Η διαφάνεια παρουσιάζεται συχνά ως το κατεξοχήν εργαλείο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση: με αυτή την λογική η ανοικτότητα, η ορατότητα, ο έλεγχος και η συνεπής εποπτεία θα καθιστούσε τις κυβερνήσεις λιγότερο διεφθαρμένες και υπόλογες στους πολίτες τους, οι οποίοι με τη σειρά τους θα μπορούν να ασκήσουν δημοκρατικό έλεγχο. Παρά την σύγχρονη παγκόσμια αναγνώριση που απολαμβάνουν οι πολιτικές για την διαφάνεια και την σχετική επιτυχία της εφαρμογής των αντίστοιχων πρακτικών σε πολλές χώρες, η διαφάνεια αποτελεί ολοένα και περισσότερο αντικείμενο κριτικής στη δημόσια σφαίρα. Συντηρητικές φωνές υποστηρίζουν ότι η πλήρης αποκάλυψη των πληροφοριών αποδυναμώνει την κρατική εξουσία. Κριτικές από το ρεαλιστικό στρατόπεδο καταδεικνύουν το χάσμα μεταξύ δημόσιων στόχων της πολιτικής διαφάνειας και των πραγματικών αποτελεσμάτων των σχετικών πολιτικών. Πιο ριζοσπαστικές κριτικές υποστηρίζουν ότι η διαφάνεια λειτουργεί ως τεχνική αποπολιτικοποίησης, καθώς η όποια συμμετοχή των πολιτών επιφέρει ασήμαντα αποτελέσματα.


Ο παγκόσμιος αντίκτυπος της υπόθεσης Wikileaks καθιστά αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη. Όχι μόνο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια της διαφάνειας για όλα τα εμπλεκόμενα στρατόπεδα, αλλά θέτει εκ νέου το πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με τον πολιτικό ρόλο που διαδραματίζει η διαφάνεια, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιείται και τις αναντιστοιχίες ανάμεσα στην θεωρητική συζήτηση για τη διαφάνεια και τη λειτουργία των σημερινών πολιτικών καθεστώτων, είτε φιλελεύθερων, είτε αυταρχικών.


Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο προσπαθούν να παρέμβουν τα άρθρα που δημοσιεύονται εδώ. Στόχος του αφιερώματος είναι να αντιμετωπίσει κριτικά την έννοια της διαφάνειας και τις επιπτώσεις των τρόπων με τους οποίους εργαλειοποιείται, χωρίς να την μυθοποιήσουμε ούτε να την δαιμονοποιήσουμε.

Ο Archon Fung μιλάει για τις πολιτικές για την διαφάνεια, υποστηρίζοντας ότι πρωταρχικός στόχος τους θα πρέπει να είναι να “επιτρέψουν στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευθούν από τους κινδύνους και τις απειλές που αντιμετωπίζουν”.


Α.Μ. – Π.Χ.: Λαμβάνοντας υπόψη πως μια ευρύτερη συναίνεση στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες για ένα πιο ανοιχτό σύστημα είναι όλο και πιο διαδομένη, μπορούμε να πούμε πως η διαφάνεια είναι από πολιτική άποψη μια εγγενώς ουδέτερη έννοια, που δεν θα αντανακλά σαφείς ιδεολογικές διαιρέσεις στο μέλλον;


Archon Fung: Πιστεύω πως η διαφάνεια θα εξακολουθήσει να ελκύει πολλά μέρη του πολιτικού φάσματος, δεν είναι όμως με κανένα τρόπο ένα πολιτικά ουδέτερο ζήτημα. Η διαφάνεια που έχει αξία- που προωθεί δημοκρατικές αξίες όπως η πολιτική λογοδοσία ή κοινωνικές αξίες όπως η προστασία από κινδύνους- επιβάλλει συνήθως κόστος σε κάποιον. Η διαφάνεια μπορεί να δείξει ότι ένας πολιτικός είναι διεφθαρμένος, ότι μια πολιτική υπηρεσία δεν παρέχει αυτά τα οποία έχει υποσχεθεί ή ότι εταιρίες κατασκευάζουν μη ασφαλή προϊόντα, μεταχειρίζονται άσχημα τους εργαζόμενους ή ρυπαίνουν το περιβάλλον. Όταν άτομα και οργανώσεις τραυματίζονται από τη διαφάνεια, προσπαθούν συχνά να οργανωθούν για να την υπονομεύσουν.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ γράψαμε πρόσφατα ότι υπάρχει πολιτική συναίνεση σε μεγάλο μέρος της αριστεράς και της δεξιάς για το ότι οι κυβερνητικές δραστηριότητες πρέπει να είναι πιο διαφανείς. Υπάρχει πολύ λιγότερη συναίνεση για την έκταση της διαφάνειας σε ό, τι αφορά τις δραστηριότητες των παικτών του ιδιωτικού τομέα. Αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.


Α.Μ. – Π.Χ.: Από πολλές πλευρές η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος παίκτης που θα θεραπεύσει διάφορες παθήσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης και θα φέρει αλλαγές για τους πολίτες. Κάνουμε λάθος όταν αντιλαμβανόμαστε τη διαφάνεια σαν το αντίστοιχο του αόρατου χεριού στην ελεύθερη αγορά;


Archon Fung: Η πρόσφατη οικονομική κρίση δείχνει πως το αόρατο χέρι της αγοράς δεν είναι πάντοτε τόσο ευμενές. Ομοίως, για να παράσχει η διαφάνεια οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη, πρέπει να έχει προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να δίνει πληροφόρηση που έχει αξία για τους ανθρώπους, που θα μπορούν να την κατανοήσουν και να δράσουν με βάση αυτή με τρόπους ωφέλιμους για το κοινό.


Η διαφάνεια δημιουργείται πάντα με κάποιο σχεδιασμό. Η ελάχιστη μορφή της είναι να υπάρχει δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα, σε έντυπη ή διαδικτυακή μορφή. Πιο εξεζητημένες μορφές διαφάνειας- όπως η γνωστοποίηση για τα κίνητρα δαπανών στις Ηνωμένες Πολιτείες στο recovery.gov, η πληροφόρηση για την ασφάλεια του καναταλωτή στη βάση δεδομένων των Ηνωμένων Πολιτειών για την ασφάλεια των καταναλωτικών προϊόντων ή οι πολιτικές συμμετοχές στο OpenSecrets.gov- εμπεριέχουν πολλές αποφάσεις για το ποιες πληροφορίες είναι πιο σημαντικές, πώς να οργανωθεί και να παρουσιαστεί η πληροφόρηση και λοιπά. Η διαφάνεια δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι αυτόματη.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ εξετάζουμε γιατί ορισμένα συστήματα διαφάνειας πετυχαίνουν και άλλα όχι, στο βιβλίο μας Full Disclosure: The Perils and Promise of Transparency (Πλήρης Γνωστοποίηση: Οι Κίνδυνοι και η Υπόσχεση της Διαφάνειας).


Α.Μ. – Π.Χ.: Όταν μιλάτε για την ανάγκη μετακίνησης από την κυβερνητική διαφάνεια, που εστιάζεται πρώτα απ’ όλα στη λογοδοσία, σε συστήματα που επιτρέπουν στους πολίτες να αποτιμούν τις κυβερνητικές δραστηριότητες, πόσο μακριά πιστεύετε ότι μπορεί να πάει αυτή η αποτίμηση; Θα έπρεπε οι αποτιμήσεις αυτές να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεσμευτικές για τις κυβερνητικές πολιτικές; Θα έπρεπε οι αποτιμητές να μετέχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στον σχεδιασμό των κυβερνητικών δραστηριοτήτων;


Archon Fung: Υπάρχουν πολλά είδη αποτιμήσεων που θα έπρεπε να έχουν άμεσες επιδράσεις στις κυβερνητικές δραστηριότητες. Βλέπω όμως πως η διαφάνεια- ανεξάρτητα αν πρόκειται για λογοδοσία ή για αποτίμηση- ασκεί τις επιδράσεις της μέσα από έμμεσους μηχανισμούς. Το μονοπάτι που συνδέει τη διαφάνεια με τις δημόσιες αποφάσεις έχει ως εξής: κάποια οργάνωση, ίσως μια κυβερνητική ή μη κυβερνητική οντότητα, παρέχει στο κοινό μια πληροφόρηση που διαφορετικά δεν θα είχε. Οι παίκτες στις δημόσιες σφαίρες- ο πολίτης ως ψηφοφόρος, οι επενδυτές, οι υποστηρικτικές οργανώσεις, οι δημοσιογράφοι, ίσως οι ρυθμιστές- χρησιμοποιούν την πληροφόρηση αυτή για διάφορους σκοπούς, ως ομάδες πίεσης για να υπάρξει αλλαγή ή για να αυξήσουν ή να μειώσουν την υποστήριξή τους σε κάποια πολιτική. Οι οντότητες που οι δραστηριότητές τους εκτέθηκαν από τη διαφάνεια αποφασίζουν εάν θα ανταποκριθούν ή όχι.


Α.Μ. – Π.Χ.: Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο και χρονοβόρο τόσο για τις δημόσιες όσο και για τις ιδιωτικές οργανώσεις να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις της διαφάνειας. Αποτελεί αυτό ένδειξη ελαττωματικού σχεδιασμού του προγράμματος για τη διαφάνεια; Και ποια θα ήταν τα καίρια στοιχεία μιας στρατηγικής που θα έκανε μια πολιτική διαφάνειας να λειτουργήσει ομαλά και αποτελεσματικά;


Archon Fung: Η διαφάνεια κοστίζει, όπως άλλωστε και η αδιαφάνεια. Οι προσπάθειες για διαφάνεια πρέπει επομένως να εστιάζονται στην παραγωγή αξιόλογης και χρήσιμης πληροφόρησης. Οι πολιτικές πρέπει να εστιάζονται στην παραγωγή στοιχείων που επιτρέπουν στον κόσμο να κατανοεί τους κινδύνους που αντιμετωπίζει και να προστατεύεται από αυτούς, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον, η υγιεινή και η ασφάλεια στον τόπο εργασίας, οι οικονομικοί κίνδυνοι και η δημοκρατική διακυβέρνηση.


Α.Μ. – Π.Χ.: Πρόσφατα, η Ellen Miller από το Sunlight Foundation υποστήριξε πως η προώθηση της διαφάνειας μοιάζει να καθυστερεί. Πιστεύετε ότι το φαινόμενο των WikiLeaks θα ενισχύσει περισσότερο αυτή την τάση στασιμότητας ή αντίθετα θα αποτελέσει μια απροσδόκητη ευκαιρία για την προώθηση από το κράτος μιας ατζέντας ριζοσπαστικής διαφάνειας;


Archon Fung: Δεν γνωρίζω τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη διαφάνεια. Βλέπω τουλάχιστον τρεις σημαντικές τάσεις. Η πρώτη αφορά εξελίξεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας που διευκολύνουν την παροχή εργαλείων, τα οποία μειώνουν το τεχνικό κόστος της παροχής πληροφοριών ( π.χ. WikiLeaks) και της συλλογής πληροφοριών (π.χ. αναφορές για προϊόντα του Amazon). Η δεύτερη είναι ότι οι υποστηρικτικές οργανώσεις είναι πιθανό να αντιληφθούν τα οφέλη της διαφάνειας ως μέσο προώθησης των στόχων τους. Η πληροφόρηση για τη συμπεριφορά των τραπεζών σε σχέση με τα στεγαστικά δάνεια ή τις διαπραγματεύσεις για τις υποθήκες μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση κοινοτικών οργανώσεων, που μάχονται για πιο δίκαια στεγαστικά δάνεια ή για προσιτή στέγη.


Από την άλλη πλευρά, πολύ περισσότερες οργανώσεις αντιλαμβάνονται τους κινδύνους που μπορεί να έχουν από τη διαφάνεια. Ο νόμος για τη Γνωστοποίηση (U.S. DISCLOSE Act), στις Ηνωμένες Πολιτείες, απαιτούσε από οργανώσεις που συμμετείχαν σε πολιτικές προεκλογικές εκστρατείες να γνωστοποιήσουν τους μεγάλους δωρητές και να αποκαλύψουν τις πηγές χρηματοδότησης της προεκλογικής διαφήμισης. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε από το Κογκρέσο το 2010. Παρομοίως, όσο αυξάνεται η συνειδητοποίηση για τη δύναμη της διαφάνειας, μπορούμε να αναμένουμε μεγαλύτερη αντίσταση στις απαιτήσεις για γνωστοποίηση από ιδιωτικές εταιρίες, βιομηχανικούς τομείς, ακόμη και δημόσιες υπηρεσίες.


Α.Μ. – Π.Χ.: Μια από τις κριτικές κατά των πρωτοβουλιών για τη διαφάνεια είναι πως δεν έχουν ως πρωταρχικό στόχο τους εκείνους που στερούνται επίσημων δικαιωμάτων ή πραγματικών δυνατοτήτων για να τα ασκήσουν πλήρως (μετανάστες, προσωρινούς εργάτες, κατώτερη κοινωνική τάξη). Θα λέγατε ότι η διαφάνεια ενισχύει άμεσα αυτές τις κοινωνικές ομάδες;


Archon Fung: Ορισμένα μέτρα για τη διαφάνεια ενισχύουν κοινωνικά περιθωριακές ομάδες και συμφέροντα. Ένα παράδειγμα που ανέφερα πιο πάνω είναι ο νόμος για τη γνωστοποίηση των στεγαστικών δανείων (Home Mortgage Disclosure Act) που βοηθά τις κοινοτικές οργανώσεις στον αγώνα τους για πιο δίκαια τραπεζικά στεγαστικά δάνεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, όσοι είναι πολιτικά αδύναμοι και κοινωνικά περιθωριακοί θα δυσκολευτούν περισσότερο να διασφαλίσουν πολιτικές που θα προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Αυτό δεν ισχύει λιγότερο για τη σφαίρα της διαφάνειας απ’ ό, τι για άλλους πολιτικούς τομείς.


Α.Μ. – Π.Χ.: Έχει η κυβέρνηση κάποιο ρόλο στην προώθηση ή εφαρμογή της διαφάνειας σε μη κρατικές οντότητες, όπως οι εταιρίες ή οι ΜΗ.ΚΥ.Ο;


Archon Fung: Απολύτως. Πιστεύω πως κεντρικός στόχος της διαφάνειας είναι να επιτρέψει στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευτούν εναντίον των κινδύνων και των απειλών που αντιμετωπίζουν. Συνήθως πιστεύουμε πως στις αυταρχικές χώρες οι κίνδυνοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τις κυβερνήσεις και, επομένως, οι προσπάθειες για διαφάνεια θα έπρεπε να εστιάζονται εκεί.


Στις βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, όμως, πολλές απειλές που αντιμετωπίζουν οι πολίτες δεν προέρχονται από την κυβέρνηση αλλά από εταιρίες και, σε μικρότερη έκταση, από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Συνεπώς, κάποιοι από τους προβολείς της διαφάνειας θα έπρεπε να λάμψουν εκεί.


Α.Μ. – Π.Χ.: Ας φανταστούμε μια σειρά εστιασμένων προγραμμάτων διαφάνειας, συγκροτημένων, καλά σχεδιασμένων και εφαρμοσμένων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ένα αντιπροσωπευτικό σώμα τομέων πολιτικής τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα, όπως υγειονομική περίθαλψη, παιδεία, χρηματιστήρια, τρόφιμα κλπ. Υπάρχει εδώ μια απελευθερωτική δυναμική που να μπορεί να ανανεώσει τη δημοκρατική υπηκοότητα κι ό,τι άλλο χρειάζεται;


Archon Fung: Η διαφάνεια είναι μια αναγκαία αλλά ανεπαρκής προϋπόθεση για τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα και την οργάνωση να κατανοούν τις πληροφορίες που τους παρέχει η διαφάνεια. Ακόμη πιο σημαντικό, οι οργανώσεις, οι νόμοι και οι πολιτικές πρέπει να παρέχουν διαύλους ελέγχου και ρύθμισης που να τους επιτρέπουν να ελέγχουν τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές οντότητες με τρόπους που να προστατεύουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους και να υλοποιούν τους συλλογικούς στόχους τους.

—————————-


Ο Archon Fung μίλησε μέσω e-mail με τον Αλέξανδρο Μελίδη και τον Παύλο Χατζόπουλο.

Σ’ αυτό το άρθρο, θα εξετάσω εν συντομία την ιστορικότητα των πολιτικών διεκδικήσεων για διαφάνεια και τη διάρθρωση της κινητοποίησης για νομιμότητα και ηθικολογία στην Ιταλία. Θα θέσω έναν προβληματισμό για τον πολιτικό λόγο που βασίζεται στην ηθική, ερευνώντας την ηθικο-πολιτική βάση του, την ηγεμονία του στην ιταλική κοινωνία και κάποιες δυσαρέσκειες που επιφέρει. Θα υποστηρίξω πως σχηματίζει λογικές αλληλουχίες με την ιστορική “ευρωκομμουνιστική” ιταλική Αριστερά, σε εμφανή αντίφαση με τις δεσμεύσεις των συντελεστών του σε ιδέες μνήμης που αμφισβητούν την πολιτική γενικά ή επιτρέπουν αντιδραστικές ερμηνείες. Θα αναφερθώ επίσης εν συντομία στο ρόλο του δικαστικού σώματος στο πλαίσιο της ηθικοποιητικής πολιτικής.


Τον τελευταίο καιρό, “κοινωνικά κινήματα” υπέρ της διαφάνειας στην Ανατολική Ευρώπη προωθούν διεκδικήσεις για μια “καθαρή δημόσια ζωή” ( Holler&Shore 2005). Η κοινωνία των πολιτών του Παλέρμο ηγείται της πολιτικής κατά της διαφθοράς από τη δεκαετία του 1980, καθώς οι τοπικοί υπέρμαχοι ενός κινήματος της μεσαίας τάξης εναντίον της μαφίας υποστηρίζουν ότι η “καθαρή πολιτεία” αποτελεί βασική δημοκρατική αρχή και “δικαίωμα των πολιτών” ( Jamieson 2000, Schneider & Schneider 2000). Οι αντιδράσεις στις αποκαλύψεις για τις διασυνδέσεις ανάμεσα στο κυβερνών Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα ( DC) και την Κόζα Νόστρα έχουν συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου όρου –κλειδί που αποκτά αυξανόμενη σημασία: “legalita“.


H υποστηρικτική κινητοποίηση της κοινωνίας των πολιτών γύρω από τη “legalita” έχει καταστήσει τον όρο ιδεολογική ραχοκοκαλιά της Libera, της μεγαλύτερης ΜΗ.ΚΥ.Ο. στην Ιταλία σε ό,τι αφορά τον αριθμό των μελών της, συμπεριλαμβανομένων πολλών μικρότερων οργανώσεων. Ο κύριος στόχος της οργάνωσης είναι ʺη μάχη εναντίον της μαφίαςʺ. Οι παράγοντες της Libera κινητοποιούν τους ενεργούς πολίτες μέσω της πολιτικής συμμετοχής σε μια προσπάθεια “διεκδίκησης του κράτους“, η οποία συμβάλλει στην αναπαραγωγή του κράτους με την ενίσχυση της σημασίας “του” και την επιβεβαίωσης της παρουσίας “του”. Η πιο απτή συνεισφορά της Libera στην πολιτική για τη διαφάνεια είναι η άσκηση πίεσης στην κυβέρνηση για την ψήφιση του νόμου 109/95, που επιβάλλει την κατάσχεση όλων των περιουσιακών στοιχείων των μαφιόζων που έχουν συλληφθεί και την διάθεσή τους στις τοπικές κοινότητες με δωρεάν επικαρπία.


Στη διάρκεια της εθνογραφικής έρευνάς μου μεταξύ των Σικελών ακτιβιστών κατά της Μαφίας, δεν συνάντησα κανέναν συμπαθώντα της Libera που να έχει δεξιές αποκλίσεις: τα μέλη (οι περισσότεροι εθελοντές) είναι συνήθως νεαροί αριστεροί. Η “δεξιά”, ιστορικά ύποπτη για τις σχέσεις της με τη Μαφία, λόγω της σκιώδους συμμαχίας του DC που έφερε στο κόμμα “μια δεξαμενή ψήφων” στη Σικελία, μέσω του πατροναρίσματος της Μαφίας ( Ginsborg 2002), συνδέεται σήμερα με τον Μπερλουσκόνι, ο οποίος αψηφά ανοιχτά το δικαστικό σώμα της χώρας, και είναι συνήθως απορριπτέα στους ακτιβιστικούς κύκλους που τάσσονται υπέρ της νομιμότητας.


Μια ιδέα της Αριστεράς; Το ηθικό ζήτημα


Ωστόσο, η δέσμευση για τη διατήρηση της “καθαρότητας” της διοίκησης μετά βίας υφίσταται στο πολιτικό πεδίο της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Πώς ένας φαινομενικά “αντιδραστικός” όρος ( η προώθηση της επιβολής του νόμου) έγινε αντικείμενο λατρείας της ιταλικής Αριστεράς; Η θεώρησή του ως εγγενή έννοια- αυτό που οι ανθρωπολόγοι αποκαλούν κατηγορία emic-καθιστά την ιστορικοποίησή του δυνατή.


Η Libera ιδρύθηκε το 1995, αμέσως μετά την άτυπη εγκαθίδρυση της Δεύτερης Ιταλικής Δημοκρατίας και ακολούθησε την εξέλιξή της. Από τότε, η προχώρηση των ΜΗ.ΚΥ.Ο στη Libera, δείχνει ότι η “νομιμότητα” βρίσκεται στο επίκεντρο σε ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση και τη διοίκηση και έχει ζωτική σημασία στην καθημερινή ζωή. Η αναδιάρθρωση του ιταλικού πολιτικού μηχανισμού μετά την έρευνα του 1992 που έγινε γνωστή ως Tangentopoli (στην κυριολεξία: δωροδοκούπολη), επέδρασε σε όλες τις πτυχές της πολιτικής των κομμάτων. Συνέβαλε στον τερματισμό της Πρώτης Ιταλικής Δημοκρατίας, εν μέσω των αποκαλύψεων για αναρίθμητες υποθέσεις δωροδοκίας στην καρδιά της πολιτικής ζωής της χώρας. Είναι ενδιαφέρον ότι η ιδέα μιας Δεύτερης Ιταλικής Δημοκρατίας (σε αντίθεση με την γαλλική θεσμική αναδιάρθρωση που απαιτεί νέα συντάγματα) συνεπάγεται μια ηθική αναδιάρθρωση: την αναβίωση της ηθικής, που εκδηλώθηκε με τον σχηματισμό νέων κομμάτων. Η ιταλική κυρίαρχη πολιτική τάξη δέχτηκε σοβαρά πλήγματα από αυτή την εξέλιξη: οι Σοσιαλιστές και το DC λόγω της πληθώρας των πληροφοριών για δωροδοκίες στις οποίες εμπλέκονταν βουλευτές, οι Κομμουνιστές λόγω του κύματος των αλλαγών που είχαν μόλις σαρώσει την Ανατολική Ευρώπη. Στην πραγματικότητα, όπως δείχνει η Γκλάζνοστ, οι ριζικές αλλαγές καθεστώτων επιβλήθηκαν ευρέως μέσω των ιδιωμάτων για πολιτική διαφάνεια.


Η δικαστική επιχείρηση “καθαρά χέρια” για τη διαφάνεια, της οποίας ηγήθηκε ο Μιλανέζος δικαστής Ντι Πιέτρο, ανέτρεψε μάλλον ένα σύστημα διακυβέρνησης παρά μια “Δημοκρατία”. Η ρητορική για τη νομιμότητα που πυροδότησε την ιταλική θεσμική ανανέωση αντηχεί σήμερα στον ακτιβισμό των ΜΗ.ΚΥ.Ο. Είναι ενδεικτικό ότι πολλά μέλη της Libera είναι σήμερα υποστηρικτές του κόμματος της Ιταλίας των Αξιών, του οποίου ηγείται ο Ντι Πιέτρο, ο οποίος στράφηκε στην πολιτική ύστερα από την προσωπική αναγνώριση που βίωσε μέσω της Tangentopoli.


Ωστόσο, το πολιτικό μομέντουμ της ηθικής και της διαφάνειας δεν περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Η σημερινή ρητορική κατά της Μαφίας και υπέρ της “legalita” πηγάζει από ένα καθαρά πολιτικό παρελθόν: η μάχη κατά της διαφθοράς αποτελεί ιστορική κινητήρια δύναμη του Κομμουνιστικού Κόμματος (PCI), κεντρικό σημείο της πολιτικής του και συστατικό στοιχείο της πολιτικής φιλοσοφίας του. Η “legalita” της κοινωνίας των πολιτών κατέστησε οικείες στις μεσαίες τάξεις της δεκαετίας του 1990 τις δομικά μεταμορφωτικές ιδέες που χάραξε το μεγαλύτερο δυτικό ευρωκομμουνιστικό κόμμα στη δεκαετία του 1970. Η διαδικασία σύντηξης “μιας κάποιας ηθικής της Αριστεράς” με πολιτική δραστηριότητα και οργάνωση υπήρξε μια εσωτερική μάχη ιδεών μεταξύ των μελών του PCI. Αποκρυσταλλώθηκε σε αυτό που ο γενικός γραμματέας του, Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (1972-1984) κωδικοποίησε ως “la questione morale“: “το ηθικό ζήτημα”.


Η ρητορική του κόμματος, μολονότι καθαρολογική, απηχούσε τον Γκράμσι: τα μέλη επεδίωκαν ηγεμονία στην πράξη, μέσω πρακτικών που επέτρεπαν μια ανέπαφη πολιτική πράξη και αποσυνέδεαν τους κομμουνιστές από το πατρονάρισμα και τις πελατειακές σχέσεις αυτού που ο Μπερλίνγκουερ αποκαλούσε “το καθεστώς”: το κυβερνών DC. Οι κομμουνιστές έβλεπαν τους εαυτούς τους ως ευμενείς δυνάμεις του καλού, ως ηθική φωνή σε μια διεφθαρμένη δημόσια ζωή. Ο Παζολίνι έγραψε ότι το PCI ήταν ένα “ηθικό νησί” στη διεφθαρμένη ιταλική θάλασσα. Το PCI κατάφερε να καταστήσει την ηθικοκολογική γλώσσα ηγεμονικό πολιτικό μονοπώλιό του- και από αυτή την άποψη η κληρονομιά του Μπερλινγκουέρ υπήρξε επιτυχής. Ωστόσο, η ρητορική για νομιμότητα και οι εκκλήσεις του για “καθαρότητα” επέτρεψαν μια δυσάρεστη πολιτική συγγένεια με την καθαρολογική ρητορική των νεοφασιστών, που ήταν ανέγγιχτοι απ’ τη διαφθορά και ήθελαν να εξουδετερώσουν τη Μαφία, καθώς η άκρα δεξιά το θεωρούσε ως αμφισβήτηση ενός ισχυρού συγκεντρωτικού κράτους από την εποχή του Μουσσολίνι (Mack Smith 1983).


Το “ηθικό ζήτημα” συνδέεται με το κίνημα εναντίον της Μαφίας της δεκαετίας του 1980, το οποίο γονιμοποίησε. Το μονοπώλιο της ηθικής/διαφάνειας ως πολιτικά εργαλεία του PCI είχε ως αποτέλεσμα το κίνημα να αναπτύσσεται ως συμπλήρωμα στον κομμουνισμό, αλλά με την κατάρρευσή του και τη μεταμόρφωση του PCI, το “ηθικό ζήτημα” έδωσε τη θέση του στη δεκαετία του 1990 στη “legalita“, ως ηγεμονική ώθηση προς μια πολιτική που δεν είχε μολυνθεί από σκοτεινούς παράγοντες. Από αυτή την άποψη, το “ηθικό ζήτημα” ήταν μια ηγεμονική ιδέα του PCI που κληροδοτήθηκε στη σύγχρονη ιταλική πολιτική ρητορική, καθώς στόχευε να φέρει όλους τους διφορούμενους πολιτικούς παράγοντες (όπως η Μαφία) στην επιφάνεια και να καταστήσει “το Κράτος” διαφανές. Χρησιμοποιούμενη από τους αριστερούς καθαρολόγους η “legalita” χρησιμοποιείται σήμερα με τρόπους που μιμούνται και αναπαράγουν το ηθικό ζήτημα του τέλους της δεκαετίας του 1970.


Νεοφιλελεύθερες μεταμορφώσεις: από το κόμμα στη ΜΗ.ΚΥ.Ο και το δικαστικό σύστημα


Υπάρχουν ωστόσο δυο ανακολουθίες στην ανάπτυξή της που συνδέονται μεταξύ τους μέσω της νεοφιλελεύθερης ρητορικής για την “ενεργή υπηκοότητα” που έχει μεταμορφώσει τον ακτιβισμό για τη διαφάνεια. Πρώτον, όπως συνέβη με την πολιτική του Μπερλινγκουέρ, στην καθαρολογία της νομιμότητας αναφέρεται εξίσου η δεξιά άκρη του πολιτικού φάσματος: αυτή τη φορά όμως είναι μια διάχυτη έκκληση για τη χρήση μιας χωρίς έλεος νομιμότητας στην καθημερινή ζωή. Απ’ αυτή την άποψη, η αντανάκλαση ενός ιδιώματος της Αριστεράς στη Σικελία χρησιμοποιείται από τους ρατσιστές στη βόρεια Ιταλία. Η κινητήρια δύναμη της legalita χρησιμοποιείται ως έκφραση της ιταλικής καθαρότητας κατά των μεταναστών και των Ρομά που θεωρούνται “εγκληματογενείς”, ιδίως στη Λομβαρδία και τη Βενετία. Το φαινόμενο της ronde (“νυχτοφύλακες”) είναι βασικά η έκκληση στους πολίτες να διαφυλάσσουν, με αυτοσχέδιες περιπολίες, την ασφάλεια στους δρόμους. Μπορεί να θυμίζει τους μελανοχίτωνες του Μουσολίνι, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια βαθιά νεοφιλελεύθερη πολιτική: υποστηρίζει τον πασίγνωστο ηθικό βολονταρισμό και το κοινοτικό πνεύμα του “ενεργού πολίτη” που επωμίζεται ευθύνες τις οποίες το κράτος έχει παραμελήσει.[1] Η προοδευτική ηγεμονική ρητορική για τη νομιμότητα γίνεται τότε αμφισβητούμενο ζήτημα, με την έννοια ότι η εφαρμογή της μπορεί να οδηγήσει σε αντιδραστικές πρακτικές, ενεργοποιώντας την ατζέντα τού “να πάρουμε τις κρατικές υπηρεσίες στα χέρια μας”. Η αλλαγή σε ό,τι αφορά τις ευθύνες του κράτους για την εφαρμογή του νόμου, που διοχετεύεται μέσω της διαφάνειας και των ιδιωμάτων της ηθικής, ενθαρρύνει τις μορφές επαγρύπνισης και τη διάδοση της βίας, συνδέοντας την κωδικοποιημένη νομική τάξη με ηθικούς κώδικες συμπεριφοράς που θεωρούνται αυθαίρετοι.


Δεύτερον, οι διεκδικήσεις της “legalita” για διαφάνεια έχουν αποσυνδεθεί από το βασισμένο σε ταξικά κριτήρια κίνητρο της δημοκρατικής ολοκλήρωσης των κατώτερων, όπως και από την πολιτική του “ηθικού ζητήματος”. Σε αντίθεση με την πολιτικοποίηση της ηθικής ρητορικής από τους οπαδούς του PCI που καλούσαν για μια κοινοβουλευτική δύναμη, οι ακτιβιστές των ΜΗ.ΚΥ.Ο. εκφράζουν σήμερα τη δέσμευσή τους για μια καθαρή πολιτική έξω από πολιτικές διασυνδέσεις : η νομιμότητα γίνεται τεχνική, και όχι πολιτικοποιημένη ρητορική. Οι εκκλήσεις για “legalita” και από τις δυο πλευρές του σύγχρονου πολιτικού φάσματος, έχουν να κάνουν περισσότερο με τη δικαστική τάξη (που σε γενικές γραμμές θεωρείται πως δεν έχει μολυνθεί) παρά με την εκτελεστική ή την κοινοβουλευτική, που ρέπει στη διαφθορά λόγω των μέσων συστημικού πατροναρίσματος με τα οποία έχει φτιαχτεί. Οι ιστορικές ενσαρκώσεις της “legalita” είναι οι “άνθρωποι των θεσμών”, που επιχειρούν πέρα από την ενδεχομένως διεφθαρμένη αρπάγη της νομιμότητας μέσω της ψήφου. Ο ηρωϊσμός των δικαστικών που, συνεπικουρούμενοι από την αστυνομία, μάχονται για τη διαφάνεια και τη χειρουργική αποσύνδεση της ιταλικής δημόσιας ζωής από τη μεσιτεία της μαφίας εξυμνείται στις ανακοινώσεις της Libera και τις εφημερίδες της κεντροαριστεράς. Επικαλούμενη παραδείγματα αστυνομικών, αξιωματούχων του στρατού και ιδίως δικαστών δολοφονημένων από την Κόζα Νόστρα, η Libera αφηγείται μια ιστορία κατά της Μαφίας που φτιάχνεται “από εκείνους που έδωσαν τη ζωή τους πολεμώντας τη Μαφία και για μια καθαρή δημοκρατία”. Η 21η Μαρτίου έχει θεσμοποιηθεί ως “ημέρα μνήμης και δέσμευση” ως προς αυτές τις αρχές, με μια εκδήλωση μνήμης σε διαφορετική πόλη κάθε χρόνο.


Η Libera επομένως προωθεί μια εικονογραφία νεκρών ηρώων, που έχουν θυσιαστεί για τη νομιμότητα και μια καθαρή δημόσια ζωή. Οι δολοφονημένοι δικαστικοί Φαλκόνε και Μπορσελλίνο αποτελούν παραδείγματα μορφών “υπεράνω κομμάτων” που επιβεβαίωσαν και αναμόρφωσαν μια πολιτική κληρονομιά που έχει να κάνει με τη δικαιοσύνη, τη νομιμότητα και τη δημόσια ηθική, χωρίς να φθείρεται από τις “διεφθαρμένες δυνάμεις του δημοκρατικού παιχνιδιού”. Η σκιά του Μπερλουσκόνι στη σύγχρονη ιταλική πολιτική απηχεί αυτή την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κοινοβουλευτικές οδούς προς μια “καθαρή δημόσια ζωή” (Lane: 2005). Ψηφίστηκε ως πρώτος πρωθυπουργός της παροιμοιώδους Δεύτερης Δημοκρατίας το 1994 (στο Νότο ως μέρος του συνασπισμού “Πόλος για Καλή Κυβέρνηση”)[2] στο ιστορικό μομέντουμ όπου έπρεπε να οδηγήσει την Ιταλία σε μια μετάβαση, μέσω εντιμότητας, μετά την Tangentopoli. Η κινητοποίηση των ΜΗ.ΚΥ.Ο. για τη νομιμότητα, που επικαλείται μορφές “εκτός πολιτικής”, αντανακλά τη λαϊκή απογοήτευση γι’ αυτή την εξέλιξη. Η απόδοση τιμής στη magistratura democratica (δημοκρατικό δικαστικό σώμα) είναι η τελευταία διέξοδος των ακτιβιστών που έχουν απογοητευτεί από τους θεσμούς: ο μόνος μηχανισμός που παραμένει αξιόπιστος και συνεχίζει την ηθικολογική κληρονομιά μοιάζει να είναι οι “δεσμευμένοι” δικαστές, που αποκαλούνται στη λαϊκή γλώσσα tute rosse (κόκκινα κοστούμια).


Η κατασκευή μιας λίστας ηρώων που θυσιάστηκαν για τη δημοκρατία πολεμώντας εναντίον της Μαφίας δίνει έμφαση στην ηθική της νομιμότητας ως πολιτική κατευθυντήρια αρχή, ως πολιτικό καθήκον συνδεδεμένο με μια αμοιβαιότητα που είναι αδύνατον να επιτευχθεί. Η ιστορική μεταμόρφωση της πολιτικής της διαφάνειας από το “ηθικό ζήτημα” (έναν πολιτικοποιημένον λόγο ταυτισμένο με ένα ισχυρό κόμμα) στη διάχυτη “νομιμότητα” που αμφισβητεί την πολιτική, αποκαλύπτει νεοφιλελεύθερες αλλαγές, με την εξατομικευμένη, άμεση επιβολή του νόμου της ronde ως την πιο σκοτεινή σκιά τους. Σε σχέση με την αριστερή πολιτική των ΜΗ.ΚΥ.Ο., οι απολιτικοποιημένες επιδράσεις αυτού που ο Ferguson αναγόρευσε σε “αντι-πολιτική μηχανή” (1994) μετατρέπουν τη διαφάνεια, από μια όψη της δημοκρατικής συμμετοχής σε μια δέσμευση σε θεσμικές μορφές που βρίσκονται εξ ορισμού εκτός καθημερινής πολιτικής: τους διορισμένους για να εφαρμόζουν το νόμο, όπως οι δικαστές. Η απολιτικοποίηση της διαφάνειας ήταν ενδεχομένως η κύρια αιτία για την αναπαραγωγή του Μπερλουσκόνι στην εξουσία στη διάρκεια της Δεύτερης Δημοκρατίας.


Είναι ενδιαφέρον πως με την έκθεση του όρου legalita στην κοινωνία των πολιτών του “συνειρμισμού”, η πολιτικοποιημένη οξύνοια του όρου υφίσταται έναν διαρκή αφοπλισμό. Ο ένθερμος εναγκαλισμός του όρου από όλο το φάσμα της καθημερινής πολιτικής (το γεγονός ότι έχει γίνει κοινός τόπος) συνεπάγεται σ’ αυτή την περίπτωση έναν “ανοιχτό” όρο που έγινε φαινομενικά ηγεμονικός, καθώς χρησιμοποιείται σχεδόν απ’ όλους. Η κυκλωτική εφαρμογή αυτής της ιδέας, περιλαμβάνει τις συνεχείς εκκλήσεις του Μπερλουσκόνι στη “λαϊκή δικαιοσύνη” αναφορικά με τη δική του περίπτωση και στην “αποκατάσταση της τάξης στους δρόμους” σε σχέση με τη ronde. Ωστόσο, η ηθικοποίηση του πολιτικού λόγου άφησε απέξω ένα επίπεδο κρατικής δραστηριότητας που, όπως προαναφέραμε, προσελκύει τη λαϊκή προσοχή και χαίρει της εναπομείνουσας εμπιστοσύνης στους δημόσιους θεσμούς: το δικαστικό σώμα. Οι σφοδρές επιθέσεις του Μπερλουσκόνι στους δικαστικούς, τους οποίους σε πολλές περιπτώσεις αποκαλεί “κομμουνιστές”, δείχνουν ότι αυτοί είναι οι θεματοφύλακες της ηθικής της Δημοκρατίας. Το κόμμα “Ιταλία των Αξιών” του Ντι Πιέτρο έχει καθιερωθεί ως η κύρια κεντρώα εξουσία στη χώρα, ενώ οι ίδιοι οι δικαστικοί, ιδίως εκείνοι των δικαστικών σωμάτων κατά της Μαφίας, αποκτούν συχνά μια “δημόσια φωνή”.[3] Πολλοί απ’ αυτούς έχουν γίνει αναγνωρίσιμες μορφές με αυξημένη δημοτικότητα στις αριστερές εφημερίδες. Η ρητορική που χρησιμοποιούν αυτοί οι δικαστικοί τους κάνει να μοιάζουν περισσότερο με κοινωνιολόγους (με μια βεμπεριανή πίστη στο ιδανικό είδος κράτους και μια συμπάθεια στην τάξη) παρά με τεχνικές μορφές. Απ’ αυτή την άποψη, η σύγκλιση του δικαστικού με το πολιτικό, ειδικά την εποχή του Μπερλουσκόνι και της αυξανόμενης δραστηριότητας της Μαφίας στη χώρα, ενδέχεται να αντανακλά την ανάληψη του πολιτικού λόγου από τη legalita, έναν όρο που όπως μου είπε ένας πληροφοριοδότης, μοιάζει “γραφειοκρατικά ουδέτερος”. Αυτές οι δομές δίνουν νέα πολιτικά (ή μεταπολιτικά;) νοήματα στη διαφάνεια, καθώς ο Μπερλουσκόνι μοιάζει να βρίσκεται μπροστά στη μεγαλύτερη δικαστική πρόκληση μιας σταδιοδρομίας που συμπίπτει με την ιστορία της Δεύτερης Δημοκρατίας.


Σημειώσεις

[1] Η ιδιοποίηση του όρου “κοινότητα” από το New Labour με τον όρο Νέων Εργατικών έχει οδηγήσει σε παρόμοιες νομικίστικες πολιτικές όπως η «παρακολούθηση της γειτονιάς» (neighbourhood watch) στη Βρετανία.

[2] “Καλή διακυβέρνηση” είναι ένας όρος που συνηθίζει η Παγκόσμια Τράπεζα.

[3] Βλ., για παράδειγμα, κείμενα όπως το Lodato και Grasso 2001, έναν τόμο που περιλαμβάνει ‘engaged’ συνεντεύξεις του εθνικού πληρεξούσιου της αντι-μαφίας, Piero Grasso, από έναν εξέχοντα αριστερό δημοσιογράφο.


Αναφορές

– Ferguson, James:  The anti-politics machine : “development,” depoliticization, and bureaucratic power in Lesotho / Minneapolis : University of Minnesota Press, c1994.

Ginsborg, Paul:  Italy and its discontents : family, civil society, state, 1980-2001 / Λονδίνο: Penguin, 2003.

Haller Dieter και Shore Chris: Corruption (edited by): anthropological perspectives / Λονδίνο: Ann Arbor, MI : Pluto, 2005.

Jamieson, Alison: The antimafia: Italy’s fight against organized crime/ Νέα Υόρκη: St. Martin’s Press, 2000.

– Lane, David Stuart:  Berlusconi’s shadow : crime, justice and the pursuit of power / Λονδίνο: Penguin Books, 2005.

– Lewis, David και Mosse, David (edited by): Development brokers and translators: the ethnography of aid and agencies / Bloomfield, CT : Kumarian Press, 2006.

- Lodato, Saverio και Grasso, Piero: L’antimafia invisibile: la nuova strategia di Cosa Nostra / Μιλάνο: Mondadori 2001.

- Mack Smith, Denis:  Mussolini / Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1983.

Το 2007, η Γενική Ελεγκτής του Τρινιντάντ και Τομπάγκο κα Sharman Ottley δημοσίευσε μια έκθεση για το Community Environmental Protection and Enhancement Programme – CEPEP (κοινοτικό πρόγραμμα για την προστασία και ενίσχυση του περιβάλλοντος). Στην έκθεσή της, η ελεγκτής διαπίστωνε ότι το κυβερνητικό πρόγραμμα που χορηγούσε συμβόλαια σε ανεξάρτητους εργολάβους για τη διαχείριση καλλωπιστικών προγραμμάτων όπως το κούρεμα του γρασιδιού σε δημόσιους χώρους, παρουσίαζε σοβαρά μειονεκτήματα στους τομείς της εσωτερικής διακυβέρνησης και οικονομικής διαφάνειας. Εντολή του προγράμματος είναι η πρόσληψη άνεργων και “μη απασχολήσιμων” πολιτών του Τρινιντάντ, ως ένα είδος “εκπαίδευσης ανέργων” αντί κοινωνικής πρόνοιας. Οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες εργάζονται 4 ώρες τη μέρα. Μεταξύ των προβλημάτων που καταγράφηκαν ήταν ότι το πρόγραμμα, που βρισκόταν ήδη σε ισχύ για περίπου πέντε χρόνια, δεν διέθετε μια μορφοποιημένη ή σταθερή διαδικασία για την προκήρυξη και χορήγηση των συμβολαίων.


Περαιτέρω έρευνες αποκάλυψαν ότι πολλά συμβόλαια δίνονταν σε εταιρίες που είχαν δημιουργήσει συγγενείς των παλιών μελών του τότε κυβερνώντος Peoples’ National Movement- PNM (Λαϊκού Εθνικού Κινήματος) (Newsdays 2007) και ανήκαν σ’ αυτούς. Ακολούθησαν νέες κατηγορίες, σύμφωνα με τις οποίες τα συμβόλαια χορηγούνταν σε πρεσβύτερα μέλη συμμοριών που εμπλέκονταν στο εμπόριο ναρκωτικών ως προστάτες, σε αντάλλαγμα της αφοσίωσης στο κόμμα ή σε μια προσπάθεια καταστολής ή ελέγχου της βίας των συμμοριών σε ιδιαίτερα βίαιες περιοχές της χώρας (Gonzales 2007, Sorias 2006). Επιφανειακά, πρόκειται για μια “νίκη” των διαδικασιών διαφάνειας. Η κυβερνητική οικονομική κακοδιαχείριση αναδείχθηκε και δημοσιοποιήθηκε μέσω μιας έκθεσης απολογισμού από την ελεγκτή του κράτους.


Ωστόσο, αυτή η “θετική” διαφάνεια που έκανε την παραπάνω έκθεση δυνατή, πρέπει να γίνει κατανοητή μέσα από τον ειδικό φυλετικό φακό που επηρεάζει όλες τις πτυχές της πολιτικής στο Τρινιντάντ. Η κυβερνητική διαφάνεια δεν διαχωρίζεται από τις υπάρχουσες φυλετικές αντιλήψεις της υπηκοότητας. Η κυβερνητική κακοδιαχείριση γίνεται αντικείμενο κριτικής στο πλαίσιο μιας περίπλοκης φυλετικής γλώσσας. Τα φυλετικά στερεότυπα και οι ταξικοί ανταγωνισμοί αναπαράγονται και ενισχύονται. Με βάση την εθνογραφική μου έρευνα πάνω στην μεγαλοαστική και την ανώτερη τάξη στο Τρινιντάντ το 2007-09, θα περιγράψω πώς ο τρόπος με τον οποίον αναπτύσσεται στο Τρινιντάντ ο λόγος για την διαφάνειας δεν έχει φέρει ουσιαστικές αλλαγές στη διακυβέρνηση παρά έχει μόνο βοηθήσει στην εναλλαγή κυβερνήσεων.


Υπόβαθρο


Το Τρινιντάντ και Τομπάγκο έχει μια από τις πιο επιτυχείς οικονομίες στην αγγλόφωνη Καραϊβική. Το δίδυμο νησιωτικό έθνος, μεγάλο σε σχέση με τους γείτονές του στην Καραϊβική καθώς έχει έναν πληθυσμό που υπολογίζεται σε 1,3 εκατομμύρια, δεν βασίζεται όπως οι γείτονές του στα δολάρια του τουρισμού. Αντίθετα., η οικονομία στο Τρινιντάντ ευδοκιμεί χάρη στα μεγάλα υπεράκτια αποθέματα φυσικού αερίου και πετρελαίου. Η κυβέρνηση χρηματοδοτεί μυριάδες κοινωνικά προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων του CEPEP και του Unemployement Relief Fund –URF (ταμείο βοήθειας στους ανέργους), το οποίο σε αντιθεση με το CEPEP έχει ως πρωταρχική εντολή την εξειδίκευση έναντι μιας μικρής αμοιβής αντί μισθού. Δίπλα σ’ αυτή την οικονομική καλοτυχία, αναπτύσσεται ένα παράλληλο θέμα που επιδρά στην κατανόηση και ερμηνεία της διαφάνειας. Τα εκλογικά πρότυπα στο Τρινιντάντ έγιναν σε μεγάλο βαθμό φυλετικά λίγο μετά την ανεξαρτησία της χώρας το 1962. Το Τρινιντάντ αποτελείται από δυο μεγάλους μειονοτικούς πληθυσμούς και πολλές μικρές ομάδες μειονοτήτων. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ που κατάγονται από χειραφετημένους Αφρικανούς σκλάβους, εκπροσωπούν περίπου 37,5% του πληθυσμού. Ένα 40% του πληθυσμού είναι ινδικής καταγωγής, απόγονοι εργατών που ήρθαν με συμβάσεις στα νησιά για να δουλέψουν στις φυτείες ζαχαροκάλαμου, κακάο και ρυζιού, μετά τη χειραφέτηση των Αφρικανών σκλάβων τον 19ο αιώνα. Το υπόλοιπο 22,5 % του πληθυσμού είναι άτομα που αναγνωρίζονται ως “μιγάδες” από φυλετική άποψη, όπως και άλλες μικρές μειονοτικές ομάδες που αντανακλούν την ιστορική μετανάστευση από την Κίνα, τη Συρία, τη Βενεζουέλα και αλλού.


Παραδοσιακά, η ψήφος στο Τρινιντάντ ακολουθεί τις “φυλετικές” γραμμές. Μετά την ανεξαρτησία του 1962, οι αφρικανικής καταγωγής ψηφίζουν κυρίως υπέρ του People’s National Movement (PNM) και οι ινδικής καταγωγής τα δικά τους κόμματα, όπως το ανενεργό σήμερα United Labour Front –ULF (Ενωμένο Εργατικό Μέτωπο) και πιο πρόσφατα (πριν από τις εκλογές του 2010) το United Natonal Congress- UNC (Ενωμένο Εθνικό Κογκρέσο).


Σε ό,τι αφορά την πολιτική τους, το PNM και το UNC δεν έχουν σημαντικές ιδεολογικές διαφορές. Και τα δυο είναι υπέρ του καπιταλισμού, με μεγάλη έμφαση όμως στα κοινωνικά προγράμματα και την παιδεία, πρεσβεύοντας μια μορφή καπιταλισμού απαλλαγμένου από τις νεοφιλελεύθερες μορφές που υπάρχουν αλλού ( Geer, 2010). Οι υποστηρικτές και των δυο κυριότερων “φυλετικών” κομμάτων πιστεύουν ότι το αντίπαλο κόμμα φροντίζει, προάγει και προστατεύει μόνο τους πολίτες που ευθυγραμμίζονται φυλετικά μαζί του. Οι καμπάνιες και των δύο κομμάτων, του UNC και του PNM χρησιμοποιούν τεχνικές εκφοβισμού, προωθώντας την άποψη ότι εάν η ψηφοφόροι δεν επιλέξουν με φυλετικά κριτήρια, τότε θα κυριαρχήσει η αντίπαλη φυλετική ομάδα που στοχεύει να προχωρήσει σε εκστρατεία φυλετικής βίας και κοινωνικού αποκλεισμού.


Ενώ η γλώσσα αυτού του πολιτικού διχασμού είναι συνήθως φυλετική, στην πραγματικότητα οι πολιτικές διαιρέσεις ακολουθούν καθαρά ταξικές γραμμές. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ινδικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ αποτελούν την πλειονότητα της μεσαίας και εύπορης επιχειρηματικής τάξης, μολονότι σπάνια αποκτούν πολιτική εξουσία. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι κατέχουν σε δυσανάλογο ποσοστό οικονομικές θέσεις της κατώτερης τάξης και εργάζονται στους γραφειοκρατικούς και μη επιχειρηματικούς τομείς. Οι πρώτοι, χαρακτηρίζονται από τους άλλους ως άπληστοι, σκληροί και επιτήδειοι, αλλά και ως “αποταμιευτές”, αφοσιωμένοι στην οικογένεια, σκληρά εργαζόμενοι και προσανατολισμένοι στο μέλλον. Αντίθετα, οι δεύτεροι θεωρούνται συχνά από τους άλλους ότι δεν έχουν ισχυρές “οικογενειακές αξίες”, ότι ξοδεύουν χρήματα χωρίς να σκέφτονται το μέλλον, ότι ζουν στο παρόν και εξαρτώνται από την ελεημοσύνη του κράτους (Birth 1999). Με δυο λόγια, τα γενικά και συχνά αρνητικά στερεότυπα για τα άτομα κατώτερης τάξης χαρακτηρίζουν τους αφρικανικής καταγωγής κατοίκους του Τρινιντάντ, ενώ τα θετικά και αρνητικά στερεότυπα για τους κατοίκους του Τρινιντάντ της μεσαίας και ανώτερης τάξης χαρακτηρίζουν εκείνους που έχουν ινδική καταγωγή. Οι αφρικανικής καταγωγής απεικονίζονται συχνά ως εμβληματικοί των “αληθινών” ή αυθεντικών κατοίκων του Τρινιντάντ, σε αντίθεση με τους ινδικής καταγωγής που θεωρούνται παρείσακτοι και άσχετοι από τον πολιτισμό του Τρινιντάντ ( Munasinghe 2002, Khan 2004). Η φυλή είναι η γλώσσα που χρησιμοποιείται εδώ για τις σαφείς και καλά προσδιορισμένες αλληγορίες της ταξικής διαφοράς και του ταξικού επιτεύγματος.


Το CEPEP και η διαφάνεια


Οι περισσσότεροι κάτοικοι της μεσαίας και ανώτερης τάξης στο Τρινιντάντ από τους οποίους πήρα συνέντευξη θεωρούν ότι το πρόγραμμα CEPEP στο οποίο αναφέρθηκα πιο πάνω έχει να κάνει με πατρονάρισμα και στοχεύει πρωταρχικά στη ʺδωροδοκίαʺ φτωχών κατοίκων αφρικανικής καταγωγής, οι οποίοι δουλεύουν λίγο ή σε ορισμένες περιπτώσεις καθόλου, αλλά υποχρεώνονται να ψηφίσουν σύμφωνα με τις φυλετικές γραμμές.


Ήδη από το 2003, τα μέσα ενημέρωσης μετέδιδαν διαμαρτυρίες για το CEPEP και κατηγορίες ότι τα κονδύλια που διανέμονταν μέσω του προγράμματος χρησιμοποιούνταν για την αγορά όπλων και ότι εξαιτίας των προγραμμάτων υπήρχε έλλειψη εργαστικού δυναμικού σε όλη τη χώρα (Alexander 2006, Ottley 2006, σχετικά με τη συζήτηση για τις αναφορές των μέσων ενημέρωσης). Τις αναφορές αυτές επιβεβαίωσαν πληροφοριοδότες μου, που διαμαρτύρονταν πως δεν μπορούσαν να βρουν ανειδίκευτους ή ημι-ειδικευμένους εργάτες, ανεξάρτητα από το μισθό που πρόσφεραν. Όπως διαμαρτυρήθηκε ένας πληροφοριοδότης, ʺαυτοί οι άνθρωποι προτιμούν να δουλεύουν ή να ψιλοδουλεύουν για το CEPEPʺ. Η αντίληψη που είχαν οι πληροφοριοδότες μου ήταν ότι επειδή οι εργαζόμενοι για το CEPEP δεν είχαν πλήρες ωράριο ή δεν υποχρεούνταν να εργαστούν σκληρά έναντι της αμοιβής τους, οι περισσότεροι επέλεγαν να παραμείνουν συνδεδεμένοι μ’ αυτά τα προγράμματα, παρά να έχουν πλήρη απασχόληση. Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι , σύμφωνα με την αντίληψη που επικρατούσε, οι εργαζόμενοι στο CEPEP ήταν σχεδόν όλοι αφρικανικής καταγωγής. Ο Άλι (2009) ανακάλυψε ότι 64% των εργαζομένων του CEPEP είναι αφρικανικής καταγωγής, 13% ινδικής και 23% “ανάμικτοι”, ότι 49% των απασχολούμενων, που είχαν προσληφθεί πριν από τουλάχιστον 4 χρόνια, αποτελούσαν ακόμη μέρος του προγράμματος κι ότι 30% δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βρουν άλλη δουλειά.[1] Τέλος, για περίπου 73% των εργαζομένων, το CEPEP αποτελεί τη μοναδική εισοδηματική πηγή (Ali 2009).


Σύμφωνα με έναν πληροφοριοδότη, η απαγοήτευση σχετικά με το CEPEP δεν έχει να κάνει με τους “νεαρούς τεμπέληδες” που συμμετέχουν σ’ αυτό, αλλά με ένα σύστημα που διαιωνίζει την εξάρτηση από την ελεημοσύνη και το πατρονάρισμα. Η διάκριση αυτή απέκτησε αρκετές φορές φυλετική γεύση. Συχνά, όταν μιλούσαν για την αναποτελεσματικότητα των εργαζομένων του CEPEP και του URP ή για τις κατηγορίες για κακοδιαχείριση που πήγαζαν τόσο από φήμες όσο κι από εκθέσεις σαν αυτή που προανέφερα, οι συνομιλητές μου έπαυαν να αναφέρονται στους “τεμπέληδες του CEPEP” και άλλους εργαζόμενους και μιλούσαν για “εκείνους τους νέγρους” ή σε ακόμη πιο φυλετική γλώσσα. Ο σαφής υπαινιγμός για “εκείνους τους ανθρώπους” διαπερνούσε ορισμένες πτυχές της κριτικής που ασκείται σε αυτά τα δυο προγράμματα. Παρομοίως, όταν μέσω των διαδικασιών διαφάνειας έγιναν οι αποκαλύψεις για οικονομική κακοδιαχείριση, η κυβέρνηση του PNM που είχε αναλάβει το πρόγραμμα χαρακτηρίστηκε απερίσκεπτη και κοντόθωρη. Η κριτική που ασκούσαν οι πληροφοριοδότες είχε να κάνει με την “καταστροφική” κυβέρνηση του PNM και την “κοντόθωρη απερισκεψία” της. Σατιρίζοντας τις σκέψεις ενός αξιωματούχου του PNM, κάποιος έλεγε “Ναι, δεν πρόκειται να σκάσουμε! Θα χορέψουμε και θα γιορτάσουμε και θα μοιράσουμε απλώς τα λεφτά σε αρχηγούς συμμοριών και μαύρους πολύ ανόητους για να ξέρουν ότι ληστεύουμε το μέλλον τους!” Αυτά τα σχόλια είναι γεμάτα φυλετικά στερεότυπα τόσο για το PNM όσο και για εκείνους που εμφανίζεται ότι υποστηρίζει. Ένας πληροφοριοδότης παρέφρασε το σλόγκαν του PNM στην προεκλογική εκστρατεία του 2007, από το “Αυτή είναι η χώρα του PNM” στο “Αυτή είναι η χώρα του CEPEP”, υπονοώντας ότι το κόμμα βρισκόταν στην εξουσία μόνο χάρη στο δυσλειτουργικό πρόγραμμα πατροναρίσματος.


Αποτελέσματα


Υπάρχουν δυο αναμενόμενα κατά κάποιο τρόπο αποτελέσματα αυτού του φυλετισμού. Πρώτον, τα αρνητικά στερεότυπα για τις κατώτερες τάξεις γενικά και για εκείνη των κατοίκων του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής ειδικά, αναπαράγονται και ενισχύονται. Δεύτερον, εξαιτίας αυτού του θεμελιακού φυλετισμού των πολιτικών κομμάτων, οι λύσεις στα προβλήματα που αναδεικνύονται μέσα από τις διαδικασίες διαφάνειας περιορίζονται στην απομάκρυνση του υπαίτιου πολιτικού κόμματος, στην περίπτωση αυτή του PNM, με το σκεπτικό ότι το κόμμα δεν πρέπει να είναι στην εξουσία λόγω της ειδικής σχέσης του με τους κατοίκους του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής και όχι απλώς επειδή το κόμμα ή οι πρακτικές του είναι διεφθαρμένα.


Υπάρχει επίσης μια τρίτη, ασταθής ακόμη συνέπεια, που λειτουργεί ενάντια στη διατήρηση μιας πολιτικής βασισμένης στον φυλετισμό αλλά ταυτόχρονα την ενισχύει. Η απογοήτευση με τα δυο “φυλετικά” κόμματα οδήγησε δυο φορές, το 1986 και ξανά το 2010, στην εκλογική νίκη παν-φυλετικών συνασπισμών που ισχυρίζονται ότι θα γεφυρώσουν τις διαιρέσεις ανάμεσα στις δυο κυρίαρχες φυλετικές ομάδες. Αυτές οι εκλογικές νίκες, η πρώτη περιορισμένης διάρκειας και η νίκη το 2010 του People’s Partnership (Λαϊκή Σύμπραξη) που είναι εδώ και λίγο καιρό στην κυβέρνηση, μπορεί να θεωρηθεί ότι ενεργούν ενάντια στις φυλετικές διαιρέσεις. Ή πιο συγκεκριμένα ότι αποτελούν αντίδραση στις διαδικασίες διαφάνειας στη διακυβέρνηση, οι οποίες μπορούν, όπως στην προαναφερόμενη έκθεση, να αναδείξουν πώς εμπλέκεται αυτή η φυλετική πολιτική με μια ανταποκρινόμενη και υπεύθυνη διαχείριση των δημοσίων αναγκών και πόρων. Πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι οι συνασπισμοί αυτοί εξαρτώνται από τις ίδιες φυλετικές διαιρέσεις τις οποίες επικρίνουν και που αποτελούν την ιδεολογική βάση στην οποία στηρίζεται η διεκδίκηση της εξουσίας. Οι συνασπισμοί αυτοί που και στις δυο περιπτώσεις προέκυψαν από τον προβληματισμό για τη διαφθορά και την φυλετική ευνοιοκρατία, δεν διατυπώνουν ένα μη φυλετικό πρότυπο υπηκοότητας και διακυβέρνησης, αλλά τοποθετούνται ενάντια σε ένα φυλετικό πρότυπο. Παραμένει να φανεί, όσο πλησιάζει η πρώτη επέτειος της νέας “μη φυλετικής” κυβέρησης, εάν αυτή η αντίδραση στις αποκαλύψεις των πρακτικών διαφάνειας, που είναι σχετικά καινούργιες όχι μόνο στο Τρινιντάντ αλλά σε ολόκληρη την Καραϊβική, θα μεταφραστεί σε μια νέα γλώσσα διακυβέρνησης βασισμένη στη δέσμευση για ένα μη φυλετικό πρότυπο λογοδοσίας και υπηκοότητας. Το βάθος αυτών των φυλετικών νοημάτων για τους κατοίκους του Τρινιντάντ δείχνει ότι, προς το παρόν τουλάχιστον, η διαφάνεια έχει βγάλει ρίζες αλλά οι ρίζες παραμένουν ρηχές.


Σημείωση

[1] Οι κατηγορίες “αφρικανικής” και “ινδικής” καταγωγής είναι συχνά ασαφείς. Πολύ συχνά άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως “ανάμικτοι” αναγνωρίζονται αποκλειστικά ως πολίτες του Τρινιντάντ με Αφρικανική καταγωγή.


Αναφορές

- Birth, Kevin. 1999. Any time is Trinidad Time: Social Meanings and Temporal Consciousness. Gainesville: University Press of Florida.

- Geer, Sacha. 2010. Conjuring and Avoiding the ‘Bad Man’: Narratives of Fear and Crime in Trinidad. Διδακτορική διατριβή. τμήμα Ανθρωπολογίας, McMaster University.

- Geer, Sacha. 2007. ‘Race Politics and History in a Contemporary Survey of Ethnographic Writing on Trinidad’. Nexus 20(1): 105-133.

- Khan, Aisha. 2004. Callaloo Nation: Metaphors of Race and Religious Identity among South Asians in Trinidad. Durham: Duke University Press.

- Khan, Aisha. 1993 ‘What is a ‘‘Spanish’’?: ambiguity and ‘‘mixed’’ ethnicity in Trinidad’, στο Trinidad Ethnicity, επ. K. Yelvington, University of Tennessee Press, Knoxville, Tenn.

- Munasinghe, Viranjini. 2002. ‘Nationalism in Hybrid Spaces: The Production of Impurity out of Purity’. American Ethnologist. 29(3): 663-692.

Μολονότι η τωρινή εστίαση των μίντια στο WikiLeaks έχει φέρει την έννοια της διαφάνειας στο προσκήνιο, η σημασία της στο πεδίο της εταιρικής διακυβέρνησης διακηρυχτεί εδώ και καιρό. Αν πάρουμε γεγονότα όπως η πετρελαϊκή καταστροφή Exxon/Valdez του 1989, η έκθεση της εργασίας σε κάτεργα με τη χρήση ρούχων με δημοφιλείς μάρκες όπως η Nike και η εκτέλεση του Ken Saro Wiwa και οκτώ ανθρώπων του Ογκόνι το 1995 επειδή διαμαρτυρήθηκαν για την περβαλλοντική υποβάθμιση που προκάλεσε η Shell Oil στο Δέλτα του Νίγηρος. Ως απάντηση σε τέτοια παραδείγματα εταιρικής αμέλειας, προωθήθηκε η έννοια της corporate social responsibility (CSR), της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, που θεωρείται συχνά ως αναγνώριση από την πλευρά των εταιριών ότι οι ευθύνες τους υπερβαίνουν τα κέρδη και περιλαμβάνουν τις τοπικές κοινότητες και το περιβάλλον κι ότι υπάρχει καλύτερη εγγύηση γι’ αυτές τθς ευθύνες μέσω ενός αυξημένου επίπεδου δημόσιου έλεγχου. Μολονότι η έννοια της CSR έχει αποσπάσει ένα ουσιαστικό επίπεδο υποστήριξης από την εταιρική κοινότητα, παραμένουν σημαντικά προβλήματα που γίνονται κατανοητά μέσα από έννοιες κλειδιά όπως η διαφάνεια, η οποία δημιουργεί μια ευρεία ανακολουθία μεταξύ των εταιρικών ισχυρισμών και της τοπικής πραγματικότητας, συνήθως σε μέρη που είναι μακριά από το δημόσιο βλέμμα.


Στο κρατίδιο της Ορίσσα, στην ανατολική Ινδία, υπογράφηκε το 2005 ένα μνημόνιο κατανόησης ανάμεσα στην κορεατική εταιρία εξόρυξης μεταλλευμάτων POSCO και την κρατική κυβέρνηση για μια επιχείρηση χάλυβα 12 δις δολαρίων, τη μεγαλύτερη άμεση ξένη επένδυση στην ιστορία της Ινδίας. Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη σχολή σκέψης που κυριαρχεί στην ινδική οικονομία, μετά τις μεταρρυθμίσεις στην ελεύθερη αγορά στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι το πρόγραμμα “θα φέρει ευημερία και ευμάρεια στο λαό της”. Παρομοίως, η POSCO ισχυρίζεται ότι έχει δεσμευτεί “να εργαστεί για την ευημερία του λαού της Ορίσσα”, υπογραμμίζοντας την πίστη της στην “αμοιβαία ανάπτυξη μαζί με τις κοινότητες και την κοινωνία, μέσω συνεχών πρωτοβουλιών εταιρικής κοινωνικής ευθύνης”. Πράγματι, με ένα ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης γύρω στο 8%, μια σταθερά αυξανόμενη καταναλωτική τάξη και τις ξένες επενδύσεις σε άνοδο, αυτό το είδος εταιρικής φιλική προς την οικονομία θαυματουργής εικόνας μεταδίδεται συνεχώς στα βραδυνά δελτία ειδήσεων και τις καθημερινές εφημερίδες σε όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας. “Η Ινδία ισορροπεί…για να αναδυθεί στην κορφή της ομάδας της παγκόσμιας οικονομικής υπερδύναμης μέχρι το 2030″, ανέφεραν οι Hindustan Times, το επίπεδο “εμπιστοσύνης ανάμεσα στους δημιουργούς πλούτου της χώρας είναι πολύ υψηλό”.


Πολύ λιγότερης προσοχής τυγχάνει, ωστόσο, η άλλη όψη αυτής της αρπακτικής οικονομικής δραστηριότητας, η πραγματικότητα των αγροτικών χωριών της Ινδίας όπου λαμβάνει χώρα η εκμετάλλευση των πόρων. Διάσπαρτοι στην ινδική ύπαιθρο βρίσκονται έξι θύλακες αντίστασης και αμφισβήτησης για την παρουσία των πολυεθνικών εξορυκτικών εταιριών και τον τρόπο με τον οποίον επιχειρούν. Ένας τέτοιος θύλακας είναι το Dhinkia Village, στην επαρχία Jagatsinghpur της Ορίσσα, όπου θα ξεκινήσει το πρόγραμμα της POSCO. Εδώ η τοπική κοινότητα έχει έναν μακρύ κατάλογο παραπόνων που δεν συνάδουν με την κυβερνητική και εταιρική εκδοχή για ανάπτυξη, μοντερνισμό και ευημερία. Πρωταρχική θέση σε αυτόν τον προβληματισμό έχει ο τρόπος με τον οποίον η τοπική γεωργική οικονομία, που βασίζεται στο ινδοκάρυδο, το ανακάρδιο και το ψάρι θα καταστραφεί εντελώς με την προώθηση του προγράμματος. Πράγματι, σύμφωνα με τον Sisir Mohapatra, αρχηγό του χωριού και επικεφαλής του κινήματος διαμαρτυρίας, αυτή η τοπική οικονομία φτάνει στα 50 κρορ ετησίως και διασφαλίζει θέσεις εργασίας για όλη την κοινότητα,[1] γεγονός που μοιάζουν να αγνοούν εντελώς η POSCO και η κρατική κυβέρνηση, εμμμένοντας στην απόφασή τους να εφαρμόσουν το δικό τους πρότυπο “ανάπτυξης”.


Το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα του συντρόφου/ συντονιστή ανάπτυξης που προβάλλει η POSCO και την τοπική καταστροφή και εκμετάλλευση που περιγράφει ο Mohapatra δείχνει ότι το παράδειγμα της CSR είναι σε μεγάλο βαθμό άνευ νοήματος σε ό,τι αφορά την ευθύνη των εταιριών στα βασικά ζητήματα της δικαιοσύνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μια τέτοια κατάσταση, υποστηρίζω, πηγάζει από τον τρόπο με τον οποίο η σημερινή έννοια της CSR δρα σε αυτό που λέγεται ʺθετική αναφοράʺ, όπου ζητείται από τις εταιρίες ή επιλέγουν οι ίδιες να τεκμηριώσουν απλώς την “ανάπτυξη” ή την “πρόοδό” τους χωρίς να είναι υποχρεωμένες να αποδείξουν τους ισχυρισμούς τους ή να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές πραγματικότητες που συνδέονται με τις επιχειρήσεις τους.[2] Μεμονωμένες εταιρίες όπως η POSCO έχουν καθιερώσει ένα σταθερό πρότυπο δέσμευσης με τη θετική διαδικασία αναφοράς, συνήθως μέσω της παραγωγής ιστότοπων φιλικών στον επενδυτή, ετήσιων “αναφορών βιωσιμότητας” και συνεντεύξεων τύπου. Πράγματι, επισκεπτόμενοι τον ιστότοπο της POSCO-India οι έξυπνοι επενδυτές του ίντερνετ που ερευνούν την εταιρία βρίσκουν μια γενναιόδωρη περιγραφή του προγράμματος που έχει σχεδιαστεί για την Ορίσσα. “Η POSCO-India εργάζεται συνεχώς για την καθιέρωση διαφανών διασυνδέσεων, διαρκούς εποπτείας και στήριξης για την ήπια εφαρμογή ευκολιών αποκατάστασης και επανεγκατάστασης” και “θα κάνει κάθε δυνατή προσπάθεια για να παράσχει στους ντόπιους που επηρεάζονται άμεσα και έμμεσα από το πρόγραμμα μια καλύτερη ζωή για αύριο”.


Η εύκολη πρόσβαση που δίνουν οι εταιρίες στα μέσα επικοινωνίας είναι σημαντική, καθώς επιτρέπουν σε ισχυρές εταιρίες όπως η POSCO να κάνουν επιθετικές εκστρατείες δημοσίων σχέσεων, σε μια προσπάθεια να έχουν την πρωτοβουλία στη μάχη της κοινής γνώμης. Ωστόσο, μια τέτοια διαδικασία αποκαλύπτει ότι η POSCO νοιάζεται να φαίνεται ότι κάνει καλό, αντί να δεσμεύεται ότι κάνει καλό. Αυτό είναι εμφανές σε σχέση με τα διαδικαστικά δικαιώματα των κοινοτήτων που επηρεάζονται, όπως η δυνατότητά τους να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ενώ η POSCO ισχυρίζεται πως “καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις” ο Sisir Mohapatra τονίζει ότι το μνημονιο κατανόησης του 2005 υπογράφηκε πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε διαβούλευση με την τοπική κοινότητα.[3] Καθώς τους στέρησαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν επισήμως στη διαδικασία, χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους σε μια προσπάθεια να ακουστούν οι φωνές τους και, μεταξύ άλλων, κατάφεραν να εμποδίσουν την είσοδο οποιουδήποτε επίσημου της POSCO σε τρία από τα εννιά χωριά που μετέχουν στο πρόγραμμα.[4] Σε αντίδραση σε αυτές τις δημόσιες διαμαρτυρίες, η κυβέρνηση έστειλε τουλάχιστον τρεις φορές παραστρατιωτικές δυνάμεις ή αστυνομικούς για να εκφοβίσουν, να παρενοχλήσουν και να επιτεθούν στους διαδηλωτές και τον Μάιο του 2010 άνοιξε πυρ εναντίον μιας ειρηνικής διαδήλωσης, τραυματίζοντας περισσότερους από 200 ανθρώπους.[5] Τον Νοέμβριο του 2010, δυο χωρικοί έδειξαν τις πληγές που είχαν στην πλάτη και το μέτωπο και μίλησαν για τις απειλές, την παρενόχληση και τον εκφοβισμό που υπέστησαν τη νύχτα εξαιτίας της αντίθεσής τους στο πρόγραμμα.[6] Ερωτηθείς κατά πόσον η POSCO επιθυμεί να εργάζεται για μια κυβέρνηση που χρησιμοποιεί βία στους πολίτες της απλώς και μόνο επειδή ασκούν το δημοκρατικό δικαίωμά τους να διαμαρτύρονται, ο Γενικός Διευθυντής Ανθρώπινων Πόρων, Διοίκησης, Επανεγκατάστασης και Αποκατάστασης της POSCO δεν έδειξε να προβληματίζεται και ισχυρίστηκε ότι η “κυβέρνηση ενήργησε με τη μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης”.[7]


Παρομοίως, ο ισχυρισμός της POSCO ότι βοηθά τις συγκεκριμένες κοινότητες να αποκτήσουν μια “καλύτερη ζωή αύριο” αμφισβητήθηκε από τους τοπικούς ηγέτες και πολλές διεθνείς μη κυβερνητικές και ερευνητικές οργανώσεις. Για παράδειγμα, το Mining Zone People’s Solidarity Group (MZPSG), Ομάδα Αλληλεγγύης στους Ανθρώπους της Εξορυκτικής Ζώνης, έδωσε έμφαση στο γεγονός ότι 22.000 άνθρωποι πρόκειται να εκτοπιστούν εξαιτίας του προγράμματος.[8] Σε αντίθεση με τα γενναιόδωρα φορολογικά κίνητρα και τις επιδοτήσεις νερού που υποσχέθηκε στην POSCO, η κυβέρνηση πρότεινε σ’ εκείνους που πρόκειται να εκτοπιστούν την εφάπαξ πληρωμή περίπου του ενός τετάρτου από τα ετήσια κέρδη τους από την καλλιέργεια ινδοκάρυδου.[9] Δεν υπάρχει όμως καμιά αναφορά στα έγγραφα για αποζημιώσεις των 20.000-25.000 ανθρώπων που βασίζονται στα νερά για ψάρεμα που θα χαθούν.[10] Επιπλέον, η POSCO ισχυρίστηκε ότι το πρόγραμμα θα παράσχει 48.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας κάθε χρόνο, ωστόσο η αναφορά της MZPSG τονίζει ότι ο αριθμός αυτός είναι πολύ υπερβολικός κι ότι ακόμη κι αν ήταν ακριβής δεν θα μπορούσε να αντισταθμίσει τον αριθμό εκείνων που η διαβίωσή τους θα καταστραφεί από το πρόγραμμα.[11] Πράγματι, ακόμη και οι θέσεις εργασίας που θα είναι διαθέσιμες, θα απαιτούν δεξιότητες, εμπειρία και προσόντα που πολλές από τις κοινότητες αυτές δεν έχουν, πράγμα που σημαίνει ότι οι περισσότερες από αυτές τις θέσεις εργασίας θα δοθούν σε ξένο προσωπικό.[12]


Όπως δείχνουν αυτά τα παραδείγματα, η τρέχουσα έννοια της CSR μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική σε ό,τι αφορά τη δημιουργία μιας θετικής εταιρικής εικόνας, έχει κάνει όμως ελάχιστα πράγματα για τη βελτίωση της επιχειρηματικής ηθικής. Πράγματι, μια ανάλυση για το πώς αντιλαμβάνονται οι επιχειρηματικές κοινότητες την έννοια της CSR αποκαλύπτει πως δεν την έχουν καλωσορίσει και επευφημίσει για τις ηθικές εφαρμογές της, αλλά για την ικανότητά της να προστατεύει και ενδεχομένως να βελτιώνει τη θέση τους στην αγορά. Για παράδειγμα, το World Business Council for Sustainable Development (WBCSD), αρνείται να παράσχει έναν γενικό ορισμό της CSR, παρέχει όμως επτά κεντρικές αξίες που πιστεύει ότι αποτελούν την πρακτική της CSR, συμπεριλαμβανομένων των “ανθρώπινων δικαιωμάτων, δικαιωμάτων των εργαζομένων, περιβαλλοντικής προστασίας, κοινοτικής συμμετοχής, σχέσεις προμήθειας, εποπτείας και δικαιωμάτων των μερών”. Είναι σημαντικό ωστόσο ότι καθιστά σαφές πως συνιστάται στις επιχειρήσεις να ανταποκρίνονται σε αυτά τα ζητήματα, καθώς διαφορετικά μπορούν να οδηγηθούν σε αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα όπως “μποϋκοτάζ των καταναλωτών, πρόσθετες δαπάνες για την επανόρθωση παλιών σφαλμάτων, εμπόδια στη συγκέντρωση χρημάτων και στις ασφάλειες (και) επιθέσεις σε σταθερά περιουσιακά στοιχεία όπως γεωργικές εκτάσεις και κτίρια”.


Δίνοντας αλλού την έμφαση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ορίσει την CSR ως “έννοια σύμφωνα με την οποία οι εταιρίες εντάσσουν κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες στις επιχειρήσεις τους και στη διασύνδεσή τους με τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη σε εθελοντική βάση”. Η συμπερίληψη του εθελοντισμού σε αυτό τον ορισμό είναι καίρια, καθώς αναφέρεται στη σταθερή εταιρική αντίσταση στην εξέλιξη της νομοθεσίας που η επιχειρηματική κοινότητα βλέπει ως περικοπή στην ικανότητά της να δημιουργήσει μέγιστα κέρδη. Πράγματι, αυτή η αντίσταση έχει εδώ και καιρό ενισχύσει το πρότυπο της CSR, όπως δείχνει το επιχείρημα των προγραμμάτων εξόρυξης, ορυκτών και βιώσιμης ανάπτυξης, Mining, Minerals and Sustainable Development (MMSD), ότι οι εταιρίες μπορούν να δημιουργήσουν καλύτερους συνεταιρισμούς εκτός των κυβερνητικών κανονισμών, που προσφέρουν καλύτερα αποτελέσματα σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον.


Ένα προσωρινό στρατόπεδο που οργανώθηκε και κατασκευάστηκε από την POSCO και βρίσκεται ακριβώς έξω από το Dhinkia Village, αμφισβητεί ευθέως αυτή την υπόθεση του προγράμματος MMSD. Εδώ, μια ομάδα χωρικών που εκδιώχτηκαν από τον Sisir Mohapatra και τους υποστηρικτές του επειδή υποστήριξαν την εταιρία και το πρόγραμμά της, ζουν σε καταλύμματα που τους παρέχει η POSCO. Σε αντάλλαγμα των σπιτιών και της διαβίωσής τους, αυτά τα μέλη της κοινότητας δέχτηκαν τις αποζημιώσεις που τους πρόσφερε η POSCO, όπως μεταξύ άλλων στέγη και υπόσχεση για απασχόληση με την έναρξη του προγράμματος.[13] Η επίσκεψή μου στο στρατόπεδο αποκάλυψε ωστόσο ότι η στέγη που παρέχει η POSCO είναι μικρές καλύβες, οι περισσότερες με τρύπες και διαρροές στη στέγη. Πουθενά στις εγκαταστάσεις δεν έχει προβλεφτεί περίθαλψη ή εκπαίδευση για τα 70 παιδιά που ζουν εκεί, παρά τις υποσχέσεις πως θα υπήρχε σχολείο και δάσκαλος.[14]


Πέρα απ’ αυτό το συγκεκριμένο παράδειγμα, όμως, παραμένουν σοβαρά ερωτήματα για την ικανότητα των συνεταιρισμών και των διαπραγματεύσεων ʺεκτός κυβερνητικών κανονισμώνʺ να επιτυγχάνουν ένα δίκαιο αποτέλεσμα για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου γίνεται πραγματική διαπραγμάτευση, μια τέτοια προσέγγιση στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι εγγενώς προβληματική, καθώς θέτει σε αμφισβήτηση και περιθωριοποιεί αυτά τα δικαιώματα, λέγοντας ότι μπορούν να τροποποιηθούν εάν η τιμή είναι καλή. Ο ισχυρισμός ότι οι τοπικές κοινότητες και συνεταρισμοί μπορούν να φτάσουν σε αμοιβαία αποδεκτά συμπεράσματα μέσω επικοινωνίας και όχι μέσω κυβερνητικής απόφασης εμπεριέχει την υπόθεση ότι όλα τα μέρη θα έχουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ίσο επίπεδο εξουσίας και γνώσης. Η υπόθεση αυτή τίθεται εύκολα σε αμφιβήτηση στην περίπτωση της POSCO, όπου η πρώτη δημόσια ακρόαση για το πρόγραμμα έγινε περίπου δυο χρόνια μετά την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης.[15] Επιπλέον, η τοποθεσία που επιλέχτηκε γι’ αυτή την ακρόαση ήταν ένα χωριό 15-20 μακριά από τις κοινότητες που πρόκειται να επηρεαστούν, πράγμα που σημαίνει ότι όποιος ήθελε να πάει έπρεπε να χάσει ένα μεροκάματο σε χρόνο μεταφοράς και κόστη.[16]


Για να διορθωθούν τα ζητήματα που αναλύσαμε πιο πάνω, ο Timothy Clark πρότεινε να στρέψει η διεθνής κοινότητα το ενδιαφέρον της στην ιδέα μιας Εταιρικής Κοινωνικής Ανευθυνότητας (Corporate Social Irresponsibility- CsiR), όπου οι εταιρίες θα υποχρεώνονται να τεκμηριώνουν όχι αυτά που έχουν κάνει αλλά αυτά που δεν έχουν κάνει.[17] Αντί να διευκολύνει τον τρέχοντα και συχνά απατηλό εταιρικό κομπασμό που επιτυγχάνεται εύκολα από οποιαδήποτε λογική ομάδα μάρκετινγκ, η CsiR επικεντρώνεται στις επιζήμιες αλλά αντιμετωπίσιμες πτυχές της επιχειρηματικής συμπεριφοράς, ακολουθώντας μια προσέγγιση του τύπου ʺκάνε ζημιάʺ που απαιτεί εταιρικές εγγυήσεις ότι τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα θα γίνουν δεκτά. Είναι σημαντικό ότι μια τέτοια προσέγγιση καθιστά αυτά τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα αδιαπραγμάτευτα, ανεξάρτητα από τον αριθμό των εταιρικών διεκδικήσεων και κινήτρων.


Εφαρμοσμένη στο πρόγραμμα της POSCO, μια μεταστροφή προς την CsiR θα έστρεφε την προσοχή της διεθνούς κοινότητας από τις ʺεκθέσεις βιωσιμότηταςʺ της POSCO στα πιο βασικά ζητήματα του εκτοπισμού, της φτώχιας και της συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι ισχυρισμοί για τη δημιουργία 47.000 θέσεων εργασιών θα έχαναν τη νομιμοποίηση τους, εκτός κι αν είχε εξασφαλιστεί η βιώσιμη διαβίωση κάθε μέλους της κοινότητας του Dhinkia Village. Παρομοίως, το επιχείρημα της POSCO ότι καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις θα ετίθετο σε αμφισβήτηση, εκτός κι αν αποδείκνυε ότι έχει δρομολογήσει διαδικασίες πραγματικής διαβούλευσης κι ότι οι απόψεις της κοινότητας έχουν καταγραφεί με ακρίβεια, έχουν αποτιμηθεί και μεταφερθεί στις αρχές λήψης αποφάσεων. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η CsiR ρίχνειεπιτυχώς το μπαλάκι στις εταιρίες να αποδείξουν την ηθική πρακτική τους, αντί να πρέπει οι τοπικές κοινότητες να αποδείξουν πώς τα ανθρώπινα δικαιώματά τους παραβιάστηκαν. Θα χρειαστεί κάποιο διάστημα βέβαια μέχρι αυτή η αλλαγή να ισοφαρίσει τη διαφορά εξουσίας ανάμεσα στις εταιρίες και τις τοπικές κοινότητες σε ό,τι αφορά τα προγράμματα. Η απουσία διαδικασίας πραγματικής διαβούλευσης, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη αίσθηση ότι οι διαματυρίες αγνοούνται εντελώς και η αντίθεση της τοπικής κοινότητας, που πηγάζει από την απογοήτευση, μπορεί να εξελιχθεί σε ένοπλη διαμάχη εάν αυτά τα ζητήματα δεν αντιμετωπιστούν- όπως συμβαίνει στη διαμάχη Maoist/Naxalite που μαίνεται σε αυτό το μέρος της Ινδίας για βασικά ζητήματα αδικίας που συνδέονται συχνά με την εταιρική δραστηριότητα. Πράγματι, αυτή η αίσθηση απογοήτευσης και θυμού μπορεί να αποδοθεί κατά κάποιο τρόπο στην ευκολία με την οποία το τρέχον παράδειγμα CSR αψηφά ή θάβει γνήσιες τοπικές ανησυχίες.


Σημειώσεις

[1] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[2] Clark, Timothy, S, What CSR is not: Corporate Social Irresponsibility (George Washington University, Ιούνιος 2008).

[3] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[4] Οπ.π.

[5] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal: The POSCO India Story, σ. 2, στο http://miningzone.org/campaigns/posco/iron-and-steal

[6] Swain, Rjay & Das, Bhagaban, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[7] Mahapatra, Saroj, POSCO India, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[8] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 6.

[9] Οπ.π., σσ. i-ii.

[10] Οπ.π., σ. ii.

[11] Οπ.π., σσ. 40-47.

[12] Οπ.π., σ. 11.

[13] Mohanty, Prafula, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[14]Muduli, Prahlad, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[15] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 5.

[16] Οπ.π., σ. 5.

[17] Clark, What CSR is not.


Ο Αλέξανδρος Μελίδης είναι Πολιτικός Επιστήμονας

O Πρόδρομος Τσιαβός έχει εκτεταμένη εμπειρία ως σύμβουλος σε θέματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας, Τηλεπικοινωνιών, Πληροφοριακών Συστημάτων και Καινοτομίας τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον ιδιωτικό χώρο.

Η “κατάρα των φυσικών πόρων” είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αποτυχία των χωρών που είναι πλούσιες σε πόρους να ωφεληθούν από τον φυσικό πλούτο τους (Sachs and Warner, 1997). Eίναι κάτι πολύ ορατό στην Αφρική, όπου η Αγκόλα, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Σουδάν σπαράσσονται από εμφύλια διαμάχη (Humphreys κ.α., 2007), όπως επίσης στη Νιγηρία, που μολονότι είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στην Αφρική και κατατάσσεται στην έκτη θέση μεταξύ των χωρών παραγωγών πετρελαίου στον κόσμο (OPEC, 2011), αδυνατεί, εξαιτίας της ενδημικής διαφθοράς, να παράσχει κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη στους περισσότερους από τους πολίτες της (Gylafson, 2001). Η “κατάρα των πόρων” είναι ένα περίπλοκο φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από δυο διαστάσεις: την οικονομική και την πολιτική (Stiglitz, 2002). Η οικονομική, που αναφέρεται και ως “ολλανδική ασθένεια”, οφείλεται στην υψηλή νομισματική αξιολόγηση που επιδρά αρνητικά στις άλλες εξαγωγικές βιομηχανίες, ενώ η πολιτική είναι αποτέλεσμα της ανεπάρκειας των θεσμικών παραγόντων που οδηγεί σε υψηλά επίπεδα διαφθοράς και κερδοσκοπίας. Σύμφωνα με τις σχετικές μελέτες, η κατάρα είναι πρωταρχικά πολιτικό και όχι οικονομικό φαινόμενο (Auty, 1993, Karl, 2007, Bracking, 2009).


Ένα παράδειγμα για τις προσπάθειες που έχουν γίνει για την αντιμετώπιση της “κατάρας των πόρων” αποτελεί η EITI ( Extractive Industries Transparency Initiative) Πρωτοβουλία Διαφάνειας για τις Εξορυκτικές Βιομηχανίες) η οποία ιδρύθηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα και χώρες χορηγούς το 2002. Στόχος της EITI είναι να καταπολεμήσει την πολιτική διάσταση της “κατάρας των πόρων” μέσω της αυξημένης διαφάνειας των εσόδων στους εξορυκτικούς τομείς (EITI, 2008). Μολονότι αυτή η προσέγγιση επιδιώκει να αυξήσει τη λογοδοσία των κυβερνήσεων έναντι των πολιτών τους, όπως και να στηριχθεί στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών [Civil Society Organisations- CSOs], (EITI, 2008), διάφοροι περιορισμοί παρεμποδίζουν την παροχή των όσων υπόσχεται. Σε αυτό εστιάζει αυτό το άρθρο, με τη διερεύνηση μιας ευρύτερης προσέγγισης για την πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων. Εξετάζεται επίσης η λειτουργία της ΕΙΤΙ και ακολουθεί μια κριτική αποτίμηση της προσέγγισής της για αυξημένη διαφάνεια στον εξορυκτικό τομέα. Ως συμπέρασμα, παρατίθενται συστάσεις για το πώς η ΕΙΤΙ μπορεί να ενισχύσει το ρόλο της, προκειμένου να μπορέσουν οι πολίτες να αποσπάσουν μεγαλύτερα οφέλη από τον φυσικό τους πλούτο.


Η πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων


Οι Humphrey κ.α. (2007) εφαρμόζουν το πλαίσιο εντολέα-εντολοδόχου της θεσμικής οικονομίας για την ανάλυση των ενδιαφερόμενων μερών στον εξορυκτικό τομέα και για το πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αποδίδουν την πολιτική πτυχή της κατάρας σε τρία είδη ασυμμετριών: δομή, πληροφόρηση και διαπραγματευτική ισχύς όπως φαίνεται στην Εικόνα 1. Οι εντολείς είναι οι πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών (σύμφωνα με την σύγχρονη πολιτική θεωρία που τους καθιστά κάτοχους των φυσικών πόρων της χώρας τους),[1] όπως και οι κάτοχοι/μέτοχοι των εξορυκτικών εταιριών, ενώ οι εντολοδόχοι είναι τα κράτη και οι εταιρίες.

Πηγή: Από Olcer, 2009, σ.33


Οι Humphreys κ.α. (2007) ισχυρίζονται ότι η ασύμμετρη πληροφόρηση μεταξύ εντολέων και εντολοδόχων δημιουργεί πρόβλημα στον τομέα, καθώς οι εντολοδόχοι μπορούν να επιλέξουν να μην υπηρετήσουν πιστά τα συμφέροντα των εντολέων. Σε συνδυασμό με την ύπαρξη ασύμμετρης δομής ανάμεσα στα τέσσερα ενδιαφερόμενα μέρη, αυτό εξηγεί γιατί οι κυβερνήσεις που είναι πλούσιες σε πόρους πέφτουν στην παγίδα της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας. Ενώ οι εξορυκτικές εταιρίες ενεργούν για να ευχαριστήσουν τους κατόχους τους μέσω μεγιστοποίησης του κέρδους, οι κυβερνήσεις από την άλλη πλευρά δεν οφείλουν υποταγή παρά μόνο στον εαυτό τους. Πρώτον και κύριον, οι περισσότερες δεν μαζεύουν φόρους από το λαό (Asiedu, 2006) και αντ’ αυτού εξαρτώνται από τα έσοδα των εταιριών. Έτσι εξηγείται γιατί αυτές οι κυβερνήσεις φτάνουν στα άκρα προκειμένου να παραμείνουν στην εξουσία. Δεύτερον, εξαιτίας της χαμηλής διαπραγματευτικής ισχύος τους, είναι πιο δεκτικές στη δωροδοκία προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα ( Bracking, 2009). Το αποτέλεσμα είναι η απουσία λογοδοσίας στους πολίτες τους, πράγμα που τους επιτρέπει να δαπανούν τα έσοδα από τους πόρους με τρόπους που δεν είναι αναγκαστικά επωφελείς για την κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη. Στην Ανγκόλα, για παράδειγμα, περισσότερα από 4 δις δολάρια από τα κρατικά έσοδα από το πετρέλαιο “εξαφανίστηκαν” μεταξύ 1997 και 2002 (ΤΙ, 2008), ενώ στη Νιγηρία, παρά το γεγονός ότι το καθαρό εισόδημά της από τις εξαγωγές πετρελαίου κυμαίνεται γύρω στα 411 δολάρια κατά κεφαλή, το 70% του πληθυσμού ζει με λιγότερο από ένα δολάριο τη μέρα ( PWYP, 2006)


Οφέλη από το EITI


Αυξάνοντας τη διαφάνεια, η EITI επιδιώκει να αναδομήσει τη σχέση εντολέα εντολοδόχου στους εξορυκτικούς τομείς μειώνοντας τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (εικόνα 1), προκειμένου να ελαχιστοποιήσει τις ευκαιρίες για διαφθορά και κερδοσκοπία. Παρόλο που υπάρχουν κι άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες, η EITI έχει εξουσιοδοτηθεί να παίξει καίριο ρόλο για να κατευθύνει την προσοχή της διεθνούς κοινότητας στον εξορυκτικό τομέα (Olcer, 2009).[2] Η Εικόνα 2 δείχνει πώς λειτουργεί η ΕΙΤΙ. Με βάση την εθελοντική συμμετοχή, οι κυβερνήσεις και οι εξορυκτικές εταιρίες ενθαρρύνονται να γνωστοποιήσουν πληροφόρηση, η οποία παίρνει αργότερα τη μορφή αναφοράς από έναν ανεξάρτητο διαχειριστή, υπό την εποπτεία πολυμερούς ομάδας. Στη συνέχεια, η αναφορά δημοσιοποιείται, δίνοντας έναυσμα για διάλογο και επιτρέποντας στις εθνικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να καταστήσουν τις κυβερνήσεις τους υπεύθυνες για τυχόν ανακολουθίες (ΕΙΤΙ, 2008).

Πηγή: Olcer, 2009, σ. 14


Υπάρχουν δυο κατηγορίες χωρών που υπόκεινται στην ΕΙΤΙ: οι υποψήφιες και οι συμμορφούμενες χώρες. Μέχρι σήμερα υπάρχουν 27 υποψήφιες χώρες που πληρούν τα τέσσερα κριτήρια για το στάδιο της υπογραφής: (1) τη δέσμευση ότι θα εφαρμόσουν την ΕΙΤΙ, (ΙΙ) ότι θα συνεργαστούν με την κοινωνία των πολιτών και τον ιδιωτικό τομέα, (ΙΙΙ) ότι θα ορίσουν ένα άτομο που θα ηγηθεί της εφαρμογής της και (IV) ότι θα καταρτίσουν ένα σχέδιο εργασίας σε συμφωνία με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Αργότερα, αφού εφαρμόσουν πλήρως την ΕΙΤΙ, δημοσιεύσουν και διανείμουν τις αναφορές τους, μπορούν να προαχθούν σε συμμορφούμενες χώρες (5 ως το 2011).[3] Οι χώρες μπορούν να ωφεληθούν από την ΕΙΤΙ μέσω: της μείωσης της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας, βελτιώνοντας έτσι την πρόσβασή τους στα κεφάλαια, προσελκύοντας περισσότερες ξένες επενδύσεις και ενισχύοντας τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (Olcer, 2009). Καθώς η συμμετοχή της πρώτης από τις πέντε συμμορφούμενες χώρες επικυρώθηκε μόλις το 2009, είναι ακόμη νωρίς για να αποτιμηθεί πλήρως το αποτέλεσμα της ΕΙΤΙ σε σχέση με αυτά τα οφέλη. Μπορούμε ωστόσο να αναλύσουμε την προσέγγισή της σε σχέση με την ʺκατάρα των πόρωνʺ και να αποτιμήσουμε τους περιορισμούς που ενδέχεται να την εμποδίζουν να εκπληρώνει πλήρως τις υποσχέσεις την απέναντι στους πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών.


Περιορισμοί στην προσέγγιση της ΕΙΤΙ


Περιορισμένη και κακής ποιότητας πληροφόρηση


Η κύρια προσέγγιση της ΕΙΤΙ προκειμένου να αμβλύνει την επίδραση της “κατάρας των πόρων” εστιάζεται στην αυξημένη πληροφόρηση για τα κρατικά έσοδα από τις εξορυκτικές βιομηχανίες. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή είναι περιορισμένη, καθώς αντιμετωπίζει απλώς τις ασυμμετρίες πληροφόρησης σε μια πτυχή της αλυσίδας αξίας της εξόρυξης (Kolstad and Wiig 2008). Όπως δείχνει η Εικόνα 3, η ΕΙΤΙ επιχειρεί να ρίξει φως στη συλλογή των εσόδων, αλλά αδυνατεί να αποσπάσει πληροφορίες για τα προηγούμενα και επόμενα στάδια. Δεδομένου ότι οι δραστηριότητες διαφθοράς στην ανάθεση συμβολαίων ( Global Witness, 2008) και η απουσία λογοδοσίας για τις δημόσιες δαπάνες συνεχίζονται, αυτή η πληροφόρηση είναι ζωτική για τους πολίτες, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Νιγηρία όπου η πλειονότητα των πόρων που συρρέουν στην κυβέρνηση δαπανώνται σε “δαπανηρές” δημόσιες επενδύσεις όπως η συγκρότηση προωθημένων στρατιωτικών δυνάμεων ή η εξουδετέρωση αντιπολιτευτικών κινημάτων (Sala-i-Martin and Subramanian, 2003). Οι Robinson κ.α.(2006) δίνουν έμφαση στη λογοδοσία των κυβερνήσεων σε σχέση με τη χρήση των δημόσιων πόρων, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί κλειδί για την αποφυγή της “κατάρας των πόρων”, ένα πεδίο στο οποίο δεν εστιάζει η ΕΙΤΙ.

Πηγή: Alba, 2006, όπως αναφέρεται στους Kolstad & Wiig, 2008, σ. 528


Επιπρόσθετα, λόγω της περιπλοκότητας των διαδικασιών οικονομικής ροής που σχετίζονται με τον εξορυκτικό τομέα, εκτιμάται ότι η πληροφόρηση στις αναφορές του ΕΙΤΙ πάσχει από πλευράς ποιότητας και συνέχειας (Kolstad and Wiig 2008). Το γεγονός ότι πολλές κρατικές οντότητες όπως οι φορολογικές και ρυθμιστικές αρχές, καθώς και οι ημικυβερνητικές οργανώσεις, λαμβάνουν αμοιβές σε διάφορες μορφές (φόρους, δικαιώματα, μπόνους, μερίσματα και μισθώματα) καθιστά τη διαδικασία της τεκμηρίωσης εξαιρετικά δύσκολη (Olcer, 2009). Η ΕΙΤΙ απαιτεί απλώς οι υλικές καταβολές μεταξύ των δυο μερών (Εικόνα 1) να δημοσιοποιούνται και στο μέτρο που τα ποσά είναι σύμφωνα, δεν έχει σημασία εάν τα ποσά που αναφέρθηκαν είναι ακριβή (ibid). Στη Νιγηρία, ο διαχειριστής ανέφερε ανακολουθίες στις διεκδικούμενες καταβολές εταιριών προς την Κεντρική τράπεζα, τις οποίες η τράπεζα δεν είχε καταγράψει ότι έλαβε. Αυτό αποδόθηκε σε λογιστικές διαφορές και δεν ζητήθηκε περαιτέρω έρευνα ( Παγκόσμια Τράπεζα, 2008), πράγμα που σημαίνει συνέχιση της αδιαφάνειας στον τομέα παρά τις προσπάθειες της ΕΙΤΙ.


Ανεπαρκής λογοδοσία


Η ένταξη στην ΕΙΤΙ είναι εθελοντική κι έτσι είναι στη διακριτική ευχέρεια των κυβερνήσεων που την υποστηρίζουν και των εξορυκτικών βιομηχανιών εάν και, σε ένα βαθμό πώς, θα υιοθετήσουν τις αρχές της. Όσο οι διεφθαρμένοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι ή άλλα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν συμφέρον να μην προωθούν τη διαφάνεια, η διεύρυνση της ΕΙΤΙ με περισσότερα μέλη και η εφαρμογή της θα εξακολουθήσουν να αποτελούν πρόκληση (Collier, 2008). Σ’ αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στη διαφάνεια και τη λογοδοσία προκειμενου να διερευνήσουμε αυτό το θέμα περαιτέρω. Σύμφωνα με τον Shedler (1999), η λογοδοσία έχει τρεις διαστάσεις: την παροχή πληροφοριών σε σχέση με πράξεις και αποφάσεις, την αιτιολόγησή τους και την προσφυγή σε κυρώσεις σε περίπτωση κακοδιαχείρισης. Η ΕΙΤΙ όμως πληροί μόνο δυο από αυτές, την πρώτη μέσω της προώθησης της διαφάνειας και τη δεύτερη μέσω της εποπτείας από πολυμερείς ομάδες (Εικόνα 2). Δεν αντιμετωπίζει ούτε παρέχει μηχανισμούς εφαρμογής, πράγμα που αναμφίβολα υπονομεύει τη δυνατότητα των πολιτών να έχουν υπόλογες κυβερνήσεις.


Ως εναλλακτική μορφή λογοδοσίας, η ΕΙΤΙ προϋποθέτει την ύπαρξη ισχυρών και αποτελεσματικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες που εφαρμόζεται, οι οποίες να μπορούν να αποτιμήσουν και να εξετάσουν εξονυχιστικά τους αριθμούς που παρουσιάζονται στις αναφορές (παρόλο που η πληροφόρηση είναι περιορισμένη). Προϋποθέτει επίσης ότι αυτές κατανοούν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα και κινητοποιούνται όταν υπάρχουν ανακολουθίες (Aaronson, 2008). Η υπόθεση αυτή απέχει από την πραγματικότητα, καθώς ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών για ακτιβισμό σε θέματα διαφθοράς και διαφάνειας μοιάζει να είναι ανύπαρκτος στις περισσότερες χώρες που είναι πλούσιες σε ορυκτά (PWYP, 2006). Σε μια έρευνα για 14 από τις 38 εταιρίες που υποστηρίζουν την ΕΙΤΙ, δέκα ανέφεραν ότι επιχειρούσαν σε χώρες όπου γίνονταν συλλήψεις στην κοινωνία των πολιτών ή που αντιμετώπιζε εμπόδια σε σχέση με το επίπεδο συμμετοχής της (Aaronson, 2008). Για να επανέλθουμε για άλλη μια φορά στη Νιγηρία, αυτό έγινε εμφανές όταν ο Nuhu Ribadu, επικεφαλής της Επιτροπής Οικονομικού και Χρηματοοικονομικού Εγκλήματος ( Economic and Financial Crimes Commission- EFCC) υποχρεώθηκε σε παραίτηση, μετά το ρόλο που έπαιξε η EFCC στη σύλληψη πολλών κυβερνητών (Economist, 5 Ιανουαρίου 2008).


Ακόμη κι εκεί όπου η συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, όπως αυτή απαιτείται από τη διαδικασία επικύρωσης της ΕΙΤΙ, μοιάζει επιτυχής, ο ρόλος τους είναι ουσιαστικά περιορισμένος από τη στιγμή που οι πολυμερείες ομάδες διορίζονται από την κυβέρνηση (ΕΙΤΙ, 2006). Κατά συνέπεια, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δεν εκπροσωπούν πλέον το λαό και αντ’ αυτού επεκτείνουν τον βραχίονα των διεφθαρμένων κυβερνήσεων ( Olcer, 2009). Όλοι αυτοί οι παράγοντες αποδυναμώνουν την ικανότητα της ΕΙΤΙ να μειώσει τη διαφθορά στον εξορυκτικό τομέα, καθώς οι κυβερνήσεις συμμετέχουν εθελοντικά σ’ αυτήν και παρόλα αυτά κάνουν μικρή πρόοδο σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της “κατάρας των πόρων”, λόγω ανεπαρκών μηχανισμών εφαρμογής. Σε αυτή την περίπτωση, όπως γράφει ο Collier (2008), η ΕΙΤΙ κινδυνεύει να είναι ένα ξεδοντιασμένο εργαλείο διαφάνειας, από το οποίο απουσιάζει η πλήρης λογοδοσία.


Συμπέρασμα και συστάσεις


Δεδομένου ότι περίπου το ένα τρίτο των φτωχών του κόσμου ζουν σε εξαρτώμενες από ορυκτά χώρες (Ross, 2003), πρωτοβουλίες όπως η ΕΙΤΙ αποτελούν ένα καίριο βήμα για την αντιμετώπιση της ασσυμετρίας πληροφόρησης ανάμεσα στους πολίτες και τις κυβερνήσεις τους σε ό,τι αφορά τους εξορυκτικούς τομείς.. Ωστόσο, όπως ήδη είπαμε, η αυξημένη πληροφόρηση, ιδίως όταν περιορίζεται σε ένα πεδίο της αλυσίδας αξίας και της λείπει η ποιότητα και η συνέχεια, ενδέχεται να μην μπορέσει να εξουδετερώσει τη διαφθορά από τον τομέα. Για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να γίνει πιο αυστηρή στους ορισμούς και την πληροφόρηση που γνωστοποιούνται στις αναφορές που κάνει μια χώρα. Επιπρόσθετα, για να είναι η πληροφόρηση χρήσιμη, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να ενισχύσει το επίπεδο στο οποίο οι πολίτες μπορούν να υποχρεώνουν τις κυβερνήσεις τους σε λογοδοσία. Αυτό θα μπορούσε να γίνει είτε με την επιβολή αποτελεσματικών μηχανισμών κυρώσεων ή με τη διασύνδεση με αξιόπιστους δικαστικούς θεσμούς. Επιπλέον μπορεί να συνεχίσει να ενδυναμώνει τη θέση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών μέσω αυξημένης εκπαίδευσης, έτσι ώστε να μπορούν να κατανοήσουν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα. Ωστόσο, ακόμη κι αν η ΕΙΤΙ λειτουργεί τέλεια, δεν μπορεί να έχει το ρόλο μαγικού ραβδιού που μπορεί να αμβλύνει την “κατάρα των πόρων” απ’ τη στιγμή που αντιμετωπίζει μόνο τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (Εικόνα 1) και δεν επιλύει την ανεπαρκή διαπραγματευτική ισχύ των πλούσιων σε ορυκτά χωρών σε σχέση με τις εταιρίες εξόρυξης ή την ολλανδική ασθένεια (Collier, 2008 – Bracking, 2009). Συνεχίζοντας αυτή τη συζήτηση, προκειμένου οι πλούσιοι σε πόρους πολίτες να αποκτήσουν περισσότερα οφέλη, η ΕΙΤΙ δεν πρέπει μόνο να ενθαρρύνει περισσότερες χώρες και εταιρίες να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τις αρχές της, αλλά με δεδομένη την περιπλοκότητα της “κατάρας των πόρων” να αναζητήσει τρόπους για την ενσωμάτωση και άλλων μεταρρυθμίσεων.


Σημειώσεις

[1] Η κατοχή των φυσικών πόρων είναι χαρακτηριστικό κυριαρχίας, που σύμφωνα με τη σύγχρονη πολιτική θεωρία ανήκει στο λαό (Ferguson, 2005).

[2] Οι άλλες πρωτοβουλίες περιλαμβάνουν τον Οδηγό Διαφάνειας για τα Έσοδα από τους Πόρους του ΔΝΤ, την πρωτοβουλία για υποχρεωτική Διαφάνεια της Ε.Ε. και τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου Διεθνών Λογιστικών Προτύπων International Accounting Standard Board.

[3] Ο κατάλογος με τα κράτη που εφαρμόζουν την EITI βρίσκεται στο http://eiti.org/implementingcountries.


Αναφορές

- Aaronson, S., 2008. For The People But Not Always By The People. Ethics and International Affairs, υπό έκδοση.

- Alba, E. M., 2006. Governance issues throughout the value chain. Παρουσίαση σε εργαστήριο στο Όσλο, Οκτώβριος 2006.

- Asiedu, E., 2006. Foreign Direct Investment in Africa: the role of natural resources, market size, government policy, institutions and political instability. The World Economy τ. 29 (1): 63-77.

- Auty, R., 1993. Sustaining Development in Mineral Economies: the resource curse thesis. Λονδίνο: Routledge.

- Bracking, S., 2009. Political economies of corruption beyond liberalism: an interpretative view of Zimbabwe. Singapore Journal of Tropical Geography τ. 30 (1): 35-51.

- Collier, P., 2008. Implications of Changed International Conditions for EITI, Extractive Industries Transparency Initiative, Board Paper No. 6-8.

- Economist, 2008. The Good, the Bad and the President. 5 Ιανουαρίου.

- EITI, 2006. Extractive Industries Transparency Initiative Validation guide. Διαθέσιμο στο:< http://eitransparency.org/files/document/validationguide.pdf>. [04/02/2011].

- EITI, 2008. EITI Business Guide: How companies can support implementation. Διαθέσιμο στο: http://eiti.org/document/businessguide [04/02/2011].

- Ferguson, J., 2005. Seeing like an oil company: space, security, and global capital in neoliberal Africa. American Anthropologist, τ. 107 (3): 377-382.

- Global Witness, 2008. Testimony for Hearing “Resource Curse or Blessing: Africa’s Extractive Industries in a Time of Record Oil and Mineral Prices”, Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/library/testimony-hearing-%E2%80%9Cresource-curse-or-blessing-africa%E2%80%99s-extractive-industries-time-record-oil). [06/02/2011].

- Gylfason, T., 2001. Natural resources, Education, and Economic Development. European Economic Review. τ. 45 σ. 847-859.

- Global Witness, 2011. The Kimberley Process Certification Scheme. (Online) Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/campaigns/conflict/conflict-diamonds/kimberley-process [14/04/2011].

- Humphreys, M., Sachs, J. και Stiglitz, J., 2007. Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Karl, T., 2007. Ensuring Fairness: the case for a transparent fiscal social contract. In Humphreys, M., Sachs, J. and Stiglitz, J., (επ.) Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Kolstad, I. and Wiig, A., 2008. Is Transparency the Key to Reducing Corruption in Resource-Rich Countries? World Development τ. 37 (3): 521-539.

- Olcer, D., 2009. Extracting the Maximum from the EITI. Working Paper No. 276. OECD Development Centre. (Online) Διαθέσιμο στο: www.oecd.org/dataoecd/56/60/42342311.pdf [04/02/2011].

- OPEC, 2011. Nigeria Facts and Figures in OPEC homepage. Διαθέσιμο στο at: http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/167.htm [07/02/2011].

- PWYP, Revenue Watch Institute, 2006. Civil Society Perspectives and Recommendations on the Extractive Industries Transparency Initiative. Διαθέσιμο στο: www.revenuewatch.org/files/EyeonEITIReport.pdf [07/02/2011].

- Ross, M., 2003. Nigeria’s Oil Sector and the Poor. Paper prepared for the UK Department for International Development.

- Sachs, J. D. και Warner, A., 1997. Sources of Slow Growth in African Economies. Journal of African Economies, τ. 6 σσ. 335–376.

- Sala-i-Martin, X. και Subramanian, A., 2003. Addressing the Natural Resource Curse: an illustration from Nigeria. IMF working paper WP/03/139. Washington DC: Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

- Robinson, J. A., Torvik, R. και Verdier, T., 2006. Political Foundations of the Resource Curse. Journal of Development Economics, τ. 79 σσ. 447– 468.

- Shedler, A., 1999. Conceptualizing Accountability. στο Shedler, Diamond, A. L. και Plattner, M. (επ.) The Self-Restraining State: power and accountability in new democracies. Λονδίνο: Lynne Rienner Publishers.

- Stiglitz, J. E., 2002. On Liberty, The Right to Know and Public Discourse: the role of transparency in public life. στο Gibney, M. (επ.) Globalizing Rights. Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Διεθνής Διαφάνεια, 2008. διαθέσιμο στο: www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2008 [04/02/2011].

- Παγκόσμια Τράπεζα, 2008. Annual Progress Report to the MDTF Management Committee, Washington D.C.

Τα τελευταία χρόνια ο κόσμος βιώνει τον τρόπο με τον οποίον οι οικονομικές στρατηγικές έχουν καταλάβει την κεντρική σκηνή των θεωριών για την ανάπτυξη, καταμετρώντας μια πιο αποτελεσματική παραγωγή του πλούτου και ένα υψηλότερο ΑΕΠ σε σχέση με την ανάπτυξη τη και βιομηχανοποίηση. Η άνιση κατανομή των κερδών από την παγκοσμιοποίηση και τη φιλελευθεροποίηση είναι πιο διαδεδομένη από οποιαδήποτε εποχή στο παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων των συνεχιζόμενων δημοκρατικών ελλειμμάτων και της άνισης πρόσβασης στις ευκαιρίες (ΟΗΕ, 2001). Επιπλέον, όλες αυτές οι διαδικασίες επιδρούν στη φωνή και τη λογοδοσία της κυβέρνησης όπως και στην αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο. Στο Μπανγκλαντές, ορισμένοι από τους πρόσφατους δείκτες διακυβέρνησης έδειξαν ότι παρά τις πολλές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, η χώρα εξακολουθεί να βιώνει έντονες ανεπάρκειες σε ό,τι αφορά την καλή διακυβέρνηση, όπως και το επίπεδο και την ποιότητα της διαφάνειας. Ο προγραμματισμός της ανάπτυξης και οι δημόσιες προσπάθειες ακολουθούν την από την κορυφή προς τα κάτω γραφειοκρατική διαδικασία, πράγμα που υποσκάπτει συχνά την αληθινή ουσία της αξίας που σχετίζεται με την πρόσβαση των ανθρώπων στη διαδικασία πληροφόρησης και λήψης αποφάσεων. Η έλλειψη διαφάνειας ή ακόμη η κακή ποιότητα διαφάνειας σε τοπικό επίπεδο μπορεί να επιδράσει δυσμενώς, με πολλούς τρόπους, στις φτωχές και περιθωριοποιημένες κοινότητες, ενισχύοντας τους κοινωνικοπολιτικούς αποκλεισμούς και περιορίζοντας την πρόσβαση σε αστικούς πόρους και ευκαιρίες (ΟΗΕ- HABITAT, 2004).


Η διαφάνεια δημιουργεί ευκαιρίες συμμετοχής για διάφορες ομάδες πολιτών και βοηθά στην αύξηση των ανθρώπινων δυνατοτήτων που αποτελούν το καίριο επιχείρημα της “δυνατότητας προσέγγισης”, την οποία έχει εξαίρετα υποστηρίξει ο νομπελίστας φιλόσοφος της ανάπτυξης Αμάρτυα Σεν. Η δυνατότητα προσέγγισης ή έννοιας συμβάλλει στην πολιτική αναδιανομής, όπως η δυνατότητα σε διαφορετικά επίπεδα, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, προωθεί εγγενώς τη συμμετοχή και την αποκέντρωση και τελικά τη συμμετοχική ανάπτυξη και μια σφύζουσα κοινωνία. Το άρθρο αυτό θα σχοληθεί με αυτά τα αλληλοσυνδεόμενα ζητήματα, εστιάζοντας στη μεγαλούπολη Ντάκα.


Οι αστικές προκλήσεις στην Ντάκα


Ο κόσμος βιώνει σήμερα πρωτοφανείς ρυθμούς αστικοποίησης, ακόμη πιο γρήγορης από όσο είχε προβλέψει αρχικά η Λέσχη της Ρώμης, το 1972, στη μαλθουσιανή έκθεσή της “Περιορισμοί στην Ανάπτυξη” ( Davis, 2006). Οι χώρες της Νότιας Ασίας έχουν επίσης τα ίδια βιώματα τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστικοποίηση στο Μπανγκλαντές γνώρισε μια ιδιαίτερη ορμή την περίοδο μετά το 1971, όταν η χώρα και οι κάτοικοί της απελευθερώθηκαν επιτέλους από την κυριαρχία των ξένων δυνάμεων. Ο γεμάτος ευφορία ενθουσιασμός για την ανοικοδόμηση της χώρας και του έθνους οδήγησε, στο Μπανγκλαντές, σε μια αστικοποίηση μαζικής κλίμακας.
Η αστική ιεραρχία στο Μπανγκλαντές κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από τη μητροπολιτική Ντάκα, που δεν είναι μόνο η πρώτη και πιο βιομηχανοποιημένη πόλη της χώρας, αλλά επίσης η διοικητική, εμπορική και πολιτιστική πρωτεύουσά της. Ο πληθυσμός της Ντάκα ξεπερνά σήμερα τα 10 εκατομμύρια και προβλέπεται πως θα έχει φτάσει τα 22.5 εκατομμύρια μέχρι το 2025, κάνοντάς την την έβδομη μεγαλύτερη μεγαλούπολη στον κόσμο (ΟΗΕ, 2007). Ο τρέχων ετήσιος μέσος ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού στην Ντάκα είναι 5.6% (ΟΗΕ, 2007) και συνεισφέρει περίπου κατά 13% στο εθνικό ΑΕΠ ( PW, 2009). Παρά την τεράστια σημασία που έχει για την εθνική οικονομία, οι έντονες ανεπάρκειες στην αστική διακυβέρνηση μεγαλώνουν το χάσμα μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για πολλές αστικές υπηρεσίες.


Χάρτης 1: Dhaka City

Πηγή: Banglapedia (2010)


Πρέπει να υπάρχουν πολύ λίγες πόλεις στην ιστορία του κόσμου που έχουν βιώσει αυτή την εκπληκτική αύξηση σε τέτοιο μέγεθος. Η σημερινή δυσμενής κατάσταση της αστικής διαβίωσης και της ζωής στη Ντάκα επιδρά σε τελική ανάλυση στις επιδόσεις του εργατικού δυναμικού, στην οικονομία και την κοινωνική βιωσιμότητα. Το σημερινό πρότυπο αστικοποίησης στη Ντάκα αποτελεί επίσης την αιτία της αυξανόμενης ανισότητας και της κοινωνικοοικονομικής πόλωσης.


Παρά το γεγονός ότι η καλή διακυβέρνηση και η δημοκρατική αποκέντρωση αποτελούν μέρος της μείζονος ατζέντας για τη δημόσια πολιτική σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, πολύ λίγες είναι οι ενδείξεις ότι υπάρχει διαφάνεια ή αναδιανεμητική ανάπτυξη ειδικά στη Ντάκα. Το θέμα της φωνής και της λογοδοσίας στο Μπανγκλαντές είναι σε σχετικά κακή κατάσταση στη σύγχρονη εποχή. Σύμφωνα με τον World Governance Index-WGI (Παγκόσμιος Δείκτης Διακυβέρνησης) το σενάριο έχει ως εξής:


Εικόνα 1: Συνολικός Δείκτης: Φωνή & Λογοδοσία [1]


Διαφάνεια, δυνατότητα και αναδιανομή


Ο ορισμός της “Διαφάνειας” μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το υποκείμενο ή την επίκεντρο. Σε γενικές γραμμές, από τη σκοπιά της διακυβέρνησης είναι το φαινόμενο που ενισχύει την έγκαιρη και αξιόπιστη ροή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής πληροφόρησης και της πληροφόρησης που σχετίζεται με την παροχή κυβερνητικών υπηρεσιών, τη νομισματική και οικονομική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Μολονότι η διαφάνεια αμφισβητήθηκε σε διάφορες κοινωνίες, ο Στίγκλιτς (1999) πιστεύει ότι οι κοινωνίες θα έπρεπε να υποστηρίζουν το ανοικτό σύστημα και τη διαφάνεια. Συνηθως η καλύτερη πληροφόρηση και δυνατότητα πρόσβασης βελτιώνει την κατανομή διαθέσιμων πόρων και την αποτελεσματικότητα της οικονομίας (Vishwanath and Kaufmann, 1999). Το πολιτικό και οικονομικό κόστος της “έλλειψης διαφάνειας” είναι πάντα τεράστιο και είναι αναποτελεσματικό για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες με χαμηλό εισόδημα. Είναι πολιτικά καταστροφικό, καθώς εξασθενεί την ικανότητα του δημοκρατικού συστήματος να αποτιμά και να διορθώνει την κυβερνητική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999). Για χώρες όπως το Μπανγκλαντές, το πιο σημαντικό κόστος από την έλλειψη διαφάνειας είναι η διαφθορά, και όπως έχει ευρέως τεκμηριωθεί η διαφθορά είναι η πραγματική αιτία για τις δυσμενείς επιδράσεις στις επενδύσεις και την οικονομική ανάπτυξη (Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Συνεπώς, υπάρχουν λόγοι που η διαφάνεια έχει αξία, ιδίως εκεί όπου οι ανελευθερίες της κοινωνίας είναι διαδεδομένες.[2] Δεν δίνει μόνο στους ανθρώπους πρόσβαση σε πληροφόρηση που υποστηρίζει τα δικαιώματά τους, αλλά προετοιμάζει το έδαφος για διάφορες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές ευκαιρίες. Η διαφάνεια παρέχει στους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν ή τους εξουσιοδοτεί να συμμετέχουν. Σ’ αυτό το στάδιο, οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ευκαιρίες να αυξήσουν ή να βελτιώσουν τις δυνατότητές τους, όπως πολιτικές ελευθερίες, οικονομικές διευκολύνσεις, κοινωνικές ευκαιρίες και προστατευτική ασφάλεια, που έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τις ανελευθερίες ή τις ανθρώπινες στερήσεις ( Σεν, 1999).


Αυτή η συμμετοχική φύση της ανάπτυξης αποτελεί τη βάση για αποκεντρωμένες και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές και αντίστροφα η αναδιανομή συμβάλλει στη συμμετοχή, την ανάπτυξη των δυνατοτήτων και τη διασφάλιση της διαφάνειας. Υπάρχουν πολλά εμπειρικά στοιχεία σε διάφορα μέρη του Παγκόσμιου Νότου που επεξεργάζονται τις αλληλεξαρτήσεις ανάμεσα στη διαφάνεια, τη συμμετοχή, τη δυνατότητα και την αναδιανομή της αστικής πολιτικής.


Εάν δούμε τη μελέτη της περίπτωσης του Πόρτο Αλέγκρε (Βραζιλία) για τον συμμετοχικό προϋπολογισμό ( PB), έχουμε μια εμπειρική υποστήριξη της συνεργιστικής σχέσης ανάμεσα στη διαφάνεια, τη δυνατότητα και τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές. Στο Πόρτο Αλέγκρε η κινητοποίηση σε επίπεδο γειτονιάς έκανε την εμφάνισή της τη δεκαετία του 1970 με τα κοινοτικά αιτήματα για καλύτερη παροχή αστικών υπηρεσιών ( Novy and Leubolt, 2005). Τότε, λόγω της παρουσίας της στρατιωτικής δικτατορίας, οι κάτοικοι των αντικανονικών και φτωχότερων περιοχών δεν εξυπηρετούνταν καλά από τις αστικές υπηρεσίες, ούτε ενημερώνονταν για τις μελλοντικές αναπτυξιακές πρωτοβουλίες. Ο Oliver Dutra από το Εργατικό Κόμμα ( partido dos Trabalhadores, PT), που ήταν υποψήφιος δήμαρχος το 1988, ζήτησε εκδημοκρατισμό υπέρ των φτωχών, με δραματική αλλαγή στις προτεραιότητες του κρατικού προϋπολογισμού, σε σχέση με την κατανομή, προς όφελος των κοινωνικά περιθωριοποιημένων ανθρώπων ( Novy and Leubolt, 2005). To PT επιχείρησε να συνδέσει τα υλικά αιτήματά του με ένα πλαίσιο δικαιωμάτων του πολίτη και τα προβλήματά του αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικοπολιτικού πλαισίου. Μαζί με την κοινωνία των πολιτών, το ΡΤ έκανε να ακουστεί η φωνή του σε σχέση με το συγκεκριμένο αίτημα για εκδημοκρατισμό του προϋπολογισμού. Στο Πόρτο Αλέγκρε, το ΡΒ ήταν ένα μέσο για τη διασφάλιση της υπόσχεσης για αναδιανομή της εξουσίας σε τοπικό επίπεδο. Ταυτόχρονα, το ΡΒ ήταν επίσης η απόδειξη για φωνή και επιρροή στη λήψη αποφάσεων όπως και για διαφάνεια στη δημόσια πολιτική. Κι αυτός είναι ο πυρήνας της έννοιας της δυνατότητας του Σεν. Ωστόσο, η διαφάνεια και οι αναδιανεμητικές πολιτικές δεν έχουν πάντα γραμμικό αποτέλεσμα ή σχέση και σε αυτές τις περιπτώσεις η βελτίωση της δυνατότητας, ατομικά, συλλογιά ή θεσμικά, μπορεί να βοηθήσει την κοινωνία να πετύχει τους σκοπούς τους σε ό,τι αφορά τη διαρκή ανάπτυξη.


Μολονότι η διαφάνεια είναι συχνά επιθυμητή, το κράτος δεν προτρέπει για κοινωνικά επιθυμητά επίπεδα διαφάνειας κι αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Σύμφωνα με τους Vishwanath και Kaufmann (1999), οι αιτίες για χαμηλότερο επίπεδο διαφάνειας είναι: α) η διαδικασία γνωστοποίησης της πληροφορίας δεν είναι φτηνή. Η διασφάλιση της διαφάνειας συνεπάγεται ουσιαστικές προσπάθειες σε σχέση με το χρόνο, την ενέργεια, τα χρήματα και τις ικανότητες. Είναι λοιπόν φυσιολογικό που οι αρχές ενδιαφέρονται να αποκαλύψουν την πληροφόρηση μέχρι το σημείο όπου το περιθώριο κέρδους από τη γνωστοποίηση ισούται με το περιθώριο κόστους κι αυτό καταλήγει σε μερική διαφάνεια, όχι πλήρη γνωστοποίηση, και β) μερικές φορές, η αποκάλυψη μεγαλύτερης πληροφόρησης οδηγεί στην απώλεια του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, που με τη σειρά του μειώνει τη δυνατότητα κέρδους ή πλεονεκτήματος.


Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, όπου υπάρχει ένας τεράστιος αριθμος φτωχών, η διαφάνεια μπορεί να έχει τρομερή οικονομική αξία. Η διαφάνεια μπορεί να δημιουργήσει οικονομικές ευκαιρίες στις ανθρώπινες μάζες.
Μια έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας αναφέρει ότι το αυξανόμενο ΑΕΠ κατά κεφαλή εξαρτάται άμεσα από τη φωνή και τη λογοδοσία του κράτους, ως εξής:


ΑΕΠ κατά κεφαλή- ΡΡΡ

Πηγή: Vishwanath και Kaufmann (1999)


Τα τελευταία χρόνια, ένα επιδοτούμενο από την Asian Development Bank (ADB) πρόγραμμα, “Πιλοτικό Πρόγραμμα για τη Διοικητική Μεταρρύθμιση της πόλης Ντάκα”, επιχείρησε να αντιμετωπίσει διάφορα λειτουργικά προβλήματα που είχαν να κάνουν με τη διακυβέρνηση της Ντάκα. Το πρόγραμμα αυτό ασχολήθηκε με την αρχή διακυβέρνησης της μεγαλούπολης, Dhaka City Corporation (DCC), που υστερεί σοβαρά σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα αποκέντρωσης της εξουσίας και την αστική ευθύνη και ταυτόχρονα έδειξε πως δεν υπήρχε αρκετή διαφάνεια στον προγραμματισμό και τις δραστηριότητές της (ADB, 1999). Η έλλειψη διαφάνειας στις αστικές υποθέσεις σχετίζεται άμεσα με την απροθυμία των πολιτών να πληρώσουν φόρους και δαπάνες χρήσης. Στη διάρκεια των τελευταίων πέντε ετών, μόνο το 65% των εσόδων του προϋπολογισμού της DCC υλοποιήθηκαν (ADB, 1999). Αυτό δείχνει πολύ παθητικές μορφές των μηχανισμών αστικής διακυβέρνησης έναντι της συμμετοχικότητας ή της μαζικής συμμετοχής σ’ αυτή τη μεγαλούπολη της Νότιας Ασίας. Οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πώς θα δαπανηθούν οι φόροι τους, καθώς δεν αποτελούν μέρος του μηχανισμού λήψης αποφάσεων.


Όπως και άλλες μεγαλουπόλεις στη Νότια Ασία, η Ντάκα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την αποικιοκρατική κληρονομιά της ( Mehrotra, 2008) και την συγκεντρωτική πρακτική του προγραμματισμού. Αλλά οι ελευθερίες της ανθρωπότητας έχουν κυριαρχήσει εδώ σε πολλές μορφές. Η Ντάκα δεν αποτελεί εξαίρεση. Από τη δεκαετία του 1990, η μεγαλούπολη Ντάκα έχει βιώσει μερικές άτυπες μορφές αστικών κοινωνικών κινητοποιήσεων, με αιτήματα για καλύτερη πρόσβαση στα πολιτικά δικαιώματα και την πληροφόρηση. Ειδικότερα σε ό,τι αφορά τις αστικές περιβαλλοντικές βελτιώσεις, οι κινητοποιήσεις αυτές έχουν δημιουργήσει επιλογές για τους φτωχούς και τους μη προνομιούχους ώστε να συμμετέχουν ή να διαδηλώνουν για τα δικαιώματά τους, ως φωνή για περιβαλλοντική δικαιοσύνη. Σιγά-σιγά η δυνατότητα του λαού και των τοπικών θεσμών βελτιώνεται. Εάν θέλουμε να πορευτούμε προς μια συμμετοχική κοινωνία και να αγωνιστούμε για όλες τις αστικές δυσκολίες όπως η φτώχεια, η ανισότητα ή οι στερήσεις, δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι προς αυτή την κατεύθυνση παρά μόνο η επιδίωξη για ενισχυμένη διαφάνεια, συμμετοχή και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές στην πράξη και όχι μόνο στη θεωρία.


Προβλήματα στην εφαρμογή του μηχανισμού διαφάνειας

Γιατί οι άνθρωποι πρέπει να δίνουν αξία στη διαφάνεια όταν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών δεν καταλαβαίνουν καν το νόημα της υπηκοότητας ή ζουν στη φτώχεια; Ή γιατί οι άνθρωποι χρειάζονται τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές όταν υπάρχει ήδη δημοκρατική κυβέρνηση; Ή ποια είναι τα οφέλη της διαφάνειας και των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών; Αυτά είναι τα ερωτήματα που ανακύπτουν για τη διασφάλιση της διαφάνειας στον μηχανισμό διακυβέρνησης στη Ντάκα. Στην πραγματικότητα, οι φτωχοί μπορούν να ενταχθούν μόνο στο μέτρο που νιώθουν και κατανοούν την οικονομική αξία της διαφάνειας ή των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών. Όπως είπαμε νωρίτερα, η διαφάνεια είναι ένα από τα μείζονα πολιτικά εργαλεία που μπορούν να παράσχουν στους ανθρώπους ευκαιρίες. Η διαφάνεια μπορεί επίσης να παράσχει ευκαιρίες για δυνατότητες ανάπτυξης, που μπορούν να επιδράσουν στην παραγωγικότητα και την απασχόληση. Η πρόσβαση στην άσκηση λήψης αποφάσεων θα επιτρέψει στους ανθρώπους να επηρεάσουν και να διαμορφώσουν το μέλλον τους δίνοντάς του αξία.


Αλλά η πατρογονική πολιτική δομή στο Μπαnγκλαντές δεν επιτρέπει τη διαφάνεια τόσο εύκολα όσο γίνεται αντιληπτή ή προτείνεται στη θεωρία. Τα δυο κόμματα που κυριαρχούν σ’ αυτή τη δημοκρατία δεν εφαρμόζουν την αληθινή ουσία της δημοκρατίας ούτε στη δική τους πολιτική δομή. Οι οικογενειακές δυναστείες και οι συγγένειες αποτελούν το μοναδικό κριτήριο για τις πολιτικές αποφάσεις και την ιεραρχία της εξουσίας. Η παροχή διαφάνειας στους πολίτες σε κάθε στάδιο πολιτικής απόφασης θα επιδράσει στην εσωτερική κληρονομιά της πολιτικής πρακτικής. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι κοινωνικές κινητοποιήσεις και η βελτίωση της δυνατότητας μπορούν να είναι αποφασιστικά στοιχεία πολιτικής για τη δημιουργία πιο δημοκρατικών δρόμων για το λαό.


Συμπέρασμα


Όπως πολλοί άλλοι, ο Σεν αντιλήφθηκε την ʺανάπτυξηʺ ως μια συμμετοχική και ευχάριστη εργασιακή διαδικασία, που οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν ακόμη πιο ευχάριστη και συμμετοχική επιτρέποντας σε όλους να αναλάβουν ενεργό μέρος, να μοιραστούν τις φωνές τους και τα επιχειρήματά τους. Το κλειδί είναι να μπορούν οι άνθρωποι να λαμβάνουν αποφάσεις για τις ζωές τους έτσι ώστε να επιλέγουν το είδος της ζωής στο οποίο δίνουν αξία. Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, που ο πληθυσμός της ξεπερνά τα 10 εκατομμύρια, εάν δεν είναι δυνατόν να διασφαλιστούν αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές ή ενισχυμένη διαφάνεια για κάθε ανθρώπινο ον ξεχωριστά, για τις γειτονιές ή τις κοινότητες, πιθανώς η Ντάκα να μην διαθέτει άλλες επιλογές για να μην πέσει στη φτώχια, την τυραννία, τις ελάχιστες οικονομικές ευκαιρίες, τη συστημική κοινωνική στέρηση, τις αποτυχημένες διαφάνειες, την παραμέληση των δημόσιων παροχών όπως και τη μισαλλοδοξία ή την υπερδραστηριότητα των κατασταλτικών κρατών και όλες οι αστικές ευπάθειες και δονήσεις θα μετατραπούν σε καταστροφές που θα κοστίσουν ανθρώπινες απώλειες.


Σημειώσεις

[1] Υπολογισμός του συγγραφέα με τη χρήση των δεδομένων από τους Παγκόσμιους Δείκτες Διακυβέρνησης, που διατίθεται στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp.

[2] Οι έννοιες “ανελευθερίες” και «ελευθερίες» που χρησιμοποιούνται ευρέως από τον Amartya Sen. Οι “ανελευθερίες” είναι το αντίθετο των ελευθεριών. Οι “ανελευθερίες” δημιουργούν εμπόδια για τους ανθρώπους να αναπτύξουν ή να επιτύχουν την αξιοπρέπεια και την ευημερία. Για παράδειγμα, η φτώχεια, οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί δημιουργούν εμπόδια για την ανθρώπινη ανάπτυξη και αποτελούν, ως εκ τούτου τις “ανελευθερίες” της σύγχρονης ανθρώπινης κοινωνίας..


Αναφορές

-Asian Development Bank (1999). Asian Cities in the 21st Century: Contemporary Approaches to Municipal Management. Vol. 3 Reforming Dhaka City Management. Manila: ADB Publication. Διαθέσιμο στο
http://www.adb.org/Documents/Conference/Asian_Cities_3/vol_3no1.pdf

-Banglapedia (2010). Dhaka City. Διαθέσιμο στο http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/D_0145.HTM.

-Davis, M. (2006). Planet of Slums, London: Verso.

-Mehrotra, S. (2008). Democracy, decentralization and access to basic services: an elaboration an Sen’s capability approach, in F. Comim, M. Qizilbash and S. Alkire (ed.) The Capability Approach: Concepts, Measures and Applications, pp. 385-420, Cambridge: Cambridge University Press.

-Novy, A. and Leubolt, B. (2005). Participatory Budgeting in Porto Alegre: Social Innovation and the Dialectical Relationship of State and Civil Society. Urban Studies 42 (11): 2023-2036.

-PricewaterhouseCoopers (2009). Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?. UK Economic Outlook November 2009. Διαθέσιμο στο https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562

-Sen, A. (1999) Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.

-Stiglitz, J.E. (1999). On Liberty, the Right to Know, and Public Discourse: The Role of Transparency in Public Life. Oxford: Oxford Amnesty Lecture.

-The Worldwide Governance Indicators Project (2011). World Governance Indicators (WGI) Database. Διαθέσιμο στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp

-Tibaijuka, A.K. (2005). Forwarding. In J. Samuels (ed.) Removing Unfreedoms: Citizens as Agents of Change in Urban Development (pp. ix-x). Warwickshire: ITDG Publishing.

- United Nations Development Programme. (2001). Indonesia Human Development Report 2001: Towards a New Consensus: Democracy and Human Development. Διαθέσιμο στο http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/asiathepacific/indonesia/indonesia_2001_en.pdf

-UN-HABITAT (2004). Transparency and Good Urban Governance. Διαθέσιμο στο http://ww2.unhabitat.org/cdrom/transparency/html/transp.html

-United Nations (2007). World Urbanization Prospects: The 2007 Revision. Διαθέσιμο στο http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf

-Vishwanath, T. and Kaufmann, D. (1999). Towards Transparency in Finance and Governance. World Bank. Διαθέσιμο στο
http://siteresources.worldbank.org/INTWBIGOVANTCOR/Resources/tarawish.pdf

Διάβασα πρόσφατα στη New York Times ότι το F.B.I. επιδιώκει όλες οι εταιρίες διακίνησης περιεχομένου στο διαδίκτυο να επιτρέψουν την κατά περίπτωση παρακολούθηση (wiretaps). Για την ακρίβεια ο διευθυντής τού F.B.I. Robert S. Mueller III ταξίδευσε τον Νοέμβριο τού 2010 στην Silicon Valley για να συναντήσει πολλούς υψηλόβαθμους εμπειρογνώμονες τεχνολόγους σχετικούς με το wiretapping.[1] Είναι φανερό ότι οι συζητήσεις αυτές μεταξύ F.B.I. και senior managers οργανισμών όπως η Google και το Facebook, παρόλο πού ανακοινώθηκαν ανοικτά, αναδύουν σαφείς ενδείξεις συσκότισης των πραγματικών λόγων πού επιτελούνται. Η διαδικασία δηλαδή μπορεί επιφανειακά να έχει την διαφάνεια της δημοσιότητας αλλά δεν πείθει σχετικά με τα πραγματικά κίνητρα. Και αυτό διότι οι συζητήσεις τους δεν λαμβάνουν καθόλου υπόψη την δημόσια κουβέντα για το wiretapping ούτε πηγάζουν ή εδράζονται σε κάποιες δικαιολογημένες ανησυχίες της πλειοψηφίας των εμπλεκομένων (stakeholders). Είναι ευκόλως εννοούμενο και από τον αρθρογράφο της New York Times ότι ο κος Mueller επιθυμεί να επεκτείνει τις αρμοδιότητες του F.B.I. ειδικότερα δε να διευρύνει την νομοθεσία του 1994. Η νομοθεσία αυτή απαιτεί από τούς παρόχους τηλεφωνικών και ευρυζωνικών υπηρεσιών (όπως οι Verizon και Comcast) να διασφαλίζουν άμεσα την συμμόρφωση στις κατά περίπτωση δικαστικές αποφάσεις παρέμβασης/ παρακολούθησης (wiretapping). Διαφαίνεται ότι το F.B.I. επιδιώκει μία επέκταση πού να αφορά τα κοινωνικά δίκτυα, τις υπηρεσίες, και το περιεχόμενο πού διακινείται. Οι αρχές πού ασχολούνται με την δημόσια ασφάλεια ζητούν έναν νόμο πού να καλύπτει τις εταιρίες τού διαδικτύου. Φαίνεται ότι η σκέψη τους είναι να ενεργοποιήσουν ειδικά μέτρα ενίσχυσης της ενημέρωσης των αρχών ασφαλείας, ειδικά τώρα πού αυξάνονται εκθετικά αυτής της μορφής οι ανθρώπινες επικοινωνίες. Από την άλλη μεριά εγείρονται ζητήματα προσωπικών δεδομένων αλλά και ευρύτερων ανησυχιών, όπως αυτές πού έθεσαν από το υπουργείο εμπορίου και εσωτερικών των Η.Π.Α. σχετικά με την παρεμπόδιση της καινοτομίας και της δημιουργίας. Είναι επίσης σημαντικό να αναφερθούμε και στην δυνατότητα εκμετάλλευσης των νέων μέσων και αυτής της πρακτικής ασύλου πού ενσωματώνουν καταπιεστικά καθεστώτα (π.χ. ότι συμβαίνει τώρα στις Αραβικές χώρες Αίγυπτο, Λιβύη κλπ ) για την καταγραφή και αναγνώριση πολιτικών αντιπάλων.


Τα πράγματα ως συνήθως δεν είναι απλά, υπάρχει μία πολύ λεπτή γραμμή μεταξύ της έγκαιρης ενημέρωσης των αρχών προστασίας και των πολιτών από την μία και της έγκυρης συνεπούς και μη υποβολιμαίας διαχείρισης της διαδικασίας από την άλλη. Η προστασία τού δημοσίου συμφέροντος είναι τελικά μία καθαρά πολιτική πράξη με πολλές παραμέτρους.[2] Εκτός όμως από παραμέτρους έχει και πολλούς αγνώστους και διατηρεί έτσι την έννοια της συνάρτησης, δηλαδή για συγκεκριμένες τιμές των αγνώστων έχουμε μοναδιαία (εντελώς διαφορετική) κατάσταση πραγματικότητας. Με άλλα λόγια δεν μας επιτρέπεται να πούμε ότι το ίδιο αποτέλεσμα θα είχαμε εάν η πολιτική μας απόφαση (το μοντέλο πολιτικής πού επιλέγουμε) θα χρησιμοποιούσε δέκα κιλά περιοριστικών μέτρων αντί είκοσι. Η διαφορά των δέκα κιλών από τα είκοσι μπορεί να είναι η διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού.


Στην περίπτωση της διαφάνειας στην πολιτική πρέπει να επισημάνουμε ότι κυκλοφορούν πολλοί απλοϊκοί αφορισμοί, πολλές προκατειλημμένες απόψεις με έκδηλη την κίνητρο- ποίηση ορμέμφυτων με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ατέρμονες φιλοσοφικής μορφής και χαρακτήρα πλατφόρμες. Στην τεχνοκρατική πλευρά της Ευρώπης, για παράδειγμα, από τον Μάρτιο τού 2010 μέσα από την “Europe 2020 Strategy – A strategy for smart, sustainable and inclusive growth – COM(2010) 2020″ τίθεται ένα όραμα για την επίτευξη υψηλών επιπέδων απασχόλησης, χαμηλών εκπομπών ρύπων, υψηλής ανταγωνιστικότητας, παραγωγικότητας και …κοινωνικής συνοχής. [3] Βέβαια η Ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι καινοτόμα αφού τα προωθεί όλα μαζί ώστε να συνεπικουρούνται και να αλληλοϋποστηρίζονται, είναι όμως … εύκολο; Δεν νομίζω….αλλά ελπίζω. Αυτός ο πόλεμος μεταξύ ανάπτυξης και απασχόλησης επηρεάζει την κοινωνική συνοχή, διασαλεύει την ασφάλεια των πολιτών, των επιχειρήσεων, τού επιχειρείν αλλά και την γενικότερη δημόσια ζωή επιφέροντας κατακερματισμούς και ομαδοποιήσεις στην κοινωνία. Οι τελευταίες μπορεί να αναβιώνουν διαχωρισμούς από το παρελθών, δηλαδή ταξικούς φυλετικούς εθνικούς οικονομικούς και λοιπούς προαιώνιους (π.χ. Θρησκευτικούς). Αυτό είναι άλλωστε περισσότερο φανερό αφότου αυτός ο πόλεμος οδήγησε σε ξέφρενη πορεία τα οικονομικά μεγέθη και στην ‘αποκανονοποίηση’ της αγοράς στην Αμερική. Το τελευταίο πρακτικά ήταν η βαθύτερη αιτία της Παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και υπήρξε η αφορμή για την δική μας εγχώρια Ελληνική κρίση. Στην πλατφόρμα Europe 2020 ένα από τα επτά μεγάλα σχέδια/ πρωτοβουλίες αφορούν την Ψηφιακή Ημερήσια Διάταξη για την Ευρώπη (Digital Agenda for Europe) πού επιδιώκει να ορίσει τι χρειάζεται η Ευρώπη από την Τεχνολογία των Τηλεπικοινωνιών και της Πληροφορίας και πoιo ρόλο πρέπει να παίξει αυτός ο τομέας. Ειδικά για την διαφάνεια υπάρχει ένα σύνολο δράσεων για το άνοιγμα της πρόσβασης στο περιεχόμενο, για την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη στην τεχνολογία και το περιεχόμενο κ.λ.π. Η τεχνοκρατική προσέγγιση διασφαλίζει την ουσιαστική ενασχόληση με το επιδιωκόμενο και την αντικειμενική επιλογή βέλτιστων λύσεων και πρακτικών, επιστημονικά άρτιων και τεχνολογικά επιτεύξιμων. Διασφαλίζει όμως στην πράξη και την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την προστασία των δεδομένων και την ασφάλεια στη καθημερινή ζωή; Αυτό μένει να αποδειχθεί. Πως έννοιες τόσο απέναντι, όπως η ελεύθερη πρόσβαση στο περιεχόμενο και η ιδιωτικότητα μπορούν να συνυπάρξουν; Πρακτικά δηλαδή μπορούμε να ρωτήσουμε με τι τρόπο θα λειτουργεί το F.B.I ή τα αντίστοιχα Ευρωπαϊκά δίκτυα ώστε να είναι και αποδοτικά αλλά και δημοκρατικά;


Η πολιτική έχει στα χέρια της την δυνατότητα και την διακριτική ευχέρεια του χρονοπρογραμματισμού των δράσεων διαφάνειας και την μετάπτωση από την σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας στην ασύγχρονη. Με άλλα λόγια μπορούν να λειτουργήσουν μηχανισμοί που να διασφαλίζουν την καταγραφή των επιλογών και των πράξεων υλοποίησης πολιτικών και την διάχυση της πληροφορίας σε ‘near real time’. Οι λειτουργίες ‘hard real time’ αποδεικνύονται πολλές φορές ασύμφορες και ατελέσφορες. Η ασύγχρονη διάχυση της πληροφορίας δεν είναι απαραίτητο ότι θα εμποδίζει τις Δημοκρατικές λειτουργίες, όμως η διαστρέβλωση η απόκρυψη και η παραπλάνηση είναι αντιδημοκρατικές πρακτικές. Πόσο επικίνδυνο είναι να συζητάμε για ασύγχρονη διάχυση της διαφάνειας; Πολύ! και ακόμα περισσότερο εάν είμαστε μέσα σε ένα περιβάλλον εχθρικό (adversarial),[4] δηλαδή με παγιωμένους στόχους επιδιώξεις και μακροχρόνιες πολιτικές. Όταν όμως ανατίθεται η διαχείριση σε Δημοκρατικά εκλεγμένο επιτελείο, τότε η επικινδυνότητα εξαρτάται από το επιτελείο το οποίο προφανώς πρέπει να υποθέσουμε ότι εξ ορισμού δεν εμπεριέχει χαρακτηριστικά ‘εχθρότητας’ (adversity). Για παράδειγμα πόσο επικίνδυνο είναι να μιλάμε για συνεκμετάλλευση κοιτασμάτων φυσικών πόρων σε αμφισβητούμενες από τούς εμπλεκόμενους ζώνες και μάλιστα να λειτουργούμε με σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας ανακοινώνοντας λεπτομέρειες σε ‘hard real time’? Είναι ρητορικό το ερώτημα αφού ακόμα και γονιδιακά ερμηνεύεται πως αυτό πού στην γλώσσα της οικονομίας λέγεται «αισιοδοξία» ή «κλίμα» πηγάζει από την ανθρώπινη συμπεριφορά και τον τρόπο πού ‘εμβαπτιζώμενη’ σε συγκεκριμένο «κλίμα» αποδίδει ή δεν αποδίδει (η συμπεριφορά) αποτελέσματα.[5] Άραγε η δημιουργία «κλίματος» στην εξωτερική πολιτική δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις επιλογές διάχυσης της πληροφορίας;


Σκεφθείτε την άσκηση διοίκησης σε διαφορετικούς χώρους και τομείς, μικρές επιχειρήσεις, πολυεθνικές, δημόσιοι οργανισμοί, διεθνείς οργανισμοί αλλά ακόμα και οικιακή οικονομία. Το κυρίαρχο στοιχείο που υφέρπει παντού είναι η απρόβλεπτη συμπεριφορά του ανθρώπινου παράγοντα. Είναι γεγονός ότι ο ανθρώπινος παράγοντας διέπεται από φυσιολογικά ή τεχνητά, βιολογικά, οικονομικά, γνωστικά, ψυχολογικά και άλλα ετερογενώς περιγραφόμενα δεδομένα. Έτσι όταν ένας προϊστάμενος, διευθυντής, υπουργός, πρόεδρος ή άλλος αποφασίσει να εφαρμόσει μια πολιτική της αρμοδιότητάς του, υποθέτει ότι ισχύουν δεδομένες αρχικές συνθήκες. Όμως μετά από την διάχυση της πληροφορίας ισχύουν οι ίδιες άραγε αρχικές συνθήκες στις οποίες υπολόγιζε;


Το παράδειγμα της Ιαπωνίας με την ραδιενέργεια στην Fukushima είναι χαρακτηριστικό. Πόσο αποδοτική είναι η άμεση πληροφόρηση ότι η ανιχνευθείσα ποσότητα ραδιενέργειας στο νερό που βγαίνει από τον «πάσχοντα» αντιδραστήρα είναι δέκα εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από το συνηθισμένο (στοιχείο που μετά διαψεύσθηκε); Δεν δημιούργησε «κλίμα»; Στην Ελλάδα (και αλλού) αυτό δεν θα αρκούσε για να αδειάσουν τα SuperMarket και να δημιουργηθούν ποικίλες κρίσεις; Πόσο χρήσιμο είναι αυτό που λέγεται «εν θερμώ» σε μείζονα κλίμακα, με κίνδυνο εκμετάλλευσης από μεθοδευμένες μειοψηφίες, βλέπε οικονομικούς- πολιτικούς αντιπάλους, διεθνείς κερδοσκόπους κ.α.; Έναντι της αλήθειας, πού ανιχνεύεται πλήρως και με ψυχραιμία και εξ’ αιτίας της ενεργοποιούνται ψύχραιμες αντιδράσεις και ενεργοποιούνται αντίστοιχες πολιτικές διαδικασίες, δεν μπορεί να θεωρείται Δημοκρατικότερη ή αποδοτικότερη η σύγχρονη διάχυση (άλογη άμεση Διαφάνεια) πού μπορεί να καθιστά επιλεχθείσες πολιτικές διαδικασίες ανέφικτες (ή στην καλύτερη περίπτωση πού θα μειώνει τις εναλλακτικές επιλογές) και ατελέσφορες.


Με άλλα λόγια η πληροφορία και η στιγμή δημοσίευσης δεν είναι όλη η αλήθεια, αφού η κίνηση αυτή δημιουργεί παρενέργειες που επιδρούν στην αλήθεια. Έτσι μπορεί να υποθέσει κανείς ότι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η ασύγχρονη διαφάνεια είναι όχι απλά αποτελεσματικότερη ή ο πλέον συντεταγμένος τρόπος διάχυσης της αλήθειας, είναι στην ουσία ο μόνος τρόπος διάχυσης που προετοιμάζει και διασφαλίζει την Δημοκρατική πλήρη και αδιάβλητη πληροφόρηση σε μείζονα κλίμακα. Μπορούμε να καταθέσουμε λοιπόν ότι η ασύγχρονη Διαφάνεια δεν πάσχει από Δημοκρατικότητα όταν καιροσκοπώντας πολεμείται η κερδοσκοπία.


Όταν καταλάβουμε ότι η εχθρότητα δεν είναι παρά μια ανθρώπινη κατάσταση, τότε θα αξιολογήσουμε πόσο ασύμφορη και ατελέσφορη πρακτική μπορεί να αποβεί η «αθώα» σύγχρονη διάχυση ή άμεση Διαφάνεια. «Αθώος» στην πολιτική συχνά σημαίνει ο έχων κρυφή ατζέντα και άρα μπορούμε να συμπεράνουμε ότι εντέλει η σύγχρονη διάχυση μπορεί να υπονοεί και αντιδημοκρατικές πρακτικές!


Για να κλείσουμε με την χρήση επιστημονικών εργαλείων η έννοια της διαφάνειας είναι εκ των πραγμάτων ένα ερώτημα πού τίθεται στα μοντέλα πολιτικής πού χρησιμοποιούνται κατά την υποστήριξη αποφάσεων.[6] Βέβαια ο μέσος πολίτης δεν γνωρίζει άλλες μεθόδους για να κρίνει τις πολιτικές εκτός από σχολιασμούς τού συρμού (συντηρητική, προοδευτική, αντιδραστική κλπ). Τι σημαίνει όμως συντηρητική φωνή στο θέμα της διαφάνειας όταν διακυβεύονται αξίες διαχρονικά ζωτικές (προσωπική ασφάλεια, περιουσία, εδαφική ακεραιότητα); Τι συμβαίνει όταν οι ‘προοδευτικές’ φωνές περί διαφάνειας εκφέρονται από μία θέση και φύση συντηρητική (στατική) πού πλέον είναι συνυφασμένη με την μέση καθημερινότητα όλων μας (ιδίως εάν τη συγκρίνουμε με την καθημερινότητα προηγούμενων γενεών);


Με γνώμονα την φθηνή συνδικαλιστική εκφορά εύκολων συνταγών Δημοκρατικότητας και ‘καλής δημόσιας συμπεριφοράς’, εκφορά πού πολλοί αναδεικνύουν ως το γενεσιουργό στοιχείο της κακοδαιμονίας στην Ελληνική κοινωνία – οικονομία, μπορούμε να κατανοήσουμε την αξία και την ανάγκη επανακαθορισμού των πολιτικών ίσως και των ιδεολογιών μέσα σε μία νέα Διάφανη πραγματικότητα.


Όλα αυτά υπογραμμίζουν την δυσκολία τού εγχειρήματος ‘διαχείριση της διαφάνειας’. Δύσκολα θα βρεις νομοταγή πολίτη, πολιτικό και κρατικό λειτουργό πού θα έχει εμπεριστατωμένη άποψη εναντίον της διαφάνειας, αλλά και δύσκολα θα βρεις αντίστοιχα κάποιον πού θα επιχειρηματολογήσει χωρίς στείρα προπαγάνδα υπέρ της Διαφάνειας ως εργαλείο. Τα φληναφήματα περί χάσματος μεταξύ των στόχων και των αποτελεσμάτων των πολιτικών διαφάνειας εύκολα αποκρούονται με παραδείγματα όμως η διαφάνεια ως εργαλείο πολιτικής είναι ένα υπαρκτό γεγονός πού πρέπει η Ελληνική κοινωνία να συμφιλιωθεί μαζί του. Έτσι μόνο θα μπορεί ο πολίτης να γνωρίζει και να κρίνει τις επίσημες απαντήσεις της κεντρικής διοίκησης σε Δημοκρατικά ερωτήματα (π.χ. Γιατί καθυστερεί η υλοποίηση τού ΕΣΠΑ: λόγω επιλογής οικονομικής πολιτικής, λόγω επιβαλλόμενης οικονομικής πολιτικής, λόγω τεχνικών προβλημάτων, ή άλλο;). Απουσία απάντησης σημαίνει απουσία πολιτικής. Περιληπτικά μία πολιτική διαφάνειας μπορεί να διεκδικεί να επιτυγχάνει:



• μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στην υλοποίηση της υπηρετούμενης πολιτικής,
• καλύτερη αποτίμηση, καταγραφή και συνέπεια στα οφέλη για την κοινωνία τούς πολίτες και τις επιχειρήσεις,
• αυξημένη συμμετοχή με μεγαλύτερη αλληλεπίδραση πολιτών και κεντρικής διοίκησης,
• μεγαλύτερη διακριτότητα και αιτιολόγηση της πληροφορίας για την επίπτωση των κοινωνικής και οικονομικής φύσης αποφάσεων,
• αυξημένη ετοιμότητα και ευελιξία αντίδρασης σε κοινωνικές απαιτήσεις,
• αυξημένη εμπιστοσύνη των εμπλεκομένων και τού ευρύτερου Κοινού στους όρους διακυβέρνησης, όσον αφορά την Κεντρική Διοίκηση,
• ενδυνάμωση των ανταγωνιστικών θέσεων της Βιομηχανίας και των Μικρών και Μεσαίων Επιχειρήσεων όσον αφορά την Οικονομία.


Έτσι πρέπει να γίνει αντιληπτό το πλαίσιο και να μην συγχέουμε την αλήθεια με την άμεση είδηση. Αλλιώς η αλήθεια είναι καταδικασμένη να απολογείται με ηθικούς όρους, με αποτέλεσμα να διακινδυνεύει να ακυρωθεί από τον λαϊκισμό.


Η Ελληνική κεντρική διοίκηση πρέπει να έχει δημόσιους στόχους. Σε εμένα, ειλικρινά, δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαροι. Ίσως αυτό να συνέβαινε επειδή χρησιμοποιούταν η Διαφάνεια ως εργαλείο. Ίσως πάλι απλά να υπήρχε πολιτική μη Διαφάνειας. Το κακό σενάριο είναι το ομιχλώδες αυτό τοπίο να προέκυπτε τυχαία ή και χαοτικά. Είναι επιτακτική πλέον ανάγκη στην νέα ψηφιακά ενισχυμένη κοινωνία να περάσουμε από την έννοια της άκριτα συγχρονισμένης Διαφάνειας στην έννοια της ασύγχρονης ώστε να ανεξαρτητοποιηθεί από την διάχυση της πληροφορίας, με προκαθορισμένα όμως και μετρήσιμα επιχειρήματα πού θα είναι και αυτά με την σειρά τους Διάφανα. Μόνο έτσι η έννοια αυτή θα περάσει από τον μύθο στην πραγματικότητα και θα αποτελέσει εργαλείο πολιτικής και στην Ελλάδα.


Αναφορές

[1] Savage Charlie (2010), “F.B.I. wants Web firms to allow wiretaps”, The New York Times, December 2010.

[2] Βλ. ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Bipolar Preference Modelling and Aggregation in Decision Support'”, International Journal of Intelligent Systems, vol. 23, 970-984, 2008; Tsoukiàs A. “From Decision Theory to Decision Aiding Methodology”, European Journal of Operational Research, vol. 187, 138 – 161, 2008; ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Modeling uncertain positive and negative reasons in decision aiding”, Decision Support Systems, vol. 43, 1512-1526, 2007; Tsoukiàs A., “Aiding to decide: concepts and issues”, στο R. Bisdorff, L. Dias, V. Mousseau, M. Pirlot (eds.), Evaluation and Decision Models: real case studies, Springer-Verlag, Berlin: υπό έκδοση; και Maudet N., Ouerdane W. and Tsoukiàs A., “Argumentation Theory and Decision Aiding”, στο J. Figueira, S. Greco, και M. Ehrgott (eds.), New Trends in Multiple Criteria Decision Analysis, Springer Verlag, Berlin, 177-208, 2010.

[3] Digital Agenda for Europe, “Every European Digital” Neelie Kroes, http://ec.europa.eu/digital-agenda, Brussels 19.5.2010

[4] Βλ. Rios Insua, D., Rios, J., Banks, D. 2009. Adversarial Risk Analysis, Journal American Statistical Association, 104, 841-854 και Rios Insua, D., Ruggeri, F., Wiper, M. 2011. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes, Wiley.

[5] Βλ. Stefano Moretti, Vito Fragnelli, Fioravante Patrone, Stefano Bonassi. 2010. “Using coalitional games on biological networks to measure centrality and power of genes”, Bioinformatics, 26 (21): 2721-2730; F. Benamara, S. Kaci, and G. Pigozzi. Individual opinions-based judgement aggregation procedures. στο Proceedings of MDAI 2010 – The 7th International Conference on Modeling Decisions for Artificial Intelligence, LNAI series, 27 – 29 October 2010, Perpignan, France; και G. Boella, C. da Costa Pereira, G. Pigozzi, A. Tettamanzi, και L. van der Torre. “The role of goals in belief selection”. Logic Journal of the IGPL, υπό έκδοση.

[6] Βλ. Boella et al. “The role of goals in belief selection” και Rios et al. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes.