πρόσβαση στα ψηφιακά αγαθά και τις υπηρεσίες που βιώνουν οι «γυναίκες» και το πρόβλημά μας λύνεται ως δια μαγείας. Ή όχι; Αυτό που συμβαίνει δεν είναι ότι οι μορφές ανισότητας που αποδίδονται στο φύλο πρέπει να τεθούν στο περιθώριο, αλλά ότι παραμένουν πεισματικά προσκολλημένες σε έναν περιορισμένο ορίζοντα. Και αυτός ο ορίζοντας αποκρύπτει τις πιο ριζοσπαστικές, ενδιαφέρουσες και δύσκολες ερωτήσεις, τις οποίες η εστίαση στο φύλο θα μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο για την ανάλυση της κοινωνίας του διαδικτύου. Η άνοδος των ψηφιακών τεχνολογιών δεν μας καλεί, με άλλα λόγια, να παρουσιάσουμε με άλλη μορφή πολιτικές αντιλήψεις, αλλά μάλλον μας εμπλέκει στην επαναδιατύπωσή τους.
Θα επιχειρήσουμε μία τέτοιου είδους επαναδιατύπωση θέτοντας το ακόλουθο ερώτημα: με ποιους τρόπους ο διαχωρισμός ιδιωτικού/δημοσίου επαναδομείται στο διαδίκτυο; Το πρόβλημα εδώ δεν έγκειται στο ότι το ερώτημα, κατά κάποιον τρόπο αγνοείται, αλλά στο ότι στην ανάλυση της κοινωνίας του διαδικτύου σπάνια τίθεται από την οπτική του φύλου. Όλες οι ριζοσπαστικές εκκλήσεις για «συμμετοχική δημοσιογραφία», για «πληροφορίες που δημιουργούνται από το χρήστη», για να «γίνουμε τα μέσα» εμπεριέχουν, είτε αυτό εκφράζεται ρητά είτε όχι, μία πρόκληση για το διαχωρισμό ιδιωτικής/ δημόσιας σφαίρας που είναι κατά βάση έμφυλη. Πώς, λοιπόν, αποτελεί το φύλο ένα εγγενές κομμάτι αυτής της εικόνας; Για να αντιμετωπίσουμε το εν λόγω πρόβλημα, θα προσπαθήσουμε να στραφούμε στην πεισματική επιμονή της Hannah Arendt να κρατηθεί ακλόνητο το όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, όχι στο όνομα της διατήρησης του περιθωριοποιημένου, υποτιμημένου χαρακτήρα του ιδιωτικού, αλλά στο όνομα της προάσπισης της πλούσιας πολλαπλότητας του δημοσίου. Για να χρησιμοποιήσουμε τη μεταφορά της Arendt, το διαδίκτυο λειτουργεί, συχνά, όπως τα ταχυδαχτυλουργικά κόλπα: το τραπέζι που υπήρχε ανάμεσα στους ανθρώπους και τους έφερνε κοντά, τους ένωνε και τους διαφοροποιούσε, φαίνεται ξαφνικά να έχει εξαφανιστεί. Σε αντίθεση, όλοι ερχόμαστε κοντά, χωρίς κάποιο τραπέζι ανάμεσά μας που να μας συνδέει ή να μας διαχωρίζει.


Ο ιδιωτικός, «θηλυκός» κόσμος των απόκρυφων μπλογκ


Τα μπλογκς φαίνεται ότι έχουν ξετυλίξει έναν νέο, απρόσμενο κόσμο «ιδιωτικών» πολιτικών θεμάτων. Οι έφηβοι μιλούν για τη σεξουαλικότητά τους, οι μητέρες μοιράζονται τις ανησυχίες για τα παιδιά τους, οι βετεράνοι πολέμων αποκαλύπτουν δημόσια τη βία της καθημερινότητάς τους, οι νοικοκυρές μοιράζονται τα μυστικά της πλήξης τους, οι μουσουλμάνες περιγράφουν τη σχέση τους με το Θεό, οι μοναχικοί άνδρες ανοίγουν το ημερολόγιό τους σε ολόκληρο τον κόσμο, «πολίτες δημοσιογράφοι» δημοσιοποιούν τις προσωπικές τους θέσεις για τα πολιτικά γεγονότα, χωρίς μεσάζοντες. Όσοι ήταν παλαιότερα αποκλεισμένοι από το δημόσιο διάλογο μπορούν σήμερα να βρουν μία θέση στη δημόσια αρένα, η οποία θα τους επιτρέπει να εκφραστούν μέσω ιδιωτικών, απόκρυφων, «γυναικείων» πρακτικών. Η επιτυχία των εν λόγω πρακτικών έγκειται στο ότι ακόμα και οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και οι συγγραφείς, οι οποίοι διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση στο δημόσιο διάλογο, ολοένα και περισσότερο νιώθουν υποχρεωμένοι να «εκφράσουν» τις προσωπικές θέσεις τους, τα ημερολόγια και τις σκέψεις τους σε ιδιωτικά μπλόγκ. Χάρη στα μπλόγκ, έχουμε σήμερα όλοι την ευκαιρία να μιλήσουμε δημόσια, ακόμα και αν δεν ανήκουμε στους περιθωριοποιημένους ή στους μη προνομιούχους. Μερικοί από εμάς θα το βρίσκαμε ακόμα και ενδιαφέρον να υιοθετήσουμε μία διαφορετική, συναρπαστική προσωπικότητα (ενός τρανσέξουαλ, μιας γυναίκας, ενός ομοφυλόφιλου, μιας πόρνης), απλώς για να δούμε τι θα συμβεί.


Αλλά πάλι, συνήθως, δεν το επιχειρούμε.


Ο «θηλυκός» κόσμος των απόκρυφων μπλόγκ φαίνεται να αποκαλύπτει ελάχιστα ενδιαφέροντα και συναρπαστικά «γεγονότα» για τον ιδιωτικό χώρο. Οι περισσότεροι μπλόκερς (ακόμα και όταν αποκρύπτουν την πραγματική τους ταυτότητα) θα επαναλάβουν τις ίδιες βαρετές «πληροφορίες» για την προσωπική τους ζωή, θα χρησιμοποιήσουν την ίδια διάταξη, τους ίδιους κώδικες και –πάνω από όλα- την ίδια γεμάτη επαναλήψεις και στερούμενη φαντασίας γλώσσα: τίποτα για να ανοιχτούν, ελάχιστες έμφυλες διαπλοκές. Οι πιο “επιτυχημένες” εξομολογήσεις θα βρουν το δρόμο τους στις έντυπες εκδόσεις και πολλοί από αυτούς θα μεταμορφωθούν σε επαγγελματίες συγγραφείς. Διάσημοι και άσημοι μπλόκερς σε πολλές περιπτώσεις θα κυριαρχήσουν στη δημόσια σφαίρα,


Η Arendt θεωρούσε ότι η διάκριση ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο είναι όπως η διάκριση ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως. Η ιδιωτική σφαίρα κρατούσε κρυμμένα όλα όσα είχαν να κάνουν, με τη φυσική εργασία (γυναίκες, σκλάβοι και έπειτα εργαζόμενοι). Η δημόσια σφαίρα, σε αντίθεση, ήταν το βασίλειο του φωτός, ένας ενδιάμεσος χώρος που επέτρεπε στη διαφορά να υπάρχει. Στην εποχή της νεωτερικότητας με το να μετατρέπουμε τα ιδιωτικά σε δημόσια, αυτή η διαφορά εξατμίζεται και ο δημόσιος χώρος καταλαμβάνεται από ασήμαντα «μικρά» πράγματα. Αυτό δεν συνέβη, γιατί ότι παρέμενε κρυφό ήταν ασήμαντο, αλλά γιατί τα σημαντικά ιδιωτικά πράγματα, όπως ο πόνος και η αγάπη, τείνουν να χάνουν την δύναμη τους μόλις έρθουν στο φως. Η αποσύνθεση της δημόσιας σφαίρας με την επέκταση των ιδιωτικών μύχιων πρακτικών σήμανε τη μετατροπή των δυνατών συναισθημάτων που δεν μπορούν να εκφραστούν δημόσια σε αναρίθμητα γοητευτικά «μικροπράγματα» τα οποία με τη σειρά τους σήμαναν τη διάλυση του δημόσιου χώρου ως κατεξοχήν τόπου της διαφοράς. Το περίεργο αποτέλεσμα της κατάληψης του δημόσιου χώρου από τον ιδιωτικό είναι αφενός ότι η αντίληψη του κόσμου είναι μονόπλευρη αφετέρου ότι βλέπουμε ολόκληρο τον κόσμο μέσω μίας μοναδικής οπτικής.


Η τάση των σύγχρονων κοινωνιών να καταναλώνουν μαζικά το ιδιωτικό δημόσια καταλήγει σε μια α-πολιτική δημόσια σφαίρα, όπου πάθος και διαφορά δεν είναι δυνατόν να υπάρξουν. Για την Arendt, η πραγματικότητα της δημόσιας ζωής βασίζεται στην ταυτόχρονη συνύπαρξη αμέτρητων όψεων και πολλαπλών οπτικών για ένα κοινό αντικείμενο. Δεν υπάρχει κοινός παρονομαστής, ούτε μέτρο. Σε αντίθεση με την οικογενειακή ζωή, η δημόσια ζωή προσφέρει την δυνατότητα στον καθένα να γίνει ορατός. Αλλά η εν λόγω δυνατότητα είναι σημαντική μόνο εφόσον μπορούμε να γίνουμε ορατοί από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η κατάληψη του δημόσιου χώρου από εκείνα τα γοητευτικά «μικροπράγματα» δηλώνει ότι όλοι αισθανόμαστε μέρος μίας μεγάλης «δημόσιας οικογένειας», ότι όλοι αναγνωρίζουμε και συμμετέχουμε συναισθηματικά στα ίδια ασήμαντα ζητήματα, τα οποία φθείρονται αμέσως μόλις έρθουν στο φως. Η απώλεια της πολλαπλότητας των οπτικών που ενυπάρχει στην ασφάλεια και την ανακούφιση που απολαμβάνουμε σαν μέλη της ίδιας οικογένειας που μοιράζονται τα ίδια μυστικά, σημαίνει ότι οι άνθρωποι μετατρέπονται σε ‘ιδιωτικά όντα’, τα οποία έχουν χάσει τη ικανότητα να βλέπουν και να ακούν άλλους ανθρώπους ή να βλέπονται και να ακούγονται από άλλους ανθρώπους. Είναι όλοι ‘αιχμάλωτοι’ της υποκειμενικότητας της προσωπικής τους εμπειρίας, η οποία παραμένει ιδιωτική, ακόμα και αν πολλαπλασιαστεί χιλιάδες φορές.


Είναι το προσωπικό πολιτικό στα μπλογκ;


Τα μπλογκ προσφέρουν, λοιπόν, αυτόν ακριβώς τον τύπο της λύσης στο πρόβλημα του διαχωρισμού ιδιωτικού/ δημόσιου που η Arendt φοβάται. Δεν απελευθερώνουν το πάθος της ιδιωτικής στη δημόσια ζωή, αλλά στερούν από την ιδιωτική ζωή τη γοητεία της και επενδύουν τη δημόσια ζωή με μια συνεχή επανάληψη πανομοιότυπων προσωπικών εμπειριών. Φαντάζονται μία δημόσια σφαίρα, η οποία θα περικλείει τα πάντα, εφόσον οι πολίτες συμμετέχουν σε αυτήν σαν ιδιωτικά όντα, σαν άτομα. Η υπόσχεση της απόλυτης διαφάνειας, η πίεση για να βγουν στον αέρα τα πάντα, στο βαθμό που είναι αυτό δυνατόν, είναι κενή. Τα μπλογκ εξυμνούν την ανατροπή της διαδικασίας της δημιουργικότητας που υπόσχονται, αλλά αγνοούν το περιεχόμενό της. Τι και αν ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει και να ανεβάσει τα δικά του βίντεο για να τα δει όλος ο κόσμος; Αναπτύσσονται νέες μορφές αισθητικής μέσω αυτής της διαδικασίας ή τα τηλεοπτικά και τα Χολλυγουντιανά πρότυπα απλά αναπαράγονται έπ’ αόριστον; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: αν συγκρίνουμε το You Tube και το Χόλλυγουντ, δεν υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση στην αισθητική τους. Με το να μετατραπεί σε δημόσιο, ο ιδιωτικός κόσμος των «απόκρυφων» μπλόγκ χάνει τη συναισθηματική ισχύ του, ενώ η δημόσια σφαίρα καταλήγει κοινότοπη με την άρνηση της διαφοράς που τηνδιακρίνει και τον βαθιά α-πολιτικό χαρακτήρα της.


Αλλά τι γίνεται με την έμφυλη πολιτική; Τι συμβαίνει με το προσωπικό που γίνεται πολιτικό; Γιατί να μην μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις εξουσίας που ενυπάρχουν στις πιο συνηθισμένες καθημερινές «ιδιωτικές» πρακτικές; Δεν αποτελούν τα μπλογκ το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι «θηλυκές» φωνές που παλαιότερα αποκλείονταν από το δημόσιο λογο και παρέμεναν κρυμμένες στην «ιδιωτική σφαίρα», έχουν τώρα πια τη δυνατότητα να αφεθούν ελεύθερες; Δεν είναι τα μπλογκ ένα μέσο επιβεβαίωσης του δημόσιου χαρακτήρα των ιδιωτικών πρακτικών;


Περιέργως όχι.


Ο αποκλεισμός, όσον αφορά στη σφαίρα των μπλόγκ, κατανοείται συνήθως σε σχέση με την ελευθερία της επικοινωνίας και της έκφρασης. Τα μπλόγκ κάνουν, έτσι, μια χειρονομία άνευ νοήματος: απαιτούν μια «ουτοπία», που δίνει σε όλους τη δυνατότητα να ακουστεί η φωνή τους, μια ουτοπία η οποία έχει ήδη συντελεστεί,. Αλλά η παγκοσμιοποίηση και η λογοκρισία είναι από τα πιο παράξενα ζευγάρια. Καμιά φωνή –δεν αναφερόμαστε στη φωνή κάποιου συγκεκριμένου ατόμου, αλλά σε μια απόφανση λόγου- δεν μπορεί να αναγκαστεί να σιωπά πλέον, ακόμα και αν τα συγκεκριμένα άτομα ή οι ομάδες που την εκφέρουν καταδιώκονται. Σε αυτό το πλαίσιο, τα μπλόγκ είναι μια επανάσταση, η οποία αναγγέλλεται μετά το γεγονός. Το σημαντικό πολιτικό ερώτημα είναι, τουλάχιστον κατά την περίοδο της όψιμης νεωτερικότητας, κάπως διαφορετικό: τι είδους φωνές θα είναι αυτές; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, θα εμπλουτιστεί η δημόσια σφαίρα από το μεγάλο αριθμό φωνών ή θα επέλθει κορεσμός από τις διάφορες φωνές, οι οποίες περιέργως θα μοιάζουν πανομοιότυπες; Και τα μπλόγκ προσφέρουν, σε αυτό το πλαίσιο, μία συντηρητική απάντηση: δεν αμφισβητούν ουσιωδώς τη φύση της ιδιωτικής και τη σχέση της με τη δημόσια σφαίρα, ούτε δημιουργούν νέες υποκειμενικότητες, νέους τρόπους ζωής. Τα μπλόγκ υπάρχουν απλά για να απελευθερώσουν τις μύχιες σκέψεις των ατόμων και πολύ σπάνια οδηγούν σε υπερβάσεις.


Εδώ είναι που η ανάλυση της σκέψης της Arendt από την Bonnie Honig παρέχει μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία για την πολιτική του φύλου. Παρά την πίστη της Arendt ότι το «γυναικείο ζήτημα» πρέπει να κρατηθεί μακριά από τη δημόσια σφαίρα, η θεωρία της ανοίγει το δρόμο για μια αγωνιστική πολιτική, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την ομογενοποίηση των κλειστών ταυτοτήτων και πραγματοποιείται επιτελεστικά. «Αν η πολιτική είναι παντού, τότε δεν είναι πουθενά. Αλλά δεν είναι όλα πολιτικά, σε αυτή την (τροποποιημένη) θεώρηση, το ζήτημα είναι απλά ότι τίποτα δεν είναι οντολογικά προστατευμένο από την πολιτικοποίηση, που τίποτα δεν είναι απαραίτητα ή φυσικά ή οντολογικά μη πολιτικό. Ο διαχωρισμός ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό είναι το επιτελεστικό προϊόν ενός πολιτικού αγώνα που κερδήθηκε δύσκολα και παραμένει πάντοτε προσωρινός» (σ. 147). Αν το ιδιωτικό δεν είναι ένας καθορισμένος χώρος κυριαρχίας κλειστών, στατικών και φυσικών ταυτοτήτων, τότε είναι πιθανό να αρχίσουμε να δρούμε πολιτικά στην ιδιωτική μας ζωή. Αν η δημόσια σφαίρα δεν καθορίζεται από την κυριαρχία κλειστών και σταθερών ταυτοτήτων, αλλά αντίθετα χαρακτηρίζεται από ετερογένεια και ασυνέχεια, τότε είναι πιθανό να διευρύνουμε τη δημόσια σφαίρα με εναλλακτικές επιτελεστικές πρακτικές.


Συμπέρασμα


Η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου παραμένει επομένως ανοιχτή. Πως επηρεάζει το το διαδίκτυο τον διαχωρισμό ιδιωτικού/δημοσίου; Εξαρτάται. Σε ό,τι αφορά στα μπλόγκ, ο διαχωρισμός έχει υποθετικά καταρριφθεί, δίνοντας τη θέση του σε μία κοινότοπη και α-πολιτική δημόσια σφαίρα, η οποία περιλαμβάνει τα πάντα. Υπάρχουν, όμως άλλες διαδικτυακές πρακτικές που υπόσχονται πολύ περισσότερα για την ριζοσπαστική επαναδιατύπωση των ορίων που διαχωρίζουν το ιδιωτικό από το δημόσιο.


Ένα διάσημο παράδειγμα είναι αυτό του εγχειρήματος του Luther Blissett που έδωσε έμπνευση για μια σειρά από παρόμοια εγχειρήματα μετά την αυτοκτονία του. Το όνομα Luther Blissett, που προέρχεται από ένα Βρετανό ποδοσφαιριστή της δεκαετίας του ’80, έγινε το σύμβολο μιας πολλαπλής ταυτότητας που υιοθετήθηκε από ένα ανοιχτό, άτυπο δίκτυο ανθρώπων για ένα χρονικό διάστημα πέντε ετών. Το Luther Blissett ήταν “ένα παιχνίδι ρόλων που χρησιμοποιούσε όλες τις διαθέσιμες πλατφόρμες της εποχής”. Θέτοντας σε αμφισβήτηση τους παραδοσιακούς έμφυλους ρόλους, ο Luther Blissett μπορούσε να γίνεται και θηλυκός και αρσενικός, και ετεροφυλόφιλος και ομοφυλόφιλος. Καλούσε δυνητικά τους πάντες – και χιλιάδες ανταποκρίθηκαν – να ζωντανέψουν αυτό τον χαρακτήρα δημόσια και ζωντανεύοντας αυτή την περσόνα να του προσδώσουν ουσία, να τον κάνουν ένα λαϊκό ήρωα. Ο(Οι) Luther Blissett υιοθέτησαν μια στάση αντιπαράθεσης που αποσκοπούσε στην αποκάλυψη της συνηγορίας των παραδοσιακών μέσων, διαδίδοντας εναλλακτική πληροφόρηση, κάνοντας φάρσες, παριστάνοντας τον απατεώνα με τα εκατό πρόσωπα, κάνοντας σε γενικές γραμμές ανταρτοπόλεμο στην βιομηχανία του θεάματος.


Όποια και αν ήταν η επίδρασή του και οι δρόμοι που άνοιξε, ο Luther Blissett ήταν μια προσπάθεια να αμφισβητηθούν οι υπάρχουσες παράμετροι της δημόσιας σφαίρας μέσα από την παραγωγή μιας ιδιωτικής συλλογικής ύπαρξής. Ενάντια στον εσωστρεφή χαρακτήρα των μπλόγκς, εγχειρήματα αυτού του τύπου δημιουργούν ένα τέτοιο ήθος επινοητικότητας, που επιτρέπει την επιτελεστικότητα εναλλακτικών ατομικοτήτων που εμπλέκονται ήδη σε πολιτικές αντιπαραθέσεις και δρουν προς μια ψηφιακή επαναδιατύπωση. Ενάντια στην περιχαράκωση των κλειστών ταυτοτήτων των μπλόγκς που ‘ανόιγονται’ στον κόσμο, τα εγχειρήματα του Luther Blissett θέτουν μια ανοιχτή ταυτότητα, που διαμορφώνεται μέσα από ψηφιακές επιτελεστικές πρακτικές στο όνομά του, μια ανοιχτή ταυτότητα που μπορεί να αναδιαμορφωθεί ανάλογα με τα πολιτικά εγχειρήματα στα οποία εμπλέκεται.


Το ψηφιακό σώμα του Luther Blissett θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν διαμορφωμένο από ετερογενή υλικά και ψηφιακά, εθνικά και διαεθνικά στοιχεία που έθεταν σε αμφισβήτηση τους προδιαγεγραμμένους έμφυλους διαχωρισμούς μεταξύ αρσενικού και θηλυκού. Το ίδιο συναντάμε και σε μια περφόρμανς με τον τίτλο «Ψηφιακό Τζαμί» που παίζει με τις στερεοτυπικές έμφυλες εικόνες του Ισλάμ και του νέο-οριενταλισμού. Η αμφισημία των εννοιών γίνεται αμέσως ορατή: όταν κάνουμε κλίκ στον νεολογισμό ‘modemites’, βγαίνει η εικόνα δυο γυναικών με μαντίλες. Είτε στερούνται είτε έχουν πρόσβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες, οι γυναίκες με τη μαντίλα είναι ήδη κομμάτι ενός ψηφιακού κόσμου. Οι γυναικείες ισλαμικές πρακτικές αποτελούνται από ‘ιδιωτικές’ τελετές καθαρισμού, σεβασμού στις ώρες προσευχής, αλλά επίσης και από τις δημόσιες ψηφιακές επιδείξεις μεγαλείου που συναντάμε σε Ισλαμικές ιστοσελίδες. Το Δυτικό κοινό προσβλέπει σε αυτές τις πρακτικές «με τον μοναδικό τρόπο που γνωρίζει» μέσα από την οριενταλιστική τουριστική εικονογραφία. Ποικίλες δημόσιες προσωπικότητες αποκαλύπτουν την πολυμορφία των Ισλαμικών έμφυλων ρόλων: γυναίκες με μπούργκα εναλλάσσονται με λευκές νύφες, ο Νταρθ Βέιντερ κι ένας Ιμάμης χορεύουν μαζί σε ψηφιακό χρόνο. Το κοινό που παρακολουθεί την παράσταση χωρίζεται σε άνδρες και γυναίκες, ο καθένας όμως μπορεί να επιλέξει που θα κάτσει. Η διαχωριστική γραμμή που διαχωρίζει το δημόσιο από το ιδιωτικό και το θηλυκό από το αρσενικό δεν έχουν εξαφανιστεί. Ούτε και οι ασσυμετρίες που ενυπάρχουν σε αυτά τα δίπολα. Αλλά επαναπροσδιορίζονται. Και σε αυτό τον αναπροσδιορισμό βρίσκονται και οι πιθανότητες μιας εναλλακτικής πολιτικής του φύλου.