H ‘δημιουργική πόλη’ ήταν το κεντρικό θέμα του φετινού συμποσίου της Σύμης που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο στη Σάμο. ‘Δημιουργική πόλη’ μπορεί να σημαίνει, βέβαια, πολλά διαφορετικά πράγματα για πολλούς διαφορετικού ανθρώπους. Επηρεασμένοι από τις συζητήσεις στη Σάμο, σχεδιάσαμε ένα τεύχος που αντιστρέφει την κοινή αντίληψη και αντιμετωπίζει τις πόλεις σαν ένα κεντρικό σημείο της σύγχρονης πολιτικής διαδικασίας. Οι πόλεις σηματοδοτούν το χώρο όπου η παγκοσμιοποίηση προσκρούει στο έδαφος. Στις σημερινές πόλεις όλα τα κρίσιμα ερωτήματα γύρω από την παγκοσμιοποιημένη εποχή μας (π.χ.
τοπική ανάπτυξη, κοινωνικός αποκλεισμός, συμμετοχή στην πολιτική, φτώχεια, πολυπολιτισμικότητα) ζητούν επίλυση. Παίρνοντας αφορμή από αυτές τις προκλήσεις, το αφιέρωμα επανεξετάζει τις πιθανές διασυνδέσεις ανάμεσα στο χώρο και το χρόνο των σύγχρονων πόλεων και σε σύγχρονα πειράματα γύρω από νέες μορφές δημοκρατικής διακυβέρνησης.

Στο πρώτο μέρος της συνέντευξης, η Saskia Sassen συζητά την άνοδο των άτυπων πολιτικών στην παγκόσμια πόλη. Πρόκειται για μια μάχη μεταξύ του παγκόσμιου εταιρικού κεφαλαίου και των πολύμορφων κινημάτων των μειονοτικών κατοίκων των σύγχρονων αστικών χώρων.


Μία συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-public


Πάνος Παπούλιας: Το βιβλίο Παγκόσμια Πόλη είναι ένα από τα κορυφαία έργα που έχετε δημοσιεύσει. Θα μπορούσατε να επεκταθείτε γύρω από την έννοια της παγκόσμιας πόλης;


Saskia Sassen: Όταν άρχισα να δουλεύω την Παγκόσμια Πόλη βρέθηκα κατά κάποιο τρόπο σε αντίθεση με ότι επικρατούσε στον χώρο. Στην δεκαετία του ’80 είχε μόλις ξεκινήσει η συζήτηση γύρω από την παγκόσμια οικονομία, την παγκόσμια εταιρία, και εγώ έθεσα το ερώτημα: Που βρίσκεται αυτή η παγκόσμια οικονομία; Όλα αυτά συμβαίνουν μεταξύ των εθνών? Και έτσι άρχισα να αναρωτιέμαι τι συμβαίνει όταν όλοι αυτοί οι παγκόσμιοι παράγοντες, αυτές οι παγκόσμιες δυνάμεις, ‘προσκρούουν στο έδαφος’. Και σιγά-σιγά ξεκαθάρισε στο μυαλό μου η ιδέα ότι όσο περισσότερο οι παγκόσμιες εταιρίες απλώνονταν παγκοσμίως, τόσο πιο περίπλοκες γίνονταν οι κεντρικές λειτουργίες τους – στο βαθμό τουλάχιστον που αποσκοπούν στον όσο το δυνατόν μεγαλύτερο έλεγχο αυτής της γεωγραφικής διασποράς. Το ειρωνικό στοιχείο που ξέφυγε από πολλούς σχολιαστές είναι ότι όσο περισσότερο παγκοσμιοποιείσαι τόσο απαιτείται η ισχυροποίηση των μεθόδων συγκέντρωσης των στρατηγικών λειτουργιών και δυνατοτήτων σου. Το αποτέλεσμα είναι ότι η παγκόσμια πόλη μεταμορφώνεται σε χώρο κρίσιμων οικονομικών και πολιτικών λειτουργιών. Πολλοί που διαβάζουν το βιβλίο επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους αποκλειστικά στην οικονομική λειτουργία, που αφορά την παραγωγή οργανωτικών αγαθών που επιτρέπουν στις εταιρίες να δραστηριοποιούνται σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι κάτι σαν μια Silicon Valley της προηγμένης παγκοσμιοποίησης για τις δραστηριότητες των εταιριών και των αγορών.


Υπάρχει, όμως, και η άλλη, η πολιτική σκοπιά. Από την μια πλευρά, η παγκόσμια πόλη είναι ένας χώρος όπου δραστηριοποιείται το παγκόσμιο εταιρικό κεφάλαιο, μια ιδιαίτερα ισχυρή αλλά και φευγαλέα κατηγορία. Πρόκειται, όμως, απλά και μόνο για μια στιγμή στην τροχιά του. Το παγκόσμιο κεφάλαιο γεννά άνδρες και γυναίκες που τα θέλουν όλα και τα παίρνουν όλα. Εκείνοι είναι που προβάλλοντας τις απαιτήσεις τους για γραφεία τελευταίας τεχνολογίας, πολυτελείς κατοικίες, καταστήματα, εστιατόρια, συστήματα ασφαλείας, και εκτεταμένα αστικά τοπία, καθιστούν αναγνωρίσιμο το παγκόσμιο εταιρικό κεφάλαιο. Το καθιστούν αναγνωρίσιμο ακριβώς επειδή εμφυτεύονται στον αστικό χώρο. Μέσω της εμφύτευσης αυτής βρίσκονται παράλληλα εκτοπισμένοι. Στον εκτοπισμό αυτόν έγκειται και η πολιτική.


Από την δική μου οπτική, αυτό που ο Μαξ Βέμπερ είδε στην πόλη – έναν χώρο δηλαδή που φέρνει κοντά εμπόρους αλλά και έναν χώρο όπου οι έμποροί λειτουργούν – έγινε παράλληλα και ένας χώρος πολιτικών μετατροπών. Ο Ανρί Λεφέβρ μελέτησε τις πόλεις του 1900 και δεν είδε μία πόλη της μπουρζουαζίας. Η μπουρζουαζία δεν χρειάζεται κάτι τέτοιο. Πρόκειται αντίθετα για την πόλη της οργανωμένης εργατικής δύναμης. Εκείνη είναι που έχει ανάγκη από την δημόσια κατοικία, τις δημόσιες μεταφορές, την δημόσια εκπαίδευση. Η πόλη είναι ο χώρος που οργανώνει τους συνδικαλιζόμενους, την εργατική τάξη, και τις πολιτικές της.


Εγώ κοιτάζω τις σύγχρονες παγκόσμιες μεγαλουπόλεις και δεν βλέπω ούτε τον χώρο της οργανωμένης μπουρζουαζίας, ούτε όμως και της οργανωμένης εργατικής τάξης. Ξεπηδούν αντίθετα δυο παράγοντες νέου είδους που είναι σε μεγάλο βαθμό άτυποι, όπως άλλωστε ήταν και οι μπουρζουαζίες στις απαρχές των μεσαιωνικών πόλεων, ή οι συνδικαλιζόμενοι αργότερα. Ένας από αυτούς τους παράγοντες είναι και το παγκόσμιο εταιρικό κεφάλαιο, που είναι άμορφο, και διακρίνεται τόσο από την πολιτικοποιημένη παρουσία του, καθώς διεκδικεί χώρο από άλλους, όσο και από το γεγονός ότι ενσωματώνει και εμπνέει ένα πρόγραμμα.


Από την αντίθετη πλευρά, συναντάμε αμάλγαμα από μετανάστες, μειονοτικούς πολίτες, γυναίκες και εργάτες χαμηλού εισοδήματος που αποτελούν (όχι όλοι απαραίτητα) κομμάτι των κρίσιμων τομέων της οικονομίας. Κατά συνέπεια, η παγκόσμια πόλη του σήμερα είναι ένας χώρος που παράγει πολιτική, όπως ακριβώς και η βιομηχανική πόλη. Και παράγει τις πολιτικές και των δύο αναδυόμενων πολιτικών παραγόντων που είναι εν μέρει αποεθνοποιημένοι, αν και για πολύ διαφορετικούς λόγους: ο πρώτος επειδή είναι παγκόσμιος και οι δεύτεροι επειδή είναι μειονοτικοί ξένοι, θύματα των διακρίσεων. Και σε αυτό το σημείο η Παγκόσμια Πόλη συγκλίνει με την ανάλυση των άτυπων πολιτικών που αναπτύσσω στο τελευταίο μου βιβλίο.


Π.Π.: Μιλάτε για τους κατοίκους της παγκόσμιας πόλης, που δεν ανήκουν ούτε στην μπουρζουαζία, αλλά ούτε και στην εργατική τάξη. Που μας οδηγεί, όμως, η εμπειρία της πολιτικής στην παγκόσμια πόλη: σε ένα είδος διανοητικού ρεαλισμού, σε μια μορφή ειρηνικής διαβουλευτικής πολιτικής ή σε εκρήξεις βίας ή άλλης μορφής διαμάχης, όπως συνέβη πρόσφατα στα Γαλλικά προάστια;


S.S.: Η παγκόσμια πόλη δηλώνει μια μετατόπιση: όταν εισέρχεσαι στην πόλη αυτή, εισέρχεσαι στην ζώνη του πολιτικού. Όταν το παγκόσμιο κεφάλαιο δραστηριοποιείται, πολιτικοποιείται. Και η πολιτικοποίηση αυτή δεν πραγματοποιείται με το να προκηρύσσεται η επανάσταση, αλλά με την αρπαγή του χώρου, για παράδειγμα με την διαστρέβλωση της αγοράς ακινήτων. Είναι μια μορφή άτυπης πολιτικής. Υπό αυτήν την έννοια, υπάρχουν και διαφορετικά λεξιλόγια: στην Καραϊβική παρέλαση, που είναι κάτι πολύ παραπάνω από ένα απλό φεστιβάλ, οι συμμετέχοντες κατέχουν τους δρόμους, στις γκέι παρελάσεις, που δεν είναι μόνο για επίδειξη, καταλαμβάνουν την πόλη. Και όλα αυτά προκύπτουν από αξιώσεις για την πόλη, από το δικαίωμα στην πόλη.


Π.Π.: Αυτό, όμως, θα μπορούσε να ερμηνευτεί και σαν μια διέξοδος των κοινωνικών πιέσεων.


S.S.: Βεβαίως. Θα μπορούσε να είναι και πολλές φορές πράγματι έτσι είναι. Για ορισμένους μπορεί να πρόκειται απλά για κουστούμια, αλλά για πολλούς μπορεί επίσης και να οικοδομεί συνειδήσεις. Πρόκειται, όμως, για την συνείδηση της διαβουλευτικής πολιτικής; Όχι. Πρόκειται πραγματικά για άτυπες πολιτικές. Είναι αυτό που συμβαίνει και με τους ιθαγενείς του Μεξικού, που για τα τελευταία 50 χρόνια, κάθε χρόνο οργανώνουν πορεία προς το κοινοβούλιο ντυμένοι με τα παραδοσιακά τους κουστούμια. Αυτά τα κουστούμια εμπεριείχαν στοιχεία της αποικιοκρατικής παράδοσης. Πριν από πέντε χρόνια, εκατοντάδες άνδρες πορεύτηκαν ο ένας πίσω από τον άλλο γυμνοί. Την στιγμή που έμπαιναν στην πορεία, αυτοί οι γυμνοί άνδρες εγκατέλειπαν την Εγγελιανή δυναμική αφέντη-σκλάβου. Ενώ εκείνοι που προχωρούσαν ντυμένοι με τις επίσημες στολές, βρίσκονταν ακόμα μέσα στην Εγγελιανή δυναμική. Την στιγμή που εισέρχεσαι στο επίσημο πολιτικό σύστημα, γίνεσαι δέσμιος αυτής της σχέσης. Το ίδιο συνέβη και με τις γυναίκες της PlazaMayor: απλά κάθονταν εκεί σιωπηλές. Πρόκειται για ένα απόθεμα άτυπων πολιτικών που διαμορφώνονται μέσα από διαφορετικά λεξιλόγια.


Π.Π.: Θεωρείτε ότι το εγχείρημα της Παγκόσμιας Πόλης αφορά αποκλειστικά την αστική πολιτικοποίηση, και το τελευταίο σας βιβλίο σαν ένα εγχείρημα που επεκτείνεται και τις αγροτικές περιοχές που τείνουν να παραμένουν πιο στατικές;


S.S.: Και τα δύο. Η πόλη προκύπτει σαν ένας πολύ σημαντικός τόπος στο καινούργιο μου βιβλίο Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα. Παράλληλα, όμως, προκύπτει και το ερώτημα της ακινησίας, της μικρής τοποθεσίας, της μη-κοσμοπολιτικής κατάστασης, που διευρύνονται και στον αγροτικό χώρο. Πιστεύω ότι υπάρχουν πολλών ειδών χώροι που χαρακτηρίζονται από τις ιδιαιτερότητές τους. Τι τους πολιτικοποιεί και με ποιο τρόπο είναι ένα σημαντικό ερώτημα. Για παράδειγμα, υπάρχει το δίκτυο για την προστασία των φυτών στο Εκουαδόρ. Οι ιθαγενείς εκεί χρησιμοποιούσαν διαφόρων ειδών μικρά φυτά, τα οποία διεκδικούν οι φαρμακευτικές εταιρίες. Οι ιθαγενείς ανακάλυψαν και καλλιέργησαν κάποια από αυτά επειδή έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες. Οι φαρμακευτικές εταιρίες άρχισαν να παίρνουν την πατέντα, και να κλέβουν την γη των ιθαγενών, απαγορεύοντας την χρήση τους. Δημιουργήθηκε ένα δίκτυο όλων αυτών των διαφορετικών κοινοτήτων, ένα εγχείρημα που έχει διαμορφωθεί με βάση τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν εκεί. Ακόμα προσπαθούν να βρουν τρόπους να δουλέψουν μαζί και ίσως να φέρουν και έναν δικηγόρο που ειδικεύεται σε παγκόσμια θέματα για να μηνήσουν τις φαρμακευτικές εταιρίες. Πρόκειται για μια πραγματικά πολιτική ενέργεια. Ο κόσμος κινητοποιείται και ένας αγώνας βρίσκεται σε εξέλιξη.


Διαβάστε ακόμα


Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα – εισαγωγή (στα Αγγλικά)


Δίκτυο για την παγκοσμιοποίηση και τις παγκόσμιες πόλεις (στα Αγγλικά)

Οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σε σχέση με την ανάπτυξη των νέων μέσων τις τελευταίες δεκαετίες, λέει ο Geert Lovink. Όσοι εκμεταλλεύονται ακίνητα κατασκευάζουν μαζικά τα ίδια παλιά γραφεία, σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Κι οι αρχιτέκτονες μοιάζουν όλοι πρόθυμοι να παίξουν αυτό το παιχνίδι, μαζί με τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους για την ανάπτυξη, και να σχεδιάσουν μια ωραία επιφάνεια γι’ αυτούς τους χώρους –κουτιά


Μία ανταλλαγή e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Οι ψηφιακές τεχνολογίες μεταμορφώνουν τους αστικούς χώρους;


Geert Lovink: Παρ’ όλο που πολλοί θεωρητικοί έχουν κάνει εικασίες για το θέμα, δεν υπάρχει άμεση επίδραση. Εκφράζετε ίσως μια ευχή, αλλά γεγονός είναι ότι οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σε σχέση με την ανάπτυξη των νέων μέσων τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστική εμπειρία άλλαξε, όχι όμως και η οργάνωση του χώρου. Οι αρχιτέκτονες εξακολουθούν να θεωρούν τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ως κατώτερα εργαλεία μη συνεχούς ροής που βοηθούν τον ιδιοφυή καλλιτέχνη-μηχανικό να σχεδιάζει ‘εικονική αρχιτεκτονική’. Πρέπει να νιώθουν μια ανωτερότητα χιλιετηρίδων σε σχέση με όλους αυτούς τους αριθμούς, πέραν του ότι μόλις άρχισαν να καταλαβαίνουν τη διαδικτυακή φύση του σημερινού πολιτισμού. Αυτό που δεν πρέπει να μας παραπλανά είναι το κομψό και εξεζητημένο παιχνίδι τους με τις μεταφορές. Είναι πράγματι αρκετά εντυπωσιακό να ακούει κανείς αρχιτέκτονες και πολεοδόμους να μιλούν και να κοιτούν τις ηλεκτρονικές παρουσιάσεις τους. Δεν έχει όμως να κάνει με την εφιαλτική, συγκεκριμένη ζούγκλα μας. Να σας δώσω καλύτερα το παράδειγμα των δημόσιων ασύρματων δικτύων, των wifis, που τοποθετούνται τώρα και σύντομα θα αποτελέσουν μια κρίσιμη μάζα. Αυτά τα ελεύθερα ασύρματα δίκτυα θα έχουν μεγάλη επίδραση στο επίπεδο των δρόμων, των προαστίων, ακόμη και των πόλεων. Της εξέλιξης αυτής ηγούνται οι πολίτες, και ιδιαίτερα οι κοινωνικά νεωτεριστές κομπιουτερόπληκτοι. Η επίδρασή της είναι πολύ μεγάλη, αφού κάποιος μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε και να συζητά με τους όμοιούς του, φίλους και συναδέλφους του. Αυτό, για παράδειγμα, αλλάζει ριζικά την ιδέα ότι κάποιος πρέπει να βρίσκεται σε ένα κλειστοφοβικό γραφείο. Αυτή την τάση για ‘τηλε-εργασία’ την έχουν προβλέψει εδώ και δεκαετίες και τελικά ήρθε. Και τι συμβαίνει; Όσοι εκμεταλλεύονται ακίνητα κατασκευάζουν μαζικά τα ίδια παλιά γραφεία, σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Κι οι αρχιτέκτονες μοιάζουν όλοι πρόθυμοι να παίξουν αυτό το παιχνίδι, μαζί με τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους για την ανάπτυξη, και να σχεδιάσουν μια ωραία επιφάνεια γι’ αυτούς τους χώρους –κουτιά.


Η πολιτική της κυβερνοκουλτούρας


Π.Χ.: Γιατί η κυβερνοκουλτούρα δεν μπορεί να αποφύγει τη χρήση μεταφορών που σχετίζονται με το χώρο όπως ο κυβερνοχώρος και η πρώτη σελίδα;


G.L.: Αυτό ήταν πιθανά σωστό στη δεκαετία του ’90, αλλά όχι πια. Οι μεταφορές που έχουν σχέση με το χώρο βοηθούσαν κάποτε τους νέους χρήστες να μπαίνουν στην άγνωστη επικράτεια που ονομάζεται Διαδίκτυο. Το 2005 υπήρχαν ήδη ένα δισεκατομμύριο χρήστες, σε όλο τον κόσμο. Σήμερα, το Διαδίκτυο είναι μαζικό μέσο. Από τη σκοπιά του Digital Divide, εκπροσωπεί ‘μόνο’ το 11% του παγκόσμιου πληθυσμού, παρ’ όλα αυτά, όμως, ένα διπλάσιο ποσοστό έχει ήδη κινητό τηλέφωνο….Αυτό που είναι πιο ενδιαφέρον είναι η επαναδιασύνδεση των τεχνολογιών ως ‘μέσα με προσδιορισμένη θέση’ όπου έχει κανείς συνείδηση του χώρου και της τοποθεσίας, για παράδειγμα μέσα από τη χρήση των δεδομένων GPS. Το θέμα, πάντως, είναι ότι αυτές οι έννοιες δεν είναι πλέον μεταφορικές. Βρίσκεσαι πράγματι εκεί με το αυτοκίνητό σου, το κινητό σου ή τον υπολογιστή σου.


Π.Χ.: Η έλευση της κοινωνίας της πληροφορίας σηματοδοτεί μια πολιτική του χώρου ή του χρόνου;


G.L.: Σύμφωνα με τον Virilio, του χρόνου. Εγώ τείνω να διαφωνήσω μαζί του. Αυτό με το οποίο τελικά παλεύουμε δεν είναι η χρονοπολιτική αλλά η κατανομή και ο έλεγχος το χώρου. Διαφορετικά, θα υπήρχε διαμάχη στη Μέση Ανατολή αν η αρπαγή της γης και ο εποικισμός αποτελούσαν παρελθόν; Η όλη υπόθεση των συνόρων έχει παραμείνει άλυτη και στην πραγματικότητα χειροτερεύει αν δείτε με ποιον τρόπο οι ‘δυτικές’ χώρες κατασκευάζουν (ηλεκτρονικά) τείχη έναντι των μεταναστών και των προσφύγων. Μπορούμε να το διατυπώσουμε και διαφορετικά. Τώρα που δεν μας έχει μείνει χρόνος και που το διάστημα αντίδρασης πλησιάζει στο μηδέν, αυτό που έχει απομείνει είναι το θέμα του χώρου. Παρ’ όλα αυτά, οι νέες τεχνολογίες δεν υπερβαίνουν τον χρόνο και τον χώρο, ας ξεχάσουμε λοιπόν καλύτερα αυτές τις μεταφυσικές ανοησίες. Μπορεί να υπάρχει ‘τηλεπαρουσία’ αλλά αυτό δεν κάνει τα ‘παλιά’ προβλήματα να εξαφανίζονται.


Η αστική ζωή και τα νέα μέσα


Π.Χ.: Γιατί τόσοι πολλοί από μας κάνουν αυτή την προφανή εξίσωση ανάμεσα στην πόλη και τη σύγχρονη αστική ζωή και τα νέα μέσα;


G.L.: Τελευταία με έχει εντυπωσιάσει το γεγονός ότι οι Ινδοί φίλοι μου από το www.sarai.net στο Δελχί μιλούν για τα νέα μέσα και ‘την πόλη’ σα να είναι ένα και το αυτό. Η αστική κουλτούρα είναι ένα σχετικά νέο πεδίο μελέτης για τους διανοούμενους της Ινδίας, όπου το 75% του πληθυσμού κατοικεί ακόμη στις αγροτικές περιοχές. Οι προηγούμενες γενιές διανοουμένων ασχολούνταν κυρίως με αγροτικά ζητήματα. Ο ‘αφηρημένος μηχανισμός ’ με τις μεγάλες αυξήσεις, τα ελευθέρας και τον υπόγειο , δεν αποτελεί ακόμη αντικείμενο σοβαρής δέσμευσης. Πρέπει να δει κανείς τη συναρπαστική δουλειά που γίνεται στο Sarai New Media Centre ως μια απόπειρα δημιουργίας ενός πλούσιου πολιτισμικο-πολιτικού λεξιλογίου για την ερμηνεία της καθημερινότητας της αστικής ζωής. Τι είναι αυτό που αποτελεί τη δημοκρατία και τη δημόσια ζωή την εποχή του Διαδικτύου και του ελεύθερου λογισμικού; Μπορώ να συμφωνήσω με όλα αυτά, αλλά από τεχνολογική σκοπιά, ας πούμε από τη δορυφορική προοπτική των Χαρτών του Google δεν είναι τόσο σαφές ότι οι αστικές περιοχές διαφέρουν τόσο πολύ από τον υπόλοιπο πλανήτη, εκτός σε ό, τι αφορά στην πυκνότητα των υποδομών τους. Από την καπιταλιστική σκοπιά του 21ου αιώνα, οι αγροτικές περιοχές στην Ασία και την Αφρική είναι η ‘τελική αγορά’ και αποτελεί αντικείμενο συζήτησης αν είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη των πόλεων. Το γεγονός ότι η μεγάλη πλειονότητα του ανθρώπινου είδους αγνοήθηκε τον 20ό αιώνα, δεν θα έπρεπε να εντυπωσιάζει τους Ινδούς, Κινέζους και Βραζιλιάνους επιχειρηματίες. Τα ασύρματα δίκτυα καθιστούν πολύ πιο εύκολη τη διείσδυση στις μεγάλες εκτάσεις. Σε συνδυασμό με τα φτηνά κινητά τηλέφωνα και τους φορητούς υπολογιστές, η εκπαιδευτική και ψυχαγωγική αγορά είναι τεράστια. Προς το παρόν, αυτές οι τεχνολογίες πετυχαίνουν να φέρνουν σε επαφή αυτούς που έμειναν πίσω στα χωριά με τα μέλη των οικογενειών τους που μετακινήθηκαν στην πόλη. Η Δυτική Ένωση φροντίζει για τη ροή του χρήματος. Ωστόσο, σε κάποιο σημείο θα δούμε ένα διαφυλαγμένο συμφέρον. Πρέπει να προσέξω να μη γίνω εδώ πολύ ευαγγελικός, αλλά υπάρχει κάτι ελκυστικό σ’ αυτό που ο John Perry Barlow αποκάλεσε το 1995 ‘παγκόσμιο ιστό που συνδέει όλες τις συνάψεις’. Παρά το χάος και την ανισότητα που επικρατεί στον κόσμο, διαβλέπω ότι θα φτάσουμε εκεί πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζαμε. Μπράβο, Τζόννυ!


Π.Χ.: Μπορούν οι αστικοί χώροι να θεωρητικοποιηθούν ως δίκτυα, με παρόμοιο τρόπο με τα νέα μέσα, τα δίκτυα που συνδέουν τους ανθρώπους, τις δραστηριότητές τους και τα πράγματα;


G.L.: Ναι, αλλά αυτό γινόταν πάντα. Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο σε ό, τι αφορά στις ‘πόλεις ως ροές’. Από την εποχή της κατασκευής σιδηροδρόμων και σταθμών στο κέντρο των περιφραγμένων πόλεων, έγινε πολύ ορατό τι κάνουν οι ροές στο οικοδομημένο περιβάλλον. Η καταστροφή συνεχίστηκε μετά με την κατασκευή των αυτοκινητόδρομων. Ωστόσο, ένα ενδιαφέρον ερώτημα είναι το εξής: ποια είναι η επίδραση των μονάδων οπτικών ινών στις πόλεις, και όχι μόνο στις χρηματοοικονομικές περιοχές και στους χώρους των εμπορικών υπηρεσιών αλλά στον πληθυσμό ως σύνολο; Η τεχνολογία δεν βρίσκεται πλέον στα χέρια λίγων εταιριών. Αυτό ισχύει ακόμη και για την πιο τελευταία, την πιο γρήγορη. Το διάστημα στο οποίο η υψηλή τεχνολογία θα φτάσει σε σας και σε μένα μειώθηκε σε μερικά χρόνια. Τι σημαίνει το γεγονός ότι οι νέες ροές είναι σε μεγάλο βαθμό αόρατες; Ποιες είναι οι συνέπειες του γεγονότος ότι η νέα τεχνολογία γίνεται τόσο μικρή που μετά βίας τη βλέπουμε; Θα μπορούσε να σημαίνει ότι είναι οι ιδανικές συνθήκες για να μην κάνουμε τίποτα. Περνάμε πολλές επαναστάσεις και τίποτα δεν αλλάζει! Στην πραγματικότητα, μπορούμε να (ξανα)χτίσουμε όλο και περισσότερα ιστορικά κτίρια και να προσποιηθούμε ότι ζούμε σε μια άλλη χώρα, όπως στο ιστορικό ομοίωμα που γεννήθηκα, το Άμστερνταμ.


Ανοίγωντας χώρους


Π.Χ.: Ποια πιστεύετε ότι θα έπρεπε να είναι η στρατηγική κατά του ελέγχου: η εγκαθίδρυση ανοιχτών, δημόσιων ή κοινών χώρων;


G.L.: Αυτό που ονειρεύομαι είναι το άνοιγμα των εργαστηρίων των μέσων όπου οι ανησυχητικές τεχνολογίες αναπτύσσονται και δοκιμάζονται προς χρήση της ‘κοινωνίας των πολιτών’. Δεν νομίζω ότι βοηθάει να αγνοούμε απλώς τις μαζικές επιθέσεις κατά της ιδιωτικότητας που βρίσκονται σε εξέλιξη. Ως παράδειγμα σκέφτομαι πάντοτε την εταιρία επικοινωνιών NetLine που εδρεύει στο Ισραήλ και εισήγαγε το C-Guard, ‘μια συσκευή που μπλοκάρει τη χρήση των φορητών τηλεφώνων σε μια περιφραγμένη περιοχή και δημιουργεί μια προκαθορισμένη αθόρυβη ζώνη. Αυτό η μικρή συσκευή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να κρατήσει σιωπηλούς τους κινηματογράφους και τα θέατρα, να αποτρέψει ηλεκτρομαγνητικές παρεμβάσεις σε αεροπλάνα και νοσοκομεία και να ενισχύσει τις ελεύθερες κλήσεις σε στρατιωτικές βάσεις, όπου ωτακουστές μπορούν να υποκλέψουν συνομιλίες υψίστης ασφαλείας’ (Wired, Αύγουστος 1998). Πηγαίνετε απλώς στο http:/www.c-guard.com. Δεν πρέπει να είμαστε προσηλωμένοι μόνο στο ορατό πεδίο που καλύπτουν οι κάμερες. Υπάρχουν ήδη αναρίθμητοι τρόποι υπονόμευσης αυτών των μικρών επιγραφών RFDI. Το θέμα είναι πώς μπορεί να εκδημοκρατιστεί αυτή η μυστική-γνώση-για- όλους.


Διαβαστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Nettime

Μια ανανεωμένη προσέγγιση στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία δεν μπορεί να ξεκινήσει αποκλειστικά από συγκεντρωτικές δομές και κυβερνήσεις. Η Doina Petrescu αναδεικνύει τη σημασία ‘άλλων χώρων’, την προσωρινή ιδιοποίηση και χρήση αχρησιμοποίητων χώρων και αστικών κενών, χώρων σχετικής ελευθερίας, όπου οι κανόνες και οι κώδικες μπορούν ακόμη να επαναπροσδιοριστούν.


Η δημιουργία μιας κοινότητας και η δημιουργία χώρου για μια κοινότητα δεν μπορούν να διαχωριστούν. Οι πολεοδόμοι και οι αρχιτέκτονες πρέπει ν’ αρχίσουν να λαμβάνουν υπόψη την εγγενή κοινωνική και συναφή διάσταση των χώρων που δημιουργούν και να εντάσσουν τις συγκεκριμένες προσωρινότητες και μεταβλητότητές τους στη διαδικασία σχεδιασμού. Η θεωρία του Λεφέμπρ για τον κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα της ‘δημιουργίας χώρου’ είναι σήμερα ευρέως αποδεκτή, πολύ πέραν του μαρξισμού και της κοινωνιολογίας, ως βάση για οποιαδήποτε βιώσιμη προσέγγιση της αστικής ανάπτυξης. Παραμένει το ερώτημα του μεθοδολογικού και κριτικού νεωτερισμού, σε ποιο βαθμό τα επαγγελματικά και πολιτικά πλαίσια που εντέλλονται τέτοιες προσεγγίσεις αφήνουν χώρο για το απρόβλεπτο και προωθούν προτάσεις που απορρέουν από πραγματικές διεκδικήσεις. Η αρχιτεκτονική παραγωγή δημόσιου χώρου θα μπορούσε να ξεκινήσει από την κατάταξη των σχετικών διεκδικήσεων. Μερικές φορές, οι διεκδικήσεις είναι μικρές και άτυπες, αλλά αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος που μπορούν να μεταβληθούν σε μια σύνοψη, μια πρόκληση και μερικές φορές μια πρόταση που θα αποτελέσει έναυσμα για μια πολλαπλότητα επιθυμιών και αναγκών που εκφράζονται από διάφορες κατηγορίες χρηστών.


Ένα παράδειγμα είναι το πλάνο της καλλιτεχνικής και αρχιτεκτονικής ομάδας muf’s, Small Open Spaces that are not Parks (Μικροί Ανοιχτοί Χώροι που δεν είναι Πάρκα), που παρήγγειλε η Stratford Development Partnership για λογαριασμό της κομητείας Νιούχαμ του Λονδίνου, το 2003. Η παραγγελία αυτή έπρεπε να αποτελέσει αντικείμενο επεξεργασίας με τους κατοίκους για να εντοπιστούν μικροί ανοιχτοί χώροι κατάλληλοι για επένδυση, να βρεθούν προγράμματα και πηγές χρηματοδότησής τους και να γίνουν προβλέψεις για τους νέους. Μετά από εκτεταμένες διαβουλεύσεις, βρέθηκαν τριάντα τέσσερις τοποθεσίες στην κομητεία, στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν ορισμένα απρόσμενα είδη ανοιχτών χώρων, που ο κόσμος θεωρούσε ότι ήταν ‘δημόσιοι’, όπως μια γέφυρα για τους πεζούς, το φουαγιέ ενός κινηματογράφου, υπόγειες διαβάσεις, μια λωρίδα πεζόδρομου έξω από ένα μαγαζί, ένα πέρασμα σε ένα δρομάκι και μια αλέα στην οποία σύχναζαν μόνο κορίτσια. Η muf μετέτρεψε αυτή την πραγματογνωμοσύνη σε μια σύνοψη και μια πρόταση με την τυπολογία των χώρων που αναφέρονταν στις καταγραμμένες διεκδικήσεις. Κατέληξαν στην κατασκευή μιας από αυτές τις τυπολογίες, ένα ‘κοινωνικό κλουβί’- έναν στεγασμένο αθλητικό χώρο. Αυτό που έχει σημασία είναι η πολλαπλότητα και η μικρή κλίμακα αυτών των προτάσεων, που εκφράζουν την κλίμακα χρήσης, την ακρίβεια των διεκδικήσεων.


Αρχιτεκτονική τύπου ‘stealth’


Στην εξέταση του ρόλου των αρχιτεκτονικών πρακτικών σχετικά με την επικύρωση των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής και την επαναξιολόγηση χώρων, μια ‘λαθραία αρχιτεκτονική’ θα μπορούσε ενδεχομένως να βοηθήσει: μια αρχιτεκτονική που θα είχε να κάνει περισσότερο με δραστηριότητες που σχετίζονται με την αρχιτεκτονική παρά με καθαρά αρχιτεκτονικές δραστηριότητες, που θα αντιμετώπιζαν την αρχιτεκτονική σε σχέση με τα συγκεκριμένα μέσα της (εργαλεία, ικανότητες, διαδικασίες) παρά σε σχέση με τους συγκεκριμένους σκοπούς της (κατασκευές και κτίρια). Τι θα μπορούσε να είναι αυτή η αρχιτεκτονική που ‘εισβάλλει στην καθημερινότητα’ όχι για να της δώσει μορφή αλλά για να την ενημερώσει;


Είναι ένα ερώτημα που έθεσα στο δικό μου γραφείο Atelier d’ Architecture Autogeree(AAA) (Εργαστήριο Αυτοδιοικούμενης Αρχιτεκτονικής), όπου γίνεται συλλογική εργασία με αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, πολεοδόμους, σχεδιαστές τοπίου, κοινωνιολόγους, φοιτητές και κατοίκους που ζουν στην περιοχή La Chapelle του Παρισιού. Μαζί κάνουμε έρευνες για συμμετοχικές αστικές δράσεις. Αυτή η πρακτική επιτρέπει την επαν-ιδιοποίηση και επαν-εφεύρεση του δημόσιου χώρου μέσα από τις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής (κηπουρική, μαγειρική, κουβέντα, διάβασμα, δημόσιος διάλογος κλπ), που θεωρούνται δημιουργικές πρακτικές στα αστικά πλαίσια. Στόχος είναι η δημιουργία ενός δικτύου από αυτοδιοικούμενους τόπους, ενθαρρύνοντας τους κατοίκους να αποκτήσουν πρόσβαση στη γειτονιά τους, να ιδιοποιηθούν και να μεταμορφώσουν προσωρινά διαθέσιμους και αχρησιμοποίητους χώρους. Είναι μια προσέγγιση που αξιοποιεί την ευέλικτη και ανατρέψιμη χρήση του χώρου, και στοχεύει στη διατήρηση της αστικής ‘βιο-ποικιλίας’ δίνοντας τη δυνατότητα σε ένα ευρύ φάσμα τρόπων ζωής και πρακτικών ζωής να συνυπάρχουν. Το σημείο εκκίνησης ήταν η διαμόρφωση ενός προσωρινού κήπου, φτιαγμένου από ανακυκλωμένα υλικά σε μια από τις εγκαταλειμμένες τοποθεσίες που ανήκουν στην RFF (τη γαλλική εταιρία σιδηροδρόμων), που βρίσκεται στην περιοχή. Αυτός ο κήπος, που ονομάστηκε ECObox, μετατράπηκε σταδιακά σε μια πλατφόρμα αστικής δραστηριότητας, υπό την επίβλεψη των μελών της ΑΑΑ, κατοίκων και εξωτερικών συνεργατών, με δραστηριότητες στο επίπεδο όλης της γειτονιάς. Εισέβαλε κυριολεκτικά στην καθημερινή ζωή της γειτονιάς.


Το ενδιαφέρον με όλες τις πρακτικές που αναφέρθηκαν πιο πάνω, είναι ότι καμιά από αυτές δεν περιγράφεται ως αρχιτεκτονική με την παραδοσιακή έννοια του όρου. Τοποθετούνται ‘κάπου ενδιαμέσως’ και οι προτεινόμενες επινοήσεις στοχεύουν να αυξήσουν αυτό το ‘κάπου ενδιαμέσως’, να αποκαλύψουν αυτό που είναι διαφορετικό όπως και αυτό που είναι κοινό, μέσα από μια πολύπλευρη προσέγγιση με κοινές μεθόδους και εφεύρεση νέων εργαλείων. Η κοινή μεθοδολογία και διασταύρωση αυξάνει τη δημιουργικότητα και ανοίγει απρόσμενες δυνατότητες σκέψης και δράσης στο δημόσιο χώρο.


Δημόσιος χώρος γειτνίασης


Μια ανανεωμένη προσέγγιση στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία δεν μπορεί να ξεκινήσει αποκλειστικά από συγκεντρωτικές δομές και κυβερνήσεις. Πρέπει επίσης να περιλαμβάνει ‘μικροσκοπικές προσπάθειες’ στο επίπεδο των συλλογικών και ατομικών επιθυμιών στα μικρο-κοινωνικά τμήματα του δημόσιου χώρου: σύλλογοι της γειτονιάς, άτυπες ομάδες, αυτοδιοικούμενες οργανώσεις, μικρά ιδρύματα, εναλλακτικοί χώροι και άτομα. Η πολεοδομική πολιτική πρέπει να μάθει να προβλέπει τέτοιες προσπάθειες.


Η μικρο-διάσταση των παρεμβάσεων στα δημόσια έργα (π.χ. βιομηχανικά προϊόντα, αυτοσχέδια αστική εξάρτιση, καθάρισμα και αποκομιδή κλπ) δίνει ακρίβεια, λεπτομέρεια και τοπικό χαρακτήρα στο δημόσιο χώρο. Αυτές οι δραστηριότητες είναι επιπλέον αποτελεσματικές στις προσπάθειές τους να αλλάξουν και να μεταμορφώσουν το χώρο. Η κλίμακα της εγγύτητας, τα προϊόντα μικρής κλίμακας και οι μικρές αποστάσεις που οριοθετούν την περιοχή παρέμβασης, δίνουν μια άλλη ποιότητα στα δίκτυα και τις σχέσεις ανάμεσα στους συμμετέχοντες. Κάνουν πιο έντονη τη ζωή.


Όπως με το σχέδιο της ΑΑΑ στο Παρίσι και το πλάνο της muf Small Open Spaces that are not Parks, η μικρή κλίμακα μπορεί να φτάσει να ορίζει τον ίδιο το δημόσιο χώρο. Παρόμοια πλάνα βασίζονται στην προσωρινή ιδιοποίηση και χρήση αχρησιμοποίητων χώρων και αστικών κενών, και συχνά περιλαμβάνουν χώρους που έχουν μείνει ανεκμετάλλευτοι από την αγορά ακινήτων ή λόγω προσωρινής αμέλειας της πολεοδομικής πολιτικής. Αυτοί είναι ‘άλλοι χώροι’, ‘άλλοι’ από αυτούς που αποτελούν τη ‘σχεδιασμένη’ πόλη. Οι μελέτες έχουν δείξει πως στις μεγάλες πόλεις λειτουργούν εναλλακτικά σε σχέση με τις συμβατικές μορφές δημόσιου χώρου, που στις μέρες μας επιτηρούνται και ελέγχονται όλο και περισσότερο. Οι ‘αχρησιμοποίητοι’ είναι χώροι σχετικής ελευθερίας, όπου οι κανόνες και οι κώδικες μπορούν ακόμη να επαναπροσδιοριστούν. Αυτοί οι ‘χώροι αβεβαιότητας’, για να δανειστούμε τον όρο των αρχιτεκτόνων Cuppers και Miessen, που είναι ακριβώς το αντίθετο των λειτουργικών χώρων της πόλης, αναδιαμορφώνουν έναν δημόσιο χώρο ετερογενή, ευαίσθητο, απροσδιόριστο, αποσπασματικό και πολλαπλό. Το καθεστώς αυτών των χώρων ενέπνευσε τη στρατηγική της ΑΑΑ , που στόχος της είναι να αφήσει χώρο για ‘άλλους’, άλλους από τους συνήθεις παίκτες της πολεοδομικής διαδικασίας, ορατούς και λιγότερο ορατούς παίκτες, μέσα από μια διαδικασία που θα τους επιτρέψει να εμπλακούν στη λήψη αποφάσεων και να αναλάβουν τον έλεγχο χώρων στην περιοχή στην οποία ζουν. Είναι επίσης μια πολιτική διαδικασία. Το πρόβλημα είναι πώς να μην παγιωθούν οι λειτουργίες σε αυτούς τους χώρους και παράλληλα να διατηρηθεί η ευελιξία τους, η προγραμματική ‘αβεβαιότητά’ τους, ο ευαίσθητος και απροσδιόριστος χαρακτήρας τους.


Ένας άλλος τρόπος για τη δημιουργία ενός δημόσιου χώρου γειτνίασης είναι ο υπολογισμός των προσωρινών δυναμικών. Η στρατηγική της ΑΑΑ επιχειρεί να διαχειριστεί αυτές τις διαφορετικές προσωρινότητες, πολιτικές χρήσης και ιδιοκτησιακά καθεστώτα, αντιπροτείνοντας προσωρινές οικήσεις που θα δημιουργήσουν νέες χρήσεις και νέες αστικές λειτουργίες στην περιοχή. Η προσωρινότητα προϋποθέτει κινητικότητα και πολλαπλότητα.


Οι μονάδες κινητής επίπλωσης, δρώντας ως αστικοί καταλύτες στην περιοχή, δημιουργούν προσωρινές υπηρεσίες και διαμορφώνουν προοδευτικά δίκτυα παικτών. Καθώς οι στόχοι εξελίσσονται συνεχώς σύμφωνα με νέες χωροταξικές ευκαιρίες, η συμμετοχή γίνεται μια διαδικασία-σε-εξέλιξη. Συνήθως, η συμμετοχική διαδικασία σταθεροποιείται μόλις οι στόχοι επιτευχθούν: όταν ένας αμφισβητούμενος χώρος καταληφθεί, ένα πλάνο υλοποιηθεί κλπ. Ο ρόλος των προσωρινών δραστηριοτήτων είναι να διατηρήσουν τη χρήση του χώρου και τη διαδικασία αποφάσεων ανοιχτές.


Η βιωσιμότητα των διαδικασιών στις προσωρινές (καλλιτεχνικές) παρεμβάσεις είναι ένα από τα προβλήματα των προγραμμάτων αναμόρφωσης που στοχεύουν σε ακριβείς παρεμβάσεις χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη συνέχεια των δυναμικών που δημιούργησαν. Να μπορέσουν οι χώροι να λειτουργήσουν (σε ό, τι αφορά τόσο στη χρηματοδότηση όσο και στην πολιτική τους) ανάλογα με τις δικές τους δυναμικές, να ενθαρρυνθούν διάφορες προσωρινές, αυτοδιοικούμενες δράσεις να εκδηλωθούν έγκαιρα, αυτή είναι η λύση για να υπάρξει δημόσια συμμετοχή και να γίνει μια βιώσιμη, αναμορφωτική διαδικασία.


Διαβάστε ακόμα


Η διαμεσολάβηση και η δημιουργία πληθυσμών (στα Αγγλικά)


Au rez de chaussée de la ville (στα Γαλλικά)

Οι αρχιτέκτονες δεν μπορούν να φέρουν τη δημοκρατία, ή όποια άλλη πολιτική κατάσταση, υποστηρίζει η Denise Scott Brown. Πρέπει, όμως να αποφεύγουν να δημιουργούν φυσικούς φραγμούς που εμποδίζουν τις διασυνδέσεις στην πόλη.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Είναι οι αρχιτέκτονες οι βασικοί δημιουργοί των πόλεων;


Denise Scott Brown: Ο όρος ‘αρχιτέκτονας’ χρησιμοποιείται μερικές φορές με την ευρεία έννοια εκείνου που ‘φτιάχνει’ και, με αυτή την έννοια, υπάρχουν πολλοί αρχιτέκτονες της πόλης- όλοι όσοι παίρνουν αποφάσεις εκεί. Με τη στενή έννοια του όρου ο ρόλος των αρχιτεκτόνων στην κατασκευή των περισσότερων πόλεων δεν είναι μείζων. Όπου, όμως, είναι – στη Σαντιγκάρ, τη Μπραζίλια, τη Μελβούρνη-η πόλη μοιάζει ακατέργαστη ή εξωπραγματική μέχρι ν’ αρχίσουν να παίζουν το ρόλο τους οι άλλοι δημιουργοί.


Π.Χ.: Μήπως οι σύγχρονες παγκόσμιες πόλεις γίνονται απρόσωπες;


D.S.B: Οι μοντέρνες, υψηλού κόστους, κατασκευαστικές τεχνικές που αναπτύσσονται στον κόσμο τείνουν να δίνουν σε ορισμένα μέρη των πόλεων απρόσωπο χαρακτήρα. Όταν τις βλέπουμε όμως στην ολότητά τους και στο πλαίσιο των διαφορετικών τοπίων και πολιτισμών, δεν δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε μεταξύ Φρανκφούρτης, Λονδίνου, Τόκυο, Σαγκάης και Νέας Υόρκης.


Π.Χ.: Με ποιο τρόπο η αρχιτεκτονική θα μπορούσε να συνδυάζει τις ιδιότητες της πρόσθεσης, της εξάλειψης και της μετατροπής στα κτίρια;


D.S.B: Δεν υπάρχει κανόνας που να ισχύει παντού, ή έστω σε ένα μέρος της πόλης. Ορισμένες περιοχές και κτίρια πρέπει να διατηρηθούν, άλλα να κατεδαφιστούν. Εξαρτάται από την κατάσταση κι εμείς οι αρχιτέκτονες έχουμε την ευθύνη να αποφεύγουμε τις νεφελώδεις λύσεις, να συμβουλευόμαστε σε τοπικό επίπεδο για τις τοπικές συνθήκες και να σκεφτόμαστε βαθιά, δημιουργικά και σε συνεργασία σε ό, τι αφορά στις ειδικές περιπτώσεις.


Π.Χ.: Τα κτίριά σας έχουν πράγματι την τάση να αγνοούν, να μεταβάλουν ή να αναδημιουργούν πέρα από τις υπάρχουσες τοπικές μνήμες και ταυτότητες;


D.S.B: Σπάνια κάνουμε το πρώτο. Σχεδόν πάντα κάνουμε τα άλλα. Έχουμε μια ενδιαφέρουσα διαδικασία, που αποκαλούμε ‘μαθαίνοντας από….’, την οποία εφαρμόζουμε για να ξεκινάμε τα σχέδιά μας. Μας βοηθά να ενσωματώνουμε το τοπικό στοιχείο, ενώ ταυτόχρονα συνεισφέρει με την εξωτερική μας εμπειρία.


Π.Χ.: Μπορούν τα δημόσια κτίρια να κάνουν τους δημόσιους χώρους πιο δημοκρατικούς;


D.S.B.: Εμείς οι αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι πάσχουμε από μεγαλομανία εάν πιστεύουμε ότι αυτά που κτίζουμε μπορούν να φέρουν τη δημοκρατία (ή όποια άλλη πολιτική κατάσταση). Αλλά είμαστε ικανοί, αν είμαστε απρόσεκτοι, να δημιουργήσουμε φυσικούς φραγμούς σε ό, τι αφορά στις διασυνδέσεις. Γι’ αυτό πρέπει να αποφασίσουμε να μην κάνουμε κακό και να εκπαιδευτούμε για το πώς μπορούμε αυτό να το πετύχουμε. Επίσης, οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα σε ασφαλή, υγιεινά αλλά και ωραία κτίρια και χώρους κι εμείς πρέπει να προσπαθούμε να τους τα προσφέρουμε, πράγμα που είναι στις δυνατότητές μας.


Π.Χ.: Είναι παραγωγικό να κοιτάμε αυτά που σχεδιάστηκαν στο παρελθόν αλλά δεν μπόρεσαν να κατασκευαστούν;


D.S.B: Είναι ένα θλιβερό έργο που αξίζει τον κόπο. Δίνει μια καταγραφή των προσδοκιών και αποτελεί κλειδί για μια κοινωνία και τις αξίες της. Μερικές φορές δίνει τις γενικές κατευθύνσεις στις μετέπειτα γενιές για τον τρόπο που θα πορευτούν. Είναι θλιβερό επειδή συχνά αποδεικνύει μια σπατάλη ταλέντου. Η υψηλή τέχνη μπορεί να φανεί στην αρχή άσχημη και τα συμβατικά γούστα να την αποφύγουν, αλλά μια μεταγενέστερη γενιά να την καταλάβει και να την αγαπήσει. Ένας ζωγράφος μπορεί ίσως να επιβιώσει αυτής της μεταβατικής περιόδου και να συνεχίσει να ζωγραφίζει, αλλά ο αρχιτέκτονας χρειάζεται έναν πλούσιο πελάτη, ιδιώτη ή από τον δημόσιο τομέα, για να κτίσει και το υψηλό κόστος κατασκευής να επιφέρει συντηρητισμό, συμπεριλαμβανομένης της συντηρητικής αισθητικής και καλλιτεχνικού γούστου. Έτσι, ορισμένα από τα καλύτερα αρχιτεκτονικά έργα δεν κτίζονται ποτέ κι αυτό αποτελεί σπατάλη δυναμικού αντίστοιχη με μια αναπηρία ή έναν πρόωρο θάνατο.


Νομίζω ότι η ομάδα σας θα έπρεπε να θέσει ακόμη ένα ερώτημα: Ποιες είναι οι προοπτικές που έχει ο ποιοτικός σχεδιασμός σε μια δημοκρατία; Είναι ένα δυσάρεστο ερώτημα, με δυο συγκριμένες πλευρές που για την καθεμιά υπάρχουν πολλά επιχειρήματα υπέρ και κατά.


Διαβάστε ακόμα


Μαθαίνοντας ακόμα από το Λας Βέγκας (στα Αγγλικά)


Οι δράσεις σαν σχήματα (στα Αγγλικά)

Μιλώντας για το παρελθόν, το παρόν, και το μέλλον της Αθήνας, ο Γιώργος Πρεβελάκης επισημαίνει τα δομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει. Προτείνει μία έξοδο διαφυγής από την ελληνική εθνική ή εθνικιστική λογική που θεωρεί ότι διαθέτει τη μονοπωλιακή ιδιοποίηση αυτού που συμβολίζει αυτός ο χώρος. Πρέπει “να δώσουμε την Αθήνα στην Ευρώπη και τον κόσμο, ζητώντας παράλληλα τη συμβολή του για να σώσουμε την Αθήνα από τον εαυτό της”.


Μία συνέντευξη στον Κωσταντίνο Καστρισιανάκη για το Re-public


Κωσταντίνος Καστρισιανάκης: Το 2000, στο Athenes. Urbanisme, Culture et Politique (Αθήνα. Πολεοδομία, Πολιτισμός και Πολιτική), κάνατε έναν απολογισμό ιδιαίτερα αρνητικό για την ελληνική πρωτεύουσα, από πολλές απόψεις. Θα λέγαμε ότι μιλήσατε σχεδόν για υπαρξιακή κρίση. Σήμερα, το 2006, μετά την πολιτική ‘εκσυγχρονισμού’ των κυβερνήσεων Σημίτη, τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ο απολογισμός σας είναι πάντα ο ίδιος;


Γιώργος Πρεβελάκης: Ναι, ο απολογισμός δεν έχει μεταβληθεί. Είναι αλήθεια ότι ειδικά οι Ολυμπιακοί Αγώνες εκσυγχρόνισαν τις υποδομές και έφεραν μια σειρά από αλλαγές που είχαν προβλεφθεί πολύ καιρό πριν και που ήταν, στο μεγαλύτερο μέρος τους, αναγκαίες και χρήσιμες. Αναφέρομαι πιο συγκεκριμένα στο αεροδρόμιο και το μετρό της Αθήνας, την πιο σημαντική βελτίωση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι υποδομές αυτές αποτελούν βελτιώσεις. Αλλά η Αθήνα γνώρισε ανάλογες βελτιώσεις στο παρελθόν, σε διάφορες εποχές, όπως π.χ. κατά την οκταετία του Κωνσταντίνου Καραμανλή.


Παραμένει όμως ένα πρόβλημα δομής. H ταχύτητα με την οποία γίνονται οι αλλαγές και οι βελτιώσεις είναι μικρότερη από την ταχύτητα με την οποία εμφανίζονται νέα προβλήματα. Μετά από περιόδους μεγάλων επενδύσεων έχουμε διαστήματα ανακούφισης, αμέσως μετά όμως έρχεται κατά κανόνα νέα επιδείνωση. Και σήμερα βλέπουμε να ανοίγεται ένας νέος κύκλος δυσκολιών που κατά κάποιο τρόπο επισπεύδονται λόγω των νέων υποδομών, επειδή οι τελευταίες δεν εντάχθηκαν σε ένα ευρύτερο σχεδιασμό. Πιο συγκεκριμένα, με το αεροδρόμιο μπορούμε να προβλέψουμε -διαγράφεται ήδη- μια εξαιρετικά ταχεία επέκταση της οικοδομημένης περιοχής στην πεδιάδα των Μεσογείων. Δηλαδή, προβλέπεται μια νέα ζώνη κερδοσκοπίας στη γη και συμφόρησης, καθώς και μια διάχυτη οικοδόμηση που οδηγεί σε σπατάλη ενέργειας (και μάλιστα σε εποχή επερχόμενης ενεργειακής κρίσης) και συντελεί στη ρύπανση, την υποβάθμιση και σε σημαντικά άλλα κοινωνικά κόστη. Η λογική παραγωγής και αναπαραγωγής των προβλημάτων παραμένει, επομένως, η ίδια.


Κ.Κ.: Τίποτα δεν είχαμε προβλέψει; Και ο αυτοκινητόδρομος της Αττικής, η Αττική Οδός, ο δρόμος μέχρι το Λαύριο, η επέκταση του λιμανιού του;


Γ.Π.: Σύμφωνοι, υπάρχει ο αυτοκινητόδρομος της Αττικής, η Αττική Οδός. Αυτή είναι επίσης μια σημαντική πρόοδος, κυρίως ως επιτυχημένο παράδειγμα σύμπραξης δημοσίου και ιδιωτικού τομέα. Ωστόσο, αυτός ο αυτοκινητόδρομος θα παρουσιάσει σύντομα συμφόρηση, γιατί όπως ξέρουμε από τη δεκαετία του ’50, η προσφορά στη δυνατότητα κυκλοφορίας προκαλεί νέα ζήτηση. Στην πραγματικότητα, όταν κατασκευάζουμε νέους σημαντικούς οδικούς άξονες, δεν προσαρμοζόμαστε, όπως νομίζεται, στη ζήτηση, αλλά δημιουργούμε πρόσθετη ζήτηση, καθώς οι κυκλοφοριακές συμπεριφορές αλλάζουν ώστε να επωφελούνται από τις νέες αυτές δυνατότητες. Επομένως, κάθε δρόμος ή αυτοκινητόδρομος είναι, κατά κάποιο τρόπο, αργά ή γρήγορα, καταδικασμένος στη συμφόρηση, εάν η λειτουργία του δεν συνοδεύεται από μια σειρά άλλων παρεμβάσεων, όπως η παράλληλη παροχή δημόσιων μέσων συγκοινωνίας ή ο προσανατολισμός της δόμησης προς πόλους συγκέντρωσης. Σήμερα γίνεται ακριβώς το αντίθετο: αφ’ενός είναι η επέκταση διάχυτη και αφ’ετέρου υπάρχει καθυστέρηση ή και παντελής απουσία δημόσιων μέσων συγκοινωνίας, που έτσι κι αλλιώς είναι σχεδόν αδύνατον από οικονομική άποψη να λειτουργήσουν, υπό αυτές τις συνθήκες της διάχυτης οικοδόμησης. Έπρεπε να είχαμε προβλέψει πόλους, δευτερεύοντα κέντρα, εναλλακτικά δίκτυα κ.λπ. Αυτά δεν έγιναν. Κατά συνέπεια, είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς ότι θα εμφανιστούν προβλήματα συμφόρησης.


Κ.Κ.: Δηλαδή δεν μάθαμε το μάθημά μας;


Γ.Π.: Δεν είναι αυτό το θέμα. Αυτό που προσπάθησα να εξηγήσω στο βιβλίο μου είναι ότι υπάρχουν δομές, αιτίες πιο βαθειές. Η κατάσταση που ζούμε δεν οφείλεται σε έλλειψη γνώσεων των πολεοδόμων και των τεχνικών, γιατί ως ειδικοί κατ’αρχήν μπορούμε να προβλέψουμε τι πρόκειται να συμβεί. Αρχίζοντας από τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, οι Έλληνες πολεοδόμοι και προέβλεψαν σωστά και προειδοποίησαν. Ανάμεσα όμως στο λόγο των ειδικών, την πολιτική πρακτική, τις συμπεριφορές των ψηφοφόρων και τα διάφορα πλέγματα συμφερόντων που όχι μόνο ανθίστανται αλλά και διαθέτουν την πρωτοβουλία, τα σχέδια χάνονται. Όσο δεν καταφέρνουμε να «βραχυκυκλώσουμε» αυτά τα συμφέροντα, δεν πρέπει να ελπίζουμε να δούμε σχεδιασμό. Αυτό δεν γίνεται με το διάλογο. Είναι θέμα αντιπαράθεσης, διαμάχης ανάμεσα στις δυνάμεις που επιθυμούν την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων, την εξυγίανση του συστήματος και σε εκείνους τους πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες και τις πολιτιστικές δομές που διαμορφώνουν εξαιρετικά ισχυρά πλέγματα συμφερόντων, τα οποία αναστέλλουν, ανθίστανται και εμποδίζουν την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων. Πρόκειται για ένα γενικευμένο πρόβλημα στην ελληνική κοινωνία. Πιστεύω ότι γίνονται προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά ο δρόμος είναι μακρύς και οι δυσκολίες πολύ μεγάλες.


Κ.Κ.: Σ’ αυτό το πλαίσιο, μ’ αυτά τα προβλήματα, τι είδους δόμηση θα δούμε;


Γ.Π.: Είναι αλήθεια ότι ο απολογισμός δεν είναι ποτέ εντελώς αρνητικός. Υπάρχουν βελτιώσεις. Το παλαιό κέντρο της Αθήνας έχει αποκατασταθεί, τα κτίρια του 19ου αιώνα έχουν προστατευθεί και γίνονται επενδύσεις σε συνοικίες της Αθήνας, οι οποίες στο παρελθόν είχαν υποβαθμιστεί. Εκεί που κυρίως παρατηρείται μεγάλη αλλαγή είναι στο χώρο ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πειραιά. Είναι ιστορικά η πρώτη και παλαιότερη βιομηχανική περιοχή στην Ελλάδα, με συνέπεια τις πολύ υποβαθμισμένες βιομηχανικές εκτάσεις της. Ταυτόχρονα παρουσιάζει πολύ σημαντικά πλεονεκτήματα και μια πολύ ενδιαφέρουσα θέση ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πειραιά. Παρά τα πλεονεκτήματα αυτά δεν μπορούσε να αναπτυχθεί στο παρελθόν, γιατί σε αυτή τη ζώνη επικρατούσε η παλαιά βιομηχανία και την κατοικούσαν υποβαθμισμένες κοινωνικές ομάδες, μετανάστες, κ.λπ. Υπήρχε λοιπόν ένα είδος προσκόμματος με έντονη κοινωνική διάσταση. Η πολιτική την οποία εφάρμοσε το υπουργείο Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων τα προηγούμενα χρόνια τείνει να καταργήσει αυτό το εμπόδιο και ανοίγει το δρόμο για την εκμετάλλευση αυτής της ζώνης από τις δυνάμεις της αγοράς.


Τα πράγματα αλλάζουν, το τοπίο βελτιώνεται. Ταυτόχρονα, όμως, μπορούμε να ασκήσουμε κριτική στο μέτρο που, την ίδια στιγμή, πρόκειται για μια κοινωνική μεταβολή, για την εισβολή μιας κοσμοπολίτικης κοινωνίας σε μια παραδοσιακή συνοικία. Μπορούμε να προβλέψουμε ότι σ’ ένα σχετικά εγγύς μέλλον σε αυτή την εξαιρετική τοποθεσία –με θέα στην Ακρόπολη- θα εγκατασταθούν κοσμοπολίτες, πολύ πλούσιοι Έλληνες ή ξένοι. Θα βελτιωθεί το τοπίο, ταυτόχρονα, όμως, θα αποβληθεί ένας ολόκληρος πληθυσμός. Δεν είναι πρόβλημα μόνο της Αθήνας, είναι ένα πρόβλημα που συναντήσαμε και στο Παρίσι, στη διάρκεια των μεγάλων χωροταξικών διευθετήσεων της δεκαετίας του 1960. Είναι ένα πρόβλημα που ούτε στο Παρίσι αντιμετωπίστηκε πλήρως, γιατί δεν μπορούμε με την πολεοδομία να υποκαταστήσουμε τις δυνάμεις της αγοράς ή να αντιταχθούμε πλήρως σ’ αυτές. Στην παρισινή περίπτωση, όμως, έγινε μια προσπάθεια να διατηρηθεί η κοινωνική πολυπλοκότητα, να διασωθεί κάπως ο κοινωνικός πλούτος που συμβάλλει στον πολιτιστικό πλούτο. Γι’ αυτό υποστηρίζω ότι το συμπέρασμα δεν είναι ξεκάθαρο. Παράλληλα με τις θετικές εξελίξεις σε ό,τι αφορά το τοπίο, υπάρχουν και αρνητικές, σε σχέση με την κοινωνική σύνθεση και τις πολιτισμικές διαστάσεις.


Δεν πρέπει, τέλος, να ξεχνάμε ότι υπάρχει ένας τεράστιος πλούτος στην περιοχή της Αθήνας, όχι μόνο λόγω του τοπίου αλλά και λόγω της ιστορίας. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου αναζητούμε σύμβολα, αναζητούμε ινδάλματα, τα μετατρέπουμε σε εμπορικές αξίες. Από αυτή την άποψη, η περίπτωση της Αθήνας είναι μοναδική στον κόσμο. Από τη στιγμή που καταργούμε τα εμπόδια, μεταξύ άλλων τα αδύναμα στοιχεία της κοινωνίας, εισβάλλουν οι δυνάμεις της αγοράς και βελτιώνουν, φαινομενικά, την ποιότητα των κατοικιών, της πολεοδομικής οργάνωσης, του τοπίου, των υπηρεσιών. Εκεί που είχαμε βιομηχανικές εκτάσεις και κατοικίες έντονα υποβαθμισμένες, βρίσκουμε σήμερα μουσεία, πολιτιστικούς χώρους και σε λίγο θα βρούμε πολυτελείς κατοικίες. Η εικόνα, το τοπίο, μοιάζουν βελτιωμένα. Σε ό,τι αφορά την ψυχή της πόλης, το πνεύμα της πόλης, υπάρχουν ερωτήματα: οι συνοικίες αυτές θα καταληφθούν από ανθρώπους χωρίς βαθύ δεσμό με την πόλη, που έρχονται επειδή τους ελκύει η εμπορική αξία της εικόνας, του συμβόλου, επειδή αγοράζουν σε τελευταία ανάλυση τη δυνατότητα να περνούν καλοκαιρινές νύχτες κοιτάζοντας την Ακρόπολη από το μπαλκόνι τους και να επιδεικνύουν την «πολυτέλεια» αυτή στους διεθνείς προσκεκλημένους τους.


Κ.Κ.: Εάν θέλουμε λοιπόν να δώσουμε μια πολιτιστική ή πολιτική ψυχή σε μια πόλη σαν την Αθήνα, δεν πρέπει ν’ αρχίσουμε να σκεφτόμαστε τρόπους διαβούλευσης και διαπραγμάτευσης με τους κατοίκους της, αντί να αφήσουμε τους νόμους της αγοράς να εγκατασταθούν με περισσότερες υποδομές;


Γ.Π.:Η ανάλυσή μου ξεκινά ακριβώς από τη διαπίστωση ότι οι δυνάμεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια εναλλακτική λύση είναι εξαιρετικά ανίσχυρες στην Αθήνα. Αυτή η αδυναμία συνδέεται με τη νεότητα της πόλης, γιατί, αντίθετα με ό, τι πιστεύουμε, η πόλη της Αθήνας είναι πολύ καινούργια. Ο πληθυσμός της είναι πολύ νέος, με την έννοια ότι ήρθε πρόσφατα, δεν έχει βαθειές ρίζες. Οι περισσότεροι κάτοικοι της Αθήνας είναι πρώτη ή δεύτερη γενιά. Η Αθήνα είναι το αποτέλεσμα μιας αστικοποίησης εξαιρετικά ταχύρρυθμης, χωρίς το βάθος χρόνου που επιτρέπει να δημιουργηθούν ρίζες, όπως επίσης να αναπτυχθεί μια προσέγγιση πίστης, ιδιοποίησης και συναίσθησης ότι ο χώρος, ανεξάρτητα αν είναι πόλη, χωριό ή περιοχή, ανήκει στους κατοίκους του. Είναι ένα φαινόμενο που συνδέεται με την εξέλιξη αυτής της περιοχής του κόσμου: τα Βαλκάνια των δύο τελευταίων αιώνων. Οι μετακινήσεις των πληθυσμών λόγω των πολέμων, της ανταλλαγής πληθυσμών, των εθνικών εκκαθαρίσεων, υπήρξαν καθοριστικές. Λείπουν, επομένως, οι ισχυροί δεσμοί μεταξύ κοινωνίας, πληθυσμού και χώρου, δεσμοί που υπάρχουν στη δυτική Ευρώπη και δίνουν στις πόλεις της την ικανότητα να ανθίσταται στις διάφορες μόδες, τις διάφορες μετακινήσεις, τις διάφορες δυνάμεις της αγοράς. Από τη μια πλευρά, δεν υπάρχει αυτό το βάθος της ιστορίας, από την άλλη, η Αθήνα, που αποτελεί ένα μύθο για τη Δύση και για την ανθρωπότητα, εκτίθεται σε πιέσεις εξαιρετικά ισχυρές. Βρίσκεται, λοιπόν, ανάμεσα σε δυο ασταθείς παράγοντες : αφενός είναι μια πόλη που την εποφθαλμιούν όλο και περισσότερο σε διεθνές επίπεδο και αφετέρου οι εσωτερικές της δυνάμεις αντίστασης δεν επαρκούν.


Κ.Κ.: Στο βιβλίο σας, προτείνετε η Αθήνα να γίνει μια ανοιχτή πόλη, σταυροδρόμι των πολιτισμών και πρωτοπορία στην έρευνα. Έτσι θα μπορούσε να αντλήσει από μια πιο ευρεία ανάγνωση των ποικίλλων δυνάμεων του ελληνισμού και να δεσμεύσει τη διασπορά να συμμετάσχει σε μια ανανέωση της ταυτότητας της Αθήνας, προωθώντας ταυτόχρονα την Ελλάδα στα κανάλια της παγκοσμιοποίησης. Πρόκειται για μια ‘δυνατή’ εικονογραφία για την Αθήνα και την Ελλάδα;


Γ.Π.: Η ανάλυσή μου με οδηγεί στη διαπίστωση ότι, εάν η Αθήνα συνεχίσει όπως τώρα, δεν θα έχει τη δυνατότητα να εκμεταλλευτεί την παγκοσμιοποίηση και να προσαρμοστεί με αποτελεσματικό τρόπο. Κινδυνεύει να σωρεύσει όλες τις αρνητικές πλευρές της παγκοσμιοποίησης χωρίς τις θετικές της. Το γεγονός ότι είναι μια πόλη που την εποφθαλμιούν μπορεί επίσης να μετατραπεί σε πλεονέκτημα. Αλλά αυτό προϋποθέτει ένα πολιτικό και κοινωνικό παράγοντα ικανό να αδράξει τις ευκαιρίες και να αντισταθεί στις προσπάθειες εκμετάλλευσης. Αυτός ο παράγων, νομίζω, δεν μπορεί να είναι η αθηναϊκή κοινωνία, καθώς δεν έχει ρίζες στην πόλη. Πρέπει να κοιτάξουμε αλλού. Αυτό το αλλού μπορεί να προκύψει από μια έκκληση σε διεθνές επίπεδο σε όλους όσοι έχουν ισχυρές πολιτισμικές ευαισθησίες και μπορούν να αντιληφθούν την Αθήνα ως σύμβολο, ως μύθο. Αυτό το σκεπτικό με οδηγεί στη διασπορά, η οποία αποτελεί μια ελληνική παρουσία πιο ευαισθητοποιημένη στα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης. Είναι ποικίλη: υπάρχουν διανοούμενοι, πανεπιστημιακοί, καλλιτέχνες, αλλά και απλοί άνθρωποι που, μέσα από το τραύμα της μετανάστευσης, έχουν συχνά πρόβλημα ταυτότητας. Μπορούμε λοιπόν να κάνουμε έκκληση σε ορισμένα στοιχεία αυτής της διασποράς.


Ωστόσο, υπάρχει ένα άλλο στοιχείο που υπόσχεται πολλά: η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ε.Ε. έχει τώρα ένα πολύ μεγάλο έλλειμμα. Δεν είναι τόσο πολιτικό ή οικονομικό, αλλά συμβολικό. Είναι ένα έλλειμμα εικονογραφικό. Η Ε.Ε. αναζητεί την ταυτότητά της. Από τη μια πλευρά, υπάρχει ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην υπάρχουσα ισχυρή εθνική συμβολική, που εμποδίζει την ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Από την άλλη πλευρά, έχουμε το δημόσιο διάλογο για τα σύνορα της Ευρώπης. Ο διάλογος αυτός δείχνει πόσο αδαείς είμαστε να ορίσουμε την ταυτότητα της Ευρώπης. Τα δυο αυτά θέματα συνδέονται στενά: το σύνορο ορίζει το χώρο και ο χώρος συνδέεται με την ταυτότητα. Εάν μπορούσαμε να απαντήσουμε στην ερώτηση «ποιός είναι Ευρωπαίος», θα μπορούσαμε να απαντήσουμε και στην ερώτηση «μέχρι πού μπορεί να επεκταθεί η Ευρώπη». Αυτό το μεγάλο συμβολικό έλλειμμα δεν μπορεί να καλυφθεί με λόγια, έχει ανάγκη από πιό απτά στοιχεία, έχει ανάγκη αυτό που ονομάζουμε στη Γεωπολιτική εικονογραφίες. Η Αθήνα είναι πηγή τέτοιων εικόνων. Για το λόγο αυτό αποτελεί ένα θησαυρό για την Ευρώπη και το ευρωπαϊκό σχέδιο. Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να σώσει, κατά κάποιο τρόπο, την Αθήνα από τον ίδιο τον εαυτό της. Αυτό όμως προϋποθέτει η Ευρώπη να αποκτήσει συνείδηση του κεφαλαίου « Αθήνα» – όπως είχε πράξει στο παρελθόν, συγκεκριμένα τον 19ο αιώνα- και να καταλάβει σε ποιο βαθμό, στη σημερινή συγκυρία, αυτό το κεφάλαιο μπορεί να είναι χρήσιμο. Από την πλευρά της, η ελληνική κοινωνία, η αθηναϊκή κοινωνία, πρέπει να δεχτεί μια ευρωπαϊκή παρέμβαση στις υποθέσεις της πόλης, να δεχτεί να εγκαταλείψει το μονοπώλιο που διαθέτει σήμερα στη διαχείριση της Αθήνας. Μια τέτοια παρέμβαση συνεπάγεται έναν αγώνα ενάντια σε πλέγματα συμφερόντων που θα ζημιωθούν από αυτή τη διαδικασία, όπως είναι οι παράγοντες που συνδέονται με μια ευτελή, χαμηλού επιπέδου, κερδοσκοπία στη γη, οι οποίοι δεν θα υποχωρήσουν εύκολα και ενδέχεται να στραφούν σε ένα λόγο ξενοφοβικό, εθνικιστικό κ.λ.π.


Συνολικά, η αθηναϊκή κοινωνία θα χάσει σχετικά λίγα και θα κερδίσει πολλά. Δεν είναι εύκολο, θέτει πολύ σοβαρά πολιτικά προβλήματα, αλλά νομίζω ότι αξίζει τον κόπο να το αντιμετωπίσει κανείς, γιατί αυτή τη στιγμή χάνουμε και καταστρέφουμε έναν πραγματικό θησαυρό για την ανθρωπότητα, για την Ευρώπη και, φυσικά, για την Ελλάδα.


Κ.Κ.: Εάν μια ‘περιπέτεια’ είναι πάντοτε πιθανή για την Αθήνα, πώς θα μπορούσαν οι Αθηναίοι να την ιδιοποιηθούν;


Γ.Π.: Για την Αθήνα, όπως και για την Ελλάδα, μια περιπέτεια, μια αντιστροφή της τύχης, μπορεί να συμβεί μετά από ένα τράνταγμα, ένα «σοκ». Σήμερα βρισκόμαστε σε μια καμπή, χωρίς σοκ, χωρίς καταστροφές, χωρίς κανένα στοιχείο που να προκαλέσει κάποια αφύπνιση. Ζούμε τα προβλήματα μέρα με τη μέρα, βιώνουμε μια σταδιακή, σχεδόν ανεπαίσθητη, υποβάθμιση των συνθηκών ζωής και εργασίας. Δεν υπάρχει το σοκ που θα προκαλούσε συνειδητοποίηση και αντίδραση. Είναι κάτι που δεν μπορούμε να προβλέψουμε, ούτε καν να ελπίσουμε, γιατί σε τελική ανάλυση ένα σοκ είναι επώδυνο. Απλώς, η ιστορική παρατήρηση μας λέει πως στην ιστορία υπάρχουν περιπέτειες.


Κ.Κ.: Με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, μπορούμε να μιλήσουμε για ηλεκτροσόκ;


Γ.Π.: Οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι πράγματι ένα γεγονός ενδιαφέρον, αλλά εντελώς ανεπαρκές για αυτού του είδους τη συνειδητοποίηση. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες αποκαλύπτουν μια συλλογική ψυχολογία και, ειδικότερα, μια στάση απέναντι στο χώρο. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες έδειξαν τη δυσκολία μιας μεσογειακής κοινωνίας σαν τη δική μας να προγραμματίσει έγκαιρα τις απαραίτητες παρεμβάσεις, αλλά ταυτόχρονα την ικανότητά της να αυτοσχεδιάσει. Γι’ αυτό και η επιτυχία των Ολυμπιακών Αγώνων υπήρξε μια τεράστια έκπληξη για τη διεθνή κοινότητα. Η έλλειψη οργάνωσης, προγραμματισμού, σχεδιασμού κατά τη διάρκεια των ετών και των μηνών που προηγήθηκαν του γεγονότος προμήνυε μια αποτυχία. Γιατί; Επειδή οι Έλληνες αφήνουν τα πράγματα για την τελευταία στιγμή. Ταυτόχρονα, καθώς αυτή η έλλειψη σχεδιασμού έχει γίνει συνήθεια, έχουμε μάθει να κινητοποιούμαστε ακριβώς την τελευταία στιγμή. Εάν, για παράδειγμα, μια άλλη κοινωνία, γερμανική, γαλλική, καναδική ή αμερικανική, αναλάμβανε τους Ολυμπιακούς Αγώνες στην κατάσταση που ήταν λίγους μήνες πριν από τους αγώνες, πιστεύω πως θα είχε περιέλθει σε απόγνωση.


Μπορούμε να κάνουμε μια πρώτη διαπίστωση: η έλλειψη σχεδιασμού αντισταθμίστηκε από την ικανότητα για μια πολύ αποτελεσματική κινητοποίηση της τελευταίας στιγμής. Αυτή η ικανότητα αποτελεί μια προϋπόθεση απαραίτητη- διαφορετικά οι Ολυμπιακοί Αγώνες θα είχαν αποτύχει- αλλά όχι επαρκή. Μια άλλη προϋπόθεση είναι να υπάρχει η βούληση, πράγμα που μας οδηγεί σε μια άλλη ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Το κίνητρο για την ελληνική και την αθηναϊκή κοινωνία να κάνει αυτή την δύσκολη προσπάθεια συνδέεται με την εικόνα προς τα έξω. Οι εξαιρετικά αρνητικές κριτικές και η ειρωνεία που κυριάρχησε στο διεθνή Τύπο προκάλεσαν μια αντίδραση πολύ μεσογειακή, πολύ «ανθρωπολογική», την οποία εξηγούν οι αναλύσεις των ανθρωπολόγων της δεκαετίας του πενήντα για τις κοινωνικές και πολιτιστικές δομές των μεσογειακών χωρών, ιδιαίτερα των ελληνικών. Αυτές οι μελέτες έδειξαν ότι στις κοινωνίες των χωρών όπου το κοινωνικό κύτταρο είναι η οικογένεια, το σπίτι, η εικόνα που δίνεται προς τα έξω αποτελεί αντικείμενο ανταγωνισμού ανάμεσα στις διάφορες οικογένειες. Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί είναι να χάσεις την υπόληψή σου, το πραγματικό κοινωνικό κεφάλαιο είναι αυτή η εικόνα. Όταν, λοιπόν, λίγους μήνες πριν τους αγώνες, οι Έλληνες κατάλαβαν ότι διακινδύνευαν την υπόληψή τους, οι Αγώνες λειτούργησαν ως κινητήρια δύναμη.


Υπάρχει άλλο ένα ενδιαφέρον στοιχείο που αφορά τη συλλογική ψυχολογία απέναντι στη διαχείριση του χώρου. Στις μεσογειακές κοινωνίες μας, οι αντιλήψεις και οι συμπεριφορές σε σχέση με το χρόνο είναι πολύ διαφορετικές από ό, τι στις δυτικές κοινωνίες. Στις δυτικές κοινωνίες, οι προθεσμίες έχουν πραγματική αξία. Στις μεσογειακές κοινωνίες, οι προθεσμίες δεν έχουν καμία αξία. Κανείς δεν τις παίρνει στα σοβαρά. Το μεγάλο πλεονέκτημα των Αγώνων είναι ότι έχουν συγκεκριμένη προθεσμία. Δηλαδή, ούτε καν οι Μεσόγειοι δεν μπορούν να πουν: δεν βαριέσαι, θα τελειώσουμε τις υποδομές ένα μήνα μετά τους Αγώνες. Είναι μια προθεσμία αξιόπιστη, με χειροπιαστή αξιοπιστία. Η «άϋλη» αξιοπιστία, όπως λειτουργεί στη Δύση, δεν μπορεί να λειτουργήσει στην Ελλάδα. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες επιτρέπουν να κάνουμε κάποιες διαπιστώσεις πολύ χρήσιμες, τόσο για την Ελλάδα όσο και για τη θεωρία της πολεοδομίας και του προγραμματισμού: ότι πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπ’όψη τους πολιτισμικούς παράγοντες, σε αντίθεση με τη θεωρία της τεχνοκρατικής πολεοδομίας, σύμφωνα με την οποία μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις ίδιες διαδικασίες, τα ίδια εργαλεία, σε οποιαδήποτε κοινωνία. Ωστόσο, οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν συνιστούν ένα γεγονός επαρκούς βάθους και σημασίας. Είναι μια μεγάλη γιορτή, ανανεώνουν τις υποδομές, αλλά από εκεί και πέρα η ζωή τραβά το δρόμο της, οι ολυμπιακές τοποθεσίες εγκαταλείπονται και υποβαθμίζονται.


Ο λόγος που γίνομαι τόσο κριτικός είναι διότι αυτή η χώρα και η πρωτεύουσά της διαθέτουν πολύ μεγάλα πλεονεκτήματα και πόρους, καθώς και πολύ μεγάλο πολιτισμικό και κοινωνικό πλούτο. Είναι ένας πλούτος που έρχεται από τα κάτω. Κατά κάποιο τρόπο, μοιάζει να είναι σε αντίθεση με την επίσημη πολεοδομία. Είναι αυτό που αποκάλεσα σε ένα βιβλίο μου για τα Βαλκάνια «εκδίκηση της ανατολίτικης πόλης». Η εκδίκησή της μοιάζει μερικές φορές με μια έκρηξη που γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης και επαναλαμβάνεται με διαφορετικές μορφές. Για να δώσω ένα παράδειγμα: το τέλος του ψυχρού πολέμου προκάλεσε μαζική έλευση προσφύγων και μεταναστών, κυρίως αυτών που αποκαλούμε Έλληνες του Πόντου, Έλληνες της πρώην ΕΣΣΔ. Μη μπορώντας να εκποιήσουν την περιουσία τους και να μεταφέρουν το αντίτιμο στην Ελλάδα, βρήκαν – με τη «συνενοχή» των ελληνικών αρχών-τον τρόπο να αγοράζουν προϊόντα στην πρώην ΕΣΣΔ, να τα εισάγουν στην Ελλάδα ως οικοσκευή, δηλαδή ως αντικείμενα που ανήκουν στη οικογένεια και εισάγονται ατελώς κατά την μετοικεσία, και να τα πωλούν σε εντελώς χαοτικές λαϊκές αγορές. Για αρκετά χρόνια είχαμε αυτές τις ποντιακές αγορές σε διάφορες συνοικίες, και κυρίως στο Μοναστηράκι, που μας έδιναν την εντύπωση ότι βρισκόμαστε στο παζάρι μιας ανατολίτικης πόλης. Βρισκόμασταν σε ένα χώρο με πολιτισμική ποικιλία, πλημμυρισμένο από ανθρώπους που έφερναν κάποια ανανέωση. Τώρα αυτές οι δραστηριότητες τελείωσαν, οι μετανάστες πούλησαν ό, τι είχαν να πουλήσουν. Έχουμε, αντίθετα, μια συνεχή έλευση μεταναστών από άλλους χώρους στην Αθήνα, που φέρνουν τα αρώματα και τα χρώματα ενός κόσμου ακόμη πιο ανατολίτικου. Είναι στοιχεία που επιτρέπουν κάπως την καταπολέμηση αυτού του οδοστρωτήρα, που είναι η κερδοσκοπία της γης και που ακολουθεί τους κανόνες του χρήματος και της αγοράς.


Κ.Κ.: Πώς μπορεί ένας πολεοδόμος να χρησιμοποιήσει τον πλούτο και την πολιτισμική ποικιλία που φέρνουν αυτά τα στοιχεία;


Γ.Π.:Δεν είναι θέμα πολεοδομίας γιατί αυτές οι δυνάμεις που έρχονται, στην πραγματικότητα μάχονται εκείνη την πολεοδομία που είναι προσαρμοσμένη στις δυνάμεις της αγοράς ή που λειτουργεί σε ένα επίπεδο ουτοπίας και απόστασης από τις πραγματικές δυνάμεις της αγοράς και της πόλης. Είναι μια μορφή αντίστασης. Είναι κύματα που εξαντλούνται, αφήνοντας όμως ένα κατάλοιπο. Κάθε κύμα φέρνει μια νέα στρώση, δίνοντας πραγματικό πλούτο σε όλες αυτές τις πόλεις. Πρόκειται γι αυτό που, στην πραγματικότητα, χαρακτηρίζει τις πόλεις: η πολυπλοκότητα και η ποικιλία της μνήμης και της ανάμνησης. Είναι φαινόμενα μακράς διάρκειας. Δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι σε μία ή σε δύο δεκαετίες η κατάσταση θα έχει μεταβληθεί από αυτές τις διαδοχικές στρώσεις. Μπορούμε να χαρούμε, μπορούμε να εκτιμήσουμε την ατμόσφαιρα, μπορούμε να συμμετάσχουμε, μπορούμε να ζήσουμε στιγμές αγαλλίασης με αυτή την εισβολή ατίθασων στοιχείων, δεν μπορούν όμως αυτά τα φαινόμενα να επιλύσουν τα μεγάλα προβλήματα της πόλης. Η ανάγκη ενός συνειδητού παίκτη είναι θεμελιακή. Είναι απαραίτητο να υπάρξει ένα πολιτικός παράγων ικανός να εκπροσωπήσει το συλλογικό αγαθό, ένα αγαθό που μπορεί να υπερβεί τους κατοίκους και να υπηρετήσει πιο μακροπρόθεσμα την ψυχή της πόλης, το δυναμικό της, προσπαθώντας να το σώσει. Γι’ αυτό πιστεύω ότι έχουμε ανάγκη να ανοιχτούμε, να βγούμε από την ελληνική εθνική ή εθνικιστική λογική που θεωρεί ότι διαθέτει τη μονοπωλιακή ιδιοποίηση αυτού που συμβολίζει αυτός ο χώρος. Πρέπει να σταματήσουμε να εκποιούμε τους πολιτισμικούς μας θησαυρούς έναντι του πινακίου φακής της οικοπεδοποίησης, της αντιπαροχής, της πελατειακής πολιτικής που υπηρετεί τα μικροσυμφέροντα έναντι ψήφων. Να δώσουμε την Αθήνα στην Ευρώπη και τον κόσμο, ζητώντας παράλληλα τη συμβολή του για να σώσουμε την Αθήνα από τον εαυτό της.


Διαβάστε ακόμα


Η πόλη του μέλλοντος (στα Αγγλικά)


Ελληνικό παζλ

Συχνά υποστηρίζεται ότι η πολιτική της πόλης έχει να κάνει με τον χειρισμό πολλών κοινοτήτων που βρίσκονται πολύ κοντά η μια στην άλλη. Αμφισβητώντας αυτή την κοινή αντίληψη, ο Ash Amin και ο Nigel Thrift θεωρούν ότι ολοένα και περισσότερο κάτοικοι των πόλεων δεν δίνουν πλέον στην κοινότητα την έννοια της υπεράσπισης του ‘χωραφιού’ τους.


Η αστική κατάσταση είναι η ανθρώπινη κατάσταση. Το 1950, το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε στις πόλεις, αλλά μέχρι το 2050 ο αριθμός αυτός αναμένεται να φτάσει στα δύο τρίτα ή τους 6 δις ανθρώπους. Μέχρι το 2015, η καθεμιά από τις δέκα μεγαλύτερες πόλεις θα στεγάζει 20 έως 30 εκατομμύρια ανθρώπους.


Θα μπορούσε να πει κανείς πως και οι άνθρωποι που δεν περιλαμβάνονται σήμερα σε αυτούς τους αριθμούς οφείλουν σε μεγάλο βαθμό την ύπαρξή τους στα αιτήματα που οι πόλεις θέτουν στην παγκόσμια οικονομία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα τελευταία 10 χρόνια παρατηρήθηκε μια μείζων αλλαγή στη χωροταξική οργάνωση του κόσμου. Το ερώτημα είναι: τι διαφορά κάνει- οικονομικά, κοινωνικά, πολιτιστικά και πολιτικά;


Η απάντηση εξαρτάται εν μέρει από τον ορισμό που δίνουμε στην πόλη. Αυτό είναι πρόβλημα. Εάν η πόλη είναι παντού και στο κάθε τι, εάν οι πόλεις δεν έχουν πλέον καθορισμένα όρια, εάν πολλοί οικισμοί δεν αποικίζονται πλέον, από τι μπορούμε να πιαστούμε; Εάν οι πόλεις αποτελούν παρενθέσεις στις ροές του κόσμου, εάν είναι τόποι ανομοιότητας και διαφοράς, και εάν ένα μεγάλο μέρος της λογικής εξήγησής τους προέρχεται από τις διασυνδέσεις τους με άλλα μέρη, πώς μπορούμε να πιαστούμε από κάτι που έχει τόσες εσωτερικές αντιφάσεις; Έχουμε λοιπόν τα πρόβλημα πού τοποθετείται η πόλη και τι κάνει.


Πρόσφατα υπήρξε πληθώρα ερευνών γι’ αυτό το πρόβλημα, που στο μεγαλύτερο μέρος τους αφορούσαν την ακριβή φύση της πολιτικής παρέμβασης όταν σ’ αυτήν εμπλέκονται όλο και περισσότερο οι θεσμοί της πόλης. Συνήθως, σκεφτόμαστε την αστική πολιτική παρέμβαση με τρεις τρόπους. Ο πρώτος είναι να φανταζόμαστε την πόλη ως ένα μέρος με εξουσίες που προκύπτουν από την ειδική φύση του. Ο δεύτερος είναι να διεκδικούμε την πόλη ως κοινότητα και ο τρίτος να υποστηρίζουμε πως κατά κάποιο τρόπο οι πόλεις παραχωρούν υπηκοότητα. Όλες αυτές οι προσεγγίσεις είναι προβληματικές. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την ειδική φύση του μέρους, αλλά τα μέρη συμπίπτουν όλο και περισσότερο με τόσα άλλα μέρη και είναι πολύ δύσκολο να πούμε ότι συγκεντρώνονται πραγματικά σε μια τοποθεσία. Η δεύτερη προσέγγιση είναι ακόμη πιο δύσκολη, αν λάβουμε υπόψη τη μεγάλη ανομοιότητα τάσεων και προσανατολισμού σε κάθε συγκεκριμένη πόλη. Και η τρίτη προσέγγιση συγχέει μια πολιτική κατηγορία με ένα μέρος.


Αντί όμως να πετάξουμε αυτές τις κλασικές ερμηνείες, θα έπρεπε να τις επαναπροσδιορίσουμε, αφού εξακολουθούν να έχουν αντίκρισμα στο σημερινό κόσμο. Πράγματι, πολλά σύγχρονα παγκόσμια πολιτικά ζητήματα συνδέονται με αυτές τις τρεις διαφορετικές διατυπώσεις της αστικής πολιτικής παρέμβασης. Για παράδειγμα, το αστικό θέαμα της αντιπολεμικής διαμαρτυρίας δεν μπορεί να αγνοηθεί σε οποιαδήποτε θεώρηση της παγκόσμιας γεωπολιτικής. Ακόμη περισσότερο, η αντιπαράθεση στις πόλεις λαών και πολιτισμών απ’ όλο τον κόσμο πρέπει να τοποθετηθεί στην καρδιά κάθε πολιτικής που έχει να κάνει με την ταυτότητα, τη σταθερή σχέση με έναν τόπο και την αναγνώριση αυτής της σχέσης. Από την άλλη πλευρά, οι πραγματικές περιβαλλοντολογικές επιδράσεις των ίδιων των πόλεων παράγουν τεράστια προβλήματα και πρακτικές που οι διεθνείς ρυθμιστές εξακολουθούν μερικές φορές να βλέπουν αφ’ υψηλού ακόμη κι όταν αυτά βρίσκονται γύρω τους. Οι πόλεις έχουν σημασία πολιτικά, όχι απλώς ως τόποι όπου το πολιτικό προκύπτει, αλλά επειδή αποτελούν μέρος του πολιτικού.


Τι είναι η Πόλις;


Υπάρχουν τρεις περιπτώσεις αστικής πολιτικής παρέμβασης. Η πρώτη αρχίζει με το ερώτημα της ειδικής φύσης του μέρους. Η πραγματική φύση της πόλης-τα τούβλα και ο ασβέστης, οι καθημερινές ρουτίνες, τα καλώδια και οι ρόδες-κάνουν πολλούς ανθρώπους να σκέφτονται ακόμη την πόλη ως οριοθετημένο χώρο. Όμως, όλα αυτά τα καθημερινά πράγματα συνδέονται με άλλους χώρους, φυσικούς και εικονικούς. Κανένα από αυτά δεν είναι πλήρες από μόνο του. Σκεφτείτε μόνο την πορώδη κατάσταση του σύγχρονου σπιτιού, με τις πολλαπλές εισόδους και εξόδους δεδομένων από όλο τον κόσμο (και στην πραγματικότητα πέρα απ’ αυτόν αν συμπεριλάβουμε τους δορυφόρους). Σκεφτείτε το σύγχρονο πάρκο, με ανθρώπους και φυτά από όλο τον κόσμο. Σκεφτείτε μια βόλτα με το αυτοκίνητο στην πόλη, που για πολλούς ανθρώπους αποτελεί τη βασική εμπειρία του μέρους, με το διαρκές βουητό από τον θόρυβο του κόσμου εάν το ραδιόφωνο είναι ανοιχτό, αλλά και τις εικόνες του τοπίου που δεν είναι ποτέ εντελώς τοπικό (το τσιμέντο έρχεται από άλλη χώρα, η λάμπα του δρόμου από άλλη πόλη, οι σπόροι ή το γρασίδι από μια μακρινή εξοχή). Η φυσική εμπειρία του εδώ και τώρα εμπεριέχει τη φυσική εμπειρία του εκεί και τότε.


Για την κατανόηση της πολιτικής του μέρους πρέπει επομένως να λαμβάνεται υπόψη η εξάρτηση από άλλα μέρη για υποστήριξη. Αυτά που έχουμε γύρω μας δεν δικαιολογούν διεκδικήσεις γνησιότητας και διαφοράς. Για πολλούς ανθρώπους αυτό μοιάζει αντίθετο με την εμπειρία τους, αλλά οποιαδήποτε υπεράσπιση του μέρους, και ειδικότερα του μέρους που αποκαλείται σπίτι, πρέπει να λαμβάνει υπόψη τους μακρινούς συνδέσμους και ροές που δημιουργούν τις πόλεις. Αυτό περιλαμβάνει ακόμη και τα πιο φυσικά και ακίνητα πράγματα. Ας πάρουμε τις συνήθεις άπειρες διαμάχες για το σχεδιασμό στις πόλεις, καθώς κι αυτές που επικεντρώνονται στην τοποθεσία ενός νέου κτιρίου ή μιας καινούριας πισίνας. Εάν σήμερα είναι σε μεγάλο βαθμό αποδεκτό ότι μια τέτοια απόφαση πρέπει να λαμβάνει υπόψη όλα τα τοπικά μέρη, σπάνια γίνεται καταγραφή όλων των δεδομένων που έχουν να κάνουν με πολλούς μακρινούς άλλους που εμπλέκονται στην υπόθεση του κτιρίου ή της πισίνας: ποια είναι τα ενδιαφερόμενα μέρη και πώς μπορούν να εκπροσωπηθούν τα συμφέροντά τους; Κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν αυτή την αντίληψη ως προάγγελο μιας πολιτικής μπαρόκ όπου οι αποφάσεις τελματώνονται στις διάφορες διεκδικήσεις μιας τεράστιας πολιτείας. Δεν μπορούμε να το ξέρουμε όμως αν δεν δοκιμάσουμε, και επιπλέον είναι σαφές πως δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι διεκδικήσεις όσων βρίσκονται κοντά στην απόφαση πρέπει να έχουν υψηλή προτεραιότητα.


Για να επανεξετάσουμε τι είναι αυτό που μετράει στη τοπική ιδιαιτερότητα, πρέπει να λάβουμε υπόψη τη σιωπηλή πολιτική του μέρους. Υπάρχουν αρκετές πολιτικές εκφράσεις αστικού χαρακτήρα: η αστική δημόσια τέχνη, για παράδειγμα, φέρνει στο προσκήνιο ζητήματα που βρίσκονται ήδη στη συνείδηση του κόσμου. Το πολιτικό καθήκον μας είναι να προωθήσουμε τον τρόπο με τον οποίον οι άνθρωποι χειρίζονται την πολλαπλότητα αυτής της ιδιαιτερότητας, σε ένα περιβάλλον γεμάτο από τις διάφορες τεχνολογίες που ρυθμίζουν τα σύνολα σε μια πόλη.


Τα τελευταία πενήντα χρόνια, οι τεχνολογίες αυτές έχουν πολλαπλασιαστεί σχηματίζοντας τώρα ένα φόντο για όλες περίπου τις αστικές δραστηριότητες και επηρεάζοντας πολλές από τις επιλογές που κάνουν οι άνθρωποι στη διάρκεια της μέρας. Είναι μερικές από τις πιο ισχυρές μορφές ρύθμισης και ελέγχου, κυρίως επειδή δεν αποτελούν συνήθως αντικείμενο του δημόσιου σχολιασμού. Περιλαμβάνουν καθημερινά αντικείμενα όπως τα συστήματα σηματοδότησης και τα λογισμικά που εγκαθίστανται σε όλες τις μορφές της αστικής ζωής, καθώς και μερικά πιο ορατά αντικείμενα όπως τα συστήματα εποπτείας και διακυβέρνησης- μια ολόκληρη ποικιλία διαδεδομένων τρόπων για να διατηρείται ο πληθυσμός μετρήσιμος, υπόλογος και σε εγρήγορση. Πώς μπορούν αυτές οι μορφές διακυβέρνησης να επιστρέψουν στον δημόσιο τομέα, έτσι ώστε να αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης και διαφωνίας και να προσαρμοστούν σε νέους σκοπούς; Πρέπει να αντιληφθούμε τις ποικίλες τεχνολογίες ρύθμισης και ελέγχου μαζί προκειμένου να κατανοήσουμε τις συνδυασμένες επιδράσεις τους και να σκεφτούμε γι’ αυτές πιο θετικά – ως βασικές δομές της αστικής ζωής χωρίς τις οποίες δεν μπορεί να υπάρχει προσανατολισμός ή κυκλοφορία ούτε προοπτική θεραπείας.


Το ζήτημα της πόλης ως κοινότητας παραμένει. Για πολλούς ανθρώπους και για μεγάλο χρονικό διάστημα η γλώσσα της κοινότητας ήταν αυτονόητη. Οι κοινότητες λειτουργούν ως καταφύγια σε έναν σκληρόκαρδο κόσμο και μεσολαβούν σε αντικρουόμενα συμφέροντα. Όπως κι αν το κάνουμε, εκεί που βρίσκει κανείς τον εαυτό του είναι στο σπίτι, γι’ αυτό και είναι αυτόματα προνομιακό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους στις πόλεις, ο σύνδεσμος μεταξύ σπιτιού και πόλης θεωρείται όλο και περισσότερο δεδομένος. Για να είμαστε δίκαιοι, κανείς δεν υποθέτει ότι η πόλη εκπροσωπεί όλες τις κοινότητές της, συχνά όμως υποστηρίζεται ότι η πολιτική της πόλης έχει να κάνει με τον χειρισμό πολλών κοινοτήτων που βρίσκονται πολύ κοντά η μια στην άλλη. Γίνεται λοιπόν συζήτηση για το πώς διαφορετικές εθνικές κοινότητες μπορούν να ζήσουν η μια δίπλα στην άλλη, γίνεται συζήτηση για τα καλά και τα κακά του διαχωρισμού (από τα γκέτο μέχρι τις περιφραγμένες κοινότητες), γίνεται συζήτηση για τους τρόπους γεφύρωσης των διαφορών, γίνεται συζήτηση για την οικοδόμηση της κοινότητας μέσα από διάφορες κοινότητες. Αυτός ο δημόσιος διάλογος γέννησε την έννοια της ανομοιότητας που τώρα κυριαρχεί στην αστική πολιτική σκέψη και τις πολιτικές της και που επικεντρώνεται στην ιδέα της κοινότητας.


Αλλά η αστική ανομοιότητα δεν πρέπει να ερμηνεύεται τόσο ως πολιτική της κοινότητας, αλλά μάλλον ως πολιτική συνεκτικότητας. Πολλές κοινότητες δεν έχουν επιλογή. Βρίσκονται εκεί επειδή δεν έχουν πού αλλού να πάνε, δεν ξέρουν πού ανήκουν. Αυτό το είδος επιβεβλημένης κοινότητας είναι μια ελλειμματική κοινότητα και παρ’ όλο που μπορεί να έχει δυνάμεις, πρόκειται συχνά για τις δυνάμεις των θιγμένων και απελπισμένων, που επιθυμούν να εγκαταλείψουν την κοινότητα. Δεύτερον, μπορούμε βάσιμα να αναρωτηθούμε εάν οι περισσότεροι κάτοικοι της πόλης νιώθουν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα. Η αφοσίωση πολλών απ’ αυτών μπορεί να είναι ή να μην είναι τοπική. Κατά συνέπεια, ενώ είναι αλήθεια ότι πολλοί κάτοικοι της πόλης μπορεί να συνασπιστούν εναντίον ενός σχεδίου της κυβέρνησης, αυτό δεν αποτελεί αναγκαστικά ενέργεια της κοινότητας, κυρίως επειδή συχνά εμπλέκει ενεργά τον αποκλεισμό άλλων.


Κανείς μπορεί επίσης να αναρωτηθεί γιατί οι άνθρωποι πρέπει να έχουν τέτοια εξουσία έναντι των γειτόνων τους. Η πολιτική της τοπικής κοινότητας προϋποθέτει συχνά ότι η γειτνίαση είναι μια αξία από μόνη της και παρέχει αυτόματα εξουσία εις βάρος του ξένου και εις βάρος της τοπικής δέσμευσης σε ένα ευρύτερο πολιτικό πεδίο. Επιπλέον, η πολιτική της κοινότητας καταργεί άλλες τοπικές πολιτικές δυνατότητες. Αυτό που έχουμε κατά νου είναι πιο αγωνιστικές πολιτικές που ενθαρρύνουν τη διαφωνία και επιχειρούν ταυτόχρονα να οικοδομήσουν συναίνεση σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος, ενισχύοντας τις ποικίλες συσπειρώσεις των ανθρώπων, χωρίς να επικεντρώνονται στον τοπικό παράγοντα. Με δυο λόγια, μια πολιτική διασύνδεσης αναπτύσσεται καθώς πολλοί κάτοικοι των πόλεων δεν δίνουν πλέον στην κοινότητα την έννοια της υπεράσπισης του ‘χωραφιού’ τους.


Ποιοι είναι οι Πολίτες;


Τέλος, πρέπει να σκεφτούμε το θέμα της υπηκοότητας, θέτοντας πρώτα το ερώτημα ‘Πολίτες τίνος πράγματος;’ Στο παρελθόν, οι πολίτες ταυτίζονταν με τις πόλεις, και πιο πρόσφατα, με το έθνος-κράτος. Τώρα που ο χώρος αστικοποιείται όλο και περισσότερο, η υπηκοότητα ταυτίζεται με πιο χωροταξικές κατηγορίες. Για παράδειγμα, οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι όλο και περισσότερο ταυτίζονται με την πλανητική κλίμακα (‘πολίτες του κόσμου’), την τοπική κλίμακα, και πολλούς άλλους χώρους ενδιαμέσως. Παρ’ όλο που η τάση για πολλαπλή χωροταξική ταύτιση είναι πιο ισχυρή στους νεότερους, όλο και περισσότερες κατηγορίες ανθρώπων διεκδικούν ταύτιση με πολλούς χώρους, όπως οι κοσμοπολίτες, μετανάστες, επαγγελματίες και πολλοί κοινοί άνθρωποι που η ζωή τους διαμορφώνεται μέσα από τις πολλαπλές διασυνδέσεις τους με τον κόσμο. Αυτό υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο τους πολλούς χωροταξικούς δεσμούς που πάντοτε είχαν και τους μετατρέπουν σε ενεργό πολιτικό κεφάλαιο. Δεν μπορούμε ακόμη να μιλήσουμε για μια νέα κοινή υπηκοότητα βασισμένη σε συμφωνημένες επιθυμίες και αιτήματα που διαμορφώνονται σε πολλούς χώρους μεμιάς. Είναι όμως γεγονός πως η κατηγορία της υπηκοότητας που ήταν προηγουμένως περιορισμένη σε πολύ ειδικούς χώρους θρυμματίζεται και ορισμένα μέρη της επαναπροσδιορίζονται.


Με αυτά τα δεδομένα, ο αστικός χαρακτήρας της πόλης πολλαπλασιάζεται και διανέμεται. Πρώτον, η πόλη εξακολουθεί να στεγάζει εκατομμύρια στερημένων, μετατοπισμένων και παράνομων ανθρώπων, για τους οποίους κάθε ιδέα υπηκοότητας είναι εκτός θέματος. Είναι άνθρωποι χωρίς δικαιώματα στους χώρους που καταλαμβάνουν. Η πόλη, με τους μύριους χώρους της, μπορεί επομένως να δώσει διέξοδο σε αυτούς που στερούνται υπηκοότητας προκειμένου να επιβιώσουν και μερικές φορές να προκόψουν. Η ύπαρξη μιας ολόκληρης σειράς από ημι-υπηκοότητες παρέχει επίσης κάποιες δυνατότητες για εκείνους που δεν έχουν τυπική πολιτική ταυτότητα. Αυτοί οι άνθρωποι μπορούν πάντα να λάβουν μέρος σε πολλές αστικές πολιτικές δραστηριότητες και συνήθως μπορούν να βρουν, τουλάχιστον, κάποιους τρόπους πολιτικής έκφρασης. Για να το πούμε αλλιώς, η πόλη είναι γι’ αυτούς το μόνο μέρος που μπορούν να αποκτήσουν πολιτικό κεφάλαιο.


Η πόλη μπορεί επίσης να αποτελέσει έδαφος για νέες διεκδικήσεις, που πολύ συχνά προκύπτουν από τις ποικιλίες υπηκοότητας που αντιπαρατίθενται. Για παράδειγμα, στην πόλη υπάρχουν άνθρωποι με πλεόνασμα υπηκοότητας, όπως η διεθνής επιχειρηματική ελίτ, κοντά σε ανθρώπους με λιγότερες δυνατότητες, όπως οι χαμηλά αμειβόμενοι εργάτες που παρέχουν υπηρεσίες στους προηγούμενους, και νέες προκλήσεις δημιουργούνται από αυτή την αντιπαράθεση (π.χ. νέα πολιτική για υπηρέτες και αφεντικά απ’ όλο τον κόσμο αλλά με διαφορετική ικανότητα επιρροής, που συνδέεται με τις νέες διεθνείς πολιτικές στρατηγικές, συμμαχίες και κινήματα, όπως οι οργανώσεις που αγωνίζονται για τα δικαιώματα των γυναικών) Αυτά τα αστικά περιβάλλοντα βοηθούν στην επαναδιαμόρφωση της υπηκοότητας, με τον αστικό χαρακτήρα της πόλης ως βασικό διαπλαστικό πεδίο που οποιαδήποτε πολιτική της υπηκοότητας δεν μπορεί παρά να λάβει υπόψη.


Το άρθρο έχει δημοσιευθεί σε προγενέστερη μορφή από το Harvard International Review


Διαβάστε ακόμα:


Έρευνα για την παγκόσμια πόλη – πηγές


Γκραφφίτι του 21ου αιώνα

Υπάρχουν προοπτικές για μεγαλύτερη διαφάνεια και λογοδοσία στην τοπική διακυβέρνηση και στο πολιτικό σύστημα γενικότερα; Πως μπορεί να επιτευχθεί η ισορροπημένη ενημέρωση των πολιτών για θέματα που τους αφορούν και η θέσπιση της δημόσιας συμμετοχής στην πολιτική (ειδικά των περιθωριοποιημένων κατοίκων); Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι ένα επίκαιρο εγχείρημα που αντιμετωπίζει άμεσα αυτές τις κρίσιμες προκλήσεις για την σύγχρονη δημοκρατία. Από το 1989 που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στην πόλη του Πόρτο Αλέγκρε, έχει εξαπλωθεί ραγδαία: περίπου 1.000 πόλεις ανά τον κόσμο και 80 στην Ευρώπη έχουν υλοποιήσει ως σήμερα ανάλογα πειράματα. Η πρώτη Ευρωπαϊκή πόλη που υιοθέτησε τον συμμετοχικό προϋπολογισμό ήταν η Κόρδοβα, από όπου προέρχεται το κείμενο που ακολουθεί


Το κείμενο υπογράφει η αντιπροσωπεία της συμμετοχής των πολιτών – Δήμος Κόρδοβας


Το 2001, ο Δήμος της Κόρδοβας αποφάσισε να υλοποιήσει το πρόγραμμα των συμμετοχικών προϋπολογισμών με στόχο να διευρύνει το δημοκρατικό ορίζοντα της πόλης. Επιλέξαμε αυτή την πολιτική διαδικασία για να ενθαρρύνουμε την σταδιακή εμπλοκή των κοινωνικών κινημάτων στην ανάπτυξη και εξέλιξη της πόλης και να προωθήσουμε τις ιδέες της συνδιοίκησης και της συνευθύνης.


Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός, όπως κάθε πολιτική διαδικασία, συγκροτείται στο πλαίσιο μιας ιστορικής διαδρομής: η πόλη της Κόρδοβας υπήρξε πρωτοπόρα στην Ισπανία στην κατάρτιση και την θεσμοθέτηση του πρώτου Κανονισμού Συμμετοχής των Πολιτών. Αργότερα, το 1986, αυτός ο Κανονισμός διευρύνθηκε ενσωματώνοντας τη λειτουργία των Τοπικών και Κλαδικών Συμβουλίων, την δημιουργία του Συμβουλίου του Κινήματος των Πολιτών ως μείζονος συνομιλητή συνοικιακού χαρακτήρα και τη συμμετοχή των μελών του τελευταίου σε δημόσιους οργανισμούς και δημοτικές επιχειρήσεις. Αυτή η διαδικασία εμπλουτίστηκε με την ίδρυση, το 1991, ενός Δικτύου Δημοτικών Κέντρων Πολιτών – το οποίο συνεχίζουμε να διευρύνουμε – που βοήθησε στην εξάπλωση των κοινωνικών και πολιτιστικών δικτύων στην πόλη.


Τι προσφέρουν οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί


Φτάνουμε έτσι στον συμμετοχικό προϋπολογισμό, ο οποίος γεννήθηκε από μία διπλή συγκυρία: το αίτημα των πολιτών της Κόρδοβας και την πολιτική βούληση της συλλογικής ηγεσίας του Δήμου. Από την έναρξη της εφαρμογής τους, οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί ήταν ένα εργαλείο παρέμβασης των πολιτών –προφανώς το πλέον γνωστό και περίπλοκο από τα μοντέλα τοπικής συμμετοχικής δημοκρατίας- στη λήψη δημόσιων αποφάσεων, συγκεκριμένα σχετικά με τις δαπάνες και τους οικονομικούς πόρους κατά το σχεδιασμό του δημοτικού προϋπολογισμού.


Για τη Δημοτική Αρχή της Κόρδοβας, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι ένα εργαλείο που επιβάλλει μεγαλύτερη διαφάνεια στη διοίκηση και τον έλεγχο των δημόσιων οικονομικών πόρων, ενώ επιπλέον συμβάλλει με προοδευτικό τρόπο στη δημιουργία μίας νέας μορφής συνυπευθυνότητας των πολιτών μέσω της ενημέρωσης τους για τα δημόσια θέματα και της εκδημοκρατικοποίησης των πολιτικών αποφάσεων.


Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι μία διαδικασία που φέρνει τους πολίτες κοντά στην τοπική αυτοδιοίκηση, τοποθετώντας την πολιτική στη δημόσια σφαίρα. Η συζήτηση για τους συμμετοχικούς προϋπολογισμούς είναι μία συζήτηση για την πολιτική με την ευρεία έννοια, είναι η συζήτηση για τον εκδημοκρατισμό της πόλης, είναι η συζήτηση για μία ξεκάθαρη κοινωνικοποίηση των εργαλείων λήψης αποφάσεων. Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός θέτει όμως ταυτόχρονα ερωτήματα για το ποιοι είναι οι αποτελεσματικότεροι τρόποι συμμετοχής των πολιτών αλλά και σχετικά με τις δυνατότητες της τοπικής σφαίρας να μετασχηματίσει τις υπάρχουσες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές σχέσεις.


Προκλήσεις και προοπτικές


Η κατάρτιση του δημοτικού προϋπολογισμού συντελείται όμως σε ένα περιβάλλον με περιορισμένους πόρους όπου κυριαρχούν συγκρούσεις συμφερόντων. Ενέχει, με άλλα λόγια, δυσκολίες στην εφαρμογή του: προκαλεί πολλές αντιστάσεις και ανασφάλειες, αντιμετωπίζει περιορισμούς και εμπόδια. Ενώ είναι λοιπόν χρήσιμο να μάθουμε από τις επιτυχίες του εγχειρήματος, πρέπει πολύ περισσότερο, να αναλογιστούμε τις δυσκολίες που συναντήσαμε στην πορεία αυτής της πρωτοβουλίας:


1) Από πολιτικής άποψης, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός απαιτεί τη συνένωση των μηχανισμών της αντιπροσωπευτικής και της άμεσης δημοκρατίας. Σηματοδοτεί λοιπόν μία παραχώρηση εξουσίας από την κεντρική δημοτική αρχή προς τους πολίτες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αυτή αποποιείται την πολιτική ευθύνη για την εκπλήρωση του προεκλογικού προγράμματος βάσει του οποίου εξελέγη.


2) Από τεχνικής άποψης, ο προγραμματισμός του δήμου καθορίζεται πλέον από τις αποφάσεις και τις προτεραιότητες που θέτουν οι πολίτες. Η απώλεια του κεντρικού δημοτικού σχεδιασμό του απαιτεί την αναζήτηση διαφορετικών μεθόδων δράσης από την δημοτική αρχή.


3) Όσον αφορά το διοικητικό μηχανισμό, η εφαρμογή των συμμετοχικών προϋπολογισμών αποτελεί μία πρόκληση για την ανάπτυξη νέων διοικητικών πρακτικών. Πιο συγκεκριμένα, γίνεται απαραίτητος ένας εντατικός συντονισμός μεταξύ των τομέων της διοίκησης και πρέπει να δοθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση στη σχέση τους με τους πολίτες και τις τοπικές οργανώσεις.



4) Από την πλευρά της κοινωνικής συμμετοχής, είναι απαραίτητη η θέσπιση μίας όσο το δυνατόν ισοκατανεμημένης αντιπροσώπευσης. Είναι δηλαδή κρίσιμο να αντιμετωπιστούν οι πελατειακές πρακτικές που πιθανόν χαρακτηρίζουν την τοπική κοινωνία και η δημοτική αρχή να εγγυηθεί ότι οι αποφάσεις συζητούνται και λαμβάνονται μέσα από μία συλλογική διαδικασία διαλόγου. Για την Κόρδοβα, η συμμετοχή των συνοικιακών συνδέσμων και των υπόλοιπων συλλογικών οργανώσεων είναι αναμφίβολα στρατηγικά αναγκαία για την επιτυχία αυτής της πρωτοβουλίας.


Μοιάζει λοιπόν παράδοξο: ενώ η εφαρμογή του συμμετοχικού προϋπολογισμού σηματοδοτεί μία παραχώρηση πολιτικής εξουσίας από την δημοτική αρχή, προϋποθέτει ταυτόχρονα και μία ισχυρή κεντρική πολιτική βούληση για την υλοποίηση του.


Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι ένα καινοτόμο εργαλείο που έχει βοηθήσει την Κόρδοβα να γίνει μία πόλη βιώσιμη, αλληλέγγυα και ανοιχτή. Στόχος μας είναι να προωθήσουμε νέες πρακτικές μέσω των οποίων οι πολίτες θα βιώσουν άμεσα την δημοκρατία. Οι πόλεις και οι περιφέρειες δεν θα μπορέσουν να βελτιωθούν όσο δεν προσφέρουν στους πολίτες, άνδρες και γυναίκες, άμεσους μηχανισμούς παρέμβασης στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους. Είναι αναγκαίο οι αστικές-τοπικές μας πολιτικές (κοινωνικές, οικονομικές, πολεοδομικές, περιβαλλοντικές, πολιτιστικές, κλπ) να αποφασίζονται και να εφαρμόζονται με τη μέγιστη δυνατή συμμετοχή του πληθυσμού. Χωρίς αμφιβολία, αυτός είναι ο μακρύτερος και δυσκολότερος δρόμος, αλλά τελικά οι χειρότερες πολιτικές είναι αυτές που η κατάρτισή τους αποκλείει τον πληθυσμό που αυτές αφορούν.


Διαβάστε ακόμα:


Κόρδοβα – αντιπροσωπεία της συμμετοχής πολιτών


Συμμετοχικός προϋπολογισμός – πηγές

Η πρόσβαση στην πληροφορία -η ηλεκτρονική πληροφορία ειδικότερα- πρέπει να θεωρηθεί από τις αρχές της πόλης σαν μια βασική υπηρεσία και πρέπει να μπει στην ίδια κατηγορία με τις υπόλοιπες βασικές υπηρεσίες της πόλης, υποστηρίζει ο Μιχάλης Μπλέτσας. Η μετακίνηση της πληροφορίας είναι κάτι το οποίο εμπίπτει στις αρμοδιότητες της πόλης και όχι κάποιου μεγάλου τηλεπικοινωνιακού φορέα, ο όποιος δεν έχει σκοπό να ασχοληθεί με τις τοπικές ανάγκες.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Θα μπορούσατε να μας πείτε λίγα λόγια για την έννοια της ψηφιακής πόλης, ειδικότερα σε σχέση με την αδυναμία των περισσότερων τοπικών και εθνικών κυβερνήσεων να κατανοήσουν, όπως έχετε υποστηρίξει, τις δυνατότητές που δίνουν οι νέες τεχνολογίες;


Μιχάλης Μπλέτσας: Ψηφιακή πόλη σημαίνει μια πόλη όπου υπάρχει ελεύθερη, εύκολη, απρόσκοπτη ροή πληροφορίας μεταξύ των πολιτών. Επειδή μιλάμε για πόλη μιλάμε για μια γεωγραφικά συγκεκριμένη περιοχή. Μιλάμε για έναν χώρο όπου οι πολίτες μπορούν εύκολα να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες, σε πληροφορία, σε συζητήσεις μεταξύ τους, σε περιεχόμενο. Αυτό σημαίνει να μπορούν να επικοινωνήσουν στο διαδίκτυο κατά τρόπο που δεν τους επιβαρύνει οικονομικά ή τεχνολογικά.


Η πρόσβαση στην πληροφορία -η ηλεκτρονική πληροφορία ειδικότερα- πρέπει να θεωρηθεί από τις αρχές της πόλης σαν μια βασική υπηρεσία και πρέπει να μπει στην ίδια κατηγορία με τις υπόλοιπες βασικές υπηρεσίες της πόλης. Η οικονομία περνάει όλο και περισσότερο από την μετακίνηση αγαθών στην μετακίνηση της πληροφορίας. Παρόλα αυτά, βλέπουμε ότι οι κυβερνήσεις συνήθως ασχολούνται περισσότερο με την υποδομή για την μετακίνηση ατόμων, ύλης, όπως με τους δρόμους, αλλά αφήνουν στο περιθώριο την μετακίνηση της πληροφορίας. Και στις λίγες περιπτώσεις που ασχολούνται αυτό γίνεται κυρίως προκειμένου να πάρουν κάποια έσοδα. Μια πόλη στο 21ο αιώνα δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί υπό αυτό το καθεστώς. Η μετακίνηση της πληροφορίας είναι κάτι το οποίο εμπίπτει στις αρμοδιότητες της πόλης και όχι κάποιου μεγάλου τηλεπικοινωνιακού φορέα, ο όποιος δεν έχει σκοπό να ασχοληθεί με τις τοπικές ανάγκες.


Υποδομές και δημοκρατία


Π.Χ.: θα μας εξηγήσετε τι εννοείτε όταν λέτε ότι πρέπει να αντιληφθούμε τα πληροφοριακά δίκτυα σαν υποδομές και όχι σαν μέρος της επιχειρηματικής δραστηριότητας;


Μ.Μ.: Βλέπουμε μεγάλη ανάπτυξη και διάφορα πειράματα που γίνονται με δημοτικά δίκτυα σε μεγάλες πόλεις. Στις περισσότερες από αυτές τις προσπάθειες, όπως στη Νέα Υόρκη ή την Ταϊπέι, οι πόλεις προσπαθούν να ελαχιστοποιήσουν το ρίσκο τους βάζοντας κάποια ιδιωτική εταιρία να κάνει την υποδομή και δημιουργώντας ένα επιχειρηματικό μοντέλο το οποίο θα μπορούσε να ανακάμψει ή να επανακτήσει το κόστος σε μικρό χρονικό διάστημα και η επένδυση να αρχίσει να αποδίδει σύντομα. Αν κοιτάξουμε τους δρόμους από την άλλη πλευρά, βλέπουμε ότι δεν περιμένουμε γρήγορες απολαβές. Έχουμε ένα πολύ πιο μακροχρόνιο ορίζοντα. Οι τοπικές κοινωνίες θα πρέπει να ξεχωρίσουν την υποδομή από τις τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες, που προφανώς και ανήκουν περισσότερο στον χώρο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και επιχειρηματικότητας. Οι στρατηγικές υποδομές είναι κάτι πολύ πιο μακροχρόνιο που ανήκει στην σφαίρα των κυβερνήσεων.


Όταν μιλάμε για τηλεπικοινωνιακά συστήματα, μιλάμε για συστήματα που αποτελούνται από πάρα πολλές συνιστώσες. Κάποιες από αυτές έχουν έναν πάρα πολύ μεγάλο ορίζοντα απόσβεσης. Κάποιες άλλες έναν πάρα πολύ σύντομο. Να τα τοποθετούμε όλα αυτά μαζί δημιουργεί προβλήματα στην λειτουργία της αγοράς. Αν κάποιος πάει να στήσει ένα δίκτυο για να δώσει καινούργιες υπηρεσίες διαδραστικής τηλεόρασης, για παράδειγμα, θα πρέπει πρώτα να τοποθετήσει τις οπτικές ίνες, να περάσει το ηλεκτρικό ρεύμα για να πάει σε όλα τα κομβικά σημεία του δικτύου. Έπειτα, θα πρέπει να στήσει κάποιες κεραίες για να ματαδώσει το τηλεοπτικό σήμα, να συνδέσει τις τηλεοπτικές συσκευές των χρηστών, και να αγοράσει όλο τον τεχνολογικό εξοπλισμό που χρειάζεται για την συγκεκριμένη υπηρεσία. Έτσι οι πιθανότητες επιτυχίας μειώνονται. Η πόλη, ή ο φορέας έχει κάποιες από αυτές τις υποδομές διαθέσιμες. Και τις διαθέτει επί ίσοις όροις σε όποιον άλλο θέλει να διαθέσει επιπλέον υπηρεσίες σε έναν μικρότερο χρονικό ορίζοντα.


Η Ελλάδα χρειάζεται να δουλέψει πολύ περισσότερο. Στις ευρυζωνικές υπηρεσίες, το κλασσικό παράδειγμα στην Ελλάδα είναι ότι έχουμε έναν τηλεπικοικωνιακό φορέα ο οποίος ελέγχει όλη την παροχή και εταιρίες οι οποίες προσπαθούν να ανταγωνιστούν τον ίδιο αυτόν φορέα χρησιμοποιώντας τις δικές του υποδομές. Το αποτέλεσμα είναι εμφανές. Τα καλώδια, τα κτήρια, τα πάρκα κεραιών, οι οπτικές ίνες είναι υποδομές οι οποίες ανήκουν στην δικαιοδοσία των τοπικών αρχών, αφού αυτές έχουν τα δικαιώματα για την τοποθέτησή τους. Αν μπορούν αυτές οι υποδομές να εφαρμοστούν και να χρησιμοποιούνται από όλους ισότιμα, θα έχουμε πολύ καλύτερα αποτελέσματα. Καθώς, όμως, οι τοπικές αρχές βρίσκονται σε μια κατάσταση ανακατάταξης τα τελευταία χρόνια, φοβούνται παρά πολύ να μπουν σε αυτόν τον χώρο. Αλλά το να μετακινεί κανείς bits είναι το ίδιο πράγμα όπως να μετακινεί νερό, λύματα, αυτοκίνητα και ανθρώπους.


Π.Χ.: Και να έρθουμε και στο πολιτικό κομμάτι της ανάλυσής σας. Υποστηρίζεται ότι το διαδίκτυο είναι ίσως μια από τις μεγαλύτερες πλατφόρμες για ανάπτυξη της καινοτομίας στην ιστορία, και ότι οι δυνατότητες εκδημοκρατισμού αυξάνονται στα πλαίσια αυτά. Υπάρχει, όμως, σκεπτικισμός για την άποψη αυτή. Θα μπορούσατε να επεκταθείτε πάνω σε αυτό το ζήτημα;


Μ.Μ.: Δημοκρατία σημαίνει ότι ακούμε τις φωνές όλων. Δημοκρατία σημαίνει ότι υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα επίπεδα μεταξύ του πολίτη και του λήπτη αποφάσεων. Επομένως οποιαδήποτε πρωτοβουλία συμπιέζει τις ιεραρχικές δομές που υπάρχουν ως τώρα, είναι προφανές ότι μακροπρόθεσμα μόνο θετικά αποτελέσματα μπορεί να έχει. Βραχυπρόθεσμα, όμως, η πολυφωνία μπορεί να σημαίνει και κακοφωνία. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να διατηρούμε τις παλαιότερες ιεραρχικές δομές.


Ίσως πρέπει να πάρουμε κάποια παραδείγματα από τον τρόπο με τον οποίο αναπτύχθηκε το διαδίκτυο, το οποίο δεν έγινε με κεντρικό σχεδιασμό. Θέσαμε κάποιους κανόνες λειτουργίας και εφόσον όλοι υπακούουν σε αυτούς τους κανόνες, το διαδίκτυο λειτουργεί αρμονικά. Αν, επομένως, επιχειρούσαμε μια αναλογία με τα ανθρώπινα δίκτυα, είναι σημαντικό να υπάρχουν συγκεκριμένοι, απλοί και βασικοί κανόνες προκειμένου να λειτουργήσουν. Δεν χρειάζεται να κανονίζουμε τα πάντα.


Βλέπουμε επίσης την διευρημένη σημασία της πόλης σε συνάρτηση με την φθίνουσα επιρροή των εθνικών κυβερνήσεων, καθώς ότι απομένει πρέπει να καθορίζεται σε τοπικό επίπεδο. Βλέπουμε μεγάλη ανησυχία γύρω από την παγκοσμιοποίηση που πηγάζει από το γεγονός ότι δεν έχουμε παγκόσμιους κανόνες, δεν έχουμε πρότυπα ποιότητας στις εργασιακές σχέσεις για παράδειγμα. Δεν έχουμε όλοι τους ίδιους κανόνες και αυτό προκαλεί μεγάλη ανησυχία. Κάποιοι έχουν πιο δυνατή φωνή από τους άλλους. Χαράζοντας, επομένως, κάποιες πολύ χαλαρές αναλογίες, εκείνο που βλέπουμε είναι ότι τα συντάγματα, πρέπει να είναι πολύ απλά. Και ίσως εκεί εστιάζεται και η αποτυχία του περσινού Ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Είχαμε ένα σύνταγμα το οποίο επαναλάμβανε την λέξη τράπεζα τόσες πολλές φορές. Δεν ήταν σύνταγμα. Παράλληλα χρειάζεται πολύ περισσότερη εξουσία από το κέντρο προς τις περιφέρειες. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο τα δίκτυα μεγαλώνουν οργανικά και είναι δυνατόν να δουλέψουν.


Γεφυρώνοντας το ψηφιακό χάσμα


Π.Χ.: Οι τεχνο-σκεπτικιστές αναφέρονται πάντοτε στο ψηφιακό χάσμα για να αναδείξουν τις αρνητικές επιπτώσεις της τεχνολογίας στην δημοκρατία. Εσείς γιατί πιστεύετε ότι θα μπορούσε να γεφυρωθεί σε βάθος χρόνου;


Μ.Μ.: Δεν μου αρέσει ο όρος ψηφιακό χάσμα διότι δημιουργεί την εντύπωση ότι είναι ένα καινούργιο φαινόμενο ενώ στην πραγματικότητα έχει την ίδια προέλευση και τα ίδια χαρακτηριστικά με το αναπτυξιακό χάσμα. Τα εργαλεία της ψηφιακής εποχής είναι πολύ φτηνότερα και εύκολα να αποκτηθούν από τα εργαλεία οποιασδήποτε άλλης επανάστασης. Τα μέσα παραγωγής της βιομηχανικής επανάστασης ήταν ακριβά. Τα μέσα παραγωγής της καινούργιας ψηφιακής εποχής είναι πολύ φθηνότερα. Και επειδή εγώ έχω κουραστεί να ακούω βαθυστόχαστες αναλύσεις περί του ψηφιακού χάσματος δεν κάνω τίποτε άλλο παρά να προσπαθώ να αναδείξω πώς αυτό μπορεί να γεφυρωθεί εύκολα. Όταν μια ομάδα από δεκαπέντε ανθρώπους μπορεί να φτιάξει ένα laptop για 75$ και 3 Watt, έχω την εντύπωση ότι ο κόσμος μπορεί να ξεπεράσει το διανοητικό πρόβλημα που έχει περί του χάσματος και έτσι θα γεφυρωθούν πολύ πιο γρήγορα και οι τεχνολογικές ανισότητες. Αυτό θα βοηθήσει να γεφυρωθεί και το αναπτυξιακό χάσμα, διότι εκεί βρίσκεται το πρόβλημα.


Διαβάστε ακόμα


Ένα laptop για κάθε παιδί (στα Αγγλικά)


Ξυπνώντας σε μία επανάσταση των φορητών υπολογιστών (στα Αγγλικά)

Προχορώντας πέρα από τον ορίζοντα του σύγχρονου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, ο Iain Borden αναδεικνύει τις διαφορετικές δραστηριότητες που έχουν οι άνθρωποι στις πόλεις. Χαρτογραφεί μία πόλη για σεξ, για φωνές, για δυνατή μουσική, για τρέξιμο, για απλή ενατένιση, για διαδηλώσεις, για υπόγεια κόλπα, και για καλλιτέχνες του δρόμου.


Όταν διαβάζει κανείς ένα βιβλίο όπως αυτό του Richard Rogers ‘Cities for a Small Planet’, έχει την τάση να βρίσκει λύσεις και μια αναζήτηση της βεβαιότητα. Ο Rogers προτείνει γειτονιές μικτής χρήσης με ‘ανοιχτό πνεύμα’, με συμμετοχικό σχεδιασμό και ‘δημιουργική υπηκοότητα’ για όλους, ανακαινισμένα κτίρια και αλάνες, τη χρήση διαφορετικών αρχιτεκτονικών αισθητικών, τη μεγαλύτερη χρήση συμβολικών δημοσίων κτιρίων, καθώς και τη μετατροπή κτιρίων με μαγαζιά και γραφεία σε κατοικίες, ιδίως για τους μη προνομιούχους. Όταν η πολιτική της αρχιτεκτονικής διασπάται όλο και περισσότερο σε πεδία μεταστρουκτουραλιστικής σημασίας, επαγγελματικές φιλονικίες και μονοθεματικές ομάδες πίεσης, αυτό το είδος αρχιτεκτονικής έκφρασης είναι ίσως αναγκαίο και επίκαιρο.


Ή τουλάχιστον έτσι μοιάζει. Και εδώ οφείλω να ομολογήσω κάποια αμηχανία. Ενώ αυτές οι προτάσεις μοιάζουν σε μεγάλο βαθμό σωστές ως προς αυτό που λένε, αυτό που δεν λένε, αυτό που αφήνουν απλώς να εννοηθεί, αυτό που παραλείπουν, είναι που προκαλεί ανησυχία. Αυτό που είναι το πλέον ανησυχητικό είναι μάλιστα το πρότυπο της αστικής κατοικίας. Αυτές είναι πόλεις πολιτισμού, με παραδοσιακή τέχνη, μουσική, θέατρο, γκαλερί, όπερα, μεγάλες δημόσιες πλατείες. Πάνω απ’ όλα, είναι πόλη με δημόσιες πλατείες, ήπιες περιπλανήσεις, προφορικές συζητήσεις και καφέ στις άκρες των πλατειών. Είναι η πόλη της μόκα, των πολυσέλιδων κυριακάτικων εφημερίδων, των ‘ντιζάιν’ φωτιστικών, των φρέσκων ζυμαρικών και των απτών δομών.


Δεν είναι, όμως, πόλη για όλες εκείνες τις διαφορετικές δραστηριότητες που έχουν οι άνθρωποι στις πόλεις. Δεν είναι πόλη για σεξ, για φωνές, για δυνατή μουσική, για τρέξιμο, για απλή ενατένιση, για διαδηλώσεις, για υπόγεια κόλπα, για καλλιτέχνες του δρόμου. Δεν είναι πόλη για ένταση, για σκληρές αποφάσεις, για καταστάσεις εκτός ελέγχου, ούτε είναι πόλη για πιάτσες ταξί, εναέριο μετρό ή υπαίθριες αγορές, ούτε η πόλη για ασκητική απομόνωση, καθαρή πνευματικότητα, παράξενες αντιθέσεις ή εφήμερες καλλιτεχνικές παρεμβάσεις.


Πού να κοιτάξουμε λοιπόν; Ποια μέρη της πόλης να εξερευνήσουμε; Προτείνω εδώ πέντε πιθανές περιοχές, που πήρα από το βιβλίο The Unknown City: Contesting Architecture and Social Space, που δημοσίευσα σε συνεργασία με τους Jane Rendell, Alicia Pivaro και Joe Kerr.


Ταυτότητα


Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την ταυτότητα και την εμπειρία μιας πόλης και των ανθρώπων της; Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε την προσωρινή οικοδόμηση ταυτότητας που κάνουν οι άνθρωποι σε σχέση με τις αρχιτεκτονικές τους για την καθημερινότητα; Για παράδειγμα, στην αναφορά της για το Wythenshawe του Μάντσεστερ, η Doreen Massey αναρωτιέται ποια είναι η εμπειρία ενός ανθρώπου μεγαλύτερης ηλικίας για το μέρος αυτό, και σε τι αυτή διαφέρει από των άλλων κατοίκων της πόλης; Αυτές οι ιστορίες υπογραμμίζουν ότι δεν έχουμε όλοι μας την ίδια εμπειρία του χώρου και, πράγματι, ακόμη και οι ίδιες μας οι εμπειρίες και απόψεις ποικίλλουν ανάλογα με το χρόνο και τον τόπο.


Μνήμη


Πώς μπορούμε λοιπόν να επανακτήσουμε, να τιμήσουμε και να καταγράψουμε αυτά τα είδη ταυτότητας και εμπειρίας; Ποιες ιστορίες της πόλης και της αρχιτεκτονικής της είναι κατάλληλες για καταγραφή; Το Λος Άντζελες, για παράδειγμα, στα χέρια κάποιου σαν την Dolores Hayden, μπορεί να αποκαλύψει ξεχασμένες σχεδόν ιστορίες για τους Αφρο-αμερικανούς κατοίκους του- ιστορίες που σβήστηκαν σχεδόν από τον δημόσιο χώρο αλλά που τώρα έρχονται ξανά στη μνήμη, σημειώνονται και τιμώνται. Ένας επιμνημόσυνος τοίχος, που κτίστηκε στο κάτω Λος Άντζελες, δεν τιμά τη ζωή κάποιου πολιτικού ή στρατηγού, αλλά εκείνη ενός κατοίκου, της Biddy Mason, μιας πρώην σκλάβας που έζησε μια ζωή έξω απ’ τα συνηθισμένα, δημιουργώντας μεταξύ άλλων προηγούμενα για τη νομοθετική απελευθέρωση των σκλάβων και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας των μαύρων πολιτών, ενώ παράλληλα πρόσφερε χρήσιμες κοινωνικές υπηρεσίες ως παραγωγική μαία.


Παρόμοιες μνήμες είναι σημαντικές και επίκαιρες, συμβάλλουν στην ανάκληση κατεστραμμένων δομών και κρυμμένων γεγονότων, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας αντίστασης σε απλοποιημένες ιστορικές αναφορές που υπηρετούν τα συμφέροντα των σημερινών κυρίαρχων ιδεολογιών.


Κυριαρχημένος χώρος


Ένας τρίτος τομέας ανησυχίας έχει να κάνει με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τη χρήση του χώρου, και ειδικότερα με τον τρόπο που χειρίζεται ο καπιταλισμός το χώρο ως ουδέτερο αντικείμενο που μπορεί να υπαχθεί αποκλειστικά στις δυνάμεις μιας ορθολογικής διευθέτησης. Για παράδειγμα, ο William Menking ανακάλυψε στη Νέα Υόρκη συντονισμένες προσπάθειες ‘καθαρισμού’ του Grand Central από τις ‘ανεπιθύμητες’ χρήσεις του, καθώς οι καπιταλιστές επιδιώκουν να αλλάξουν και να ελέγξουν την πόλη σαν ένα δικό τους, κλειστό φέουδο. Αυτό το είδος ιστορικού έργου είναι σημαντικό, καθώς για να αντισταθούμε στις καταχρήσεις του καπιταλισμού, αυτές οι καταχρήσεις πρέπει πρώτα απ’ όλα να εντοπιστούν και να γίνουν κατανοητές.


Κατάλληλος χώρος


Είναι επίσης σημαντικό να μην ξεχνάμε τους μύριους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να διαταράξουν τα όνειρα των αρχιτεκτόνων, των πολεοδόμων και των υπεύθυνων για την πόλη, οι άνθρωποι που δεν θέλουν να ενεργούν σύμφωνα με μεγάλα σχέδια και τακτοποιημένους πολιτισμούς. Αυτοί οι άνθρωποι ποικίλλουν από τις Φιλιππινέζες υπηρέτριες στο Χονγκ Κονγκ, που ευγενικά αλλά αποφασιστικά ιδιοποιούνται ένα μικρό τμήμα δημόσιου χώρου στο ρεπό τους του Σαββατοκύριακου, μέχρι τους σκέιτμπόρντερς που, σε μια ιδιαίτερα σαφή μορφή αυτής της στρατηγικής, καταλαμβάνουν και επαναπροσδιορίζουν μικρο-τοποθεσίες της πόλης για να κάνουν τη δική τους αρχιτεκτονική που αποτελείται από νέες χαρτογραφήσεις και εφήμερη κατάληψη. (Αυτή ήταν η δική μου συμβολή στο The Unknown City).


Απεικόνιση


Ένας άλλος τομέας προβληματισμού είναι η απεικόνιση- ποια θα μπορούσε να είναι η κατάλληλη τέχνη και οι αρχιτεκτονικές μορφές για τη δημοκρατική πόλη; Νομίζω πως ένας ιδιαίτερος κίνδυνος των νέων μορφών πολιτισμικής δραστηριότητας είναι ότι μπορούν να υιοθετήσουν τη μορφή του σύγχρονου πολιτισμού χωρίς να είναι κριτικές απέναντί του- όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής του Λας Βέγκας. Αντίθετα, τα σχέδια που αφορούν την πόλη μπορούν να έχουν μια κριτική διάσταση, έτσι ώστε η ίδια η πόλη να προβάλει ως μέσο σκέψης για τον πολιτισμό. Οι τακτικές εδώ θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν σχέδια δημόσιας τέχνης όπως η συνεργασία της Fashion Architecture Taste με τη London Transport και τους καλλιτέχνες και μουσικούς ή η αποδόμηση της απεικόνισης του αστικού χώρου είτε μέσα από τη θεωρία του Bernard Tschumi, όπως στο βιβλίο Manhattan Transcripts είτε όπως στο Πάρκο Λα Βιλέτ ή στα σχέδια του Nigel Coates για μια αρχιτεκτονική αφηγηματικών και σωματικών απολαύσεων.


Ακόμη, πιο εφικτά σχέδια περιλαμβάνουν την ταινία του Patrick Keiller ‘London’, που οδηγεί τον θεατή σε μια σειρά παράξενων ψυχο-γεωγραφικών ταξιδιών, λογοτεχνικές απεικονίσεις για την αντιμετώπιση της πόλης ως ερωτικού σημείου συνάντησης ή τη θεώρηση του Steve Pile για το άγνωστο, το αλλόκοτο, και το κρυφό- τα μυστικά δίκτυα της πόλης.


Κατά συνέπεια, έχουμε εδώ ένα είδος άγνωστης και όχι σίγουρης πόλης, μια δημοκρατική πόλη βασισμένη σε τρία είδη διαφοράς- διαφορές που καλά θα κάνουμε να προσέξουμε και να ενθαρρύνουμε.


Πρώτον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι άνθρωποι διαφορετικής προέλευσης, φυλής, ηλικίας, τάξης, σεξουαλικότητας, φύλου και γενικών ενδιαφερόντων έχουν όλοι διαφορετικές ιδέες για το δημόσιο χώρο και επομένως χρησιμοποιούν και φτιάχνουν τα δικά τους μέρη όπου θα καλλιεργήσουν τις ταυτότητές τους ως άτομα και πολίτες.


Δεύτερον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι πέραν της πλατείας, της πίτσας και της λεωφόρου, οι πόλεις χρειάζονται κρυφούς χώρους και εντελώς εκτεθειμένους χώρους, σκληρούς χώρους και ήπιους χώρους, θορυβώδεις χώρους και ήσυχους χώρους. Οι πόλεις χρειάζονται χώρους στους οποίους οι άνθρωποι να θυμούνται, να σκέφτονται, να βιώνουν εμπειρίες, να αμφισβητούν, να αγωνίζονται, να ιδιοποιούνται, να φοβούνται, να ερωτεύονται, να κάνουν πράγματα, να χάνουν πράγματα και γενικά να γίνονται αυτοί που είναι.


Τρίτον, και πιο σημαντικό, χρειαζόμαστε χώρους στους οποίους να ερχόμαστε αντιμέτωποι με το διαφορετικό και το όμοιο, να επιβεβαιωνόμαστε και να δεχόμαστε προκλήσεις. Διαφορετικά, είμαστε κι εμείς αθέατοι, εξαφανιζόμαστε απ’ την πλατεία, αυτολογοκρινόμαστε, στερούμαστε το δικαίωμα στην πόλη. Χρειαζόμαστε μια πόλη που δεν γνωρίζουμε, που δεν καταλαβαίνουμε, με την οποία δεν έχουμε έρθει ακόμη αντιμέτωποι, πράγμα το οποίο είναι ταυτόχρονα παράξενο, οικείο και άγνωστο σε μας.


Διαβάστε ακόμα


Το skateboard, η πόλη και η λογοκρισία (στα Αγγλικά)


Κάνοντας τα πράγματα δημόσια – webcast (στα Αγγλικά)

Ερευνώντας τις πολιτικές διαστάσεις δύο προβεβλημένων δημόσιων χώρων της Νέας Υόρκης, του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου και του Union Square Park, η Sharon Zukin ανακαλύπτει δυο όψεις του αμερικανικού κοινωνικού συνόλου που συνυπάρχουν σε διαμάχη. Αυτοί οι χώροι δείχνουν ότι η ενσωμάτωση της δημοκρατίας είναι σήμερα πραγματικά διαιρεμένη.


Από την τρομοκρατική επίθεση στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου στις 11 Σεπτεμβρίου του 2001, ο δημόσιος χώρος στη Νέα Υόρκη είναι από πολιτική άποψη εξαιρετικά φορτισμένος. Οι δρόμοι, τα πάρκα και το μετρό έχουν πιο πολύ κόσμο από ποτέ, αλλά υπόκεινται επίσης σε μεγαλύτερο έλεγχο από τις αρχές. Η δημοτική αρχή δεν επιτρέπει πλέον πολιτικές διαδηλώσεις σε ευαίσθητες τοποθεσίες όπως η έδρα των Ηνωμένων Εθνών ή το Central Park και η αστυνομία προχώρησε σε συλλήψεις ατόμων που συμμετείχαν στις ‘αυθόρμητες’ μηνιαίες ποδηλατοδρομίες της Critical Mass, μιας ομάδας περιβαλλοντολογικής διαμαρτυρίας. Δυο δημόσιοι χώροι στο Lower Manhattan είναι κέντρα διαμάχης αλλά για διαφορετικούς λόγους: το Union Square Park, όπου οι ποδηλάτες και πολλοί άλλοι κάτοικοι της Νέας Υόρκης ανακαλύπτουν την αίσθηση της αυθεντικής κοινότητας, και η ίδια η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, όπου τα σχέδια τα κυβέρνησης για ανοικοδόμηση περιορίζουν μάλλον παρά προασπίζουν τη δημοκρατία. Αυτή τη στιγμή, αυτοί οι δυο δημόσιοι χώροι εκπροσωπούν δυο όψεις του αμερικανικού κοινωνικού συνόλου που συνυπάρχουν σε διαμάχη.


Μετά το χτύπημα των τρομοκρατών στις 11 Σεπτεμβρίου, οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης συγκεντρώθηκαν στο Union Square Park για να πενθήσουν τα θύματα, να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους με τους νεκρούς και τις οικογένειές τους και να νιώσουν ότι αποτελούν ακόμη μέρος μιας ζωντανής κοινότητας. Ήταν ο πιο κοντινός χώρος στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου καθώς η αστυνομία της Πόλης της Νέας Υόρκης έλεγχε την πρόσβαση στην περιοχή κάτω από την 14η Οδό. Για πολλές εβδομάδες, το Union Square Park ήταν γεμάτο όλη τη διάρκεια της μέρας και όλη τη διάρκεια της νύχτας. Οι άνθρωποι έμεναν στο πάρκο, άναβαν κεριά σε ανεπίσημα ιερά και υπέγραφαν διακηρύξεις για ειρήνη και ανεκτικότητα σε μεγάλα λευκά χαρτιά σκορπισμένα στο γρασίδι. Κάποιος κρέμασε ένα στεφάνι από λουλούδια γύρω από το άγαλμα του ιππέα Τζορτζ Ουάσιγκτον, στη νότια είσοδο του πάρκου, όπου το χέρι του Ουάσιγκτον δείχνει προς την τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, δυο μίλια πιο μακριά, υπογραμμίζοντας την απουσία των Δίδυμων Πύργων. Πολλά ακόμη λουλούδια μεταφέρθηκαν στο πάρκο και τοποθετήθηκαν στο έδαφος ή σε δοχεία με νερό κοντά στη βάση του αγάλματος. Παρ’ όλο που υπήρχαν αστυνομικοί στο πάρκο, κανείς δεν παρεμπόδισε το πλήθος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κανείς δεν οργάνωσε, αυτές τις λίγες εβδομάδες, συγκέντρωση ή διαδήλωση. Τα κινητά τηλέφωνα και το Ίντερνετ δεν δούλευαν ή κι αν δούλευαν δεν θεωρήθηκαν κατάλληλα για να μεταδώσουν τη θλίψη που ένιωθαν οι άνθρωποι και την ανάγκη τους να βρίσκονται κοντά στους άλλους. Επιπλέον, χωρίς τηλεοπτικά ειδησεογραφικά προγράμματα- καθώς οι κεραίες όλων σχεδόν των δικτύων βρίσκονταν στην κορυφή των Δίδυμων Πύργων- κάποιοι άνθρωποι ήρθαν στο Union Square για να ανταλλάξουν νέα. Το πάρκο ενσωμάτωσε, από φυσικής όπως και πνευματικής άποψης, το δημόσιο χώρο της πόλης.


Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου


Πόσο μεγάλη ήταν η αντίθεση με το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, όπου η αναζήτηση των 3000 πτωμάτων και ο καθαρισμός των συντριμμιών απέτρεψαν τόσο το πένθος όσο και την επούλωσή του. Ο σωματικός μόχθος του καθαρισμού της πόλης ανέπτυξε τις δικές του τελετουργίες αλληλεγγύης. Εθελοντές δούλεψαν μέρα νύχτα χωρίς την κατάλληλη περιβαλλοντολογική προστασία. Κάποιοι έσκαψαν στα ερείπια και μετέφεραν τις στάχτες και το τσακισμένο ατσάλι. Άλλοι μαγείρεψαν φαγητό και τάϊσαν τους εργάτες. Εβδομάδες αργότερα, όταν επιτράπηκε στους επισκέπτες να πλησιάσουν το συγκεκριμένο χώρο, ξύλινα φράγματα και αστυνομικοί περιόριζαν την πρόσβασή τους. Τελικά, κατασκευάστηκε μια ψηλή πλατφόρμα, έτσι ώστε οι χιλιάδες άνθρωποι που έρχονταν να μπορούν να δουν, πέρα από την περίφραξη, τον άδειο χώρο- το Σημείο Μηδέν, όπως οι τηλεοπτικοί ρεπόρτερς το ονόμασαν αμέσως, το κενό, όπως ορισμένοι αρχιτέκτονες το αποκάλεσαν ή το ιερό σημείο, σύμφωνα με τους εκλεγμένους κρατικούς αξιωματούχους ή τις οικογένειες των θυμάτων. Σε αντίθεση με την αυθόρμητη κοινότητα που αναπτύχθηκε στο Union Square Park, αυτός ο δημόσιος χώρος δημιουργήθηκε μετά από μαζικές παρεμβάσεις, με σημαντικότερη αυτή του κράτους. Αντί να εκφράσει μια κοινή ανθρωπιά, η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου καθρέφτισε τις φιλοδοξίες του κράτους- εθνικιστική, όπως με τον προφανή πατριωτισμό των σχεδίων για ένα μουσείο ελευθερίας και ‘Πύργο Ελευθερίας’, εγωπαθή, όπως με τον έλεγχο των σχεδίων ανοικοδόμησης από τον Κυβερνήτη της Πολιτείας της Νέας Υόρκης Τζορτζ Πατάκη, που σκέπτεται να κατέβει με το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα ως υποψήφιος για την προεδρία, και πολύ προσανατολισμένη στον ιδιωτικό τομέα, με οικονομικούς παράγοντες και ανθρώπους των επιχειρήσεων, κυρίως της Lower Manhattan Development Corporation, διορισμένους από τον Κυβερνήτη Πατάκη για να αποφασίσουν για το μέλλον της πόλης.


Οι διαφορές ανάμεσα στο Union Square Park και την τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου μετά τις 11 Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαίες. Παρ’ όλο που η γη ανήκει και στις δυο περιπτώσεις σε δημόσιες επιχειρήσεις, αυτό που χτίστηκε πάνω της –και η εξουσία στην κάθε τοποθεσία- τελούσαν, τουλάχιστον εν μέρει, υπό τον έλεγχο άλλων για πολλά χρόνια.


Οι Δίδυμοι Πύργοι χτίστηκαν στη δεκαετία του 1960 σε ένα μέρος όπου βρισκόταν για πάνω από έναν αιώνα μια κεντρική αγορά φρούτων και λαχανικών, κοντά στη Γουόλ Στρητ αλλά περικυκλωμένη από φτηνά μαγαζιά. Παρ’ όλο που δεν ήταν εντυπωσιακή από αρχιτεκτονική άποψη, αποτελούσε τη νεοϋορκέζικη εκδοχή της Les Halles. Ωστόσο, με τον ένα αδελφό να υπηρετεί ως κυβερνήτης της Πολιτείας της Νέας Υόρκης και τον άλλον να διευθύνει την Chase Manhattan Bank, η πάμπλουτη οικογένεια Ροκφέλλερ σχεδίασε να μετακινήσει την αγορά και να κατεδαφίσει τα μαγαζιά, για να δημιουργήσει μια μεγαλύτερη και πιο μοντέρνα χρηματοοικονομική περιοχή που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί όχι μόνο την εμπορική περιοχή στο μέσο της πόλης, στο Μανχάτταν, αλλά και άλλα οικονομικά κέντρα ανά τον κόσμο. Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου ενσωμάτωσε την επιθυμία τους να ενισχύσουν τη θέση της Νέας Υόρκης στον παγκόσμιο ανταγωνισμό – τόσο συμβολικά, ως ένα από τα πιο ψηλά κτίρια του πλανήτη, όσο και φυσικά, ως χώρο εργασίας για παγκόσμιες συναλλαγές υπό την ηγεσία αμερικανικών εταιριών. Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, μια ιδέα των Νέλσον και Ντέηβιντ Ροκφέλλερ, ανήκε τυπικά και τελούσε υπό τη διεύθυνση της Λιμενικής Αρχής της Νέας Υόρκης και του Νιού Τζέρσεϋ, μια δημόσια αρχή υπόλογη στους κυβερνήτες αυτών των δυο πολιτειών, αλλά όχι στους ψηφοφόρους ή τους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους.


Το Union Square Park


Το Union Square έχει μια διαφορετική, πιο λαϊκίστικη ιστορία. Στη δεκαετία του 1860, στις αρχές του Εμφυλίου Πολέμου, μια διαδήλωση στο Union Square συγκέντρωσε 150.000 ανθρώπους για να εκφράσουν την υποστήριξή τους στον αγώνα της Ένωσης. Τοποθέτησαν μια σημαία και κατευθύνθηκαν στο Fort Sumter, όπου είχε δοθεί η πρώτη μάχη του Εμφυλίου Πολέμου, στο άγαλμα του Τζορτζ Ουάσιγκτον. Τις επόμενες οκτώ δεκαετίες, τα γύρω τετράγωνα, που φιλοξενούσαν βιομηχανικές αποθήκες, γραφεία και εμπορικά καταστήματα με μειωμένες τιμές, ξεχείλισαν από εργάτες και μετανάστες, που λάμβαναν μέρος σε συναντήσεις στα κοντινά αρχηγεία των συνδικαλιστικών ενώσεων (αυτή θεωρείται, λανθασμένα, ότι είναι η προέλευση της ονομασίας Union Square). Οι έδρες του Σοσιαλιστικού και του Κομμουνιστικού κόμματος των Ηνωμένων Πολιτειών και της εκτεταμένης σε όλη την πόλη Δημοκρατικής λέσχης ήταν επίσης εκεί. Γι’ αυτό το λόγο, η πλατεία αποτελούσε δημοφιλές σημείο συγκέντρωσης για πολιτικές διαμαρτυρίες και συγκεντρώσεις, ειδικά κατά την παρέλαση της Πρωτομαγιάς, της οποίας ηγούνταν το Κομμουνιστικό και το Σοσιαλιστικό Κόμμα την 1η Μαΐου κάθε χρόνο- έως το 1954, που ο Ψυχρός Πόλεμος ερέθισε τη φαντασία των Αμερικανών και η ένωση των τοπικών εμπόρων έπεισε το Αστυνομικό Τμήμα της Πολιτείας της Νέας Υόρκης να καταλάβουν την πλατεία για μια ημέρα πατριωτικών δραστηριοτήτων και να την μετονομάσουν σε ‘Union Square USA’.


Οι περισσότεροι Νεοϋορκέζοι δεν ξέρουν ή δεν θυμούνται αυτή την ιστορία. Τους είναι όμως οικεία η πιο πρόσφατη ιστορία της πλατείας από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν μια ιδιωτική επιχειρηματική οργάνωση που εκπροσωπούσε τους μεγάλους εργοδότες της περιοχής οργάνωσε μια εταιρία τοπικής ανάπτυξης – σήμερα Business Improvement District (BID)-για να χρηματοδοτήσει και να διοικήσει το πάρκο, που πέρασε τελικά κάτω από ιδιωτικό έλεγχο. Πριν από τριάντα χρόνια, τα τελευταία απομεινάρια βιοτεχνιών μικρής κλίμακας εγκατέλειψαν τη γειτονιά, είτε επειδή έκλεισαν είτε επειδή εκτοπίστηκαν από αποθήκες διαμορφωμένες σε κατοικίες και στούντιο με υψηλότερα νοίκια. Οι έμποροι ναρκωτικών έκαναν τη δουλειά τους μέσα στο πάρκο, προστατευμένοι από την πλούσια βλάστηση και τους φυτεμένους κατά μήκος των παρυφών του θάμνους, καθώς κι από τον ψηλό πέτρινο τοίχο. Εκείνη την εποχή, η οικονομική κρίση έφερε την πόλη κοντά στη χρεοκοπία, πολλές επιχειρήσεις της, συμπεριλαμβανομένης εκείνης του Πάρκου, ήταν ανίκανες να εκπληρώσουν τους παραδοσιακούς τους ρόλους και τη διοίκησή της ανέλαβε ένα συμβούλιο χρηματοοικονομικού ελέγχου που το αποτελούσαν ηγετικά στελέχη των υπερεθνικών επενδυτικών τραπεζών και άλλων οργανισμών που έδρευαν στη Νέα Υόρκη. Οι Business Improvement Districts εμφανίστηκαν ως ο τρόπος με τον οποίον ο ιδιωτικός τομέας σε κάθε περιοχή της πόλης μπορούσε να αποκτήσει τον έλεγχο δημόσιων χώρων εκεί που η διοίκηση της πόλης δεν μπορούσε πλέον να τον ασκήσει, πληρώνοντας για ‘βασικές υπηρεσίες’, όπως η αστυνομία και η υγιεινή, που η πόλη δεν είχε τα μέσα να αναλάβει. Υπαγόμενες στη νομοθεσία της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, οι BIDs μαζεύουν από τους κατόχους εμπορικών ιδιοκτησιών ένα χρηματικό ποσό που καθορίζεται από τους ίδιους και που υπερβαίνει τα συνήθη δημοτικά τέλη. Χρησιμοποιούν αυτά τα χρήματα για να πληρώσουν τη δική τους ασφάλεια, οδοκαθαριστές, κηπουρούς και όσους διαφυλάσσουν τη δημόσια τάξη. Αγοράζουν εξαρτήματα για τους δρόμους, εγκαθιστούν το φωτισμό και τις εορταστικές διακοσμήσεις, οργανώνουν φεστιβάλ και προσπαθούν να ελέγχουν την αισθητική όψη των δρόμων, ιδίως τις επιγραφές. Οι ελάχιστες BIDs που διοικούν πάρκα- εκτός από το Union Square, υπάρχει στο μέσον της πόλης η Bryant Park Restoration Corporation- φυτεύουν δέντρα, διεξάγουν σκυλοδρομίες, διαγωνισμούς σκακιού και άλλα, ενώ επίσης οργανώνουν και νοικιάζουν το πάρκο για ειδικά συμβάντα όπως οι εξαμηνιαίες επιδείξεις μόδας στο Bruyant Park και τα σαφάρι φωτογραφιών που γίνονται συχνά στο Union Square. Το Union Square Partnership, όπως ονομάζεται η συγκεκριμένη BIDs, πληρώνει επίσης τον μισθό ενός ειδικού αξιωματικού από το Αστυνομικό Τμήμα του Πάρκου, ο οποίος είναι ‘εκπαιδευμένος’, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Partnership, για ‘την παροχή βοήθειας στους άστεγους’ και τον χειρισμό κάθε ‘παράνομης δραστηριότητας’. Η BID του Union Square ιδρύθηκε το 1984 και ήταν η πρώτη στη Νέα Υόρκη. Το 2006, υπάρχουν περισσότερες από 50 BIDs στην Πόλη της Νέας Υόρκης- όσες και οι υπαίθριες αγορές και εξίσου διεσπαρμένες στην πόλη.


Επίσημοι κατά αυθόρμητων δημόσιων χώρων


Λόγω της ιστορίας τους και της παρούσας διοίκησής τους, το Union Square Park και το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου είναι ταυτόχρονα ιδιωτικοί και δημόσιοι χώροι. Ο καθένας προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες κάθε εβδομάδα, αλλά για πολύ διαφορετικούς λόγους. Η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου εκπροσωπεί την επίσημη εκδοχή του δημόσιου χώρου – τυπικά διαρρυθμισμένη και οπτικά συγκροτημένη, πατριωτική και υπό έλεγχο – ενώ το Union Square Park ενσωματώνει μια πιο αυθόρμητη μορφή κοινότητας, παγκόσμια και τοπική, κοινωνική και εμπορική, την οποία διεκδικούν οι κοινοί άνθρωποι και οι δημόσιες αρχές. Σχεδόν κάθε μέρα η υπαίθρια αγορά στο Union Square είναι μια πραγματική αγορά, πωλητές πουλούν μπλουζάκια και αφίσες και πολιτικοί υποψήφιοι καλούν τους περαστικούς να υπογράψουν τις διαμαρτυρίες τους. Παρ’ όλο που η πλατεία έχει γίνει για άλλη μια φορά σημείο συγκέντρωσης διαδηλωτών-πρόσφατα κατά του πολέμου του Ιράκ και υπέρ των δικαιωμάτων των μεταναστών- η αστυνομία δεν διστάζει να περιορίζει τις δραστηριότητές τους. Στην τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, οι διαμάχες γίνονται εντός: σε αίθουσες συναντήσεων όπου οι οικογένειες των θυμάτων επιχειρηματολογούν για τη μορφή του μνημόσυνου της 11ης Σεπτεμβρίου, οι εκπρόσωποι του κυβερνήτη και του δήμαρχου δίνουν μάχη με τους εκπροσώπους του εργολάβου που θα κτίσει τον Πύργο Ελευθερίας, και κανείς δεν έχει ξεκάθαρη ιδέα για το μέλλον. Εάν δημόσιος χώρος είναι εκεί που διαμορφώνεται το κοινωνικό σύνολο, αυτά τα μέρη δείχνουν ότι η ενσωμάτωση της δημοκρατίας είναι αυτή τη φορά πραγματικά διαιρεμένη.


Διαβάστε ακόμα


Ο αρχιτέκτονας και ο άλλος (στα Αγγλικά)


Η πολιτική του δημοσίου χώρου στην πόλη των media (στα Αγγλικά)

Ο Iain Chambers ακολουθεί απρόσμενους, υπόγειους σύνδεσμους που δίνουν μια άλλη χαρτογραφία στην οποία η έννοια της πόλης δεν περιορίζεται πλέον στο αυστηρό περιβάλλον ενός μόνο πολιτισμού και τόπου. Κατατεθειμένα στη γλώσσα της, στον μεταβαλλόμενο και απροσδιόριστο χώρο της, υπάρχουν πολλά ίχνη που στοιχειώνουν την επίσημη αφήγηση με άλλες ιστορίες, περαιτέρω ανοίγματα και ερωτηματικά.


Είναι Μάιος του 2002 και βρίσκομαι στον δεύτερο όροφο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου στη Νάπολη κοιτάζοντας χάρτες, αντικείμενα και φωτογραφίες του Κιργισιστάν-νομαδικοί πολιτισμοί από τις στέπες της κεντρικής Ασίας, όπου η ιστορία γινόταν καβάλα στα άλογα. Στους πιο κάτω ορόφους, κατά μήκος των διαδρόμων, γεμίζοντας τις αίθουσες, βρίσκονται οι καλλιτεχνικοί θρίαμβοι της Ρώμης: αγάλματα με τεράστια μέλη και έξοχα ψηφιδωτά που κοσμούσαν τη ζωή στις πόλεις, στην Πομπηία και το Ηράκλειον, πριν σκεπαστούν ξαφνικά από ηφαιστειακά αέρια, στάχτες, καυτή λάσπη και λάβα. Εδώ, στην υποβλητική σπανιότητα αυτής της έκθεσης που είναι αφιερωμένη στους κατοίκους των αγροτικών περιοχών της κεντρικής Ασίας, υπάρχουν μόνο ίχνη πραγμάτων που τα λίγα, προνομιούχα μέλη της κοινωνίας της στέπας τοποθέτησαν στους τάφους. Η καθημερινή ζωή των νομάδων πέρασε όπως ο άνεμος, σχεδόν χωρίς ν’ αφήσει ίχνη. Μόνο τα χιλιετή αποτυπώματα ανώνυμων ποιμενικών μετακινήσεων και εποχιακής μετανάστευσης προσθέτουν μια σύγχρονη μαρτυρία στα καταγραμμένα περάσματα των λαών που ήρθαν από την ανατολή. Κάτω, η συσσώρευση ενός αυτοκρατορικού domus που απλώθηκε προς τα έξω για να συγχωνεύσει τον κόσμο, ενώ εδώ, ανάμεσα στα κοσμήματα και τις τελετουργικές μάσκες, το μόνο σταθερό και αναγνωρίσιμο σημείο στη διάρκεια των ταξιδιών κάτω απ’ τον ατέλειωτο ουρανό είναι ο θάνατος. Ωστόσο, αν όπως υποστήριξε ο Bruce Chatwin, ο νομαδικός τρόπος ζωής είναι ο χειροστρόφαλος της ιστορίας, εκεί βρίσκονται σ’ αυτή την αξιοπερίεργη εγγύτητα όλοι οι σπόροι της εποχής μας.


Το 1287, ο Ραμπάν Σάουμα, ένας νεστοριανός μοναχός που έστειλαν οι Μογγόλοι στην Ευρώπη, παρακολούθησε μια ναυμαχία ανάμεσα στους Ναπολιτάνους και τους Αραγονέζους από μια στέγη. Τον Σάουμα είχε στείλει ο Ιλκάν Αργκούν, τότε Μογγόλος διοικητής του Ιράν, του Ιράκ, του Αφγανιστάν και της νότιας Ρωσίας. Ο Αργκούν ήταν εγγονός του Χουλεγκού, ο οποίος γύρω στο 1250 κατέκτησε την Περσία, την αραβική Μέση Ανατολή και αφάνισε τη σέκτα των Δολοφόνων στο ορεινό οχυρό τους, την ‘Αετοφωλιά’, στο Αλαμούτ, κοντά στην Κασπία Θάλασσα. Ο Χουλεγκού ήταν, με τη σειρά του, αδελφός του Κιουμπιλάι Χαν, ενώ και οι δυο τους ήταν εγγονοί του Τσένγκις Χαν. Η αναφορά του Σάουμα γράφτηκε στα περσικά, αλλά έφτασε σε μας σε συντετμημένη συριακή μετάφραση. Από την αυτοκρατορία των Μογγόλων σε μια μεσογειακή πόλη: τροχιές επιρροής και η απρόσμενη σύμπτωση δυο κόσμων που κατά παράδοξο τρόπο μοιάζουν περισσότερο γειτονικοί στη ρευστότητά τους από αυτούς που στη συνέχεια επιβλήθηκαν μέσω των άκαμπτων συνόρων της μεταγενέστερης δυτικής ηγεμονίας.


Μία απρόσμενη χαρτογράφηση της πόλης


Αυτοί οι τόσο απρόσμενοι, υπόγειοι σύνδεσμοι δίνουν μια άλλη χαρτογραφία στην οποία η έννοια της πόλης δεν περιορίζεται πλέον στο αυστηρό περιβάλλον ενός μόνο πολιτισμού και τόπου. Κατατεθειμένα στη γλώσσα της, στον μεταβαλλόμενο και απροσδιόριστο χώρο της, υπάρχουν πολλά ίχνη που στοιχειώνουν την επίσημη αφήγηση με άλλες ιστορίες, περαιτέρω ανοίγματα και ερωτηματικά. Μπορούμε να φύγουμε απ’ το μουσείο και να πάμε κάτω απ’ τη γη, είτε για να πάρουμε τον υπόγειο στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό και ύστερα το τρενάκι για το Ερκολάνο και την Πομπηία, ή αλλιώς το μετρό από τους διάφορους σταθμούς. Οι τελευταίοι αποτελούν μοναδικές τοποθεσίες απρόσμενων συναντήσεων. Η πρόδηλη λειτουργικότητά τους έχει καλυφθεί και μεταμορφωθεί από τη μοντέρνα τέχνη.


Κατεβαίνοντας τα σκαλιά του σταθμού του Μουσείου που σχεδίασε ο Γκάε Αουλέντι και περνώντας μπροστά από τις φωτογραφίες των Μίμμο Ιόντιτσε, Φάμπιο Ντονάτο, Αντόνιο Μπιαζιούτσι, Ραφφαέλε Μαρινιέλλο και Λουτσιάνο ντ’ Αλεσσάντρο, που ανακαλούν τις πολλαπλές μνήμες της πόλης, ακολουθώ την απευθείας διαδρομή για την Πιάτσα Ντάντε. Ανεβαίνοντας με την κυλιόμενη σκάλα στο επίπεδο του δρόμου ( ο σταθμός είναι επίσης του Γκάε Αουλέντι) περνάω μπροστά από τα εννοιολογικά έργα τέχνης των Τζόζεφ Κοσούθ, Γιάννη Κουνέλλη, Μικάντζελο Πιστολέτο, Νίκολα ντε Μαρία και Κάρλο Αλφάνο. Η αυστηρότητα της arte povera του Κουνέλλη – ένας γιγάντιος ατσαλένιος τοίχος χωρίς τίτλο, με ανάγλυφα παπούτσια και άλλα αντικείμενα περιορισμένα και πιεσμένα από μεγάλα χαλύβδινα δοκάρια-έρχεται σε αντίθεση με το χρωματιστό ψηφιδωτό των είκοσι μέτρων του Νίκολα ντε Μαρία που έχει τίτλο: ‘Ένας κόσμος χωρίς βόμβες, βασίλειο λουλουδιών, 7 κόκκινοι άγγελοι ( στη μνήμη του Φραντσέσκο ντε Μαρία)’. Άλλοι σταθμοί προσφέρουν άλλα έργα: των Σολ Λε Βιτ και Σάντρο Τσία στο Ματερντέι, γλυπτά των Μίμμο Παλαντίνο, Αουγκούστο Περέζ, Περίνο ε Βέλε, Λέλλο Εσπόζιτο και Ραφφαέλλα Νάπο στο Σαλβατόρ Ρόζα, το φωτεινό κουτί της Μπέττυ Μπη και τις ογκώδεις μεταλλικές λαμαρίνες του Ουμπέρτο Μάντζο στο Τσιλέα. Οι ίδιοι οι σταθμοί αποτελούν συχνά αρχιτεκτονικά/καλλιτεχνικά έργα από μόνοι τους. Το κοινό που περνάει από αυτούς τους χώρους κάθε μέρα είναι αναμφίβολα ‘αφηρημένος’ εξεταστής, αλλά αν το κίνημα της τέχνης και η τέχνη του κινήματος γίνονται εδώ κατά καιρούς δυσδιάκριτα, δημιουργούν επίσης ένα μητροπολιτικό συμβάν καθόλου απλό για τις συγκοινωνίες ή την αισθητική.


Εάν ήταν Χριστούγεννα, θα συνέχιζα να τριγυρίζω σ’ αυτή την υπαίθρια γκαλερί περιπλανώμενος στη Βία Τολέντο, από την Πιάτσα Ντάντε μέχρι την Πιάτσα Πλεμπίσιτο. Στη διάρκεια της διαδρομής, θα περνούσα στα αριστερά από τον μόνιμο ‘ανεμόμυλο’ του Κουνέλλη, ύψους τριάντα μέτρων, στη μικρή πλατεία κοντά στο βιβλιοπωλείο Φελτρινέλλι, και ύστερα στην Πιάτσα Πλεμπίσιτο θα συναντούσα ένα εντυπωσιακό παράδειγμα σύγχρονης τέχνης. Ανάμεσα στο Δεκέμβριο του 2002 και τον Ιανουάριο του 2003, η Πιάτσα Πλεμπίσιτο φιλοξένησε μια σύνθεση της Ρεμπέκκα Χορν, με πλήθος νεκροκεφαλών που πρόβαλαν από το οδόστρωμα, ενώ τη νύχτα ένα τραπέζιο φώτιζε από ψηλά αυτούς τους επισκέπτες-φαντάσματα με νέον. Η ναπολιτάνικη λατρεία των νεκρών, ένας παγανισμός που συντηρήθηκε στις καθολικές κατακόμβες της Φοντανέλλα όπου κατά παράδοση μπορούσε κάποιος να υιοθετήσει και να λουστράρει μια από τις χιλιάδες νεκροκεφαλές, μαζί με την εμμονή της αισθητικής του μπαρόκ για το θάνατο, συνενώνονται και παρουσιάζονται σε μια νεωτεριστική καλλιτεχνική σύνθεση: η πόλη επιστρέφει στον εαυτό της για να πάει κάπου αλλού.


Η τέχνη ως δημόσιο γεγονός


Από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα η Πιάτσα Πλεμπίσιτο φιλοξενεί τη σύνθεση ενός διακεκριμένου σύγχρονου καλλιτέχνη: Παλαντίνο, Κουνέλλη, Καπούρ, Χορν, Σέρρα. Όπως συνέβη με τις νεκροκεφαλές που πρόβαλαν από το έδαφος, η παρουσία της τέχνης σε δημόσιο χώρο έχει προκαλέσει δημόσιο διάλογο, διαφωνίες και συζήτηση εκεί που προηγουμένως δεν υπήρχε παρά δημόσια σιωπή. Πιθανότατα, η τέχνη δεν είχε τέτοια παρουσία και αναφορά στη ζωή της πόλης, από την εποχή του μπαρόκ και της καλλιτεχνικής επιδειξιομανίας που ενθαρρύνθηκε από την Αντι –Μεταρρύθμιση και τον αγώνα της για διεκδίκηση δημόσιου χώρου και ιδιωτικής συναίνεσης. Οι υπόγειες παρορμήσεις της έγιναν επίσης πιο σαφείς μέσα από την έκθεση Terrie Motes διεθνών καλλιτεχνών (Polanski, Buys, Gilbert and George, Kiefer, Haring, Mapplethorpe, Paladin, Rauschenberg, Richter, Stefano, Tomboy, Warhol, μεταξύ άλλων) που επιμελήθηκε ο διευθυντής του μουσείου Λούτσιο Αμέλιο, μετά το σεισμό του Νοεμβρίου 1980 που συντάραξε τη Νάπολη και την περιοχή της Καμπανίας. Σε αυτούς τους καιρούς, που η σύγχρονη τέχνη αποτιμάται όλο και περισσότερο μέσα από τη διεθνή καλλιτεχνική αγορά, η δημόσια χορηγία, ακόμη κι αν συχνά επιβεβαιώνει απλώς αυτή την αποτίμηση, ανασύρει ωστόσο αυτά τα έργα από ιδιωτικούς χώρους όπως η γκαλερί τέχνης, το σαλόνι του συλλέκτη και οι ειδικευμένες επιθεωρήσεις. Με την επιστροφή της σ’ ένα δημόσιο χώρο, αυτού του είδους η τέχνη ενισχύει την προνομιακή θέση της στο εμπορικό καλλιτεχνικό κύκλωμα. Ως αντικείμενο ή καλύτερα ως συμβάν και εμπειρία ‘κατανάλωσης’ σε μη οικονομικούς όρους, το έργο έρχεται να εξυπηρετήσει επιθυμίες και κατευθύνσεις που αναχαιτίζονται και ταυτόχρονα ξεπερνούν αυτό που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν χαρακτήρισε κάποτε ως ‘καινοτομία προσανατολισμένη στην αγορά’.


Το άρθρο είναι μία προδημοσίευση από το βιβλίο του Ian Chambers, Between shores. Mediterranean Modernities (Duke University Press)


Διαβάστε ακόμα


Η ουτοπία και η τέχνη μετά τον ουμανισμό (στα Αγγλικά)


Πολλαπλότητες – ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τη Μεσόγειο (στα Αγγλικά)

Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον, επισημαίνει η Carme Melo Escrihuela. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Όταν σκεφτόμαστε το περιβάλλον και τη φύση, οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται πρώτα απ’ όλα θέματα που έχουν να κάνουν με τα άγρια ζώα και φυτά, τους φυσικούς πόρους, τη διατήρηση της αγριότητας και των υπό εξαφάνιση ειδών. Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι αυτοί που ζουν σε αστικές περιοχές βλέπουν τη φύση ως κάτι ξένο και προς τους ίδιους και προς τη ζωή της πόλης, ως κάτι που κανείς αναζητά έξω απ’ τα όρια της πόλης, ως αντίδοτο στο στρες, και όπου μπορεί να βρει ησυχία και ομορφιά. Εάν υπάρχει οποιοδήποτε περιβάλλον στο αστικό πλαίσιο, αυτό περιορίζεται μόνο στις υπάρχουσες περιοχές πράσινου, όπως τα πάρκα της πόλης και οι κήποι. Εκτός από το γεγονός ότι η πόλη μπορεί να θεωρηθεί αιτία περιβαλλοντολογικών προβλημάτων, συνήθως δεν θεωρείται πηγή επίλυσής τους. Στην πραγματικότητα, η πράσινη τάση έναντι του οικοκεντρισμού κατέστησε τις πόλεις πηγές οικολογικής απαξίωσης για την οικολογική σκέψη και ηθική. Ως αποτέλεσμα, το αστικό περιβάλλον, στο βαθμό που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε ανθρώπινα, τείνει να υποτιμάται από τα πράσινα κινήματα: υπάρχει κάτι λιγότερο φυσικό, πιο τεχνητό από την πόλη; Ίσως, το ερώτημα κλειδί να είναι, πράγματι, κατά πόσον αυτός ο δηλωμένος δυαδισμός ανάμεσα στο φτιαγμένο από τον άνθρωπο περιβάλλον –ή πολιτισμό- και το φυσικό περιβάλλον- ή φύση- πράγματι υπάρχει.


Αστικός περιβαλλοντολογικός ακτιβισμός


Η σημασία του αστικού πλαισίου για την πράσινη δραστηριότητα, ακόμη κι αν αυτή η δραστηριότητα εμπνέεται από την πίστη στην εγγενή αξία της φύσης δεν μπορεί, ωστόσο, να υποτιμηθεί. Αυτό που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να πάμε πέρα από αυτό το μέσο διαφυγής είναι η έννοια της οικολογικής υπηκοότητας. Είναι μια έννοια που δίνει έμφαση στην ανάγκη να αναλάβει κανείς προσωπική και συλλογική ευθύνη για το περιβάλλον και για τις κοινωνικές αδικίες που προκαλούν και ταυτόχρονα πηγάζουν από οικολογικά προβλήματα. Σε πείσμα της κυρίαρχης άποψης, οι αστικοί χώροι προσφέρουν το κατάλληλο σκηνικό ώστε οι πρακτικές της οικολογικής υπηκοότητας να αναπτυχθούν.


Στην κυρίαρχη πολιτική θεωρία, η υπηκοότητα θεωρείται συνήθως ως ένα καθεστώς που προκύπτει από την ιδιότητα του μέλους ενός δεδομένου πολιτικού χώρου- στη μοντέρνα εποχή, του κράτους- έθνους. Το καθεστώς της υπηκοότητας παρέχει σε αυτόν που το έχει μια σειρά από αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις που εκτείνονται στο δημόσιο πεδίο εντός των εδαφικών ορίων του κράτους. Ωστόσο, η οικολογική υπηκοότητα επικεντρώνεται στις υποχρεώσεις που εκτελούνται τόσο στο ιδιωτικό όσο και το δημόσιο πεδίο και στοχεύουν στην επίτευξη βιωσιμότητας και δικαιοσύνης. Καμιά επικράτεια ή ιδιότητα μέλους δεν καθιερώνει την οικολογική πολιτική κοινότητα των πολιτών, που παράγεται μάλλον μέσα από την καθημερινή δραστηριότητα. Παρ’ όλο που η οικολογική υπηκοότητα θα μπορούσε να προωθηθεί μέσα από τη νομοθεσία, την επίσημη παιδεία ή τις εκπορευόμενες από τα σωματεία και το κράτος πρωτοβουλίες, θα δώσω έμφαση στην οικολογική υπηκοότητα ως δραστηριότητα της κοινωνίας των πολιτών.


Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι έχουμε περισσότερες πιθανότητες να είμαστε οικολογικοί πολίτες στις αγροτικές περιοχές, όπου η παρουσία της φύσης είναι πιο κοντινή, δίνοντας έτσι περισσότερες πιθανότητες και ερεθίσματα σε ό,τι αφορά στη φροντίδα του περιβάλλοντος. Είναι αλήθεια ότι οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών έχουν παραδοσιακά αναπτύξει μια περιβαλλοντολογική γνώση που αυτοί που μεγάλωσαν στη μητρόπολη ενδεχομένως στερούνται. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι κάτοικοι αστικών περιοχών δεν ξέρουν ποια λαχανικά είναι της εποχής, ενώ οι άνθρωποι στις αγροτικές περιοχές υπήρξαν για πολύ καιρό εξαρτημένοι από αυτό το είδος της γνώσης προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Ωστόσο, η πόλη παρέχει μια κοινωνική διάσταση απαραίτητη για την εξήγηση περιβαλλοντολογικών προβλημάτων και για την πρακτική της οικολογικής δραστηριότητας του πολίτη. Κάθε μέρα, ενώ ακούμε συνέχεια μηνύματα για βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και εκσυγχρονισμό των πόλεών μας, οι κάτοικοι των πόλεων αντιμετωπίζουν τη μόλυνση της ατμόσφαιρας, την εξαφάνιση των μικρών μαγαζιών και των τοπικών προϊόντων, τη φτώχεια, τα βουνά των σκουπιδιών, τις κοινωνικές ανισότητες και την ιδιωτικοποίηση των βασικών υπηρεσιών. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως πολίτες στην καθημερινή ρουτίνα μας καθορίζεται από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η πόλη στην οποία ζούμε. Εάν οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι αναποτελεσματικές και οι υποδομές υγιεινής ακατάλληλες, θα έχουμε την τάση να πηγαίνουμε στη δουλειά οδηγώντας και να πληρώνουμε για ιδιωτική ιατρική περίθαλψη. Σε αυτό το πλαίσιο, για να είναι κανείς ένας αστικός οικολογικός πολίτης, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι όλα αυτά τα προβλήματα είναι διασυνδεδεμένα και σχετίζονται με πολιτικές και οικονομικές διαδικασίες. Αυτό συνεπάγεται ότι τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και ως κοινότητα δημιουργούμε άδικες και μη βιώσιμες συνθήκες ζωής. Κατά συνέπεια, είναι καθήκον μας ως πολίτες να δεχτούμε αυτή τη συλλογική ευθύνη και να αναλάβουμε δράση.


Διεκδικώντας τους δρόμους


Η οικολογική υπηκοότητα στο πλαίσιο της πόλης δεν έχει, λοιπόν, να κάνει μόνο με την ανακύκλωση, την αγορά καλών προϊόντων και τη συμμετοχή σε μια περιβαλλοντολογική οργάνωση που οργανώνει ταξίδια τις Κυριακές για παρατήρηση της φύσης. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Η αστική οικολογική υπηκοότητα υπερβαίνει την αμιγώς περιβαλλοντολογική ανησυχία. Απαιτεί συλλογική δέσμευση σε ένα μετασχηματιστικό σχέδιο. Αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Υπάρχουν διάφοροι τρόποι ώστε οι αστικοί οικολογικοί πολίτες να ξεκινήσουν μια τέτοια συνεταιριστική περιπέτεια. Οι μητροπολιτικοί οικολογικοί πολίτες θα μπορούσαν, ως αρχή, να ξεκινήσουν με τη Διεκδίκηση των Δρόμων κατά του μονοπωλίου του αυτοκινήτου, από τη στιγμή που ‘το σύστημα του αυτοκινήτου κλέβει το δρόμο κάτω απ’ τα μάτια μας και τον πουλάει με την τιμή του πετρελαίου’. Η Διεκδίκηση των Δρόμων είναι ένα βρετανικό δίκτυο άμεσης δράσης για κοινωνική και οικολογική επανάσταση με ανεπίσημη οργανωτική δομή. Με το σύνθημα για Διεκδίκηση των Δρόμων, λιγότερο η περισσότερο αυθόρμητες ομάδες ανθρώπων συμμετέχουν σε διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις και άλλα τέτοια γεγονότα για να εξαφανίσουν την υπάρχουσα εξουσία στους δρόμους. Αυτοί οι κατά της μηχανής σταυροφόροι αποτελούν ένα παράδειγμα για το τι είναι η αστική οικολογική υπηκοότητα, καθώς η δραστηριότητά τους περιλαμβάνει περισσότερα από μια ανυποχώρητη αντίσταση, λαμβάνοντας υπόψη τους αναρίθμητους κινδύνους που τα αυτοκίνητα προκαλούν στην ανθρώπινη υγεία και στο περιβάλλον. Δεν εναντιώνονται μόνο στα αυτοκίνητα σα να είναι ένας μεμονωμένος αγώνας, αλλά στις ‘πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις που καθοδηγούν τον πολιτισμό του αυτοκινήτου’, δηλαδή τον παγκόσμιο καπιταλισμό και όλη την κοινωνική ιεραρχία που μια καπιταλιστική οικονομία αναπόφευκτά γεννά και αναπαράγει.


Εκτός από την εισβολή των αυτοκινήτων στους δρόμους και τα κοινωνικά προβλήματα που ανακύπτουν από το σύστημα των αυτοκινήτων, υπάρχουν κι άλλα μείζονα ζητήματα που επιδρούν δραματικά στη σύγχρονη ζωή, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Ένα πολύ σημαντικό είναι η εκμετάλλευση της γης και της ανάπτυξης, ένας παράγοντας που κατατρώγει τον κοινωνικό ιστό και γίνεται με την συνενοχή των τοπικών αρχών και του ιδιωτικού κατασκευαστικού τομέα. Σε αυτό το πλαίσιο, η οικολογική δραστηριότητα των πολιτών θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην αστική ανάπτυξη και τη σύνδεσή της με τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που επιδρούν στις ζωές των πολιτών και τα αστικό περιβάλλον.


Διεκδικώντας δημόσιους χώρους


Το 2000, ο κτηματομεσίτης που όρισε η πόλη της Βαρκελώνης για να φέρει σε πέρας την ανοικοδόμηση της Ciutat Vella, μιας συνοικίας στο κέντρο της πόλης, απαλλοτρίωσε πολλά τετράγωνα με διαμερίσματα σε πολύ χαμηλή τιμή και άρχισε την κατεδάφισή τους. Αυτό αποτελούσε μέρος του σχεδίου αστικής ανάπτυξης των τοπικών αρχών να κατασκευάσουν χώρους στάθμευσης και διαμερίσματα στην περιοχή. Οι γείτονες άρχισαν να αναφέρονται στο χώρο όπου βρίσκονταν πριν τα κατεδαφισμένα κτίρια ως “El Forat de la Vergonya’, η Τρύπα της Ντροπής. Στο τέλος του έτους 2001, μια ομάδα γειτόνων φύτεψε ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο στο κέντρο της Τρύπας. Με αυτή την πράξη, ήθελαν να επαναλάβουν για άλλη μια φορά τις διεκδικήσεις τους για περισσότερους χώρους πράσινου και λιγότερους χώρους στάθμευσης και καινούργια διαμερίσματα στη γειτονιά τους. Μια μέρα μετά, το δέντρο είχε κοπεί. Οι γείτονες φύτεψαν ένα άλλο, που δηλητηριάστηκε από κάποιον. Δεν το έβαλαν κάτω, όμως, φύτεψαν και τρίτο δέντρο….


Λίγους μήνες αργότερα, μια ομάδα αστικών ακτιβιστών έφτασε στη γειτονιά και κατέλαβε μερικά από τα άδεια κτίρια για να εμποδίσει την κατεδάφισή τους. Αυτοί οι χώροι άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως κοινωνικά κέντρα: οι γείτονες μαζεύονταν εκεί για να συζητήσουν και να διοχετεύσουν τα συλλογικά αιτήματά τους, οργανώθηκαν δραστηριότητες όπως εργαστήρια επισκευής ποδηλάτων και επίπλων, μια σειρά από κοινωνικά ντοκιμαντέρ και η παροχή νομικής και εργασιακής βοήθειας για τους πολυάριθμους μετανάστες που ζούσαν στη συνοικία αυτή. Η Τρύπα, που μεταμορφώθηκε συλλογικά σε ένα λαχανόκηπο πόλης, και όλες οι δραστηριότητες που γίνονταν έξω και γύρω από αυτήν, έδωσαν κοινωνική συγκρότηση στη γειτονιά. Είναι κάτι που έχει πολύ να κάνει με την υπηκοότητα, μια έννοια που υπήρξε ιστορικά επιλεκτική. Ακόμη και σήμερα, δεν απολαμβάνουν όλοι στην πόλη το πλήρες νομικό καθεστώς της υπηκοότητας. Οι μετανάστες, οι φτωχοί, οι άστεγοι και οι άνεργοι αποκλείονται από τα περισσότερα δικαιώματα της υπηκοότητας. Η περιοχή όπου βρίσκεται η Τρύπα κατοικείται από κοινότητες με χαμηλά εισοδήματα και διάφορες ομάδες που υφίστανται ποικίλα είδη κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού: ηλικιωμένους ανθρώπους, νέα ζευγάρια με προσωρινές δουλειές, άνεργους και μετανάστες. Αυτές τις συνθήκες εκμεταλλεύτηκαν οι τοπικές αρχές για να συνεχίσουν συνειδητά να αποκλείουν αυτές τις τοπικές ομάδες από τη συμμετοχή σε πολιτικές διαδικασίες και να κάνουν την κοινή γνώμη να συμφωνήσει με την αναγκαία αναδόμηση του κέντρου της πόλης, με οποιοδήποτε κόστος. Ωστόσο, η δράση των ομάδων σε αυτό το πλαίσιο έδειξε ότι η υπηκοότητα είναι κάτι που πρέπει να υπερβεί τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς. Τα δικαιώματα συμμετοχής στη συλλογική ζωή και ο προσδιορισμός του κοινού καλού πρέπει να λάβουν υπόψη τις υλικές και πραγματικές σχέσεις μεταξύ των ίδιων των πολιτών και του χώρου στον οποίο κατοικούν. Από αυτή την άποψη, για να είναι κανείς οικολογικός πολίτης στην πόλη πρέπει να σκεφτεί ξανά τις αστικές σχέσεις, προκειμένου να εντάξει τους κοινωνικά και πολιτικά αποκλεισμένους.


Η οργάνωση γειτονιάς ‘El Forat de la Vergonya’ εξακολουθεί να καταδικάζει την απουσία συμμετοχικών δημόσιων πολιτικών, την έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών από την τοπική κυβέρνηση και την προτεραιότητα που το δημοτικό συμβούλιο δίνει στις αναφορές των τεχνικών για τη βούληση των γειτόνων. Υπογραμμίζουν επίσης την άνιση κατανομή των περιβαλλοντολογικών κινδύνων, δείχνοντας πώς οι περιβαλλοντολογικές και κοινωνικές ανισότητες στην πόλη επιδρούν δυσανάλογα στους μη προνομιούχους και τους φτωχούς. Αυτοί οι αστικοί οικολογικοί πολίτες αποτελούν πηγή έμπνευσης για άλλες ομάδες γειτονιάς στην Καταλονία και την Ισπανία, κι ένα δίκτυο πολιτών-ακτιβιστών δημιουργήθηκε για να μοιράζεται την πληροφόρηση και τις εμπειρίες και να οργανώνει διαμαρτυρίες και συμμετοχικά γεγονότα.


Πιο πάνω και πιο κάτω από τους αστικούς χώρους


Πιστεύω ότι τέτοιες πρακτικές στο πλαίσιο της πόλης αποτελούν ένα καλό μέρος για να αρχίσει η ανάπτυξη ενός αστικού περιβαλλοντολογικού πολιτισμού που θα αμφισβητεί τους δυαδισμούς μεταξύ πόλης και χώρας, Φύσης και Πολιτισμού. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να αναφέρουμε εδώ ότι η αστική οικολογική υπηκοότητα δεν μπορεί να περιοριστεί στα όρια της πόλης. Παράλληλα με την πόλη, υπάρχουν άλλες συναφείς τοποθεσίες για πολιτική δραστηριότητα και συμμετοχή, τόσο πιο κάτω (η συνοικία, το σπίτι και ο χώρος εργασίας) όσο και πιο πάνω (η περιοχή, ο κόσμος) από τον αστικό χώρο. Τα οικολογικά προβλήματα δεν είναι μόνο τοπικά, αλλά διαπερνούν τις πόλεις και τα κράτη, είναι προβλήματα υπερεθνικά σε ό,τι αφορά είτε στις ρίζες τους είτε στις συνέπειές τους. Επομένως, η αστική οικολογική υπηκοότητα απαιτεί κάτι περισσότερο από ανησυχία για την πόλη. Απαιτεί να χρησιμοποιούμε τις δομές της πόλης ως οργανωτικό και επιστημολογικό πλαίσιο για να σκεφτόμαστε και να δρούμε παγκόσμια.


Διαβάστε ακόμα


Οδηγός για τον περιβαλλοντολογικό ακτιβισμό


Η κοινωνική ιδεολογία του αυτοκινήτου (στα Αγγλικά)

Στη βάση τους, οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί στρέφουν τις αποφάσεις για τον προϋπολογισμό στους πολίτες που δέχονται την επίδρασή τους, δημιουργώντας δημόσια πεδία όπου οι πολίτες μπορούν να συζητούν και να ιεραρχούν όλες τις προτεραιότητες της πόλης (σπάνιο) ή να επιλέγουν κάποιες νέες επενδύσεις που επιδρούν σε ένα (μεγαλύτερο ή μικρότερο) ποσοστό του δημοτικού προϋπολογισμού. Οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί, όμως, μπορούν να έχουν μέλλον μόνο εάν προχωρήσουν πέρα από έναν ‘μινιμαλιστικό’ τυπικό ορισμό και μπορέσουν να αντιμετωπίσουν μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες προκλήσεις, λέει ο Giovani Allegretti.


Ο λεγόμενος ‘Συμμετοχικός Προϋπολογισμός’ (PB), που αποτελεί αντικείμενο πειραμάτων σε περισσότερες από 80 πόλεις στην Ευρώπη (και πρόσφατα στον Καναδά) είναι μια από τις πιθανές απαντήσεις στην αυξανόμενη αίσθηση πολιτικής δυσαρέσκειας που έπληξε τις δυτικές δημοκρατίες από τις αρχές της δεκαετίας του’90, και που στα συμπτώματά της συγκαταλέγονται οι ολιγάριθμες προεκλογικές συγκεντρώσεις, οι πτωτικοί αριθμοί των κομματικών μελών και η αυξανόμενη αποξένωση μεταξύ πολιτικών και πολιτών.


Την ώρα που η επικράτηση μιας νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας είχε ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη έμφαση στην ιδιωτικοποίηση, την κατάργηση των κανονισμών και τις δυνάμεις της αγοράς, ορισμένες τοπικές κυβερνήσεις (θεωρώντας καθήκον τους να αποτελούν προνομιακό χώρο για ‘πειραματισμό’ σε νέα μονοπάτια) προσπάθησαν να ανταποκριθούν στα αιτήματα των πολιτών, τις πιέσεις του ανταγωνισμού και την ανάγκη μιας γραφειοκρατικής μεταρρύθμισης, αυξάνοντας τη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση.


Μια απόπειρα ορισμού


Ο ορισμός του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού δεν είναι εύκολο έργο, καθώς οι διάφορες κατηγορίες πειραμάτων καθιστούν περισσότερο περίπλοκη και εμπλουτιστική την πιο γνωστή πηγή έμπνευσής του: την εμπειρία της βραζιλιάνικης πόλης του Πόρτο Αλέγκρε, που το 1989 βελτίωσε και επέκτεινε σε μητροπολιτική κλίμακα ορισμένες ‘απόπειρες’ που έγιναν σε άλλες μικρές πόλεις της Βραζιλίας, στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και στις αρχές της δεκαετίας του ΄80.


Στη βάση τους, οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί στρέφουν τις αποφάσεις για τον προϋπολογισμό στους πολίτες που δέχονται την επίδρασή τους, δημιουργώντας δημόσια πεδία όπου οι πολίτες μπορούν να συζητούν και να ιεραρχούν όλες τις προτεραιότητες της πόλης (σπάνιο) ή να επιλέγουν κάποιες νέες επενδύσεις που επιδρούν σε ένα (μεγαλύτερο ή μικρότερο) ποσοστό του δημοτικού προϋπολογισμού. Έτσι, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός είναι μια διαδικασία δημοκρατικής διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων, στην οποία οι (όχι αναγκαστικά ενταγμένοι εκ των προτέρων σε οργανώσεις) κάτοικοι της πόλης αποφασίζουν πώς να διαθέσουν μέρος του δημόσιου προϋπολογισμού, μέσα από συναντήσεις πρόσωπο με πρόσωπο, όπως τοπικές συνελεύσεις, εργαστήρια, προγραμματικές συσκέψεις κι ένα ευρύ φάσμα άλλων συμβάντων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρέχονται επίσης ‘ψυχρά’ εργαλεία λήψης αποφάσεων (χρήση ΙΤ ή δημοψηφίσματα), προκειμένου να συμπεριληφθεί σε αυτές ο πληθυσμός που συνήθως δεν συμμετέχει: αποτυγχάνουν όμως στις περιπτώσεις που ο ‘κεντρικός’ έλεγχος είναι μεγάλος. Στην πραγματικότητα, η πρωταρχική σημασία του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού είναι ότι ‘τροφοδοτεί’ τον δημόσιο διάλογο και τις διαδικασίες διαβούλευσης μεταξύ πολιτών, παρακινώντας τους να ανταλλάξουν τις απόψεις τους μέσω ανοιχτών αντιπαραθέσεων, όπου μπορούν να ακούσουν και να υιοθετήσουν απόψεις που διαφέρουν από τις αρχικές τους.


Οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί έχουν συνήθως ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: μέσα από έναν ετήσιο προκαθορισμένο ‘κύκλο’ γεγονότων, τα μέλη της κοινότητας εντοπίζουν τις προτεραιότητες των δαπανών και εκλέγουν αντιπροσώπους για τον προϋπολογισμό για να εκπροσωπήσουν τις γειτονιές τους (ειδικά στις μεγάλες πόλεις, όπου η άμεση σχέση μεταξύ συνελεύσεων και πολιτικών δεν είναι αρκετή για την εμβάθυνση των υπό συζήτηση θεμάτων, λόγω των μεγάλων αριθμών συμμετεχόντων). Έπειτα, οι αντιπρόσωποι για τον προϋπολογισμό μετατρέπουν τις κοινοτικές προτεραιότητες σε συγκεκριμένες προτάσεις σχεδίων, οι δημόσιοι υπάλληλοι διευκολύνουν και παρέχουν τεχνική βοήθεια (εκτιμώντας πόσο εφικτά είναι τα προτεινόμενα σχέδια), τα μέλη της κοινότητας ψηφίζουν ποια σχέδια θα χρηματοδοτηθούν και η δημόσια αρχή τυπικά εγκρίνει και εκτελεί τα σχέδια ( μετατρέποντας έτσι ένα γνωμοδοτικό εργαλείο σε εργαλείο διαβούλευσης. )


Ακολουθώντας αυτόν τον ‘περιεκτικό’ ορισμό, οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί έχουν εξαπλωθεί σε εκατοντάδες πόλεις της Λατινικής Αμερικής και αποτελούν αντικείμενο ορισμένων ‘πειραμάτων’ στην Ασία και την Αφρική. Στο δυτικό πλαίσιο, τα πρώτα παραδείγματα στις αρχές του 21ου αιώνα έδειξαν την ανάγκη επέκτασης αυτού του ορισμού, καθώς περιόρισαν την εφαρμογή αυτών των αρχών σε ‘περιορισμένα δοκιμαστικά παραδείγματα’ που αφορούν περιφερειακούς ή θεματικούς προϋπολογισμούς (όπως προϋπολογισμούς για σχολεία ή κατοικίες). Τους συγχώνευσαν επίσης με άλλες συμμετοχικές διαδικασίες που έχουν να κάνουν με στρατηγικό και μεσοπρόθεσμο σχεδιασμό ή με προϋπολογισμούς συνεταιρισμών και μη κερδοσκοπικών οργανώσεων.


Περιφερειακές διαφορές σε ευρωπαϊκούς συμμετοχικούς προϋπολογισμούς


Αυτές οι δυσκολίες στον ορισμό των χαρακτηριστικών των Συμμετοχικών Προϋπολογισμών αποκαλύπτουν σαφώς την ‘αυξητική’ και ‘προσαρμοστική’ φύση τους που έχει μέχρι στιγμής εγγυηθεί την επιτυχία τοπικών πειραμάτων σε πολύ διαφορετικά μέρη, οδηγώντας συχνά (όπως διάφορες μελέτες πρότειναν) σε πιο δίκαιες δημόσιες δαπάνες, υψηλότερη ποιότητα ζωής, αυξανόμενη ικανοποίηση των βασικών αναγκών, μεγαλύτερη διαφάνεια και υπευθυνότητα στη διακυβέρνηση, αυξανόμενα επίπεδα δημόσιας συμμετοχής (ειδικά των περιθωριοποιημένων κατοίκων), και γνώση για θέματα δημοκρατίας και υπηκοότητας.


Τώρα που η ιδέα της λαϊκής συμμετοχής στη διαχείριση τοπικών προϋπολογισμών αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς στην Ευρώπη, με τη ραγδαία εξάπλωση νέων εμπειριών κάθε χρόνο, που αγγίζουν συνολικά τις 1000 σε όλο τον κόσμο, είναι άραγε δυνατόν να εντοπιστούν κοινά χαρακτηριστικά και τάσεις στους ευρωπαϊκούς Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς που να τους διαφοροποιούν από εκείνους του νότιου κόσμου;


Αναμφίβολα, οποιοσδήποτε παρατηρεί τους συμμετοχικούς προϋπολογισμούς στην Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπος με μια περίπλοκη εικόνα, που παρουσιάζει σημαντικές διαφορές μεταξύ των πολιτικών πλαισίων και των συμμετοχικών προτύπων. Μπορούμε όμως να μιλήσουμε για ένα μόνο φαινόμενο ή μήπως οι διάφοροι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί, παρά την κοινή ονομασία τους, αντανακλούν διαφορετικές διαδικασίες; Πρόκειται για μια διαδικασία που μπορεί να μεταμορφώσει τις πολιτικές και διοικητικές πρακτικές ή μήπως τα αποτελέσματά της είναι περιθωριακά; Μπορεί η συμμετοχική δημοκρατία να οδηγήσει σε μια επανα-νομιμοποίηση των πολιτικών συστημάτων και σε βελτιώσεις στις δομές των τοπικών διοικήσεων; Μπορεί να φέρει ‘επαν-εκδημοκρατισμό της δημοκρατίας’ και περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη, όπως στο Πόρτο Αλέγκρε ή κάποιες άλλες νοτιοαμερικανικές περιπτώσεις; Αποτελεί εναλλακτική τάση στο κυρίαρχο ρεύμα του νεοφιλελευθερισμού ή αντιθέτως είναι απλώς μια αντισταθμιστική διάσταση της αυξανόμενης νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης;


Σε αυτά τα ‘κεντρικά’ ερωτήματα, δεν μπορούν να υπάρξουν κοινές απαντήσεις. Πρώτα απ’ όλα επειδή οι ευρωπαϊκοί Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί είναι ακόμη καινούργιοι: Οι παλαιότεροι από αυτούς είναι εκείνοι της ‘πρώτης γερμανικής γενιάς’ (1999-2000) και κάποιων ισπανικών περιπτώσεων (όπως η Κόρδοβα, το 2001), αλλά στη μεγάλη πλειονότητά τους ξεκίνησαν ανάμεσα στο 2003 και 2004 κι έτσι δεν είναι ακόμη δυνατόν να ‘εκτιμήσει’ κάποιος τα μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα και τη δομική επίδρασή τους στις πόλεις. Αλλά υπάρχει, επίσης, μια αιτία που συνδέεται με την έλλειψη μελετών αποτίμησης. Τα πανεπιστήμια μοιάζουν να έχουν ανακαλύψει τους Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς μονάχα τον τελευταίο χρόνο και οι τοπικές αρχές είχαν περιορισμένη δύναμη και προτίμησαν να επικεντρώσουν την ενέργειά τους σε ‘πειράματα’ παρά στη χρηματοδότηση ερευνών που θα μπορούσαν να ελέγξουν ή να αναλύσουν τα αποτελέσματα. Υπήρχε ίσως ακόμη ένας ‘φόβος’ που απέτρεπε τους πολιτικούς από το να εμπλακούν σε αναλύσεις για τα κόστη και τα οφέλη που είχαν οι απόπειρες για Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς: στην πραγματικότητα, οι εμπειρίες της Λατινικής Αμερικής δείχνουν ότι τα κόστη είναι καθαρά και ορατά (σε όρους οργάνωσης, διεθνούς παραγωγής υλικών, ενέργειας και χρόνου που απαιτείται από τους πολίτες και τον δημόσιο μηχανισμό) ενώ τα οφέλη μπορούν να εκτιμηθούν μόνο σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική. Στην πραγματικότητα, πώς γίνεται η ύπαρξη περισσότερων αναδιανεμητικών πολιτικών για την πόλη, καθώς και η εκπαίδευση των πολιτών σε μια πιο ενεργή συμπεριφορά, επικεντρωμένη στην αλληλεγγύη και τη δέσμευση στα αστικά δικαιώματα, να προσδιοριστούν ποσοτικά;


Η περίπτωση της Σεβίλλης, της μεγαλύτερης ευρωπαϊκής πόλης που έχει υιοθετήσει τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό (700.000 κάτοικοι) είναι ενδεικτική. Η Σεβίλλη χρηματοδότησε τοπικά πανεπιστήμια για συνεχή έλεγχο αυτής της εμπειρίας, γι’ αυτό και οργάνωσαν τον πιο ενδιαφέροντα Συμμετοχικό Προϋπολογισμό για παιδιά, με στόχο την εκπαίδευση των νέων γενιών σε μια κριτική προσέγγιση των αστικών πολιτικών. Από το ξεκίνημά του το 2004, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός της Σεβίλλης βασίστηκε σε μια αυξητική και πειραματική προσέγγιση, που –αρχίζοντας από την ισχυρή δέσμευση των κομματικών μελών του Izquierda Unita στο δημοτικό συμβούλιο- ‘κατέδειξε’ θετικά αποτελέσματα στην πόλη και τους πολίτες. Αυτά τα θετικά αποτελέσματα υπήρξαν τόσο πειστικά που άλλα κόμματα του συνασπισμού με μεγαλύτερο σκεπτικισμό συμφώνησαν να αυξήσουν σταδιακά το ‘κονδύλι’ των δημοσίων πόρων που προοριζόταν για τις αποφάσεις των πολιτών και που αντιστοιχεί τώρα στο 25% των ανελαστικών δαπανών για επενδύσεις. Μια τέτοια προσέγγιση όμως (που μπορούμε να ονομάσουμε ερευνητική δράση) δεν είναι ακόμη κοινή. Στις περισσότερες πόλεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός θεωρείται ακόμη ως εργαλείο για την αναθεώρηση των μικρών δημόσιων δαπανών και των προτεραιοτήτων της γειτονιάς.


Από αυτή την άποψη, είναι αρκετά ‘φυσικό’ που οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί έχουν να κάνουν μόνο με μικρά ποσά ή με περιθωριακά ζητήματα όπως η λιθόστρωση των δρόμων, οι κήποι της γειτονιάς, οι φωτεινοί σηματοδότες και άλλα παρόμοια, και δεν πάνε πιο μακριά. Από την ώρα που οι πολίτες αντιμετωπίζονται ως ‘υποκείμενα ανίκανα για στρατηγική σκέψη’, εξακολουθούν να βλέπουν τους εαυτούς τους ως στενόμυαλους παίκτες και βρίσκουν ‘φυσικό’ οι εκλεγμένοι πολιτικοί να κρατούν τον ‘δομικό πυρήνα’ του προϋπολογισμού στα χέρια τους, αφού εξελέγησαν ως εγγυητές της αλληλεγγύης, της ισότιμης κατανομής των πόρων και του μεσοπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού…


Κατά κάποιο τρόπο, για να έχουμε πιο αποτελεσματικούς Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς, χρειάζεται μια ριζική αλλαγή στον δυτικό κόσμο. Αυτή έχει να κάνει με την απελευθέρωση της ‘πίστης στην κοινωνική εξυπνάδα’, την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπερβούν τοπικούς εγωϊσμούς και εγωκεντρικές ανάγκες. Μια πρόσφατη συγκριτική έρευνα (η πρώτη και πιο σοβαρή στην Ευρώπη) υπό τον συντονισμό του Κέντρου Marc Bloch του Βερολίνου, δίνει έμφαση σ’ αυτό.


Τι γίνεται στη συνέχεια;


Ένα κοινό και καθαρό συμπέρασμα από τις λατινοαμερικανικές εμπειρίες είναι το ακόλουθο: παρά τα διαφορετικά πρακτικά αποτελέσματα των Συμμετοχικών Προϋπολογισμών, οι πολιτικοί αναγκάστηκαν να παραδεχτούν ότι ο σκεπτικισμός και η έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στους πολίτες όταν αυτοί ξεκίνησαν τη διαδικασία, ήταν εντελώς λάθος.


Όπως έγραψε η Rebecca Abers, μια ‘διαπραγματευόμενη αλληλεγγύη’ μπορεί να υπάρξει, εάν ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός θεωρηθεί μάλλον ως μέσο ενδογενούς εκπαίδευσης παρά ως απλό εργαλείο αστικής διοίκησης ή διακυβέρνησης.


Όπως δείχνει η μελέτη του Marc Bloch, κάτι αλλάζει στην Ευρώπη προς αυτή την κατεύθυνση. Για παράδειγμα, μερικές ισπανικές πόλεις δημιούργησαν ‘κοινωνικά κριτήρια’ για να επιβραβεύουν με υψηλότερα ποσά τις επιλεγμένες από τους πολίτες προτεραιότητες προς όφελος των ασθενέστερων κοινωνικών ομάδων, άλλες επενδύουν σε ‘ταξιδιωτικά καραβάνια’, φέρνοντας τους ανθρώπους σε περιοχές γύρω από την πόλη για να συζητήσουν τις προτεραιότητες επιτόπου, έτσι ώστε να αποκτήσουν νέες προοπτικές και συγκεκριμένη προσέγγιση στο σχεδιασμό της πόλης. Άλλες, όπως η Grottamare στην Ιταλία έχουν αρχίσει να εμπλέκουν τους πολίτες σε συζητήσεις για δημόσιους-ιδιωτικούς συνεταιρισμούς. Πιστεύοντας ότι τα ‘κοινά αγαθά’ και τα ‘κοινά συμφέροντα’ δεν περιορίζονται στις δημόσιες επενδύσεις και ότι ο κίνδυνος του περιορισμού της συζήτησης για τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό στο ‘δημόσιο κονδύλι’ των πόρων που περιστέλλεται συνεχώς είναι ότι τελικά η συζήτηση περιστρέφεται μόνο γύρω από το δημόσιο χρέος ή κάποιες εξαιρετικά μικρές επενδύσεις σε διάστημα μερικών χρόνων.


Ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός μπορεί να έχει μέλλον μόνο εάν προχωρήσει πέρα από έναν ‘μινιμαλιστικό’ τυπικό ορισμό και μπορέσει να αντιμετωπίσει μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες προκλήσεις.


Σε τελική ανάλυση, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός δεν είναι πρότυπο ή απλό εργαλείο διοίκησης. Η πολυπρόσωπη λατινοαμερικανική εκδοχή του δείχνει ότι είναι μάλλον μια ‘σειρά αρχών’ που μπορούν και πρέπει να εφαρμοστούν (με διαφορετικές και εντός πλαισίου μεθόδους) για φιλόδοξους σκοπούς.


Πρέπει να αντιστρέψουμε τις τυπικές μαρξιστικές-λενινιστικές ή μαοϊκές καταδίκες του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού ως ‘αστικού εργαλείου’. Ναι, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός μπορεί να υποστηρίξει μια ‘μεταρρυθμιστική’ προσέγγιση (με την έννοια να είναι σταδιακός και αυξητικός) αλλά πρέπει να έχει έναν ‘επαναστατικό’ ορίζοντα προκειμένου να μην ‘συρρικνωθεί’ σε ένα απλό γραφειοκρατικό και πατερναλιστικό νέο όργανο του ‘κυρίαρχου ρεύματος’.


Διαβάστε ακόμα


Συμμετοχικοί προϋπολογισμοί στην Ευρώπη (στα Αγγλικά)


Αφήστε τους πολίτες να αποφασίσουν (στα Αγγλικά)

Οι φωτογραφίες από τη σειρά Εικόνες Ιστορίας είναι για ιστορίες, με τη μορφή πόλεων στην Κίνα, που είτε κατεδαφίζονται είτε δημιουργούνται στην παρούσα συγκυρία. Είναι για ιστορίες του παρελθόντος, με τη μορφή παραδοσιακών κτιρίων και γειτονιών, αστικών ιστών, και φυσικών τοπίων, που έχουν ξεκινήσει να διαγράφονται. Είναι για την απουσία ιστοριών, με τη μορφή εργοταξίων, που οικοδομούνται πάνω σε μία διαγραφή του παρελθόντος τόσο ολοκληρωτική που κάποιος δεν θα γνωρίσει ποτέ ότι αυτό το παρελθόν κάποτε υπήρξε. Και είναι για την προσμονή μελλοντικών ιστοριών, που δεν έχουν ακόμη εκτυλιχθεί, με τη μορφή πρόσφατα χτισμένων πόλεων.

Jiaochangkou, Yuzhong District, Chonqing, China, 2003
C-Print
© Sze Tsung Leong, Courtesy Yossi Milo Gallery, NYC