Παρά την μακρόχρονη και έντονη παρουσία της στην λαϊκή κουλτούρα, η πειρατεία είναι ένας όρος που σπάνια και διστακτικά έχει συνδεθεί με μορφές πολιτικού ακτιβισμού. ‘Εχοντας εξεταστεί κυρίως μέσα από το πρίσμα της ποινικοποίησης και της αστυνόμευσης (ακόμα και όταν αφορά στην παραβίαση της υπάρχουσας τάξης από τους πειρατές λαϊκούς ήρωες), η πειρατεία έχει σπάνια αναλυθεί σε σχέση με το πώς επηρρεάζει την καθημερινή ζωή των σημερινών κοινοτήτων. Η πειρατεία, στην θάλασσα, στη στεριά ή στα ψηφιακά δίκτυα, περιλαμβάνει μια σειρά από πολύμορφες πρακτικές που διαμορφώνουν, και συχνά μεταμορφώνουν, αυτούς τους χώρους και αυτά τα δίκτυα.

Πέρα από αυτή την καταστατική δύναμη, οι πειρατικές πρακτικές αμφισβητούν τον επίσημη οργάνωση χώρων και δικτύων, προβάλλοντας και καθιερώνοντας εναλλακτικές κινητικότητες, ιεραρχίες, οριοθετήσεις, και κοινωνικές σχέσεις. Το αφιέρωμα, “Η πειρατεία ως ακτιβισμός” επανεξετάζει πειρατικές πρακτικές και υποκειμενικότητες αναφορικά με την αντίστασή τους στις κυρίαρχες μορφές οργάνωσης της καθημερινής ζωής.

Σε αυτή τη συνέντευξη, ο Alexander Galloway, συγγραφέας των βιβλίων Protocol: How Control Exists After Decentralization και The Exploit: A Theory of Networks συζητά σχετικά με το πώς διασυνδέεται η πειρατεία με τα ψηφιακά δίκτυα και τις πρακτικές ελέγχου. Ο Galloway επιμένει στον διαχωρισμό μεταξύ των πειρατικών πρακτικών και του συνεργατικού διαμοιρασμού γνώσης στη βάση της διαφορετικής τους προσέγγισης απέναντι στην εμπορευματοποίηση. Υποστηρίζει ότι παρόλο που μπορεί να είναι “δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο…ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται καθόλου με αυτά.”


Alexander Galloway: Οι πειρατές είναι σε άνοδο. Με τις μαύρες αγορές τους και τα μαύρα καπέλα τους, οι πειρατές επιτάσσουν πλοία και αντιγράφουν DVDs. Σπάνε συστήματα λογισμικού και τα ξαναπουλάνε κάτω απ’ το τραπέζι. Την ίδια στιγμή, τα άυλα αγαθά πολλαπλασιάζονται σε δίκτυα ανταλλαγής αρχείων (file-sharing networks), χιλιάδες άνθρωποι συνεισφέρουν σε προγράμματα ανοιχτού κώδικα και χιλιάδες άλλοι σε ηλεκτρονικά παιχνίδια.


Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, πρέπει να κάνουμε μια βασική διάκριση ανάμεσα στην πειρατεία και το είδος του συνεργατικού μοιράσματος που συνδέουμε με τον πολιτισμό και την κοινότητα. Με τη στενή έννοια, η πειρατεία είναι μια μορφή εμπορίου, παράνομου βέβαια, αλλά πάντως εμπορίου. Οι πειρατές κλέβουν κάτι και το ξαναπουλούν μέσω της μαύρης αγοράς. Είναι πάνω από όλα επιχειρηματίες, σε αντίθεση με τη δραστηριότητα που στρέφεται κατά της αγοράς, με το μοίρασμα, τον δανεισμό ή την κλοπή. Υπάρχει μια ευρεία αλληλουχία εδώ -για παράδειγμα κάποιος μπορεί να υποστηρίζει το μοίρασμα και να απορρίπτει την κλοπή- αλλά είναι σαφές ότι οι δραστηριότητες αυτές δεν έχουν να κάνουν με την μαύρη αγορά, με την παραδοσιακή έννοια. Νομίζω μάλιστα ότι ένα πολύ μικρό ποσοστό πραγματικής πειρατείας πραγματοποιείται στα δίκτυα ανταλλαγής αρχείων. Σχετίζεται περισσότερο με το μοίρασμα, το δανεισμό ή την κλοπή.


Συμπεριλαμβάνω εδώ την κλοπή για να ικανοποιήσω την δεξιά. Εγώ προσωπικά δεν είμαι πολύ εναντίον αυτών των δραστηριοτήτων και μου είναι δύσκολο να τις ονομάσω “κλοπή”: με οποιαδήποτε έννοια του όρου. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου ο δανεισμός ή ακόμη και η κλοπή είναι αιτιολογημένα, ειδικά στη σημερινή οικονομία όπου αρκετά συχνά η ανθρώπινη ζωή γίνεται αντικείμενο κλοπής και υποβάθμισης από τα εμπορικά και κρατικά συμφέροντα. Η αντίστροφη κλοπή είναι συχνά μια αναγκαιότητα.


Σε αντίθεση με την πειρατεία, αναφέρω τους κοινοτικούς πολιτισμούς του μοιράσματος, του δανεισμού, της αντιγραφής και της ανοιχτής πρόσβασης. Ενάντια στις υστερικές διαμαρτυρίες του επιχειρηματικού κόσμου, πρέπει να δοθεί έμφαση στο γεγονός ότι το μοιίρασμα και ο δανεισμός είναι τόσο παλιά όσο ο και ανθρώπινος πολιτισμός. Από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο μέχρι τον Ρίτσαρντ Βάγκνερ και τον Τόμας Μαν, δεν υπάρχει καλλιτέχνης που να μη δανείζεται και να μην κλέβει. Δεν υπάρχει κανείς που να μην κάνει κοινή χρήση της γλώσσας, που δεν μοιράζεται τις συνηθισμένες πτυχές της ζωής και του πολιτισμού. Η ατομική ιδιοκτησία, ιδιαίτερα η πνευματική ιδιοκτησία, είναι μια πρόσφατη και μάλλον καρκινώδης εφεύρεση στην ανθρώπινη ιστορία. Οι αξίες που μας είναι προσφιλείς δεν προέρχονται από τις εμπορικές διαφημίσεις και τις ανάγκες που δημιουργούν οι αγορές, αλλά από τις κοινοτικές αξίες του μοιράσματος και της ανοιχτής πρόσβασης.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς σχετίζονται οι πειρατικές πρακτικές με τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων; Υπάρχουν περιπτώσεις που μπορούν να διαφύγουν απ’ τον έλεγχο;


Alexander Galloway: Τα δίκτυα έχουν πάντα να κάνουν με τον έλεγχο. Αυτό ισχύει για τους πειρατές όσο και για την Microsoft. Πολύ απλά, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αποτελούν τεχνολογίες ελέγχου. Είναι δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο. Αυτό όμως δεν ισχύει, παρά μόνο στον κινηματογράφο. Ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται με αυτά καθόλου. Πρέπει να σκεφτούμε λοιπόν πάνω σε “εναλλακτικές ελέγχου” ή σε “πρακτικές ελέγχου”.


Ίσως η ρίζα του προβλήματος να έχει να κάνει με την εξουσία και την κυριαρχία. Με ποιο τρόπο μπορεί ένα συγκεκριμένο δίκτυο να προσαρμοστεί και να κάνει τη δουλειά ενός συγκεκριμένου κυριαρχικού συμφέροντος; Τα ερωτήματα αυτά είναι καίρια γιατί αγγίζουν τη σχέση ανάμεσα στον έναν και τους πολλούς, το κυρίαρχο και το πλήθος- ένα ζήτημα που είναι πάντα κρίσιμο όσον αφορά την κατανόηση των δικτύων.


Π.Χ. – Θ.Π.: Διαπιστώνετε διασυνδέσεις ανάμεσα στην ψηφιακή πειρατεία και τις πρακτικές κώδικα (coding practices) όπως οι ιοί, τα σκουλήκια (worms), τα σπαμ;


Alexander Galloway: Πρόκειται για πρακτικές ελέγχου που βασίζονται κατά πολύ στους φορείς εκμετάλλευσης. Οι πειρατές, τα σκουλήκια, τα σπαμ κλπ εκμεταλλεύονται τις παροχές που υπάρχουν μέσα στα συστήματα. Πρόκειται για φαινόμενα που είναι αρκετά φυσιολογικά και εγγενή στα μαζικά διασυνδεδεμένα συστήματα. Έχουν επίσης την τάση να επεκτείνονται οριζόντια και να να επηρεάζουν τη μεταδοτική φύση των δικτύων προκειμένου να διαδίδονται μακριά και ευρέως με ευκολία.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς εκτιμάτε την αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση της ψηφιακής πειρατείας; Θεωρείτε ότι τα μέτρα αυτά αποτελούν μέρος του παραδείγματος του ελέγχου ή ότι εμπίπτουν σε πειθαρχικές μορφές εξουσίας;


Alexander Galloway: Η αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση, τα τελευταία χρόνια, είναι μια καλή ένδειξη ότι οι νεαροί κυρίαρχοι του δικτύου ανέρχονται. Μπορεί να είναι τα έθνη-κράτη. Ή να είναι εμπορικές δυνάμεις. Δεν έχει μεγάλη σημασία. Ενώ ο έλεγχος του πρωτοκόλλου αποτελούσε απειλή για την πειθαρχική εξουσία, θέτοντας σε κίνδυνο την κυριαρχία των περιχαρακωμένων κέντρων εξουσίας, σήμερα βλέπουμε ότι έχει εξοικειωθεί με θέματα όπως η οριζοντιοποίηση, η μεταδοτικότητα και το ρίζωμα. Οι παλιές δυνάμεις προσπαθούν, αν θέλετε, να φορέσουν το πρόσωπο του ελέγχου. Πρέπει όμως να έχουμε τη εξυπνάδα και να μη μιλάμε τόσο πολύ για έλεγχο “έναντι” της εξουσίας, αλλά μάλλον για τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία διασυνδέεται με τον έλεγχο ή ο έλεγχος με την εξουσία. Μπορούμε να δούμε πώς τα πρωτόκολλα χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, βασισμένα σε κάποιες συνθήκες και σε ένα φόντο κλασικών μοντέλων εξουσίας (που είναι δηλαδή η θεωρία της κυριαρχίας).


Π.Χ. – Θ.Π.: Φαίνεται σαν να υπάρχει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση ανάμεσα στους ψηφιακούς πειρατές ότι τα υπάρχοντα πρωτόκολλα στο Ίντερνετ περιορίζουν τις δραστηριότητές τους. Πώς βλέπετε τις προσπάθειές τους να οικοδομήσουν νέα εναλλακτικά πρωτόκολλα, όπως ένα διανεμημένο σύστημα DNS (Σύστημα Ονομάτων Τομέα);


Alexander Galloway: Τα δίκτυα περιλαμβάνουν πάντα αντιφατικά πολιτικά διαγράμματα. Ορισμένα διαγράμματα είναι πιο συγκεντρωτικά, ενώ άλλα βασίζονται περισσότερο στην κατανομή. Το DNS (Domain Name System) αποτελεί πρόβλημα εδώ και πολύ καιρό, εξαιτίας της ιεραρχικής φύσης του. Ταυτόχρονα όμως γίνεται όλο και πιο άσχετο με την πραγματικότητα. Ποια ήταν η τελευταία φορά που πληκτρολογήσατε σε ένα URL (Uniform Resource Locator-ενιαίος εντοπιστής πόρων); Η αναζήτηση έχει πάρει την θέση των περισσότερων από τα domain names (ονόματα περιοχής δικτύου). Εδώ και πολύ καιρό έχω πει ότι το DNS είναι αδιάφορο. Μόνο οι άνθρωποι χρειάζονται domain names. Είναι κυρίως μνημονικές διαδικασίες που καμουφλάρουν τις διευθύνσεις IP (πρωτόκολλο Ίντερνετ). Αν τις καταργήσετε το διαδίκτυο θα λειτουργεί μια χαρά. Τα τελευταία δέκα χρόνια υπήρξε μια άνοδος σε ειδικές πλατφόρμας για απόδοση χώρων ονομάτων (συχνά εμπορικών αν και όχι αναγκαστικά), όπως στις κονσόλες online παιχνιδιών, VPNs (εικονικό ιδιωτικό δίκτυο), σημασιολογικούς χώρους ονομάτων όπως μηχανές αναζήτησης, Facebook, Bittorent, κ.α. Τα domain names δεν έχουν σημασία σε αυτούς τους κόσμους.


Η συγκεντρωτική και ιεραρχική φύση αυτών των χώρων ονομάτων είναι το πρόβλημα. Για να απαντήσω λοιπόν στην ερώτησή σας, ναι, μια γερή διανεμημένη τεχνολογία θα ήταν πολύτιμη, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις, οι διευθύνσεις IP δουλεύουν καλά, ανάλογα με τη συγκεκριμένη τεχνολογία. Συνήθως δεν εκτιμούμε αρκετά το Πρωτόκολλο Ίντερνετ (IP)! Είναι μια πραγματικά ριζοσπαστική εφεύρεση.


Οι εξελίξεις αναφορικά με το πρωτόκολλο για τις οποίες έχω τη μεγαλύτερη περιέργεια είναι εκείνες που αφορούν την ad hoc δικτύωση. Αυτό το είδος δικτύωσης έχει τεράστιες δυνατότητες, ειδικά επειδή απορρίπτει το κατευθυνόμενο από την κορυφή στατικό μοντέλο που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της συνδετικότητας. Δεν χρειαζόμαστε σουπερ-αυτοκινητόδρομους. Αλλά η ad hoc δικτύωση περιμένει ακόμη τη “δολοφονική εφαρμογή” που θα την προωθήσει στη δημόσια αρένα.


Π.Χ. – Θ.Π.: Υπάρχει δυνατότητα η πειρατεία να ενσωματώσει μια πολιτική ασυμμετρίας;


Alexander Galloway: Το θέμα της ασυμμετρίας αποτελεί πρόκληση όταν μιλάμε για δίκτυα. Ο λόγος είναι ότι τα δίκτυα κατασκευάζονται μέσα από σχέσεις ασυμμετρίας. Τα δίκτυα συνδέουν οντότητες που είναι εξ ορισμού άνισες. (Εάν ήταν κατά κάποιο τρόπο ισότιμες δεν θα υποχρεώνονταν να “δικτυώνονται” αλλά θα μπορούσαν να επικοινωνούν απευθείας). Άρα, ναι, η πειρατεία και η κοινή χρήση ενσωματώνουν μια πολιτική ασυμμετρίας στο βαθμό που εκφράζουν ένα μοναδικό σχηματισμό δικτύων.


Αυτό όμως δεν σημαίνει πολλά. Το πιο σημαντικό δεν είναι η ύπαρξη μιας τέτοιας πειρατείας αλλά η ποιότητα της ύπαρξής της, το ήθος της. Η ασυμμετρία από μόνη της δεν σημαίνει πολλά. Πρέπει να ερευνήσουμε τις διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας για να ορίσουμε τη χρησιμότητά τους για τη δημοκρατία και την καλλιέργεια της κοινοτικής και ανθρώπινης ελευθερίας.


Π.Χ. – Θ.Π.: Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος σε ό, τι αφορά τις “διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας”; Οι εν δυνάμει απελευθερωτικές πτυχές της ασυμμετρίας έχουν όλες να κάνουν με τη δημιουργία συνειδητών πολιτικών παικτών ή κοινωνικών πρακτικών που υποστηρίζουν ευρύτερα πολιτικά κινήματα; Με άλλα λόγια, μπορεί η πειρατεία να καλλιεργήσει την έννοια της κοινότητας και της ελευθερίας σαν μία αθέλητη συνέπεια;


Alexander Galloway: Αναφέρομαι στις πτυχές ως είδος. Μπορούμε επομένως να σκεφτούμε για τις πολλές πτυχές της ασυμμετρίας, τα πολλά επίθετα της συνδετικότητας. Δεν πρέπει όμως να φετιχοποιούμε τη μορφή καθεαυτή. Η ασυμμετρία δεν είναι πανάκεια. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις για τη μορφή και μόνο. Αυτό είναι από τα πιο δύσκολα μαθήματα πολιτικής παιδείας. Η εστίαση στο περιεχόμενο είναι επομένως πολύ σημαντική. Με αυτή την έννοια, η κοινότητα δεν είναι ποτέ ένα επιφαινόμενο. Η κοινότητα είναι μια πρωταρχική οντολογική κατηγορία. Θα παρατηρήσουμε φυσικές συνέπειες να ξεπηδούν απ’ αυτήν, πράγματι – η ευτυχία, ο νόμος, η πραγματικότητα. Πρέπει όμως πάντα να ξεκινάμε από τον νόμο του κοινού (common), για παράδειγμα τον νόμο για τη “συμμετοχή των αποκλεισμένων”. Αυτό που προκύπτει ονομάζεται πολιτική.

————————-


Ο Alexander Galloway μίλησε μέσω e-mail στον Παύλο Χατζόπουλο και τον Θανάση Πρίφτη

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Michel de Certeau εντόπισε ένα φαινόμενο που ονομάζεται la perruque –πρόκειται για τις διαδικασίες με τις οποίες οι εργαζόμενοι εξαπατούν τους εργοδότες τους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι εργάζονται, ενώ στην πραγματικότητα κάνουν προσωπικές τους δουλειές, χρησιμοποιώντας τους πόρους του χώρου εργασίας. Δεν κλέβουν τίποτα, εκτός από χρόνο. Μια δημιουργική διαδικασία λαμβάνει χώρα, αλλά τίποτα δεν παράγεται από οικονομικής άποψης. Καθιερώνεται μια τακτική που χρησιμοποιεί τις χαραμάδες που συγκεκριμένες συγκυρίες ανοίγουν για την εποπτεία των ιδιοκτησιακών δυνάμεων. Δραστηριοποιείται σ’ αυτές. Δημιουργεί εκπλήξεις σ’ αυτές. (de Certeau, 37).


Σύμφωνα με μια περίεργη προκατάληψη που επικρατεί στη Βόρεια Ευρώπη, οι μεσογειακές χώρες χαρακτηρίζονται περισσότερο από αυτό το φαινόμενο από τους βόρειους γείτονές τους, με τη μη αναγνωρισμένη από οικονομικής άποψης εργασία στον τριτογενή τομέα και έναν νεποτισμό του τύπου “ξύσε μου την πλάτη να ξύσω τη δική σου”. Θα έλεγα όμως ότι πρόκειται για μια παραπλανητική διάκριση. Οι Σουηδοί, όπως και οι Βρετανοί, είναι επίσης ένθερμοι νεποτιστές με μηχανορραφίες φοροδιαφυγής και πολλές μη χαρτογραφημένες οικονομικές δραστηριότητες. Φυσικά, η επιθυμία της “επίσημης κοινωνίας” είναι να καταπνίξει αυτή τη σφύζουσα κόλαση των ανθρώπινων οικονομικών ανταλλαγής που ο Georges Bataille περιέγραψε τόσο εκφραστικά. Για παράδειγμα, στη Σουηδία, όπου η ψηφιακή πίστωση είναι πολύ διαδεδομένη, υπάρχει ένα ισχυρό και εντελώς νόμιμο πολιτικό κίνημα που ασκεί πίεση για την κατάργηση των μετρητών ως μέσου πληρωμής. Η αλλαγή αυτή έχει αρχίσει να γίνεται σε πολλούς τομείς. Σε ευρείες περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και οι μικρότερες μηχανές στους δρόμους δέχονται πιστωτικές κάρτες.


Κατά μεγάλη ειρωνεία, σε μια εποχή που το άτομο θεωρείται κυρίαρχο, χωνόμαστε σε τεχνικά συστήματα, όλα με προβλέψεις για την περίπτωση μη συμμόρφωσης σχετικά με τις οποίες εμείς ως “τελικοί χρήστες” δεν έχουμε σχεδόν κανένα λόγο. Γι’ αυτό θα ήθελα να δώσω έμφαση στο περίπλοκο κουβάρι των δυνατοτήτων για να δράσουμε, του οποίου εμείς ως καταναλωτές-υποκείμενα της ύστερης νεωτερικότητας αποτελούμε αναπόφευκτα μέρος. Το άρθρο αυτό αφορά το υποκείμενο ακτιβιστής, το υποκείμενο πειρατής και τη φαινομενική αδυναμία για την καθαρότητα του υποκειμένου που δρα σε μια τέτοια εποχή.


Πειρατές, παρτιζάνοι και ο Pandeya


Το ελληνικό κράτος και ο ελληνικός λαός συνήργησαν σε ένα “έγκλημα” – έδειξαν πως η ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι παρά ένας χάρτινος πύργος και πώς εκατομμύρια μικρών βημάτων μυρμηγκιού που κρύβονται κάτω από τη la perruque μπορούν να υπονομεύσουν ολόκληρες εθνικές οικονομίες.


Την ίδια στιγμή, σε μια άλλη περιφερειακή ευρωπαϊκή χώρα, ο σουηδικός λαός συνήργησε στο “έγκλημα” του εναγκαλισμού μιας υποδομής που έδειξε ότι η κατεστημένη οικονομία πολιτιστικής κατανάλωσης δεν είναι παρά ένα χάρτινος πύργος. Ενώ φαινομενικά το σουηδικό νομικό σύστημα μάχεται εναντίον της μη ρυθμισμένης κοινής χρήσης αρχείων, πολλοί άλλοι θεσμικοί παράγοντες στη Σουηδία ευνοούν ενεργά αυτή τη δραστηριότητα: Μια υποδομή ευρείας ζώνης συχνοτήτων που χρηματοδοτείται από το κράτος, η τάση προς συλλογικές, οικουμενικές λύσεις και ένας ρατιοναλισμός Gesellschaftlich όπου η κεντρική μονάδα οργάνωσης είναι σε κρατικό επίπεδο και όχι στο επίπεδο των οικογενειών ή των τοπικών κοινοτήτων. Ένα όλο και πιο εξατομικευμένο, διορατικό και οξυδερκές κοινό των μίντια, μια εθνική περηφάνεια για τα λαμπερά καλώδια της ευρείας ζώνης συχνοτήτων που διαθέτουμε, εγχειρήματα και φίρμες όπως το Pirate Bay, το Spotify κι εκείνοι οι διαβόητοι σουηδικοί διακομιστές web που φιλοξενούν τον ιστότοπο WikiLeaks.


Κατά την άποψή μου, η “ελευθερία” είναι ένα ζώο με πολλά πρόσωπα. Είναι μια ελευθερία που διατυπώνεται με ισχυρές κρατικές ρυθμίσεις, οι οποίες φαινομενικά κάνουν το Βέλγιο και τη Σουηδία μέρη όπου μπορείς να τοποθετήσεις διακομιστές web, εάν διοικείς έναν ιστότοπο σαν το WikiLeaks- κάτι που μοιάζει παράξενο στους Αμερικανούς, δεδομένου ότι ασπάζονται τόσο πολύ την ελευθερία του λόγου. Η ισχυρή παρουσία μετρήσιμων, αυστηρά τυποποιημένων υποδομών πληροφορίας συντελεί στη φαινομενική αναρχία, βασισμένη στην κοινή χρήση αρχείων μεταξύ ομοτίμων. Και παρά τις φαινομενικές διαμάχες στην επιφάνεια, είναι ίσως η παρουσία της διαδεδομένης, κοινής έννοιας για την “καλή ζωή” που επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να υπονομεύσει τη δημόσια οικονομία, οφθαλμόν αντί οφθαλμού, όπως το μυρμήγκι.


Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα αυτού του άρθρου, πού ακριβώς τοποθετούμε τον “πειρατή” σε όλα αυτά; Πρώτα απ’ όλα, από τη δική μου έρευνα προκύπτει ότι οι χρήστες που ανταλλάσουν αρχεία κάνουν βασική διάκριση ανάμεσα στην “πειρατική αντιγραφή” και την “ιδιωτική αντιγραφή”. Διακρίνουν δηλαδή ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους δράσης, με κάπως διαφορετικές προθέσεις. Ο “πειρατικός” τρόπος δράσης συνδέεται με την αξία ανταλλαγή/εμπόρευμα ενός αρχείου (παρά με την αξία χρήσης του), ενώ ο δεύτερος τρόπος έχει περισότερο να κάνει με την εξυπηρετικότητα και την αυτό-ικανοποίηση.


Επιπλέον, στον τόμο Efter The Pirate Bay (επ. Andersson & Snickars, 2010), ο Leif Dahlberg διακρίνει μεταξύ “πειρατών” και “παρτιζάνων”, καθώς οι πρώτοι δεν “παίρνουν θέση” με τον ίδιο τρόπο όπως οι δεύτεροι. Οι παρτιζάνοι δεν είναι κανονικοί στρατιώτες, αλλά κάτι ανάμεσα σε πολίτες και στρατιωτικούς, και υιοθετούν μερικές φορές μια πολιτική στάση, καθώς αλλάζουν ρόλους με γήινο τρόπο.


Αλλά με τι ακριβώς συντάσσονται; Σύμφωνα με τον Γερμανό μοντερνιστή φιλόσοφο Carl Schmidt, στόχος του παρτιζάνου δεν είναι να επεκτείνει το μέτωπο του πολέμου, αλλά να εγκαθιδρύσει μια νέα παγκόσμια τάξη. Και όταν η τάξη αυτή εγκαθιδρύεται, ο παρτιζάνος παραδίδεται και γίνεται κανονικό μέρος της. Ο παρτιζάνος εμφανίζεται σε μη τακτική και μη αναμενόμενη βάση και δρα για να υπερασπιστεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αντικείμενο. Ο προβληματισμός πολλών σημερινών ακτιβιστών είναι κατά κάποιο τρόπο συμβατικός, με την έννοια ότι η “καθαρή πολιτική” μοιάζει αρχικά να είναι ένα κίνημα ελευθερίας του δικτύου, που διατηρεί τις ανοιχτές υποδομές στις οποίες έχουμε συνηθίσει.


Με αυτή την έννοια, ο πειρατής είναι πολύ πιο τρομακτικός, καθώς αποφεύγει όλες αυτές τις διακρίσεις μεταξύ “φίλου” και “εχθρού”. Ο πειρατής είναι πολύ πιο ριζοσπαστικός απέναντι στις πιθανές συνέπειες των πράξεών του(της). Οι πραγματικοί πειρατές ορίζονται από μια ουδέτερη στάση σε σχέση με τις συνέπειες, που είναι περίπου μηδενιστική.


Όπως σημείωσα προηγουμένως (Andersson 2009), παρατηρούμε εδώ μια μετακίνηση- από την τακτική στή στρατηγική. Ο “ιδιωτικός” καταναλωτής ενεργεί μέσα στη la perruque, ενώ οι ευκαιριακές “πειρατικές” στάσεις που υιοθετούν τα υποκείμενα ανοίγουν τον δρόμο προς πιο διαρκείς, στρατηγικές παρεμβάσεις (ειδικά καθώς η τεράστια δυναμική που δίνεται στο άτομο προέρχεται από τις κοινές ψηφιακές υποδομές μας). Τελικά, με μια πλήρως “παρτιζάνικη” στάση, εγκαθιδρύεται ένας στρατηγικός τόπος.


Από τη στιγμή που ένα νεφελώδες κίνημα αποκτά αναγνωρίσιμους εκπροσώπους, επιτρέπει προσωπικά κουσούρια και εκστρατείες σπίλωσης να σπιλώνουν τη δραστηριότητά του, όπως είδαμε πρόσφατα στην υπόθεση του WikiLeaks. Αυτό εξηγεί επίσης τις περίεργες εξελίξεις στην υπόθεση Pirate Bay, όπου πολλοί online ακτιβιστές έφτασαν να αμφισβητούν την ηθική υπόσταση ανθρώπων της υπηρεσίας- Fredrik Neij, Gottfrid Svartholm Warg, Peter Sunde και Carl Lundström. Το 2003, το TPB αναπτύχθηκε από τη χαλαρή ακτιβιστική κολεκτίβα Piratbyran, που αποτελούσε μια διαλεκτική αντίδραση στη σουηδική ομάδα πίεσης υπέρ της βιομηχανίας κοπυράιτ, Antipiratbyran. Το TPB καθιέρωσε σύντομα ένα στυλ ανυπακοής και ανεξαρτησίας- ενώ ταυτόχρονα ήταν αυστηρά προσηλωμένο στην στήριξη της “ουδετερότητας του δικτύου” και σε μία τύπου Gesellschaftlich αποτελεσματικότητα. Το Pirate bay ήταν αφιερωμένο στη συλλογική κοινή χρήση πόρων- ενώ την ίδια στιγμή το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορίας του οφειλόταν στην κοινή χρήση ενός εξαιρετικά συμβατικού και καθιερωμένου εμπορικού περιεχομένου. Όταν ξεκίνησε η δίκη του Pirate Bay σε ένα περιφερειακό Σουηδικό δικαστήριο, το 2009, πολλές από αυτές τις εμφανείς αντιφάσεις εκδηλώθηκαν, καθώς οι κατηγορούμενοι δεν εκφώνησαν τις φλογερές αντιστασιακές ομιλίες που πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον περιγέλασαν την όλη διαδικασία του δικαστηρίου με την κατεργαριά του καταστασιακού χάπενινγκ της“δίκης-θεάματος” (Spectrial).


Κι αμέσως μετά τη δίκη, κυκλοφόρησε η είδηση ότι η ονομασία της φίρμας και η διεύθυνση web ήταν προς πώληση, στον άγνωστο μέχρι τότε ένθερμο καπιταλιστή επιχειρηματία Hans Pandeya. Απογοήτευση εμφανίστηκε στους πίνακες μηνυμάτων του Pirate Bay: οι επαναστάτες είχαν τελικά ξεπουληθεί;


Ωστόσο, η πώληση δεν έγινε ποτέ. Αλλά τον επόμενο χρόνο, ως μέρος της εθνικής προεκλογικής εκστρατείας στη Σουηδία, ένας άλλος θεσμικός παίκτης έκανε μια προσφορά για να πάρει ένα άλλο στοιχείο από το περίπλοκο συνονθύλευμα Pirate Bay – και πιο συγκεκριμένα τους διακομιστές. Καθώς με δικαστική εντολή είχε απαγορευτεί στους ιδρυτές που αναφέραμε πιο πάνω να διευθύνουν τον ιστότοπο με οποιονδήποτε τρόπο, το Swedish Pirate Party (Σουηδικό Πειρατικό Κόμμα) ανέλαβε να δώσει bandwidth στον ιστότοπο. Σύντομα, η πρώτη σελίδα του Pirate Bay γέμισε με υλικό της εκστρατείας του Pirate Party, κάτι τελείως ξένο με εκείνους που δημιούργησαν την υπηρεσία, καθώς δεν είχαν ποτέ συνδεθεί με το συγκεκριμένο κόμμα.


Όλα αυτά δείχνουν πως μια υπηρεσία όπως το TPB είναι κολλώδης. Η πληθώρα διασυνδέσεων και συσχετισμένων πράξεων δρα ως κόλλα και προσδένει στη δίνη της καπιταλιστικές επιχειρήσεις, πολιτικές κομμάτων, παρτιζάνους, ακόμη και την ιδέα της επιστασίας μιας συνετής πολιτιστικής οικολογίας. Καθώς το TPB δεν ήταν ένα μόνο πράγμα, ξεγέλασε κάθε ιδέα καθαρότητας και αφιλοκέρδειας ήδη από τη γένεσή του.


Όφελος για την κοινωνία;


Σύμφωνα με την πρόσφατη δικαστική απόφαση για το Pirate Bay (από το Σουηδικό Εφετείο, 26.11.2010), το δικαστήριο κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο The Pirate Bay και υπηρεσίες όπως το Google και το YouTube, που διανέμουν επίσης υλικό προσταταυμένο με κοπυράιτ:

“Εάν η φύση μιας υπηρεσίας αναζήτησης είναι τέτοια που είναι αρχικά ένα πολύτιμο εργαλείο για νόμιμες δραστηριότητες, και για το γενικό όφελος της κοινωνίας, εάν αυτή η νόμιμη χρήση επικρατεί, αλλά η διανομή ή μετάδοση παράνομου υλικού παρά τις προφυλάξεις δεν μπορεί να ρυθμιστεί, η λειτουργία μιας τέτοιας υπηρεσίας μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη”.


Αυτό εγείρει μια άποψη που θυμίζει τα γραπτά του Γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ, τα οποία εστιάζουν στις κυριότερες νοοτροπίες ορισμένων εποχών, αλλά και στα υλικά θεμέλια αυτών των νοοτροπιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο του Μπροντέλ παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε “αγορές” και “αντι-αγορές” και η εξάρτηση του από ποια σκοπιά βλέπουμε το όφελος που παρουσιάζουν διάφοροι παίκτες για την κοινωνία.


Με δυο λόγια, μπορούμε να ορίσουμε την κοινωνία με έννοιες ανταγωνιστικών αγορών- με παίκτες μικρής κλίμακας, ίσους σε μέγεθος και επιρροή- και ολιγοπωλιακές αγορές, όπου ορισμένοι παίκτες καταφέρνουν να κυριαρχήσουν και επομένως πνίγουν τον ανταγωνισμό. Μπορούμε επίσης να ορίσουμε την κοινωνία σύμφωνα με διάφορες απόψεις βασισμένες σε συντεχνιακά κριτήρια (οι Γάλλοι κοινωνιολόγοι Luc Boltanski & Laurent Thevenot χρησιμοποιούν τον όρο διαφοροποιημένοι τρόποι αιτιολόγησης), όπου το όφελος ενός συγκεκριμένου φαινόμενου εξαρτάται από το κατά πόσο θα υιοθετήσουμε την άποψη των μονοπωλιακών, καλλιτεχνών, συνδικαλιστών, εμπόρων λιανικής, καταναλωτών, πολιτών κ.α. Κατά μια έννοια, οι ακτιβιστές αποτελούν επίσης μια τέτοια μορφή “ειδικού συμφέροντος” ή μάλλον: ο ακτιβισμός πρέπει αναγκαστικά να ευθυγραμμιστεί με ένα ή πολλά τέτοια “ειδικά συμφέροντα”. Τελικά, η ιδέα για το γενικό όφελος για την κοινωνία εξαρτάται επίσης από αυτές τις μεθόδους. Θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρωταρχική σκοπιά πρέπει να είναι η άποψη των πολιτών- όχι των καταναλωτών, όχι των “στοχευμένων ομάδων” κι ακόμη λιγότερο των εταιριών και/ή των κυρίαρχων βιομηχάνων.


Επιπλέον, έχει ζωτική σημασία να καταλάβουμε ότι ο ρόλος μας ως ανθρώπινα όντα στο ψηφιακό οικοσύστημα είναι να παίρνουμε προσωρινά πολλές διαφορετικές θέσεις ή ρόλους. Είναι ένα από τα μαθήματα που μπορούμε να διδαχτούμε από μια ανάλυση των ψηφιακών υποδομών στη βάση του διπόλου δρώνες-δίκτυα (actor-network analysis): Η μεγάλη πλειονότητα όσων ανταλλάσουν αρχεία μοιάζει να αλλάζει αρκετά αυθόρμητα διάφορους ρόλους, όπως αυτόν του “seeder” ή του “leecher”. Ο “ripper”, ο “seeder”, ο “moderator” ή ο “χρήστης κοινών αρχείων” δεν είναι ένας ανθρώπινος δρων (ένας “δρων” με την παραδοσιακή έννοια) αλλά ένας λειτουργικός χειριστής, μια συστεμική ιδιοκτησία, ένας ρόλος που τα ανθρώπινα όντα ενσαρκώνουν ευκαιριακά , αποκλειστικά και μόνο χάρη στις αυξανόμενες τεχνικές υπηρεσίες. Έτσι μπορεί να εκληφθεί και η ιδέα του ακτιβισμού στο Ίντερνετ. Μολονότι η “ανάληψη” αυτού του ρόλου απαιτεί ενεργή επιλογή, δεν είναι αναγκαστικά μια συνειδητή προσπάθεια- και καθώς ένας χρήστης υπολογιστή κατέχει πολλούς διαφορετικούς ρόλους όταν χρησιμοποιεί έναν διασυνδεδεμένο υπολογιστή, είναι συζητήσιμο αν όλοι οι ρόλοι που “παίζει” είναι προαιρετικοί. Καλούμαστε να είμαστε ευκαιριακοί ακτιβιστές (οργανωμένοι σε “smart mobs” ή “adhocracies” ) αλλά θα μπορούσαμε εξίσου να ενσαρκώσουμε έναν ρόλο ακτιβιστή, ο οποίος μας ανατίθεται από την ίδια τη συμμετοχή μας στην υποδομή- όταν η ίδια η υποδομή γίνεται αντιληπτή ως “απειλή στην κοινωνία”. Όχι επαναστάτες χωρίς αιτία, αλλά μάλλον επαναστάτες κατόπιν εξουσιοδότησης. Οι ιδρυτές του Pirate Bay καταδικάστηκαν μόνο επειδή βοήθησαν σε έγκλημα, ενώ το πραγματικό έγκλημα έγινε από τους εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, μια ενέργεια που μπορούσε να συμβεί μόνο χάρη στο τυφλό, τυποποιημένο πρωτόκολλο που λέγεται BitTorrent. Το “λάθος” ποτέ δεν είναι ενός συγκεκριμένου παίκτη. Στην πραγματικότητα, ο/η παίκτης (τρια) υπάρχει μόνο μέσω του κοινού πρωτοκόλλου και ένα μεγάλο συνονθύλευμα μηχανών και διαθέσιμων ανθρώπων. Το τανγκό χρειάζεται δύο.


Στην περίπτωση του Pirate Bay, αυτό ανοίγει ένα κουτί εργαλείων με πολλές περαιτέρω ερμηνείες. Πρώτα απ’ όλα, μπορούμε να επαναλάβουμε την κριτική που ο ίδιος ο Peter Sunde ορθώς εξέφρασε το 2008, ότι ο ιστότοπος είχε, κατά μια έννοια, αναπτυχθεί υπερβολικά για τα μέτρα του. Η οικολογία της ανταλλαγής αρχείων θα μπορούσε να ωφεληθεί περισσότερο από μικρούς, πιο ισότιμους, λιγότερο κυρίαρχους κόμβους- ένα πιο αποκεντρωμένο παρά ένα μονολιθικό αρχιπέλαγος. Όπως με τον Assange και το WikiLeaks, αυτή είναι μια εξήγηση για τις επικρίσεις που δέχτηκε ο ιστότοπος: κατηγορίες για απληστία, κυριαρχία και εσφαλμένες αρχές. Θα μπορούσε ποτέ η κοινή χρήση αρχείων να μεταβληθεί σε αντι-αγορά; Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες εξελίξεις, και το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν να ξεκινήσετε το δικό σας torrent tracker, το δικό σας μπλογκ μουσικής, ταινιών, τέχνης ή παιχνιδιών, ή το δικό σας διανεμημένο αρχείο.


Επιπλέον, μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας το ακανθώδες ερώτημα σχετικά με το “όφελος για την κοινωνία” και να το κάνουμε με ανοιχτό μυαλό, καθώς κατά την άποψή μου η ανταλλαγή αρχείων έχει οδηγήσει σε κάποιες ατυχείς εξελίξεις σε σχέση με εκείνους τους συγκεκριμένους παίκτες που υποφέρουν από την αλλαγή της ατμόσφαιρας. Ναι- για τους στιχουργούς, τους παραγωγούς μουσικής και τους καλλιτέχνες είναι πολύ δύσκολο τώρα να βρουν οικονομική στήριξη για μάρκετινγκ και τη “χαμένη τέχνη” των A&R (Artists and Repertoir- Καλλιτέχνες και Ρεπερτόριο), που οι δισκογραφικές εταιρίες παρείχαν με μεγαλύτερη ευκολία στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, οι πολιτιστικοί παραγωγοί, μικροί και μεγάλοι, διαθέτουν μια γκάμα νέων δυνατοτήτων για να παράγουν και να διανέμουν το υλικό τους με ψηφιακά εργαλεία. Το μάρκετινγκ, ωστόσο, είναι ακόμη ακριβό κι αυτό είναι πρόβλημα.


Αυτό που είναι καίριο, όμως, είναι να μην αφήνουμε τις απόψεις συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων να θολώνουν το τοπίο και να συγκαλύπτουν την έννοια του τι είναι πράγματι καλό για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.


Ας ξεκαθαρίσουμε μια για πάντα ότι η βασισμένη στο torrent διανομή είναι σε συγχρονισμό με το Ίντερνετ όπως το ξέρουμε, κι ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξαφανιστεί- μολονότι τοπικοί κόμβοι, ιστότοποι και διακομιστές μπορούν να έρχονται και να φεύγουν Ας ξεκαθαρίσουμε επίσης ότι η ακουστική αγορά CD είναι πραγματικά η μόνη βιομηχανία που έχει πραγματικά “υποφέρει” λόγω της ανταλλαγής αρχείων. Η κινηματογραφική βιομηχανία και η αγορά των video games παραμένουν εξαιρετικά επικερδείς αγορές. Στην πραγματικότητα, η ανταλλαγή αρχείων είναι ένας θαυμάσιος μηχανισμός διανομής, που επιτρέπει στους πολίτες να δοκιμάζουν υλικό και να διευρύνουν τη γνώση τους για την προσφερόμενη γκάμα. Ας το ξεκαθαρίσουμε λοιπόν: Ιστότοποι όπως το Pirate Bay θα μπορούσαν να θεωρηθούν δίκαιες επιχειρήσεις, με την έννοια ότι προσφέρουν εναλλακτικές μορφές διανομής- επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν όφελος για την κοινωνία, ως συμπληρώματα σε ήδη ακμάζουσες αγορές.


Με αυτή την έννοια, ο Pandeya είχε πιάσει το νόημα. Υπάρχει εμπορική δυνατότητα σε αυτό που θεωρείται σήμερα δραστηριότητα εκτός νόμου. Ωστόσο, εάν η διανομή torrent γίνει εμπορική και ευθυγραμμιστεί με τις υπάρχουσες μιντιακές εταιρίες, ο κίνδυνος θα είναι, βέβαια, ότι αυτό που θα δούμε θα είναι μια “νερωμένη” άποψη του γνήσιου προϊόντος. Το είδαμε στη Σουηδία με την υπηρεσία μουσικής ροής Spotify, που είναι ένα είδος μονόδρομου Ίντερνετ, όπου ο ρόλος του πολίτη μεταμορφώνεται σε ρόλο καταναλωτή, καθώς ο χρήστης απλώς λαμβάνει δεδομένα χωρίς να μπορεί να στέλνει, ενώ όλα γίνονται σε έναν “περιφραγμένο κήπο”, δομικά χωρισμένο από το υπόλοιπο Ίντενερτ, με μια πολύ πιο περιορισμένη ποικιλία περιεχομένου που μπορεί κανείς να φορτώσει.


Διαφορετικοί τρόποι, τοπικά Ίντερνετ


Κουβεντιάζοντας με ένα μέλος του σουηδικού Pirate Party, αναφέρθηκε σε μια συζήτηση σε έναν πανευρωπαϊκό χώρο ηλεκτρονικής συζήτησης των πειρατιών κομμάτων, όπου διάφορα μέλη από διάφορες χώρες είχαν εκφράσει ελαφρώς διαφοροποιημένες απόψεις για το όφελος της ανταλλαγής αρχείων για την κοινωνία. Ή μάλλον η διαφορά έγκειτο στον τρόπο ερμηνείας: τις λεπτές διαφορές στην έμφαση. Στο γερμανικό και σκανδιναβικό πλαίσιο, σημείωσε, το γενικό επιχείρημα κατά της αυστηρότερης ρύθμισης του Ίντερνετ βασιζόταν σε μια συγκεκριμένη μορφή τεχνικού ντετερμινισμού- ή ίσως και προοδευτισμού- όπου η ανταλλαγή αρχείων γίνεται αντιληπτή ως η κατάληξη της υπάρχουσας τεχνικής υποδομής του Ίντερνετ. Για καλό και για κακό, η ελευθερία του να μοιράζεσαι είναι κτισμένη στο σύστημα. Αυτό ισχύει για βιομηχανικές χώρες όπως η Σουηδία και η Γερμανία, που η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι βασισμένη στον τεχνικό ρασιοναλισμό κι όπου τα επιχειρήματα που βασίζονται στον εν λόγω ρασιοναλισμό έχουν ευρεία απήχηση στον εθνικό διάλογο.


Η δημόσια συζήτηση στις αγγλοσαξωνικές χώρες, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από εκκλήσεις για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο πολιτικός λόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζει να τοποθετεί τα δικαιώματα του πολίτη για την ελευθερία της πληροφορίας και την σχετική οικονομική ανεξαρτησία στο επίκεντρο. Το Electronic Frontier Foundation (EFF), για παράδειγμα, ζει και αναπνέει μέσα από αυτό το ερέθισμα κι αυτός ο τρόπος ερμηνείας βρίσκει ασφαλώς γερά ερείσματα και στον παγκόσμιο λόγο, λόγω και της επιρροής της αγγλικής γλώσσας.


Τέλος, η δημόσια συζήτηση στη μεσογειακή/λατινική περιοχή χαρακτηρίζεται από μια κάπως διαφορετική γεύση, με έμφαση στο γενικό συλλογικό όφελος. Η ανταλλαγή αρχείων θεωρείται εδώ ότι φέρει την υπόσχεση μιας πραγματικά κοινοτικής εμπειρίας, μιας δημόσιας ωφέλειας. Προφανώς, το επιχείρημα αυτό έχει ισχυρή απήχηση και στα (πρώην) σοσιαλδημοκρατικά έθνη του Βορρά. Η σουηδική αριστερά πηγαίνει μάλιστα τόσο μακριά ώστε να προτείνει στις βιβλιοθήκες να ενστερνιστούν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της κοινής χρήσης αρχείων.


Ίσως, λοιπόν, ως συμπατριώτες Ευρωπαίοι να μην είμαστε τελικά τόσο διαφορετικοί. Το homebrewing, η φοροδιαφυγή, τα μαστορέματα DIY, όπως και η ανταλλαγή αρχείων, διαδίδονται ευρέως. Ωστόσο, όλα αυτά μπορούν να σταματήσουν στον ατομικό ατομισμό, ενώ ο “πειρατικός” τρόπος δράσης μπορεί εύκολα να γείρει προς τον μηδενισμό. Όπως ανακάλυψα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, δεν είναι περίεργο που η Gesellschaftich ανταλλαγή αρχείων μεταξύ ξένων, έχει διαδοθεί τόσο πολύ στη Σουηδία. Υπάρχει κάτι στο σκανδιναβικό κοινωνικό συμβόλαιο που ταιριάζει με τις δομές όπου ο ριζοσπαστικός ατομικισμός είναι δυνατός χάρη σε ευρείες, βουβές, όχι πολύ ορατές κολεκτίβες, σε κρατικό ή υπερτοπικό επίπεδο. Αλλά όταν ο ακτιβισμός προσδένεται σε τέτοιες διευθετήσεις, αυτές προσδένονται σε εκείνο που ο Certeau αποκαλεί “‘univocity’ (με μια φωνή) ή σταθερότητα ενός ‘κατάλληλου'” (σ. 117) . Επομένως, εκπρόσωποι, μανιφέστα και θέματα καθιερώνονται -και ίσως κάτι που θυμίζει περισσότερο ένα Gemeinschaft δύναται να δημιουργηθεί.


Ο ακτιβισμός δεν μπορεί να απαλλαγεί από όλες αυτές τις περιπλοκές. Ο στόχος και το πεδίο δράσης του ακτιβισμού στην ψηφιακή σφαίρα δεν μπορεί να είναι η καθαρότητα, αλλά μάλλον η πρόσδεση όλων μαζί των, εξατομικευμένων κατά τα άλλα, υποκειμένων. Ο ακτιβισμός στην ψηφιακή σφαίρα έχει να κάνει με τη δημιουργία και τη συντήρηση συσχετισμών. Διαφορετικά, οι διασυνδέσεις ανάμεσα σε παίκτες και φαινόμενα ξεχειλίζουν, δημιουργώντας περισσότερες συνέπειες από τις προβλεπόμενες. Αυτές τις μέρες, ο πρωταρχικός ρόλος ενός ακτιβιστή είναι αυτός του παράγοντα διευκόλυνσης για ανθρώπους και πράγματα, ένα είδος κοινωνικού παράγοντα σύνδεσης – αλλά ξαφνικά η προοπτική μεταβάλλεται και στα μάτια ενός διαφορετικού παρατηρητή η ίδια πράξη θεωρείται αίφνης ανταρσία, απειλή στο στάτους κβο, κάτι που αγγίζει την τρομοκρατία! Ύστερα, με μια περιστροφή, η εικόνα ξαφνικά τρεμοσβήνει και ο ίδιος τρόπος δράσης θεωρείται επιχειρηματικός. Η σύγχυση συνεχίζεται: το κατεστημένο την ασπάζεται και η επιχείρηση αρχίζει να παίρνει μια απόχρωση παρτιζάνικη και τα λοιπά. Η άποψη υφίσταται περίθλαση, για να δανειστούμε μια φράση της Donna Haraway. Δεν είναι περίεργο που η σύγχυση δεσπόζει.


Αναφορές

- Andersson, Jonas (2009) “For the Good of the Net: The Pirate Bay as a Strategic Sovereign”, in Culture Machine, vol. 10 “Pirate Philosophy”

- Andersson, Jonas & Snickars, Pelle (eds.) (2010) Efter The Pirate Bay. Stockholm: Mediehistoriskt arkiv

- Boltanski, Luc and Thévenot, Laurent (2006, trans. by Catherine Porter) On Justification: Economies of Worth. Princeton, NJ and Oxford: Princeton University Press

- Dahlberg, Leif (2011) “Pirates, partisans and politico-juridical space”, Law and Literature, Vol 23, No. 1

- de Certeau, Michel (1984; trans. by Steven Rendall) The Practice of Everyday Life. Berkeley, CA, Los Angeles, CA, and London: University of California Press

- Haraway, Donna J. (1997) Modest_Witness@Second_Millennium .FemaleMan©_Meets_OncoMouse™. London and New York, NY: Routledge

Ο εκδημοκρατισμός της ψηφιακής τεχνολογίας έχει εντείνει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα της πειρατείας στα μίντια στις Φιλιππίνες. Η πειρατεία των μίντια είναι μια δραστηριότητα που σχετίζεται με τη φυλή και με την τάξη: συνδέεται με εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες, καθώς τη διακινούν κυρίως Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι που προέρχονται από το νότιο νησί Μιντανάο (η αυτόνομη περιοχή τους είναι μια από εκείνες που έχουν πληγεί περισσότερο από τη φτώχεια σε αυτή τη χώρα). Συνδέεται επίσης σε την τάξη, καθώς αυτό το είδος επιχειρηματικότητας υποδηλώνει άτομα χαμηλότερης προέλευσης που υπηρετούν τις πιο εύπορες οικονομικές ομάδες της χώρας.


Από τη μια πλευρά, στην πειρατεία των μίντια βρίσκουν καταφύγιο οι κατώτατες κοινωνικές τάξεις και οι υποτάξεις των διανοουμένων για να βλέπουν δημοφιλείς και εξειδικευμένες ταινίες τέχνης, καθώς η διακίνηση εμπορικών ταινιών στις Φιλιππίνες έχει εξελιχθεί σε εμπειρία των μεσαίων τάξεων. Η προσέλευση στον κινηματογράφο ήταν μια δημοφιλής εθνική απασχόληση, αλλά το κόστος της έχει γίνει τόσο υψηλό που μόνο η μεσαία και η ανώτερη τάξη μπορούν πλέον να έχουν πρόσβαση. Η κατώτερη τάξη πρέπει να δώσει το ένα τρίτο του ελάχιστου ημερομίσθιου για ένα εισιτήριο κινηματογράφου. Ως αποτέλεσμα, η κατώτερη τάξη βασίζεται στην πειρατική αγορά DVD – που συμπληρώνεται από τον όρο “κατασκευασμένο στην Κίνα” ή τον πειρατικό “διάλεξε τη μάρκα σου”, του DVD player, για να έχει πρόσβαση στον παγκόσμιο λαϊκό πολιτισμό.


Από την άλλη πλευρά, η πειρατεία των μίντια κάνει θραύση λόγω των σημερινών λειτουργιών του νεοφιλελευθερισμού με τη μακρο- και μικρο-έννοια. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει ιδεολογικά και πρακτικά ευνοήσει την κυριαρχία των μεγάλων επιχειρήσεων και του ιδιωτικού τομέα, ακόμη και σε ό, τι αφορά τη λειτουργία της διακυβέρνησης και των δημοσίων υπηρεσιών. Η κινητήρια δύναμη για τις περιοδικές αστυνομικές εφόδους στους μιντιακούς πειρατικούς κόμβους στη χώρα συνδέεται συχνά με τις περιοδικές διαμαρτυρίες των παραγωγών ταινιών και των διανομέων για τις τεράστιες απώλειες που υφίστανται εξαιτίας της πειρατείας. Ακόμη και γνωστές φίρμες έχουν αρχίσει τις καταγγελίες στην αστυνομία για τον πειρατικό ρουχισμό και τα μαγαζιά ρούχων στα εμπορικά κέντρα. Επομένως, η μικρής διάρκειας επιχειρηματικότητα της πειρατείας των μίντια βεβαιώνει την αποτυχία του μέτρου συμμόρφωσης με τις αρχές. Υπάρχουν τόσες πολλές επιχειρήσεις μικρής διάρκειας που η κυβέρνηση και η αστυνομία, ακόμη και οι παγκόσμιες φίρμες, δεν μπορούν να τις ελέγξουν πλήρως. Υποψιάζομαι ότι η αγορά της πειρατείας των μίντια είναι μια πιο εκδημοκρατισμένη επιχείρηση, με μεγαλύτερα κοινά κέρδη ανάμεσα στις διάφορες ιεραρχίες σε σύγκριση με αυτά που προσφέρουν οι αστικές εταιρίες. Οι επιχειρήσεις πειρατείας των μίντια υπάρχουν και πολλαπλασιάζονται, πρώτα απ’ όλα εξαιτίας της ζήτησης της μεσαίας τάξης για παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και του μεγάλου αριθμού μικρών επιχειρήσεων που ενέχονται σε αυτό το εμπόριο.


Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επίσης ιδιωτικοποιημένη επιθυμία σε μικρο-επίπεδο, που διαμορφώνει τη ζήτηση του μέσου πολίτη για παγκόσμιες μάρκες, προϊόντα και υπηρεσίες. Με τον πολιτισμό της παλαίωσης του όψιμου καπιταλισμού, τα αγαθά ανακυκλώνονται, αναπαλαιώνονται και επαναφέρονται πριν εξαφανιστούν, έστω προσωρινά. Η ταινία ενσωματώνει την πλέον ουσιώδη προέκταση της ζωής ενός αγαθού- από την παγκόσμια πρεμιέρα στις περισσότερες χώρες μέχρι την αναμορφωσή του μέσω των DVDs και την προβολή του στους καλωδιακούς σταθμούς και τα λοιπά. Η πειρατεία ανακόπτει τις διάφορες επαναφορές στη ζωή ενός αγαθού, επιτρέποντας στις ταινίες να εξακολουθούν να ζουν- με νεκρόφιλο τρόπο.


Ο όψιμος καπιταλισμός έχει επίσης εξασφαλίσει τη συνέχιση ενός ακόμη σκληρότερου ανταγωνισμού τόσο στη νόμιμη όσο και στην παράνομη αγορά, εξασφαλίζοντας όχι μόνο ανταγωνιστικές τιμές στους καταναλωτές, αλλά και ανταγωνιστικά κέρδη στις επιχειρήσεις και τους ιδιοκτήτες. Ειδικότερα στις Φιλιππίνες, που διακρίνονται για την ισχνή αγορά της μεσαίας τάξης και μια ακόμη πιο περιορισμένη ταξική ελίτ, η πειρατεία των μίντια δημιουργεί μια επίφαση νεοφιλελεύθερης δημοκρατίας, που δίνει πρόσβαση στους κοινούς πολίτες- ιδιαίτερα των κατώτατων τάξεων- στις τελευταίες, πιο καινούργιες, μοντέρνες φίρμες, αγαθά και υπηρεσίες, με πειρατική ποιότητα. Η αναπαράσταση της πραγματικής εμπειρίας της μάρκας έχει κυριαρχήσει στις μεσαίες τάξεις των Φιλιππίνων: από τα εμπορικά κέντρα μέχρι τις τριήμερες διακοπές του Σαββατοκύριακου, από τους θύλακες του Πρώτου Κόσμου μέχρι την άνοδο του τουρισμού που επέτρεψε στους Φιλιππίνους να ταξιδεύουν στο εσωτερικό και το εξωτερικό, από τις γιορτές στους δρόμους της κάθε πόλης μέχρι τη στρατηγική μάρκετινγκ μια πόλη/ένα προϊόν. Το πραγματικό εξαλείφεται, δηλαδή είναι πειρατικό ή απλώς προσποιείται ότι είναι, σε μια εμπειρία που δεν είναι ανάλογη της πραγματικής. Με την αναπαράσταση, η πειρατική εμπειρία γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος για να βιώσει κανείς την παγκόσμια αναβάθμιση, ενώ αντανακλά τις κυρίαρχες ταξικές ιεραρχίες στη χώρα.


Δεν είναι περίεργο που βλέπει κανείς την ανάπτυξη των θυλάκων της πειρατείας των μίντια όχι μόνο στα γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα (από τα εμπορικά κέντρα πρώτης τάξης μέχρι τα εξαθλιωμένα τμήματα της παλιάς πόλης) αλλά επίσης σε πόλεις και δήμους δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Υπήρχε η λαϊκή πεποίθηση πως για να είναι μια πόλη “πετυχημένη” ( κοσμοπολίτικη) έπρεπε να φιλοξενεί ένα Μακντόναλντ, αλλά και ένα ανταγωνιστικό φαστ φουντ Τζόλιμπι, συνήθως το ένα απέναντι από το άλλο. Όταν η αρχιτεκτονική αυτή υλοποιήθηκε σε πολλές πόλεις, το κριτήριο ανέβηκε και περιλάμβανε επίσης ένα εμπορικό κέντρο SM (ShoeMart), που ήταν η πιο δημοφιλής φίρμα εμπορικών κέντρων. Αυτό που έκαναν τα εμπορικά κέντρα SM στις μικρές πόλεις ήταν να μεταφέρουν ροές ψυχαγωγίας από μικρότερες επιχειρήσεις και δημόσιους χώρους (πλατείες και λαϊκές αγορές) σε μεγάλα εμπορικά κέντρα.


Το SM έχει γίνει επίσης η αντιστικτική συγκυρία όπου νόμιμες και παράνομες επιχειρήσεις (λιανικής πώλησης και του τομέα των υπηρεσιών) είναι καταμετρημένες. Για παράδειγμα, τα καταστήματα με ρούχα από δεύτερο χέρι παραμένουν ενεργά στις παλιές, μικρότερες λωρίδες των εμπορικών κέντρων, των πολυκαταστημάτων και των ανακαινισμένων κτιρίων, αλλά φέρουν το στίγμα ότι είναι παράνομες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Υπάρχουν δυο μέτρα και δυο σταθμά σε σχέση με το κατά πόσο η πειρατεία και τα ανακυκλωμένα ρούχα θεωρούνται παράνομα, διότι παρόλα αυτά τους επιτρέπεται να λειτουργούν επειδή εξυπηρετούν την υπόσχεση του κράτους να μεταμορφωθούν οι πολίτες του σε μεσαία τάξη. Αυτές οι πειρατικές επιχειρήσεις μικρής κλίμακας έχουν σημαντικές πολιτισμικές διακλαδώσεις με καταναλωτές που δεν έχουν την υλική δυνατότητα να αγοράσουν τη νόμιμη φίρμα και παρόλα αυτά είναι “πολιτισμικά εκπαιδευμένοι” να αποκρυπτογραφούν τις παγκόσμιες φίρμες και τις παγκόσμιες εμπειρίες των αγορών, σαν η φτώχεια του παρόντος να προαναγγέλει ένα ιδανικό μέλλον.


Τα ανακυκλωμένα ρούχα έχουν συμβάλει στο να γίνει η τοπική μόδα πιο κοσμοπολίτικη. Το πειρατικό εμπόριο θεωρείται νόμιμο ακόμη και από τις μεγάλες εφημερίδες και τα τηλεοπτικά lifestyle σόου, καθώς επιτρέπει στο παρελθόν του Πρώτου Κόσμου να υλοποιείται στο παρόν του Τρίτου Κόσμου. Η πειρατεία των μίντια γίνεται η συνεκδοχή της διαχρονικότητας των παγκόσμιων προσδοκιών: ό,τι αποτελεί πρεμιέρα στον Πρώτο Κόσμο ή έστω σε κινηματογράφους του Τρίτου Κόσμου, γίνεται την ίδια ώρα (ή σε λίγες ώρες) αντικείμενο πειρατείας και είναι διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό των χαμηλότερων τάξεων. Τα κυκλώματα της πειρατείας- οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι είναι πρωτοπόροι σε αυτό το εμπόριο στις πόλεις και σε διάφορες αρτηρίες και γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα- έχουν μεταμορφώσει την έννοια του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού. Το εμπόριο αυτό δεν είναι ποτέ καθυστερημένο κατά μια σαιζόν (στην περίπτωση του ukay-ukay ή του wagwagan, όπως ονομάζονται τα καταστήματα ανακυκλωμένης μόδας ή ακόμη και μαγαζιά που διακινούν τα πλεονάσματα ρούχων των εργοστασίων) ούτε περιορίζεται σε μια τεχνολογία ( στην περίπτωση των μαγαζιών με ηλεκτρονικά σε πλεόνασμα). Η πειρατεία των μίντια διαιωνίζει τον κοσμοπολιτισμό.


Τον σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (την παρουσία του κοσμοπολιτισμού) μαρτυρούν τα κινητικά σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων- ανδρών, γυναικών και νέων που μεταναστεύουν σε μη μουσουλμανικές περιοχές, επαναπροσδιορίζουν τους χώρους της μητροπολιτικής Μανίλα και άλλων αστικών γκέτο, ακόμη και κόμβων του Πρώτου Πολέμου (τμήματα εμπορικών κέντρων και αποθηκών που μεταμορφώνονται σε πειρατικούς κόμβους) και στηρίζουν τις κοσμοπολίτικες επιθυμίες των πολιτών αυτών των πόλεων. Είναι ενδιαφέρον ότι η μόδα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων είναι παραδοσιακή, ακόμη και στερεότυπη, καθώς οι άνδρες φορούν hijab (κάλυμμα κεφαλιού) και διατηρούν ένα μικρό μούσι και οι γυναίκες στολίζουν με ένα λεπτό βέλος το κεφάλι τους. Επομένως, τα σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα μιας ρετρο προσαρμογής της παράδοσης στις σύγχρονες παγκόσμιες επιθυμίες, όπως όταν οι αποικιοκράτες αφέντες δέχονταν τις υπηρεσίες των υπηκόων τους, που επιβεβαίωναν τον έλεγχό τους στην παράδοση και τον μοντερνισμό.


Στο Baguio City, για παράδειγμα, που θεωρείται η θερινή πρωτεύουσα των Φιλιππίνων, το ξενικό στοιχείο του τοπίου ως θύλακα γηγενών πολιτισμών, επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από την παρουσία μιας άλλης εθνικής ομάδας που μετοίκησε σε αυτή την πόλη αναψυχής για να καλύψει τις κοσμοπολίτικες ανάγκες των αστών κατοίκων της. Οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι ανταγωνίζονται για χώρο και ρετρο-κοσμοπολιτισμό- καθώς το Baguio City είναι επίσης γνωστό για το εμπόριο ukay-ukay, που αποτελεί κυρίαρχο τουριστικό πόλο έλξης στην πόλη. Επομένως, εθνικές ομάδες ανταγωνίζονται για τις κοσμοπολίτικες οικονομίες της πόλης- οι Igorots και οι Ilokanos, που είναι αυτόχθονες, ελέγχουν το εμπόριο ukay-ukay και επεκτείνουν την κυριαρχία τους ακόμη κι έξω από την πόλη στις περιοχές της μητροπολιτικής Μανίλα, και οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι μετανάστες που εξυπηρετούν τα πειρατικά κυκλώματα των μίντια στην πόλη. Αυτές οι δυο γηγενείς ομάδες, που χαρακτηρίζονται για την ιστορική στέρηση των δικαιωμάτων τους από το εθνικό κράτος, αναπτύσσονται συλλογικά μέσα στον αστικό χώρο ικανοποιώντας τις τοπικές επιθυμίες για κοσμοπολίτικα γνωρίσματα και πλήρη υπηκοότητα.


Οι γηγενείς ομάδες στηρίζουν τις επιθυμίες που έχουν οι Φιλιππίνοι για ενσωμάτωση στη μεσαία τάξη. Αυτές οι δυο ομάδες σμιλεύουν τον αστικό χώρο, δημιουργώντας θύλακες για μια πιο εκδημοκρατισμένη πρόσβαση στα παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και επιθυμίες. Μολονότι οι ρόλοι αυτοί εκτελούνται με στερότυπο τρόπο- το γηγενές υποκείμενο εξυπηρετεί τις επιθυμίες των υποκειμένων της μεσαίας τάξης- οι γηγενείς ομάδες έχουν καταφέρει να αξιοποιήσουν το εγχείρημά τους για δικό τους όφελος. Τους έχει επιτρέψει να αποκτήσουν πρόσβαση στην (ανεπίσημη) οικονομία σε εθνικό επίπεδο και να μεταναστεύσουν εσωτερικά από τους γεωπολιτικούς χώρους προέλευσής τους, οι οποίοι πλήττονται από τη φτώχεια ή και από τον πόλεμο, στην περίπτωση των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων. Μέσα κι έξω από τους θύλακές τους, παρέχουν πρόσβαση στον παγκόσμιο πολιτισμό της μεσαίας τάξης στον σχετικά μη χειραφετημένο ευρύτερο πληθυσμό, επιτρέποντας την καθιέρωση ενός ρετρο- (στην περίπτωση της ανακυκλωμένης μόδας) και σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (πειρατεία στα μίντια) στο εθνικό τοπίο.

Καθώς η αλυσίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σφίγγει γύρω από τους λαιμούς μας, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να χαλαρώσουμε το λουρί και να προσπαθήσουμε να απομακρυνθούμε από την επίδραση που έχει στη σκέψη μας. Ακόμη και ιστορικοί του πολιτισμού, κριτικοί και συγγραφείς- που παραδοσιακά αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της προοδευτικής σκέψης- προσχωρούν στις συντηρητικές ιδέες. Ένας τέτοιος συγγραφές είναι ο Jaron Lanier, που το βιβλίο του You’re Not a Gadget: A Manifesto (Δεν Είσαι Γκάτζετ: Ένα Μανιφέστο), που εκδόθηκε το 2010 και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από συντηρητικούς κριτικούς όπως η διάσημη βιβλιοκριτικός των New York Times, Michiko Kakutani. Η κριτική της, “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism” (Μια Επαναστάτρια στον Κυβερνοχώρο, Η Μάχη κατά του Κολεκτιβισμού), όπως υποδηλώνει ο τίτλος της, μπαίνει κατευθείαν στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επιφυλακτικότητα του Lanier απέναντι στη “σοφίας του πλήθους” και την απειλή κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας που εκπροσωπεί το ελεύθερο Ίντερνετ αποτελεί την πραγματική αρετή αυτού του βιβλίου. Ο κολεκτιβισμός του κυβερνο-περιεχόμενου, στη διανομή και την παραγωγή, θεωρείται από τους συντηρητικούς συγγραφείς ως απειλή που υπονομεύει την πρωτοτυπία και τη φαντασία.


Πράγματι, ο Lanier υποστηρίζει ότι η online κοινή χρήση, η δημιουργία mash-ups από μια ποικιλία περιεχομένων και η νοοτροπία κυψέλης των online κοινοτήτων αποτελούν απειλή στην ατομικότητα. Σε αντίθεση με τον Ουμπέρτο Έκο, που υποστηρίζει ότι οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη μόρφωση και ενισχύουν τις αναγνωστικές συνήθειες, καλλιεργώντας νέα δημιουργικότητα,[1] ο Lanier υποστηρίζει ότι τα βιβλία πρόκειται σύντομα να υποβαθμιστούν. Επιπλέον, η απεριόριστη κοινή χρήση και διανομή του περιεχομένου θα ʺυπονομεύσει τις τεχνητές σπανιότητες στις οποίες βασίζεται η οικονομίαʺ και επομένως θα απειλήσει την οικονομία της αγοράς- το είδος του συστήματος που προωθεί και καλλιεργεί ατομικότητα, αυτοδιάθεση και αξιοπρέπειαʺ {102}. Ασφαλώς, ο Lanier δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στο μανιφέστο του Μαρξ. Σύμφωνα με την αδύναμη κριτική του Lanier, ο Μαρξ περιγράφεται ως αυτουργός διεφθαρμένων, θολών και βίαιων επαναστάσεων κι εκείνοι που εξακολουθούν να εμπνέονται από τις μαρξιστικές ιδέες στον κυβερνοκόσμο αποπέμπονται ως πλανεμένοι ιδεαλιστές. Ούτε μια φορά δεν αναφέρεται ή δεν συζητά τις ιδέες του Μαρξ, παρά μόνο επαναλαμβάνει μερικές κοινοτοπίες (για την ατομική ιδιοκτησία και τη μοίρα της Σοβιετικής Ρωσίας) που όσοι έχουν φοβία με τον Μαρξ αρέσκονται να χρησιμοποιούν.


Ας δούμε, λοιπόν, τις έννοιες της αξίας, της ατομικότητας και της ιδιοκτησίας που ο Lanier (μεταξύ πολλών άλλων σύγχρονων ʺεπαναστατώνʺ) χρησιμοποιεί τόσο αβίαστα, αναπτύσσοντας τις μαρξιστικές ιδέες για χάρη της προοδευτικής κατανόησης του σημερινού κυβερνο-πολιτισμού. Παραδόξως, ένας κριτικός του πολιτισμού της δεκαετίας του 1930 αποδείχτηκε πιο πρωτότυπος και κοινωνικά προοδευτικός από τους σημερινούς. Η πολιτισμική κριτική του Βάλτερ Μπένγιαμιν για τη μεταβαλλόμενη φύση του έργου τέχνης απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι ακόμη σήμερα, και ίσως περισσότερο, καίρια για την προσπάθεια αναθεώρησης του καλλιτεχνικού περιεχόμενου που διατίθεται ελεύθερα χάρη στις νέες τεχνολογίες (και παρόλα αυτά είναι περιορισμένο) και ιδίως της υπάρχουσας νομοθεσίας για την ιδιοκτησία, και ειδικότερα την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο Μπένγιαμιν κατεδαφίζει τις παραδοσιακές έννοιες του συγγραφέα, της αύρας και της παραγωγής στην γονιμοποιό μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής). Για τον Μπένγιαμιν, η πρωταρχική επαναστατική επίδραση των τεχνολογιών μηχανικής αναπαραγωγής (όπως η κάμερα) στη φύση της τέχνης έγκειται στην παρακμή της αύρας.[2] Η αυταπάτη που περιβάλλει το έργο τέχνης, βασισμένη στην αίσθηση της απόστασης και της μυστικότητας, διαλύεται όταν το κοινό έρχεται φυσικά και ψυχολογικά πιο κοντά στο ίδιο το έργο. Η μηχανική αναπαραγωγή δημιουργεί τη δυνατότητα “να τεθούν στην άκρη πολλές παρωχημένες έννοιες, όπως η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα, η αιώνια αξία και το μυστήριο” (“Work of Art” 218). Το έργο τέχνης βρίσκει επομένως λειτουργία στις υλικές διαδικασίες της κοινωνίας και όχι σε ένα τελετουργικό και υπερβατικό πεδίο. Η παρακμή της αύρας συμβαδίζει με την υπονόμευση της διάκρισης μεταξύ συγγραφέα και κοινού ή παραγωγού και καταναλωτή. Κοινοί άνθρωποι, που θεωρείται συνήθως ότι δεν έχουν καλλιτεχνικό πνεύμα, συμμετέχουν στη δημιουργική παραγωγή, είτε παίζοντας σε ένα ντοκυμαντέρ είτε ως συγγραφείς που στέλνουν επιστολές στις εφημερίδες. Για παράδειγμα, η τεχνολογία της τυπογραφίας που αύξησε τη μόρφωση και γέννησε εφημερίδες, υπονομεύει την “γνώση των ειδικών” καθώς δημιουργεί ένα μέσο όπου “η λογοτεχνική ικανότητα δεν βασίζεται πλέον στην εξειδικευμένη εκπαίδευση αλλά σε μια πολυτεχνική παιδεία και μετατρέπεται επομένως σε δημόσια ιδιοκτησία” (“Newspaper” 742).


Ωστόσο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι επίσης ο πρώτος που μας υπενθυμίζει ότι οι κατεστημένες αντιλήψεις εξακολουθούν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές αλλαγές. Η αύρα δεν παραδίδεται εύκολα ώστε να ανοίξει ο δρόμος σε μια επαναστατική αντίληψη της τέχνης. Η εξασθένηση της αύρας στο έργο τέχνης συμβαδίζει με την άνοδο των διασημοτήτων της μόδας, με θεωρητικές απόπειρες συζήτησης για τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία σύμφωνα με τις παραδοσιακές αντιλήψεις, όπως και με την αναβίωση της ʺθεολογίας της τέχνηςʺ που υπερασπίζεται l’art pour l’art (ʺWork of Artʺ 224). Για τον Μπένγιαμιν, η αναβίωση αυτών των κλασικών (και αντιδραστικών) ιδεών εξυπηρετεί στον περιορισμό της επαναστατικής δυναμικής αυτών των νέων τεχνολογιών μέσα σε μια φούσκα ψυχαγωγίας και φετιχισμού. Το 1969, ο Μισέλ Φουκώ διεξήγαγε μια ανάλογη έρευνα για τη φύση της ʺιδιότητας του συγγραφέαʺ και της κοινωνικής λειτουργίας του. Στη μελέτη του ʺΤι είναι ο Συγγραφέας;ʺ εξετάζει τις συνέπειες της νομικής και κοινωνικής δημιουργίας του συγγραφέα τον 18ο και 19ο αιώνα. Μολονότι το σύστημα της ιδιοκτησίας καθιστά τον συγγραφέα έναν λειτουργό στο καπιταλιστικό σύστημα, το χαμένο ιερό στάτους του αντισταθμίζεται από ʺτη συστηματική πρακτική της παραβίασης και μέσω αυτής της αποκατάστασης του κινδύνου για ένα γραπτό που τα ιδιοκτησιακά οφέλη του τώρα κατοχυρώνονταιʺ (Foucault 108).


Η συγγραφέας βρίσκεται διπλά στριμωγμένη, καθώς το στάτους της συγγραφικής ιδιότητας την τοποθετεί σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες αλλά και την καθιερώνει ως φωνή που βρίσκεται υπεράνω και πέραν του γραπτού κειμένου. Ο Φουκώ γράφει ότι ʺεάν έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον συγγραφέα ως ιδιοφυΐα, ως συνεχές κύμα εφεύρεσης, είναι επειδή στην πραγματικότητα τον κάνουμε να λειτουργεί με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο ʺ (119). Η λειτουργία του συγγραφέα περιορίζει τον κίνδυνο του γραψίματος ή τη διάδοση του νοήματος. Ωστόσο, η λειτουργία του συγγραφέα εξαρτάται πλήρως από τις ιστορικές διαδικασίες που τη γεννούν και επομένως μπορεί να τροποποιηθεί σημαντικά. Ο Φουκώ υποστηρίζει με αισιοδοξία:

Μολονότι, από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο συγγραφέας παίζει το ρόλο του ρυθμιστή του φανταστικού, έναν ρόλο πολύ χαρακτηριστικό της βιομηχανικής και αστικής κοινωνίας της εποχής μας, του ατομικισμού και της ατομικής ιδιοκτησίας, παρόλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές μετατροπές που συντελούνται, δεν μοιάζει απαραίτητο να παραμείνει η λειτουργία του συγγραφέα ως έχει, σε ό, τι αφορά τη μορφή, την περιπλοκότητα, ακόμη και την ύπαρξή της. Πιστεύω ότι όσο η κοινωνία μας αλλάζει, τη στιγμή ακριβώς που βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής, η λειτουργία του συγγραφέα θα εξαφανιστεί, με τέτοιο τρόπο που η φαντασία και τα πολύσημα κείμενά της θα λειτουργήσουν ξανά σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο, αλλά πάντα με ένα σύστημα περιορισμού- που δεν θα είναι πλέον ο συγγραφέας αλλά που θα πρέπει να καθοριστεί ή ίσως να δοκιμαστεί. (119)


Οι καιροί μπορεί να έχουν αλλάξει από την εποχή του Μπένγιαμιν και του Φουκώ, το σύστημα όμως παραμένει ανέπαφο. Η διάδοση του νοήματος και η εξαφάνιση της αύρας, που έλπιζαν οι συγγραφείς αυτοί, παραμένουν ως απειλές στα μονοπώλια, τις ομάδες πίεσης και τις διεθνικές εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια δικονομική δομή. Ο Μπένγιαμιν παρατήρησε ότι οι τεχνικές της μηχανικής αναπαραγωγής δεν κοινωνικοποίησαν μόνο τη διανομή και κυκλοφορία αυτού που κάποτε θεωρούνταν ιερό, αλλά αποκάλυψαν επίσης την κοινωνικότητα της παραγωγής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία απομυθοποίησαν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες δημιουργείται ο υλικός κόσμος μας.[3] Όπως επίσης υποστήριξε ο Φουκώ, με τον ίδιο τρόπο, τα υπερφυσικά γνωρίσματα που συνδέονταν με τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς έπαψαν να υπάρχουν.


Στο βαθμό που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και οι νέες μιντιακές τεχνολογίες επιτρέπουν την ατέλειωτη αναπαραγωγή, αποτελούν μια ευρύτερη απειλή για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα μέχρι σήμερα. Διαπιστώνουμε στη γλώσσα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας, που δεν συντηρείται μόνο από οργανώσεις όπως οι WTO, RIAA και MPAA, αλλά και από συγγραφείς που προσχωρούν στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, μεταξύ των οποίων ο Jaron Laner αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα, την αναβίωση ιδεών όπως ο ατομικισμός, η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα. Η πρόκληση που τίθεται στις έννοιες της παραγωγής και της ιδιοκτησίας από τις νέες τεχνολογίες παρεμποδίζεται από τον περιορισμό της αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μέσω του χαρακτηρισμού τους ως πνευματική ιδιοκτησία και εκείνων που την παραβιάζουν ως “πειρατές”. Ως τέτοιοι πειρατές, που οι πρακτικές τους ξεπερνούν το όριο της ατομικής παραγωγής και μπορούν να πετύχουν στο βαθμό που υπάρχει συλλογική συσσώρευση γνώσης για κοινή χρήση, προσφέρουν έναν εναλλακτικό τρόπο σχέσης με τα πολιτιστικά τεχνουργήματα. Οι πρακτικές τους δημιουργούν μια επείγουσα ανάγκη ελέγχου της διάδοσης των κειμένων, των τεχνουργημάτων και επομένως των ιδεών. Οι ατέλειωτες αγωγές σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την πειρατεία μαρτυρούν αυτές τις απόπειρες ελέγχου.


Το σύστημα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με την κοινωνική φύση της παραγωγής- όπως δείχνει το παράδειγμα της πειρατείας- που έχει κρυφτεί πίσω από τους μύθους για το αυτάρκες άτομο. Όχι μόνο το άτομο είναι κοινωνικό ον, αλλά και η παραγωγή του υλικού (και τώρα άυλου) κόσμου μας είναι κοινωνική.[4] Οι online συνεργασίες που θεωρούνται πειρατεία φέρνουν το γεγονός της κοινωνικότητας αυτής στο προσκήνιο. Γράφοντας την εποχή του μοντερνισμού, ο Μαρξ υποστήριξε ότι το κεφάλαιο είναι η συλλογική δύναμη- ή μια άλλη ονομασία για τον πολιτισμό- που συσσωρεύει τον πλούτο της μέσα από τη συλλογική δύναμη της εργασίας (Capital 585). Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές σφαίρες πέρα από τα σύνορα του χώρου και του χρόνου, δεν μπορεί παρά να παράγει πρόοδο της γνώσης. Και πράγματι, στη λεγόμενη ʺμεταμοντέρνα εποχήʺ μας, η αλυσίδα παραγωγής έχει αντικατασταθεί ως οργανωτικό πρότυπο από το δίκτυο, που μεταμορφώνει τις μορφές συνεργασίας και επικοινωνίας σε κάθε παραγωγικό ιστότοπο και ανάμεσα στους παραγωγικούς ιστότοπους (Hardt 295).


Ο όρος που ο Μαρξ και οι σύγχρονοι οπαδοί του χρησιμοποιούν για την κοινωνική συσσώρευση της γνώσης είναι η συλλογική νοημοσύνη.[5] Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε αισθητικές, συμβολικές και εικονικές σφαίρες αποδίδοντας αξία ανταλλαγής σε αυτά τα άυλα προϊόντα, γεννά επίσης “μαζική πνευματικότητα”.[6] Τώρα, όποιος έχει την περιέργεια μπορεί να εφεύρει, να ανακαλύψει και να διανείμει μια ποικιλία ψηφιακών τεχνολογιών. Οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει συγγραφέας (ακόμη και διάσημος) ή να συνεργάζεται σε δημιουργικά προγράμματα. Ή οι φοιτητές μπορεί απλώς να προτιμούν να κατεβάζουν μια ταινία, να βοηθούν στη μετάφραση των υποτίτλων κι ύστερα να τη βλέπουν στο σπίτι αντί να πληρώνουν 10 δολάρια για εισιτήρια κινηματογράφου.[7] Όπως υποστηρίζει ο Ουμπέρτο Έκο, οι ενδιάμεσοι ανάμεσα σε εκείνους που θέλουν να επικοινωνήσουν, χάνονται (301). Όσοι παραδοσιακά είχαν όφελος από αυτό, είναι προφανώς δυσαρεστημένοι με την άνοδο της δωρεάν μαζικής διανοητικότητας. Η οικουμενική βιβλιοθήκη για την οποία υπήρχαν κάποτε ελπίδες, περιγράφεται τώρα ως απειλή στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα και την ατομικότητα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί απειλή για τη διοίκηση του κεφαλαίου.


Επιπλέον, η απειλή της συλλογικής νοημοσύνης ή η άνοδος της μαζικής πνευματικότητας έχει δυο όψεις: Από τη μια πλευρά, διαταράσσει τη συσσώρευση κέρδους από τους καπιταλιστές και από την άλλη, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, καθιστά τους ανθρώπους εξεταστές εάν όχι πειρατές χωρίς καλά-καλά να το καταλαβαίνουν. Αντιδρώντας στην ενθουσιώδη υποδοχή του κινηματογράφου τέχνης από τους ανθρώπους, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είπε πως σε αντίθεση με άλλες μορφές έργων τέχνης (όπως η πρωτοποριακή ζωγραφική), το κινηματογραφικό κοινό γίνεται ένας “αφηρημένος εξεταστής” (Work of Art 241). Στο πλαίσιο της αναψυχής τους, οι μάζες απορροφούν τα έργα τέχνης και συμμετέχουν σε μια προοδευτική συλλογική κριτική. Ωστόσο, οι ιδεολόγοι των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας ορίζουν τον κολεκτιβισμό μόνο με την αρνητική μορφή του, έναντι της οποίας ο Μπένγιαμιν προειδοποίησε, στο ίδιο άρθρο, στις απαρχές του φασισμού. Σήμερα, υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι η συλλογική νοημοσύνη μάς κάνει αφηρημένους εξεταστές, ερασιτέχνες κριτικούς, αυτοδίδακτους εφευρέτες, μη ειδικευμένους δημοσιογράφους, μαθητευόμενους της πληροφορίας-παραγωγής, και επομένως εγκληματίες σύμφωνα με το σύγχρονο δικονομικό σύστημα.


Ο Ουμπέρτο Έκο μας υπενθυμίζει πως ποτέ στην ιστορία του πολιτισμού κάτι καινούργιο δεν σκότωσε κάτι άλλο: το άλλαξε μόνο βαθιά (304). Συζητώντας για την τεχνολογία της ραδιοφωνικής εκπομπής, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι “η συνεχής αποτυχία αυτού του θεσμού έγκειται στο γεγονός ότι διαιωνίζει τον βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στους επαγγγελματίες και το κοινό, έναν διαχωρισμό που βρίσκεται σε αντίθεση με την τεχνολογική του βάση” (On Radio 543).[8] Αντί να λειτουργεί σε συμφωνία με την έμφυτη επαναστατική δυνατότητά του, το ραδιόφωνο ανακτά τη “νοοτροπία του καταναλωτή” που εκπροσωπείται από το “κλείσιμο” (On Radio 543). Σήμερα όμως, η επαναστατική δυνατότητα του ραδιοφώνου αναβιώνει χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες που επιτρέπουν στον καθένα να έχει την εκπομπή του (της). Με άλλα λόγια, η φύση του Ίντερνετ αλλάζει τη φύση του ραδιοφώνου προς το καλύτερο. Παραμένει όμως ο κίνδυνος ότι εκτός και αν μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις κατεστημένες αντιλήψεις για το άτομο, την ιδιότητα του συγγραφέα και την ιδιοκτησία, το Ίντερνετ δεν θα λειτουργήσει σύμφωνα με την τεχνολογική βάση του και αντίθετα θα ενισχύσει τις μυθοποιημένες και αντιδραστικές έννοιες που περιορίζουν την απεριόριστη κοινωνική και ατομική δημιουργικότητα.


Σημειώσεις

[1] – Στον Επίλογο του τόμου The Future of the Book ( Το Μέλλον του Βιβλίου), ο Έκο γράφει: Μπορούμε να διανοηθούμε υπερκείμενα, που είναι απεριόριστα και απέραντα. Κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει κάτι και μπορείτε να φτιάξετε μια ιστορία χωρίς τέλος. Σε αυτό το σημείο, φυσικά, η κλασική έννοια της ιδιότητας του συγγραφέα εξαφανίζεται κι έχουμε έναν νέο τρόπο να πραγματοποιήσουμε ελεύθερη δημιουργικότητα (303)

[2] Στο “A Small History of Photography” (Μια Μικρή Ιστορία της Φωτογραφίας) , ο Μπένγιαμιν ορίζει την αύρα ως ʺπαράξενο κύμα χώρου και χρόνου: μοναδική εμφάνιση ή φαινομενικότητα απόστασης, ανεξάρτητα από το πόσο κοντά μπορεί να είναι το αντικείμενοʺ. ( Walter Benjamin, “A Small History of Photography”, One Way Street, Edmund Jephcott & Kingsley Shorter, London: NLB, 1979, 250.

[3] Αυτός είναι ο λόγος που ο Μπένγιαμιν χρησιμοποιεί τις πρωτοποριακές ταινίες του Ρώσου κινηματογραφιστή Dziga Vertov ως παραδείγματα στη μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης στην Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής) Η ταινία του Vertov, Man with the Movie Camera (Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Κάμερα) για παράδειγμα, αφηγείται μια μέρα από τη ζωή μιας μητρόπολης ενώ ταυτόχρονα αφηγείται τη διαδικασία της κινηματογράφησης και της υποδοχής από το κοινό μετά.

[4] Μια από τις θεωρητικές αρχές του Μαρξ αναφέρεται στα Χειρόγραφα του 1844: “Είναι πάνω από όλα αναγκαίο να αποφευχθεί για άλλη μια φορά η καθιέρωση της ‘κοινωνίας’ ως αφαίρεση υπεράνω και εναντίον του ατόμου. Το άτομο είναι το κοινωνικό ον”.( Karl Marx, “Economic and Philosophical Manuscripts”, Early Writings, ed. Lucio Coletti. Harmondsworth : Penguin Books, 1975, 350).

[5] Ο Μαρξ ορίζει τη συλλογική νοημοσύνη ως άμεση δύναμη παραγωγής:

Η ανάπτυξη του σταθερού κεφαλαίου δείχνει σε ποιο βαθμό η γενική κοινωνική γνώση έχει γίνει άμεση δύναμη παραγωγής και, επομένως, σε ποιό βαθμό οι συνθήκες της διαδικασίας της ίδιας της κοινωνικής ζωής έχουν περιέλθει υπό τον έλεγχο της συλλογικής νοημοσύνης. (Karl Marx. Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. New York: Penguin Books, 1993, 706).


Στην ρηξικέλευθη μελέτη του για το Grunrisse του Μαρξ, ο Αντόνιο Νέγκρι ακολουθεί αυτή τη μαρξιστική αρχή:

Ολότητα κοινωνικής εργασίας {….} η εργασία που διατηρεί την αξία του κεφαλαίου όπως και αυτή που εμπλουτίζεται με τη συνεργασία μεγάλων μαζών, η εργασία που ακολουθεί την επιστημονική δυναμική της κοινωνίας όπως και αυτή που προκύπτει από την απλή αύξηση του πληθυσμού ( Antonio Negri. Marx Beyond Marx: Lessons on Grundrisse. New York: Autonomedia, 1991, 87).

[6] Βλέπε για παράδειγμα: τη μελέτη του Paolo Virno, “General Intellect” ( Συλλογική Νοημοσύνη) και του Maurizio Lazzarato, “Immaterial Labor” (Άυλη Εργασία).

[7] Το πρώτο Hacker Manifesto με την υπογραφή The Mentor, το 1986 δηλώνει: ʺΕπιζητούμε τη γνώση…και μας αποκαλείτε εγκληματίες…Κατασκευάζετε ατομικές βόμβες, διεξάγετε πολέμους, δολοφονείτε, εξαπατείτε και μας λέτε ψέμματα και επιχειρείτε να μας κάνετε να πιστέψουμε πως είναι για το καλό μας, και παρόλα αυτά εμείς είμαστε οι εγκληματίες. Ναι, είμαι εγκληματίας. Έγκλημά μου είναι η περιέργειαʺ.

[8] Η έμφαση δική μου.


Αναφορές

Benjamin, Walter. “The Newspaper.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “Reflections on Radio.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Illuminations. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1985.

Eco, Umberto. “Afterword.” The Future of the Book. Berkeley: University of California Press, 1996.

Foucault, Michel. “What is an Author?” The Foucault Reader. ed. Paul Rabinow. New York: Vintage, 1984.

Kakutani, Michiko. “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism,” The New York Times. January 14, 2010.

Lanier, Jaron. You’re Not a Gadget: A Manifesto. New York: Alfred A. Knopf, 2010.

Μολονότι η πειρατεία στη θάλασσα είναι ένα αρχαίο φαινόμενο που υπάρχει ανέκαθεν, η πρόσφατη έκρηξη της πειρατείας των Σομαλών είναι αξιοσημείωτη για την κλίμακά της και τη χρήση περίπλοκου οπλισμού και τεχνολογίας. Οι Σομαλοί πειρατές κρατούν ομήρους 400 ναυτικούς και περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι υπέγραψαν μια διαμαρτυρία και κάλεσαν τη Διεθνή Ναυτική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών να ζητήσει από τις κυβερνήσεις να αναλάβουν ισχυρότερη δράση κατά της πειρατείας στον Κόλπο του Άντεν και τον περιβάλλοντα Ινδικό Ωκεανό.


Υπό την πίεση να βάλουν τέλος στην πειρατεία, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ένα τρομακτικό έργο. Το ΝΑΤΟ, η ΕΕ και ένας τρίτος διεθνής συνασπισμός, οι Συνδυασμένες Ναυτικές Δυνάμεις, κάνουν ναυτικές περιπολίες στον Αναγνωρισμένο Διεθνώς Διάδρομο Διέλευσης στον Κόλπο του Άντεν. Οι οργανώσεις των εφοπλιστών ακολουθούν πολιτικές καλής πρακτικής κατά της πειρατείας, επιχειρώντας να προβλέψουν τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση επίθεσης. Στις Φιλιππίνες, τη χώρα που παρέχει τον μεγαλύτερο αριθμό ναυτικών, η κυβέρνηση έχει καταστήσει υποχρεωτική την αντι-πειρατική εκπαίδευση. Στο μεταξύ, διεξάγεται μια συζήτηση για τα σχετικά πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ένοπλης ασφάλειας στα πλοία. Ενάντια στην πλειοψηφία των ενώσεων, των εφοπλιστών και των κυβερνήσεων, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών προωθεί την παρουσία ένοπλων φρουρών στα πλοία και επιθυμεί διακαώς να απαγορεύσει στους εφοπλιστές να καταβάλλουν λύτρα στους πειρατές. Τα ασφάλιστρα των εφοπλιστών έχουν αυξηθεί για να καλύπτουν τα κόστη των λύτρων, που οι ασφαλιστές πληρώνουν μόνο σε περίπτωση που ένα πλοίο κρατείται επί έξι μήνες, παρατείνοντας έτσι τη δοκιμασία των ναυτικών που κρατούνται όμηροι. Το θέμα της πειρατείας γενικά και οι συζητήσεις για την καταβολή λύτρων ειδικότερα, δείχνουν την απουσία κάποιου θεσμού ή οργάνωσης που να αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη για την ευημερία των ναυτικών: εάν απαγορευτεί στους ιδιοκτήτες να πληρώνουν λύτρα και οι κυβερνήσεις δεν διαπραγματεύονται με εκείνους που κρατούν ομήρους, τι θα απογίνουν οι ναυτικοί που κρατούνται όμηροι;


Οι ναυτικές ενώσεις, που θεωρείται ότι παίζουν μεγάλο ρόλο στην ευημερία των ναυτικών, δεν είναι αναγκαστικά ικανές να φροντίζουν τα μέλη τους που πέφτουν θύματα πειρατείας, καθώς η περίοδος που μπορούν να είναι μέλη είναι λίγο μεγαλύτερη από το διάστημα των βραχυπρόθεσμων συμβάσεών τους. Με δυο λόγια, τα μέλη των ναυτικών οργανώσεων είναι από τις πιο κατακερματισμένες και ετερογενείς εργατικές δυνάμεις. Ωστόσο, οι ενώσεις χρησιμοποίησαν την πειρατεία για να ενισχύσουν την εκστρατεία τους κατά των πλοίων με ʺσημαίες ευκαιρίαςʺ: την πρακτική καταγραφής ενός πλοίου σε άλλο κράτος από εκείνο του ιδιοκτήτη του, η οποία απορρέει από τη βούληση των ιδιοκτητών να αποφύγουν τις εργασιακές ρυθμίσεις της χώρας τους και να εκμεταλλευθούν τη φτηνή εργατική δύναμη από την Ασία και την Ανατολική Ευρώπη. Η διεθνής ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων (International Transport Workers’ Federation – ITF) γνωρίζει ότι τα πλοία που είναι πιο ευάλωτα στην πειρατεία- επειδή είναι αργά, έχουν χαμηλό κατάστρωμα και δεν είναι πολύ επανδρωμένα- είναι πιο πιθανό να έχουν καταγραφεί ως σημαίες ευκαιρίας. “Γι’ αυτό προσπαθούμε να προσχωρήσουν στην ITF ή στις συλλογικές συμβάσεις….διαφορετικά δεν θα υπάρχει κανείς να υποστηρίξει τους ναυτικούς…”[1]


Συνοψίζοντας τις παραπάνω αντιδράσεις μπορούμε να πούμε πως το παγκόσμιο θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζεται και οι επιθέσεις των πειρατών δεν καλύπτονται επαρκώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ αυτό που αποκαλείται αυξανόμενη θεσμοποίηση της πειρατείας- περιλαμβανομένων των νέων επιχειρηματικών ευκαιριών σε ό, τι αφορά τη διαπραγμάτευση για τους ομήρους και τη διαχείριση της πειρατείας- δεν αποσπά παρά ελάχιστη προσοχή. Αντίθετα, η πειρατεία ελκύει τους μελετητές ως μια αφαίρεση που τους δίνει την ευκαιρία να σκεφτούν για το κράτος, την αγορά και την νοεφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, και η μελέτη της πειρατείας τείνει να υποπέσει σε δυο διαφορετικές σχολές σκέψης. Η πρώτη περιγράφει την πειρατεία ως απόδραση από το κράτος και διατάραξη για την αγορά, που σχηματίζει πρωτόγονες ουτοπίες διαταξικής, φυλετικής και εθνικής αλληλεγγύης με εναλλακτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης (π.χ. Lamborn Wilson 1995, Linebaugh and Rediker 2000). Αντίθετα, μελετητές όπως ο Lopez Nadal (2003) αναδεικνύουν την πειρατεία μάλλον ως προσωρινή τακτική που περιέρχεται στην υπηρεσία του κεφαλαίου, παρά ως ριζική εναλλακτική ταυτότητα ή απόρριψη της αποικιοκρατικής ιδεολογίας και των συνθηκών παραγωγής. Εάν η φορολόγηση, για παράδειγμα, καθιστά το νόμιμο εμπόριο μη επικερδές, τότε ιστορικά κάποιοι έμποροι στρέφονται στην πειρατεία, όταν τα εν δυνάμει κέρδη είναι μεγαλύτερα από τους κινδύνους. Από αυτή την άποψη, η πειρατεία αντισταθμίζει ένα υπερ-ρυθμιστικό κράτος ή τα ελλείμματα της επίσημης αγοράς: “εάν οι πειρατές ενσαρκώνουν ή διαδίδουν κάποια ιδεολογία, αυτή βρίσκεται πιο κοντά σε έναν avant la lettre νεοφιλελευθερισμό παρά σε έναν πρωτόγονο κομμουνισμό, πρόδρομο εξέγερσης, ή ένα ουτοπικό μέλλον” ( Beasley-Murray 2006).[2] Και οι δυο αυτές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στη θέση των πειρατών ως εσωτερική ή εξωτερική σε σχέση με τις συνδυασμένες λογικές του κράτους και της αγοράς. Αυτή η έμφαση που δίνεται στη δομή παραβλέπει την εναλλακτική προσέγγιση που τονίζει τις ιστορικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της πειρατείας και τον ρόλο της στην καθημερινή ζωή, που είναι κι ο στόχος αυτού του αφιερώματος. Από την ώρα που οι Φιλιππίνοι κινδυνεύουν περισσότερο από την πειρατεία των Σομαλών (καθώς οι Φιλιππίνες κυριαρχούν σε εργατική δύναμη στη ναυτιλία), αξίζει να εξετάσουμε πώς επηρεάζει η πειρατεία τη διαμόρφωση και αντίληψη του έθνους των Φιλιππίνων και την υποκειμενική ζωή των πολιτών του.


Η πειρατική υπηκοότητα


Μολονότι η ακμή της τοποθετείται στο τέλος του δέκατου όγδοου με αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η πειρατεία στη θάλασσα έχει μακρά ιστορία στο αρχιπέλαγος της Νοτιοανατολικής Ασίας που χρονολογείται τουλάχιστον από τον πέμπτο αιώνα.[3] Σε περιοχές όπως το αρχιπέλαγος Σούλου και το Στενό της Μαλάκα, η κυριαρχία σε σημαντικούς πλωτούς διαύλους προώθησε τον πολιτικό έλεγχο και η χρήση της πειρατικής βίας υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση του κράτους ( Eklof 2006:13). Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ανεξαρτησίας από την Ισπανία που διεξήγαγαν οι Φιλιππίνες στη δεκαετία του 1980, η πειρατική εικονογραφία του κρανίου και των διασταυρωμένων οστών αποτέλεσε μέρος μιας από τις σημαίες του επαναστατικού κινήματος. Επίσης, από την ισπανική λέξη για τον πειρατή, κλέφτη ή λαθρέμπορο -filibustero προέρχεται ο όρος El Filibusterismo που αποτέλεσε τον τίτλο του δεύτερου από τα δυο διάσημα αντι-αποικιοκρατικά κείμενα του Φιλιππίνου επαναστάτη και εθνικού ήρωα, José Rizal , που παραμένουν υποχρεωτική ανάγνωση για τους μαθητές γυμνασίου σε όλη τη χώρα ( βλ. Rafael 2006: 40-43). Η πειρατική εικονογραφία συναντάται και σε άλλες απεικονίσεις των Φιλιππίνων. Οι μύθοι ότι ένας θησαυρός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι θαμμένος παντού στο αρχιπέλαγος έχουν πυροδοτήσει μια σφύζουσα βιομηχανία για το κυνήγι του θησαυρού, στην οποία περιλαμβάνονται αρκετοί απατεώνες και τουρίστες ανιχνευτές μετάλλων. Αλλά και η οικολογία των Φιλιππίνων, που περιλαμβάνουν περισσότερα από 7.000 τροπικά νησιά, προσφέρεται για μια τουριστική βιομηχανία, που αντλεί από την πειρατική ιστορία Το Νησί των Θησαυρών του Robert Louis Stevenson τις ονομασίες πολλών τουριστικών θερέτρων.

Η σημαία του Llanera (1896), από το όνομα του στρατηγού Mariano Llanera of Cabiao, Nueva Ecija, που είχε τη φήμη γενναίου και ριψοκίνδυνου αγωνιστή στο επαναστατικό κίνημα Katipunan.


Με δυο λόγια, η πειρατεία έπαιξε ρόλο στη διαμόρφωση του κράτους των Φιλιππίνων, αλλά και στην επαναστατική και μετα-αποικιοκρατική ταυτότητά του και τον τρόπο που προβάλλεται ως τουριστικός προορισμός στον κόσμο. Πράγματι, μετά την αμερικανική κατοχή του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, οι Φιλιππίνες θεωρήθηκαν ως έθνος- κράτος βασισμένο στη γη, που η παραδοσιακή πειρατεία και ναυτιλία δεν αποτελούσαν μέρος της λογικής του. Με περιπόλους κατά της πειρατείας και τις αιματηρές εκστρατείες “ειρήνευσης”, μεταξύ 1903-13, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατάφεραν να ελέγξουν τις νότιες Φιλιππίνες και να εγκαθιδρύσουν το νόμο και την τάξη στις νότιες θάλασσες ( (Εklof, 2006:12). Μόνο όταν οι αποικιοκρατικές δυνάμεις ελευθέρωσαν τη θάλασσα από την πειρατεία καθιστώντας την έναν φιλελευθεροποιημένο χώρο εμπορίου, έγινε το αρχιπέλαγος των Φιλιππίνων ένα εδαφοποιημένο έθνος -κράτος με την ευρωπαϊκή έννοια. Ενώ η πολιτική εξουσία τόσο στο προμοντέρνο αρχιπέλαγος όσο και στο έθνος- κράτος ευρωπαϊκού τύπου βασιζόταν σε τελική ανάλυση στον εξαναγκασμό, με τις εξελίξεις αυτές ευθυγραμμίστηκε περισσότερο με μια συγκεκριμένη επικράτεια στη γη παρά με προσωπικες σχέσεις που εκτείνονται τόσο στη γη όσο και στη θάλασσα (Eklof, 2006: 13). Ωστόσο, σε αντίθεση με τη γειτονική Ινδονησία, όπου το κράτος χρησιμοποίησε την οικολογία του αρχιπελάγους της χώρας για να ενισχύσει την εθνική ταυτότητα (Boellstorff 2005: 189-95), οι Φιλιππίνοι παραμένουν διχασμένοι από ισχυρές τοπικές πίστεις και ταυτότητες. Ειδικότερα, το μουσουλμανικό αποσχιστικό κίνημα στο νότο δείχνει την ενεργή αποτυχία του κράτους να ενσωματώσει τον ναυτικό λαό της προμοντέρνας εποχής στο σύγχρονο κράτος. Οι πειρατές των μίντια που παρέχουν τα υλικά αγαθά που χρησιμοποιούνται από κάθε Φιλιππίνο που επιδιώκει να ανέλθει, προέρχονται από τις άλλοτε ναυτικές μουσουλμανικές κοινότητες. “Ποιος στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής;” αναρωτιέται ο Tolentino (2009 : 2) στη μελέτη του για την πειρατεία στη θάλασσα και στα μίντια στις Φιλιππίνες, στην οποία υποστηρίζει ότι στην προσπάθειά του να ρυθμίσει την πειρατεία στα μίντια, το κράτος των Φιλιππίνων επιχειρεί επίσης να περιθωριοποιήσει τους Φιλιππίνους μουσουλμάνους και να ρυθμίσει τις ταυτότητές τους (οπ.π.: 4). Τα πειρατικά λειτουργικά συστήματα, DVDs, VCDs, βιβλία και άρθρα εφημερίδων είναι εύκολα διαθέσιμα και χρησιμοποιούνται τόσο ευρέως που:

….δεν θεωρούνται πλέον ως παραβιάσεις στη διάδοσή τους στην καθημερινότητα. Συνδέονται με τη φύση και τον ορισμό της μεσαίας τάξης στις Φιλιππίνες: τεχνολογία και φίρμες, ακόμη και όταν υπάρχει περιορισμένο οικονομικό προφίλ, υποστηρίζουν την εμπειρία της μεσαίας τάξης. Ποιος λοπόν στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής; Θέλοντας να γίνει μεσαία τάξη με όλες τις πολυτέλειες της ζωής της μεσαίας τάξης (συμπεριλαμβανομένης της εναλλακτικής μουσικής, των ταινιών τέχνης, των ταινιών καλτ, των ντοκυμαντέρ, των κλασσικών ταινιών, των παιχνιδιών), η μεσαία τάξη της χώρας δεν θα είχε τη δυνατότητα να αποκτήσει αυτά τα χαρακτηριστικά εάν δεν υπήρχε η πειρατεία στα μίντια (μεταξύ άλλων) (οπ.π.)


Το άρθρο του Tolentino δείχνει πώς η μορφή του πειρατή, μολονότι περιθωριακή και αποσταθεροποιητική για το κράτος, αναδιαμορφώνεται ταυτόχρονα ενεργά στην υπηρεσία της μεταβαλλόμενης ατζέντας του κράτους. Με την ιστορική συνεισφορά της στη διαμόρφωση του κράτους και τη μετα-αποικιακή ταυτότητα, η μορφή του πειρατή που περιγράφει ο Tolentino καραδοκεί στην καθημερινή ζωή των Φιλιππίνων, στο κοινό όραμά τους για τη μεσαία τάξη και, μαζί, στην οικονομική ανάπτυξη του κράτους.


Πρέπει να κάνουμε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στον Φιλιππίνο μουσουλμάνο πειρατή των μίντια και τις ναυτικές ενώσεις. Στο πλαίσιο ενός αδύναμου κράτους, οι ναυτικές ενώσεις που ιδρύθηκαν σε μεγάλο βαθμό χάρη στις σημαντικές συνεισφορές των εφοπλιστών προκειμένου να υπογραφούν συλλογικές συμβάσεις, παρέχουν εκτεταμένες υπηρεσίες πρόνοιας στις οικογένειες των ναυτικών. Ένας εφοπλιστής που έχει υπογράψει συλλογική σύμβαση έχει λιγότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσει απρόσφορες και δαπανηρές καθυστερήσεις, εξαιτίας ελέγχων από τις ενώσεις στα λιμάνια. Το έγγραφο της σύμβασης μπορεί να συγκριθεί με το πορτογαλικό cartaze του δέκατου έκτου αιώνα- ένα πιστοποιητικό ασφαλούς διέλευσης που οι τοπικοί έμποροι υποχρεώνονταν να αγοράσουν για να μην λεηλατηθούν από τα πορτογαλικά πλοία στον Ινδικό Ωκεανό (Eklof 2006: 7). Δεν είναι λοιπόν περίεργο που κάποιοι εφοπλιστές σε μια στιγμή κυνισμού έχουν περιγράψει την διεθνή ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων που διεξάγει τη συλλογική διαπραγμάτευση, ως πειρατές. Συνδέουν έτσι τις ναυτικές ενώσεις με γηγενείς αρχηγούς στη Νοτιοανατολική Ασία που ο έλεγχος των πλωτών διαύλων τούς επέτρεψε να μαζέψουν φόρους υποτέλειας που προώθησαν την πολιτική δύναμή τους και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του κράτους. Οι ενώσεις που παρέχουν στις Φιλιππίνες υπηρεσίες πρόνοιας χρηματοδοτημένες από τους ιδιοκτήτες, αντισταθμίζουν κάπως την περιορισμένη πρόνοια που παρέχει το ίδιο το κράτος των Φιλιππίνων.

αφίσα του ITF που δείχνει τα χρησιμοποιεί την πειρατική εικόνα του κρανίου με τα δύο χιαστί οστά


Συμπέρασμα


Τα διάφορα παραδείγματα για τη θέση της πειρατείας στην ιστορία των Φιλιππίνων, σε σχέση με τη δομή και την απεικόνισή της, δεν έχουν στόχο να αναιρέσουν τον τρόμο και την απειλή της πειρατείας ή να υπονοήσουν ότι η πειρατεία είναι εποικοδομητική. Η μορφή του Φιλιππίνου μουσουλμάνου πειρατή θεωρήθηκε πάντα από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και από το κράτος των Φιλιππίνων, μετά την ανεξαρτησία, ως παραβατική και αποσταθεροποιτική. Θέλω απλώς να τονίσω ότι η πειρατεία κατέχει πολλαπλές και μεταβαλλόμενες θέσεις απέναντι στο κράτος και την αγορά, που έχουν να κάνουν με το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο. Η προσπάθειά μου είναι να τοποθετήσω τις “πειρατικές μελέτες” πέρα από τη διχοτομία του μέσα/έξω κράτος-και-αγορά, την οποία ο Beasley-Murray, μεταξύ άλλων, περιέγραψε τόσο καλά. Αυτή η πιο τοπικιστική προσέγγιση έχει να κάνει λιγότερο με ορισμούς και αφαιρέσεις της πειρατείας και περισσότερο με την επίδραση των διαφόρων μορφών της στις καθημερινές ζωές, όπως και με το τι αποκαλύπτει για τις παγκόσμιες ανισότητες. Η σημερινή αποτυχία των κυβερνήσεων και της βιομηχανίας να εξασφαλίσει την ευημερία των ναυτικών στην γραμμή του πυρός της σομαλικής πειρατείας, δείχνει πόσο ευάλωτο είναι αυτό το ευέλικτο, διεθνικό εργατικό δυναμικό. Αποτελεί σκληρή ειρωνεία που οι Φιλιππίνοι, ένα έθνος πειρατών, βρίσκονται στη γραμμή του πυρός αυτής της πιο πρόσφατης μορφής πειρατείας, η οποία θεωρείται η πιο βίαιη.



Σημειώσεις

[1] Kirsch 2010: 15, ο οποίος παραθέτει τον John Bainbridge από το ITF.

[2] Βλ. Beasley-Murray (2006) για μία πληρέστερη ανάλυση των 2 σχολών σκέψης των ‘σπουδών για την πειρατεία.

[3] Ο χρόνος της πρώτης ιστορικής καταγραφής της πειρατείας στη Νοτιοανατολική Ασία από τον Κινέζο βουδιστή καλόγερο Faxian ή Fa-hsien (1956).


Αναφορές

- Beasley-Murray, J. (2006) ‘Piracy and imperial bureaucracy’, unpublished conference paper, The Canadian Sociology and Anthropology Association Annual Meeting, York University, Toronto, Μάιος.

- T. Boellstorff (2005), The Gay Archipelago: Sexuality and Nation in Indonesia, Princeton University Press, Princeton.

- Lamborn Wilson, P. (1995) Pirate Utopias: Moorish Corsairs and European Renegadoes, Brooklyn, New York: Autonomedia.

- Eklof, S. (2006) Pirates in Paradise: A Modern History of Southeast Asia’s Maritime Marauders, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies.

- Fa-hsien (1956) The Travels of Fa-hsien (399-414 A.D.), or Record of the Buddhist Kingdoms, Re-translated by H. A. Giles London: Routledge and Kegan Paul.

- Kirsch, B. (2010) ‘Seafarers pay the price: who is looking after the seafarers affected by piract’, ITF Seafarers’ Bulletin, January, London: ITF.

- Linebaugh, P. and Rediker, M. (2000) The Many-Headed Hydra: The Hidden History of the Revolutionary Atlantic, London: Verso.

- López Nadal, G. (2001) ‘Corsairing as a commercial system: the edges of legitimate trade’, Bandits at Sea: a Pirates Reader, C. Pennell (ed), New York: New York University Press.

- Rafael, V. (2006) The Promise of the Foreign: Nationalism and the Technics of Translation in the Spanish Philippines, Pasig City, Metro Manila: Anvil.

- Tolentino, R. (2009) ‘Piracy regulation and the Filipino’s historical response to globalisation’, Social Science Diliman, Vol 5, Nos. 1-2, pp 1-25.

Όσοι χρησιμοποιούν τον όρο “πειρατεία” αντί για τον κατάλληλο νομικό όρο “παραβίαση” για να περιγράψουν την αντιγραφή, χωρίς άδεια, υλικού προστατευμένου με κοπυράιτ ή ευρεσιτεχνία κατέχουν πολύ καλά την τέχνη της προπαγάνδας. Γνωρίζουν τη δύναμη της γλώσσας και της υποβολής. Με την πάροδο του χρόνου, έχουν καταφέρει να συνδέσουν την αντιγραφή με ανήθικες, εγκληματικές ή ακόμη και βάρβαρες πράξεις. Και το έχουν καταφέρει τόσο καλά που τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το κοινό αποδέχονται σε γενικές γραμμές την υπόθεση ότι η αντιγραφή προστατευμένου υλικού αποτελεί κλεψιά, κι ακόμη χειρότερα, πειρατεία. Δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι στο μέλλον θα προχωρήσουν περισσότερο, συνδέοντας την παραβίαση με την τρομοκρατία.


Στην πραγματικότητα, μια εντελώς διαφορετική ηθική προοπτική μπορεί να αιτιολογηθεί, έστω κι αν είναι για να δείξει το άλλο άκρο ενός ολόκληρου φάσματος στάσεων που μπορούν να υιοθετηθούν σε σχέση με το μοίρασμα, προστατευμένου ή μη, υλικού με άλλους.


Για μια τέτοια προοπτική, μπορούμε να υιοθετήσουμε ως σημείο εκκίνησης το ακόλουθο βιβλικό απόσπασμα:



Εκείνες τις μέρες που υπήρχε πάλι ένα μεγάλο πλήθος που δεν είχε τίποτα να φάει, κάλεσε τους μαθητές του και είπε: “Η καρδιά μου πονάει για το πλήθος, γιατί εδώ και τρεις μέρες είναι μαζί μου και δεν έχουν τίποτα να φάνε. Εάν τους στείλω πεινασμένους στα σπίτια τους, θα καταρρεύσουν στη διαδρομή και ορισμένοι απ’ αυτούς έχουν έρθει από μακριά”. Οι μαθητές του απάντησαν: “Πού μπορεί κανείς να βρει αρκετό ψωμί για να τους ικανοποιήσει, εδώ, σ’ αυτή την ερημιά;” Τους ρώτησε τότε: “Πόσα καρβέλια έχετε;” “Επτά”, απάντησαν. Διέταξε το πλήθος να κάτσει κάτω. Ύστερα, παίρνοντας τα επτά καρβέλια, τα ευλόγησε, τα έκοψε και τα έδωσε στους μαθητές του να τα μοιράσουν, και τα μοίρασαν στο πλήθος. Είχαν επίσης λίγα ψάρια. Τα ευλόγησε και διέταξε να τα μοιράσουν κι αυτά. Έφαγαν και ικανοποιήθηκαν. Μάζεψαν τα κομμάτια που περίσσεψαν- επτά καλάθια. Ήταν περίπου τέσσερις χιλιάδες άτομα.[1]


Η παραβολή αυτή περιγράφει τη γενναιόδωρη μοιρασιά τροφής που ως εκ θαύματος πολλαπλασιάζεται. Τι είναι η γνώση και η ενημέρωση αν όχι τροφή για το νου; Είναι τροφή που πράγματι πολλαπλασιάζεται καθώς μοιράζεται.


Όποτε μοιραζόμαστε αρχεία με βιβλία, βίντεο, μουσική, λογισμικό και γενικά ό, τι αποτελεί το ψωμοτύρι της μεταμοντέρνας κοινωνίας, κάνουμε εμείς οι ίδιοι το θαύμα με τα καρβέλια.


Στον απόηχο της βιβλικής παραβολής, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών και ήρωας Τόμας Τζέφερσον (1743-1826) υποστήριξε ότι η γνώση, οι ιδέες και οι εφευρέσεις είναι από τη φύση τους φτιαγμένες για να μοιράζονται και δεν μπορούν να είναι “υποκείμενα ιδιοκτησίας”.[2]



“Εάν η φύση έχει κάνει κάτι που υπόκειται λιγότερο από όλα τα άλλα σε αποκλειστική ιδιοκτησία, είναι η δράση της διανοητικής δύναμης που ονομάζεται ιδέα, την οποία ένα άτομο μπορεί να κατέχει αποκλειστικά όσο την κρατάει για τον εαυτό του. Από τη στιγμή που αποκαλύπτεται, εισέρχεται στην κατοχή του καθένα και ο λήπτης δεν μπορεί να την αποβάλει. Ένα παράξενο χαρακτηριστικό της, επίσης, είναι ότι κανείς δεν κατέχει κάτι λιγότερο, επειδή όλοι την κατέχουν στο σύνολό της. Όποιος λαμβάνει μια ιδέα από μένα, λαμβάνει μια διδαχή χωρίς να μειώσει τη δική μου, όπως εκείνος που ανάβει το κερί του με το δικό μου, λαμβάνει φως χωρίς να με αφήνει στο σκοτάδι. Το γεγονός ότι οι ιδέες πρέπει να διαδίδονται από τον έναν στον άλλο ανά τον πλανήτη, για την ηθική και αμοιβαία διδαχή του ανθρώπου και τη βελτίωση της κατάστασής του, μοιάζει να έχει καλοπροαίρετα σχεδιαστεί από τη φύση που έκανε τις ιδέες, όπως τη φωτιά, να επεκτείνονται σε όλο το χώρο χωρίς να χάνουν σε πυκνότητα σε κανένα σημείο, και όπως τον αέρα όπου αναπνέουμε, κινούμαστε και έχουμε τη φυσική μας ύπαρξη, και δεν μπορεί να περιοριστεί ή να γίνει αντικείμενο αποκλειστικής ιδιοποίησης. Από τη φύση τους, λοιπόν, οι εφευρέσεις δεν μπορούν να είναι υποκείμενο ιδιοκτησίας.”


Το επιχείρημα ότι η γνώση ήταν καλοπροαίρετα σχεδιασμένη από τη φύση” για να μοιράζεται, ενισχύεται από την άποψη ότι η κοινή χρήση και η ανταλλαγή της γνώσης- ή πιο αφηρημένα της επικοινωνίας- αποτελεί εγγενή ανάγκη κάθε ανθρώπινου όντος. Γεννιόμαστε με μια βιολογική προδιάθεση για τη γλώσσα. Οι πολιτισμοί μας προδιαθέτουν κάθε γενιά να μεταφέρει τα αποθέματα της γνώσης της στην επόμενη.


Μέσα από τα γονίδια και τους πολιτισμούς μας, είμαστε φτιαγμένοι για να μοιραζόμαστε.


Κάποιος μπορεί να αντιτάξει ότι οι άνθρωποι μοιράζονται μόνο όταν μπορούν να το κάνουν. Μπορεί να πει πως η αυτοσυντήρηση είναι μια αξία που προέχει της κοινής χρήσης. Το ένστικτο αυτό είναι ακόμη πιο βασικό, καθώς δεν συναντάται μόνο στα ζώα αλλά σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς. Πράγματι, η αυτοσυντήρηση μοιάζει να αιτιολογεί τον εγωϊσμό και τη συσσώρευση.


Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να αιτιολογήσει την ποινικοποίηση της παραβίασης, γιατί ισχύει μόνο για τα υλικά αγαθά που είναι από τη φύση τους ανταγωνιστικά. Όταν μοιράζεσαι ψωμί με έναν άλλον, σημαίνει ότι χάνεις μια μερίδα απ’ αυτό το ψωμί. Όταν μοιράζεσαι ένα ποτήρι νερό, σημαίνει ότι έχεις λιγότερο νερό για σένα. Είναι πράγματι πιο δύσκολο να μοιράζεσαι τόσο απτά πράγματα. Όταν ελάχιστη τροφή ή νερό είναι διαθέσιμα, τότε προέχει η αυτοσυντήρηση.


Δεν γεννάται όμως ανάλογο πρόβλημα με άυλα πράγματα όπως η πληροφορία και η γνώση. Όταν μοιραζόμαστε ένα αρχείο, δεν χάνουμε το αντίγραφό μας. Στην πραγματικότητα, όταν μοιραζόμαστε πληροφορίες και γνώσεις, καταλήγουμε να έχουμε περισσότερες πληροφορίες και γνώση απ’ ό, τι στην αρχή. Το θαύμα με το ψωμί και τα ψάρια στην έρημο αποτελεί ένα φυσικό γεγονός όταν πρόκειται για δυαδικά ψηφία και αρχεία στο Ίντερνετ.


Το ηθικό επιχείρημα μπορεί επίσης να στραφεί εναντίον χωρών και εταιρειών που ποινικοποιούν την ʺπειρατεία της πνευματικής ιδιοκτησίαςʺ, καθώς οι ίδιες είναι συχνά ένοχες για ʺπειρατεία διανοουμένωνʺ από τις φτωχές χώρες τις οποίες κατηγορούν για ʺπειρατείαʺ. Αποτελεί ρουτίνα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και άλλες πολύ ανεπτυγμένες οικονομίες, όπως και πολυεθνικές εταιρίες, η πειρατεία των καλύτερων γιατρών, νοσοκόμων, μηχανικών, επιστημόνων και άλλων επαγγελματιών από τις αναπτυσσόμενες χώρες. Από ηθική άποψη, είναι ένα χειρότερο είδος πειρατείας, επειδή εκείνοι που κάνουν πειρατεία διανοουμένων παίρνουν τα πρωτότυπα χωρίς να αφήνουν αντίγραφο, ενώ εκείνοι που κάνουν πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας κάνουν απλώς αντίγραφα για τους ίδιους και αφήνουν τα πρωτότυπα.[3]


Το καλύτερο επιχείρημα ότι η “πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας” δεν αποτελεί θέμα ηθικής ή ηθικών κανόνων είναι η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ακόμη μια αναπτυσσόμενη οικονομία και ενέχονταν σε μεγάλο βαθμό σ’ αυτή την πράξη. Οι ξένοι συγγραφείς δεν είχαν δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, που αποτελούσαν τότε κέντρο πειρατείας βρετανικών βιβλίων και εκδόσεων. “Ως νέο έθνος, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήθελαν να έχουν την ελευθερία να δανείζονται λογοτεχνία και τεχνολογία από οποιοδήποτε μέρος του πλανήτη”.[4] Ας δούμε τα επιχειρήματα της αμερικανικής Γερουσίας για την απόρριψη ενός νόμου για το κοπυράιτ το 1837:[5] “Μια συμφωνία για το κοπυράιτ θα φέρει υψηλότερες τιμές στα βιβλία και μικρότερες εκδόσεις”, οι τοπικοί εκδότες θα χάσουν μεγάλο μέρος της δουλειάς τους, “πολλοί περισσότεροι Άγγλοι {παρά Αμερικανοί} θα κερδίσουν”, το κοπυράιτ ποτέ δεν θεωρήθηκε από τα έθνη ως “ιδιοκτησία που βασίζεται σε προϊόντα ή εμπόρευμα.”


Στα παραπάνω επιχειρήματα, ανατυπωτές των Ηνωμένων Πολιτειών (σήμερα θα ονομάζονταν “πειρατές”), όπως οι Harpers και Careys, πρόσθεσαν:[6] οι ανατυπωτές παρέχουν στον αμερικανικό λαό χιλιάδες θέσεις εργασίας και φτηνά βιβλία που διαφορετικά θα ήταν πολύ ακριβά αν οι Βρετανοί συγγραφείς και εκδότες είχαν δικαίωμα ʺνα επιβάλουν τις δικές τους τιμές για τα βιβλία τουςʺ, τα διεθνή κοπυράιτ “ενθαρρύνουν το μονοπώλιο που δεν είναι ποτέ για το κοινό συμφέρον” και το κοπυράιτ δεν αποτελεί ʺαπόλυτη και φυσική ιδιοκτησίαʺ αλλά υπάγεται στο δημόσιο συμφέρον που “υπηρετείται καλύτερα μέσω του ελεύθερου ανταγωνισμού και των φτηνών ανατυπώσεων”.


Το γεγονός ότι τα υπέρ και τα κατά της πειρατείας είναι θέμα εθνικού συμφέροντος και όχι ηθικής, δείχνουν μερικά ακόμη παραδείγματα:


Οι κατασκοπευτικοί δορυφόροι των Ηνωμένων Πολιτειών θα μπορούσαν να κατηγορηθούν για πειρατεία στρατηγικών πληροφοριών από χώρες που δεν έχουν δυνατότητα δορυφόρων, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επέμεναν τότε ότι είναι δικαίωμά τους να στέλνουν δορυφόρους σε μεγάλα υψόμετρα και να φωτογραφίζουν οποιαδήποτε χώρα. Όμως, εάν μια χώρα που η τεχνολογία της τής επιτρέπει να στέλνει μόνο σκάφη χαμηλότερου υψόμετρου, έστελνε μερικά πάνω από τις Ηνωμένες Πολιτείες για να τραβήξει ανάλογες φωτογραφίες, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι Ηνωμενες Πολιτείες θα τα κατέρριπταν.


Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έστειλαν εμπορικούς δορυφόρους στο διάστημα για να εκπέμπουν προγράμματα βίντεο σε άλλες χώρες, ορισμένες χώρες με πιο συντηρητικούς πολιτισμούς διαμαρτυρήθηκαν για το ανάρμοστο περιεχόμενο των βίντεο. Επικαλούμενες την αρχή της “ελεύθερης ροής της πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες επέμειναν ότι είχαν δικαίωμα να εκπέμπουν αυτά τα προγράμματα. Σε πολλούς ανθρώπους άρχισαν τελικά να αρέσουν τα αμερικανικά βίντεο, χάρη σε αυτή την “ελεύθερη ροή πληροφορίας”. Όταν όμως οι άνθρωποι άρχισαν να πιάνουν αυτές τις δορυφορικές εκπομπές και να τις διανέμουν τοπικά μέσω μαγνητοταινιών, δίσκων και τοπικής καλωδιακής τηλεόρασης έτσι ώστε η υπόλοιπη χώρα να απολαμβάνει την ίδια “ελεύθερη ροή πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να κατηγορούν τους ανθρώπους ότι λάμβαναν, αποκωδικοποιούσαν και αντέγραφαν εμπορικές εκπομπές χωρίς να πληρώνουν γι’ αυτές. Η “ελεύθερη ροή πληροφορίας” άνοιξε νέες αγορές για τα πολιτιστικά υλικά των Ηνωμένων Πολιτειών και η επακόλουθη “προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας” επέτρεψε στις αμερικανικές εταιρίες να αντλήσουν αξία από αυτά τα υλικά.


Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν σωστό να στέλνουν τους εθνοβοτανολόγους τους σε τροπικές χώρες για να μαθαίνουν από τους τοπικούς θεραπευτές. Οι πρώτοι αποκτούν την προαιώνια γνώση των δεύτερων που βασίζεται σε εκχυλίσματα φυτών και ζώων, και την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκαλούν “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”. Όταν με τη σειρά τους οι χώρες αυτές αντιγράφουν αμερικανικά κείμενα για να αποκτήσουν αμερικανική γνώση, κατηγορούνται για πειρατεία. Οι βιολογικοί ερευνητές των Ηνωμένων Πολιτειών παίρνουν από τις αναπτυσσόμενες χώρες όλων των ειδών τους μικροοργανισμούς, φυτά και άλλες πηγές μονοπωλιακών ουσιών. Ωστόσο, όταν αυτές οι χώρες κατασκευάζουν ανεξάρτητα τα ίδια φάρμακα και άλλες εμπορικές φόρμουλες που έχουν αναπτυχθεί από αυτές τις ουσίες αλλά προστατεύονται τώρα από ευρεσιτεχνία, κατηγορούνται και πάλι για πειρατεία. Η εγχώρια γνώση και η βιοποικιλότητα είναι “κοινή κληρονομιά” επειδή αποτελούν ακατέργαστα υλικά για την φαρμακευτική και γονιδιωματική βιομηχανία των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά τα βιβλία, η μουσική, το λογισμικό, οι αλγόριθμοι, οι φαρμακευτικές φόρμουλες και τα ίδια τα γονίδια αποτελούν “πνευματική ιδιοκτησία”, επειδή οι αμερικανικές εταιρίες πρόλαβαν να κατοχυρώσουν δικαιώματα ιδιοκτησίας σε αυτά τα υλικά.


Με δυο λόγια, η απόκτηση πληροφορίας έχει πολύ προσεκτικά οριστεί και ρυθμιστεί: όταν είναι κακή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων ανεπτυγμένων χωρών, αποκαλείται “πειρατεία”, μολονότι μπορεί να είναι καλή για άλλες χώρες. Όταν είναι καλή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, αποκαλείται “ελεύθερη ροή πληροφορίας” και “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”, μολονότι μπορεί να είναι κακή για άλλες χώρες.


Είναι καθαρά θέμα εθνικού συμφέροντος- η ηθική και οι ηθικοί κανόνες δεν έχουν καμιά σχέση μ’ αυτό. Οι πρόσφατες διαρροές του WikiLeaks δείχνουν ότι το εθνικό συμφέρον εξακολουθεί να κατευθύνει την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών για υλικά προστατευμένα με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνία,[7] ακόμη κι αν αναγκάζονται να χρησιμοποιούν ανήθικα μέσα για να το κάνουν.


Ποιο είναι λοιπόν το εθνικό συμφέρον μιας αναπτυσσόμενης χώρας; Να προστατεύει με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνίες- όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη κάνουν σήμερα μέσω του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, των διμερών διαπραγματεύσεων και της ACTA (εμπορικής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παραποίησης) – ή να διασφαλίζει και να προστατεύει την πρόσβαση των πολιτών της στη γνώση και τις τεχνολογίες;

Είναι κάτι που κάθε αναπτυσσόμενη χώρα πρέπει προσεκτικά να ορίσει η ίδια.[8]


Σημειώσεις

[1] New American Bible.Mark 8:1-9. Ελεύθερη μετάφραση. Βλ. http://usccb.org/nab/bible/mark/mark8.htm. (τελευταία πρόσβαση 23 Δεκ. 2010).

[2] Βλ. http://www.movingtofreedom.org/2006/10/06/thomas-jefferson-on-patents-and-freedom-of-ideas/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011).

[3] Για την πλήρη επιχειρηματολογία, βλ. Verzola, Roberto. 2004. Towards a Political Economy of Information. Constantino Foundation, Quezon City. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο http://rverzola.files.wordpress.com/2008/01/infoeconomy-verzola.pdf (ελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011)

[4] Για την πλήρη υπόθεση, βλ. Barnes, James J. 1974. Authors, Publishers and Politicians: The Quest for an Anglo-American Copyright Agreement, 1815-1854. The Ohio State University Press, Ohio. Αυτό το βιβλίο πρέπει οπωσδήποτε να το διαβάσουν όσοι υποστηρίζουν τη φιλελευθεροποίηση της τοπικής πρόσβασης σε ξένες εκδόσεις και τεχνολογίες. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/6194/1/AUTHORS_PUBLISHERS_AND_POLITICIANS.pdf (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν.2011).

[5] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 69-70.

[6] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 235-236.

[7] Βλ., για παράδειγμα, Kinsella, Stephan “Intellectual Property Appears to Figure Prominently in WikiLeaks Cablegate”, 29 Νοεμβρίου 2010. http://c4sif.org/2010/11/intellectual-property-appears-to-figure-prominently-in-wikileaks-cablegate/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

[8] Η Επιτροπή Παραγωγικότητας της αυστραλιανής κυβέρνησης φαίνεται ότι έκανε μια τέτοια προσεκτική μελέτη και κατέληξε ότι η συμπερίληψη της προστασίας πνευματικής ιδιοκτησίας σε εμπορικές συμφωνίες “συνεπάγεται ενδεχομένως ορισμένα κόστη και ρίσκα”. Βλ. http://www.pc.gov.au/projects/study/trade-agreements/report/media-release (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

Ο Ernesto, ιδρυτής του TorrenFreak.com, μίας από τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για θέμα που αφορούν την ψηφιακή ανταλλαγή αρχείων μιλά για την πολιτική σημασία των Πειρατικών Κομμάτων, τις παραγωγικές επιπτώσεις της πειρατείας, την αυξανόμενη ποινικοποίηση της πειρατείας από τις δυνάμεις στήριξης του κόπυραιτ, και τις μελλοντικές προοπτικές της ψηφιακής ανταλλαγής αρχείων. Ο Ernesto υποστηρίζει ότι οι χρήστες “θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας” και συμπληρώνει τονίζοντας, ότι ο”μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.”


Π.Χ.: Πολλά πολιτικά κόμματα, κοινότητες διαμοιρασμού αρχείων και καλλιτέχνες έχουν εκούσια υιοθετήσει την ταυτότητα του “πειρατή” ή της “πειρατείας”. Πιστεύετε ότι αυτή η κίνηση έχει βοηθήσει στην πολιτικοποίηση του κινήματος ενάντια στο κοπυράιτ;


Ernesto: Πιστεύω ότι τα Πειρατικά Κόμματα έχουν πολύ αποτελεσματικά βάλει τα θέματα του κοπυράιτ και της ιδιωτικότητας στην πολιτική ατζέντα σε πολλές χώρες. Στην αρχή, ο όρος “πειρατής” βοήθησε ασφαλώς ως προς το ότι προσέλκυσε την προσοχή, αλλά σε μερικές περιπτώσεις η ετικέτα αυτή αποτελεί εμπόδιο για να σε πάρουν στα σοβαρά. Τα Πειρατικά Κόμματα γίνονται συχνά αντιληπτά ως μονοθεματικά κόμματα που στηρίζονται κυρίως σε νεολαίους, αλλά στην πραγματικότητα οι ιδέες τους προχωρούν πέρα από το θέμα της “κοινής χρήσης αρχείων” και υποστηρίζονται από ανθρώπους όλων των ηλικιών.


Τελικά, πιστεύω ότι ο όρος πειρατής ήταν μια σωστή επιλογή, χωρίς αυτή το κίνημα δεν θα είχε τόση δημοσιότητα. Πέραν τούτου, τα Πειρατικά Κόμματα δεν είναι σε γενικές γραμμές κατά του κοπυράιτ, αλλά κατά της κατάχρησης του κοπυράιτ από μεγάλες εταιρίες και κακοπροαίρετους ανθρώπους.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι η πειρατεία είναι παραγωγική και με την έννοια ότι φέρνει καινοτομία στην κατασκευή ψηφιακών δικτύων, στην παροχή νέων εργαλείων, που μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για διάφορους σκοπούς;


Ernesto: Ναι, απολύτως. Πιστεύω κατηγορηματικά ότι το iPod και άλλα MP3-players δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τόσο γρήγορα εάν δεν υπήρχε η πειρατεία. Αυτά τα εναλλακτικά κανάλια διανομής δίνουν συχνά το σήμα για το τι θέλει ο πελάτης πολύ πριν δημιουργηθούν νόμιμες υπηρεσίες που μπορούν να το προσφέρουν. Κατά κάποιο τρόπο, πρόκειται για ένα ευρύ τμήμα έρευνας και ανάπτυξης όπου οι πελάτες δείχνουν στη βιομηχανία τι είδους υπηρεσίες επιθυμούν. Η βιομηχανία πρέπει τότε να βρει νόμιμους τρόπους για να παράσχει τις ίδιες υπηρεσίες, προκειμένου να ανταγωνιστεί με την πειρατεία.


Π.Χ.: Πώς βλέπετε τις σημερινές προσπάθειες για την ποινικοποίηση της ανταλλαγής αρχείων; Πού πιστεύετε ότι αποσκοπούν;


Ernesto: Οι περισσότερες προσπάθειες αποσκοπούν στη δημιουργία ενός αποτρεπτικού αποτελέσματος και στη μεταστροφή της κοινής γνώμης προς την καταδίκη της κοινής χρήσης του υλικού που προστατεύεται από κοπυράιτ, φοβάμαι όμως πως είναι πολύ αργά γι’ αυτό. Οι άνθρωποι θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας. Ο μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι οι πολλαπλές πράξεις ενάντια σε αυτή την ποινικοποίηση είναι αποτελεσματικές; Για παράδειγμα, η δίκη-θέαμα (spectrial) που έστησε η ομάδα του Piratebay the spectrial ή οι διανεμημένες επιθέσεις άρνησης υπηρεσιών (DDoS) που εγκαινίασαν οι Operation Payback?


Ernesto: Όλες αυτές οι πρακτικές προσελκύουν την προσοχή στα θέματα που διακυβεύονται, και μ’ αυτόν τον τρόπο μπορεί να είναι αποτελεσματικές. Ωστόσο, το κίνημα κατά της πειρατείας χρησιμοποιεί τις ίδιες πράξεις εξουδετέρωσης για να δείξει στο κοινό πόσο κακοί είναι αυτοί οι άνθρωποι. Είναι δύσκολο να πεις ποιο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Μετά την αυξανόμενη δαιμονοποίηση του πρωτοκόλλου Bit Torrent, βλέπετε μια μεταστροφή της κοινής χρήσης αρχείων προς άλλα είδη τεχνολογίας;

Ernesto: Ναι και όχι. Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το BiTorrent. Στην πραγματικότητα, η χρήση του BitTorrent αυξάνεται. Ωστόσο, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο υπηρεσίες για να κρύβουν την ταυτότητά τους και την κίνηση του BitTorrent online για να αποφεύγουν πιθανές αρνητικές συνέπειες. Σε ό,τι αφορά την κοινή χρήση αρχείων, το τοπίο αλλάζει επίσης, οι υπηρεσίες με ένα κλικ γίνονται πιο δημοφιλείς επειδή οι χρήστες αυτών των υπηρεσιών γίνονται σπάνια στόχος.


Π.Χ.: Βλέπετε την κοινή χρήση αρχείων και την ψηφιακή πειρατεία ως ένα είδος μόνιμης κατάστασης στην ψηφιακή εποχή; Μπορούμε να φανταστούμε ότι σε ένα διάστημα 10 ετών, οι ίδιες, και ίσως πιο παρακμιακές, βιομηχανίες ψυχαγωγίας θα συνεχίσουν να κυνηγούν όσους κάνουν κοινή χρήση αρχείων;


Ernesto:: Νομίζω ότι η κοινή χρήση αρχείων θα παραμείνει πάντα, εάν όμως η βιομηχανία ψυχαγωγίας είναι αρκετά έξυπνη, θα βρει υπηρεσίες που θα κάνουν την ʺπαράνομηʺ μεταφορά άχρηστη για τους περισσότερους ανθρώπους. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν να περιμένουν χρόνια μέχρι να δουν τα αγαπημένα τους τηλεοπτικά σόου στην τηλεόραση, γι’ αυτό χρησιμοποιούν BiTorrent. Αυτό έχει να κάνει περισσότερο με τη διαθεσιμότητα παρά με το γεγονός ότι αυτά τα σόου είναι δωρεάν. Το ίδιο ισχύει με τις ταινίες και τη μουσική, το κοινό ζητά καλύτερες υπηρεσίες και μεγαλύτερη διαθεσιμότητα σε καλή τιμή. Προσωπικά, βλέπω την κοινή χρήση αρχείων περισσότερο ως δείγμα απουσίας καλών νόμιμων υπηρεσιών.

————————-

Ο Ernesto συζήτησε μέσω e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο

Τα Χριστούγεννα του 2009 το YouTube δέχτηκε επίθεση χάκερς» και πολλές φωτογραφίες των προφίλ των χρηστών του άλλαξαν σε άλλες εικόνες, πρόσωπα και νέες μικρογραφίες. Ένας χάκερ πολλαπλών άβαταρ με τον τίτλο MeiAIDS χρεώθηκε την υποκλοπή που, κυρίως, αφορούσε τα άβαταρ μιας κοινότητας που δημιουργούσε τα “YouTube Poops”. Εν συντομία, αυτή είναι μια μέθοδος επεξεργασίας βίντεο, που έγινε πολύ δημοφιλής μέσα από την συνεχώς αυξανόμενη φήμη του YouTube. Τα “YouTube Poops” είναι εκκεντρικές, οιονεί καλλιτεχνικές δημιουργίες, ένα εσωτερικό αστείο μεταξύ μιας ομάδας φίλων ή κλιπ κινουμένων σχεδίων και άλλων ανάμικτων σκουπιδιών που έχουν συντεθεί για να σχηματίσουν κινούμενες εικόνες χωρίς νόημα στο YouTube. Ένα τέτοιο περίπλοκο σύστημα επικοινωνίας, δεσμών, όπου διασυνδέονται η γλώσσα, η ψυχαγωγία χρειάζεται επανεξέταση.


Η ιστορία του “You Tube Poops” μας προσφέρει μια ευκαιρία να διανοηθούμε την πειρατεία σαν ένα χώρο μεταξύ του συμβολικού και του πραγματικού που έχει υλικά αποτελέσματα και, που ταυτόχρονα, φιλοξενεί ήδη υπάρχουσες δυνατότητες μας, με έναν τρόπο που μοιάζει καινούριος. Σ’ αυτός το χώρο μεσολαβούν από διάφορες διεπαφές δίνοντάς μας πρόσβαση σε ψηφιακά γεγονότα που μας προσκαλούν να επαναπροσδιορίσουμε τις φαντασιακές μας δυνατότητες ή εξελισσόμενες υποκειμενικότητες. Αυτή η τεχνολογία διεπαφών που συνδυάζει ψηφιακούς αλγόριθμους, υλικό σε συχνά εναλλασσόμενες λειτουργίες, που επηρεάζει περισσότερο από οποιαδήποτε παλιότερη τεχνολογία. Στην πραγματικότητα, ενσωματώνει, μια άλλη σπουδαία διεπαφή: τη γλώσσα. Τα όρια των αλληλεπιδράσεων μεταξύ ανθρώπων, μηχανών κι αντικειμένων είναι όλο και πιο θολά, όχι γιατί δεν συνέβαιναν πριν, αλλά λόγω της αναδυόμενης αλληλεξάρτησης τους.


Που μπορεί να μας οδηγήσει η γλώσσα;


Ας αρχίσουμε με ένα πείραμα που προέρχεται από την επαναστατική γλωσσολογία. Ένα γλωσσικό παιχνίδι ατόμων που εφευρίσκουν νέα σύμβολα αποδεικνύοντας πώς η ίδια η γλώσσα συνδέεται με το σώμα μας και το χώρο όπου κινούμαστε. Κι ακόμη περισσότερο, πώς όλα αυτά σχετίζονται σε βάθος με τις εμπειρίες μας, τη μνήμη μας και ό,τι θεωρούμε σημαντικό στη χρήση της γλώσσας. Ο Bruno Galantucci έβαλε ζευγάρια συμμετεχόντων να παίξουν ένα παιχνίδι συνεργασίας σε ένα εικονικό περιβάλλον με σκοπό να βρουν ο ένας τον άλλο σ’ έναν λαβύρινθο τεσσάρων δωματίων. Είχαν τοποθετηθεί σε ξεχωριστά δωμάτια και μπορούσαν να επικοινωνούν μόνο μέσω ενός ψηφιακού μπλοκ. Η διαμόρφωση του μπλοκ επέτρεπε τη χρήση όλων των συμβατικών σημείων όπως γράμματα ή αριθμούς, αναγκάζοντας τους συμμετέχοντες να διαπραγματευτούν μια καινούρια γλώσσα από την αρχή που θα τους επέτρεπε να μοιράζονται πληροφορίες μεταξύ τους για το που βρίσκονταν. Τα περισσότερα ζεύγη κατάφεραν να αναπτύξουν από κοινού σταθερά συστήματα συμβόλων, δείχνοντας σπουδαία αποδοτικότητα συντονισμού μέσω συμβολισμών σε από κοινού δράση σε καινούριο περιβάλλον. Αλλιώς, κατάφεραν να δημιουργήσουν νέους χώρους σε μια κατάσταση που δημιουργούσε κανόνες και λίγες ή καθόλου επιλογές για να αντιμετωπίσουν.


Είμαστε λοιπόν όλοι πειρατές;


Οι πειρατικές μας ικανότητες δεν προέρχονται μόνο από την ικανότητά μας να παράγουμε νέους χώρους ή κώδικες αλλά, κι εδώ αντλούμε από την ανάλυση του Λακάν, από την ίδια μας την υποκειμενικότητα. Μια υποκειμενικότητα δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί ή να σταθεροποιηθεί, παρά την συνεχή χρήση απαιτήσεων και επιθυμιών να το κατορθώσουμε. Στην πραγματικότητα, υποκείμεθα πάντοτε σε διάφορους κοινωνικούς κανόνες που δεν μπορούμε να πάψουμε να παραβιάζουμε. Πάντα επιλέγουμε να τους αγνοούμε ή να τους ερμηνεύουμε διαφορετικά, όχι όλους, αλλά κάποιους απ΄αυτούς. Κατά κάποιο τρόπο, η ίδια η ύπαρξή μας, μας κάνει κατά λάθος, ή μη, πειρατές. Λίγα παράξενα παραδείγματα θα μπορούσαν να διαφωτίσουν τους κατά λάθος πειρατές που είμαστε, μέσω της ύπαρξής μας που έχει ανατραπεί: ατομικά όταν περνάμε ένα κόκκινο φανάρι ή συλλογικά σε πρακτικές καρναβαλιού. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητές μας ζουν σε μια μόνιμη αντίφαση, σχηματισμένες από ένα μόνιμα ανεκπλήρωτο ασυνείδητο που η κατασκευή του έχει πολλές ομοιότητες με αυτή της γλώσσας. Μόνο που, η γλώσσα εξυπηρετεί σαν λιμάνι, όπου τα σύμβολα και τα νοήματα μπορούν να αναπτυχθούν και να εκφραστούν, οπότε εκεί αναζητούμε και κατορθώνουμε μια περιοδική, αν και μόνο εμφανή, σταθερότητα. Τα σύμβολα και τα νοήματα είναι εκφράσεις επιθυμιών και απαιτήσεων που αναζητούν, μάταια, το σχηματισμό ενός πλήρους συνειδητού, μια εκπληρωμένη ύπαρξη.


Οπότε, η άποψη της πειρατείας που περιγράφεται εδώ δεν έχει να κάνει με τη σταθερότητα και σίγουρα όχι με τη διάρκεια. Αντίθετα, με την πειρατεία, σαν δράση, δεν υπάρχει μόνιμη ακρότητα, μόνο στιγμές εκπλήρωσης γύρω από αντικρουόμενα συμφέροντα. Αυτό που περιγράφει αυτή, την πάντα δοκιμαστική, κατάσταση, είναι η ίδια η γλώσσα. Ο Ferdinand de Saussure στο πρώιμο έργο του στη δομική γλωσσολογία έχει καταδείξει ότι η γλώσσα ήταν πάντα ψηφιακή. Αυτή η δήλωση έρχεται από τη σύλληψη πως όλες οι γλωσσικές πράξεις δημιουργήθηκαν από ένα γλωσσικό σύστημα που με τη σειρά του έγινε από κανόνες και κώδικες. Η γλώσσα, στο επίπεδο των σημαινόντων μπορεί να είναι μια σειρά θετικών και αρνητικών διαφορικών. Ως εκ τούτου, μπορούμε να δούμε τη γλώσσα (και όλα τα συστήματα συμβόλων) σαν ένα πάντοτε αυθαίρετο σύστημα όπου τα σύμβολα συνδέονται με έννοιες και σημεία. Το οποίο μας κάνει όχι μόνο κατά λάθος πειρατές αλλά πιθανούς πειρατές μιας ψηφιακής εποχής: η ύπαρξή μας είναι πολύ κοντινή σε ένα μονίμως ρευστό περιβάλλον που, συχνά, χρειαζόμαστε να κάνουμε πειρατείες σε στιγμές αβέβαιης σταθερότητας.


Στο ψηφιακό κι ακόμη παραπέρα…


Η ψηφιακή εποχή έχει φτάσει εδώ και κάμποσο καιρό και αντίθετα με κάποιους πρώιμους φόβους που προκαθόριζαν τον απανθρωπισμό μας, έχουμε κατορθώσει κατά πολύ να εξανθρωπίσουμε τα ψηφιακά δίκτυα: που σημαίνει ότι, τουλάχιστον σ’ αυτά τα πρώτα στάδια, οι ήδη επικρατούντες κοινωνικοί κανόνες της ιεραρχίας, του ελέγχου, της συμπεριφοράς, συνεχίζουν να κυβερνούν τις περισσότερες από τις διαδικτυακές μας πράξεις. Η εφαρμογή αυτών των κοινωνικών κανόνων δεν υπονοεί πως το δίκτυο είναι οριστικά οργανωμένο ή καθορισμένο. Αυτό γεννάει καινούριες χαοτικές κι απρόσμενες καταστάσεις, όπως θα έκανε ένας «εξωτερικός» θόρυβος σε μια αναμενόμενη αρμονία. Αυτό πάλι είναι μια υπερβολική δήλωση που θα μπορούσε να εξυπηρετήσει σαν μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε ένα πολυσυζητημένο θέμα: στην ψηφιακή εποχή, μπορούν τα πρωτόκολλα του Διαδικτύου να είναι ή να παραμένουν αρκετά κοινωνικά, ανοιχτά ή δημοκρατικά; Η αυθόρμητη απάντησή μας εδώ θα μπορούσε να είναι ότι δεν αποτελεί καν ζήτημα. Κυρίως γιατί ένας τυχαίος πειρατής και/ή ένας πιθανός πειρατής δεν μπορεί τελικά να ξεφύγει από την επερχόμενη κανονικότητα.


Πρωτόκολλο είναι ένα σύνολο κανόνων που μεσολαβούν ανάμεσα στην πολιτική, τις τεχνικές συμβάσεις, τους ανθρώπινους ή μη παράγοντες. Ο Alexander Galloway και άλλοι έχουν παράξει μια αξιομνημόνευτη πλατφόρμα πάνω στην κριτική των πρωτοκόλλων και πρότεινε ότι αυτό που χρειαζόμαστε είναι ένας νέος τρόπος να «κατανοήσουμε την υλικότητα όχι με βάση κάποια ουσία ή μια φόρμα, αλλά σαν μια χρονική μεταβολή συναισθηματικών συναθροίσεων» όπως προτείνει ο Jussi Parikka. Με αρκετή αφαίρεση, θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τις αρχικές εφαρμογές των TCP/IP σαν πειρατικές πράξεις στα κυρίαρχα συστήματα επικοινωνιών, προορισμένα να καθιερωθούν και να ακολουθήσουν όλους τους κοινωνικούς και οικονομικούς κανόνες, από τη στιγμή που ο ρυθμός ανάπτυξής τους θα γινόταν προβλεπόμενος. Η ανθρωπότητα πάντα υπερβαίνει τον εαυτό της σε σχέση με τις φυσικές θέσεις στον κόσμο, αναζητώντας τον πόθο για ένα εκστατικό πραγματικό. Αυτή ήταν μια ιδανική κατάσταση με τις ψηφιακές τεχνολογίες. Με μια ελάχιστη διαφορά: ενώ με τις συμβολικές, ακόμη κι αν είναι ψηφιακές, γλώσσες, οι υποκειμενικότητές μας παλεύουν να φαντασιωθούν κάτι τελείως έξω απ’ αυτές, με την πολλαπλότητα των διεπαφών που ζούμε σήμερα, γινόμαστε επίσης, οι ίδιοι, μέσω των υποκειμενικοτήτων μας, πολλαπλά άβαταρ.


Αυτά τα άβαταρ σχηματίζονται σε έναν καινούριο χώρο μεταξύ υποκειμένου και του κόσμου. Οι φαντασιώσεις μας συνεχίζουν να αναζητούν το πραγματικό, ενώ τα άβαταρ σχηματίζουν τις «δικές» τους φαντασιώσεις. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητες υπάρχουν σαν μια κυκλοφορία κατά μήκος του ευρέως φάσματος των πολυπλοκοτήτων του διαλόγου, με το διάλογο να είναι παράλληλα διαβαθμισμένος σε άπειρες πιθανότητες. Πάντα ήταν έτσι, μόνο που τώρα η ψηφιακή διεπαφή μας προσκαλεί, μαζικά, να αντιμετωπίσουμε αυτές τις πιθανότητες. Εδώ η φράση «πολλοί προς πολλούς» που τόσο συχνά χρησιμοποιείται για να περιγράψει σημεία επικοινωνίας δικτύων, μπορεί να αναγνωσθεί και σαν «όλοι προς όλους»: άπειρες συνδέσεις, που δεν καταφέρνουν να σχηματίσουν ολοκληρωμένα υποκείμενα αλλά όπου πολλαπλές υποκειμενικότητες πληθύνουν. Τα σημεία επαφής, τα όρια μεταξύ πραγματικού και μή, οι στιγμές που συναντάμε τον ριζοσπαστικό άλλο, είναι ο χώρος των άβαταρ, όπου θα μπορούσαμε να φανταστούμε τις δικές τους και τις δικές μας φαντασιώσεις. Αυτές οι φαντασιώσεις που ακόμη δεν έχουμε συναντήσει, εντός κι εκτός γλώσσας, είναι οι μόνες πειρατικές πράξεις.


Φαντασιακή πειρατεία


Η φαντασιακή πειρατεία, η ήδη υπάρχουσα φαντασίωση, δε θα έπρεπε να θεωρηθεί απόδραση, ένας εύκολος τρόπος να ξεφύγουμε, από τη μελέτη ή την εκτέλεση πειρατικών πράξεων, όπως γίνεται αντιληπτή γύρω μας. Την ίδια στιγμή, όταν σκεφτόμαστε την πειρατεία, σαν ακτιβισμό ή αντίσταση, θα έπρεπε να έχουμε στο νου μας την περιορισμένη διάρκεια αυτόύ του ανατρεπτικού αποτελέσματος. Οι περισσότερες πειρατικές πράξεις, αν όχι όλες, καταλήγουν ως κομμάτι ενός ρυθμισμένου συστήματος είτε με την υιοθεσία της ριζοσπαστικότητας της, ή με την αντιστροφή της αρχικά ανατρεπτικής πράξης σε ένα διαφορετικό τέλος.


Ωστόσο, οι σύνδεσμοι των πειρατειών, με τους οργανισμούς, τα αντικείμενα, τις μηχανές που προϋποτίθενται, είναι εκεί έξω. Σχηματίζουν καταστάσεις που ήδη έχουν συμβεί. Κατά ένα τρόπο χρειάζεται να επαναδιατυπώσουμε το προαναφερθέν επιχείρημα των φαντασιώσεων που δεν βρέθηκαν ώστε να προσεγγίσουμε το χώρο τέτοιων συναντήσεων. Πως σας φαίνεται να είναι η πειρατεία η πράξη «της αντιμετώπισης των υποκειμενικοτήτων σε χώρους όπου μπορούμε να ξανασκεφτούμε τις φαντασιώσεις μας»; Ένας τέτοιος χώρος θα έπρεπε να είναι μη προσβάσιμος στις τρέχουσες επιθυμίες κι απαιτήσεις μας, δηλαδή δεν θα έπρεπε να απαιτεί κυριότητα της ύπαρξης της. Ένας χώρος που θα κάνει προφανή την ανεξαρτησία των φαντασιώσεων και σχέσεων της ανθρώπινης φύσης που εκφράζονται γλωσσικά. Μια κατάσταση όπου όλα τα αντικείμενα ανακτούν πάλι εξίσου σημαντικές σχέσεις με άλλα πράγματα.


Ο Antonio Gramsci στo βιβλίο του Prison Notebooks (Τετράδια της Φυλακή) περιγράφει στιγμές κρίσης με ποιητικό τρόπο «Ο παλιός κόσμος ξεθωριάζει, κι ο νέος κόσμος παλεύει να έρθει εμπρός: τώρα είναι ο καιρός των τεράτων.» Αυτή η φράση συχνά επαναχρησιμοποιείται στις μέρες μας με σκοπό να μας παρουσιάσει νοσηρά, στενάχωρα γεγονότα που συμβαίνουν και θα συμβούν. Αλλά αυτή είναι μια εποχή πολλών υποκειμενικοτήτων που δεν είναι ούτε ανθρώπινες ούτε καν υλικές: δεν είναι απλά ο καιρός των τεράτων. Σ’ ένα χώρο όπου αυτές οι μη υποκειμενικότητες, πράγματα που δεν επαναλαμβάνουν καμία ανθρώπινη δραστηριότητα, υπάρχουν χωρίς να ζητούν να γίνουν αποδεκτά. Επανεξετάζοντας τα όρια της γλώσσας, προκαλώντας καθιερωμένα πρωτόκολλα και κανόνες, περιγράφοντας καινούριες πιθανότητες, δεν παίζει ρόλο πόσο παλιά είναι η προέλευσή τους, είναι ιστορίες που συμβαίνουν συνεχώς. Η αντίληψή μας γι’ αυτές εδώ και πολύ καιρό έχει αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιών, ηθικών, ιδεολογιών. Χρειαζόμαστε να βρούμε τα γεγονότα που αποσταθεροποιούν τα πιστεύω μας και εξερευνούν περαιτέρω τα σύνορα της ίδιας της ύπαρξής μας. Ο ήχος του επόμενου χτυπήματός σας στο πληκτρολόγιο θα μπορούσε να είναι η φαντασίωση που δεν έχετε βρει, η επόμενη πειρατεία σας. Ίσως το πραγματικά σκληρό σ’ όλα αυτά είναι να δεχτούμε ότι δεν θα ξέραμε τι να κάνουμε μ’ αυτήν.

————————-


Δείτε περισσότερα για

- τον Bruno Galantucci, στο http://www.yu.edu/faculty/Galantucci/page.aspx?id=14326&ekmensel=614_submenu_0_link_1 and also, his article: An Experimental Study of the Emergence of Human Communication Systems. Cognitive Science, 29 (5): 737-767.

- την σκέχη του Ferdinard de Saussure και το “Third Course of Lectures in General Linguistics (1910–1911)” στο http://en.wikipedia.org/wiki/Course_in_General_Linguistics

-τον Jussi Parrika στο http://machinology.blogspot.com/ και το βιβλίο του Digital Contagions: A media archaeology of computer viruses.

- το YouTube Poop στο http://youchewpoop.com

Φαίνεται πως η πόλη, ο χώρος της, το μέλλον της, η παραγωγή της, ήταν σχεδόν αποκλειστικά το αποτέλεσμα διαδικασιών και τάσεων που πραγματοποιούνται σε απρόσιτη απόσταση, σε άγνωστες τοποθεσίες, κυρίως καθορισμένες από τα συμφέροντα και τις βουλές μη-εντοπισμένων δυνάμεων, δρώντων και τάσεων. Λες και η πόλη δεν μπορούσε πια να παράγεται και να σχηματίζεται με βάση τις επιθυμίες των κατοίκων της, διατυπώνοντας κάποια μορφή συλλογικής βούλησης. Λες και η πόλη δεν ήταν πλέον η ψυχή και ο λόγος της αστικής πολιτικής αλλά ένα απλό αντικείμενο ενός είδους πνευματώδους και υγιενής διαχείρισης που αντιλαμβάνεται το δημόσιο χώρο σαν αγορά και προϊόν, θέτοντας την οικονομία στο ίδιο το κέντρο της κοινωνίας.


Η ημερήσια διάταξη των πόλεων δεν περιέχει πλέον αναδιανεμητικές και κοινωνικές ευαισθησίες αλλά εστιάζει τώρα στην οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα. Η δημιουργική ευελιξία, η αποδοτικότητα και η στρατηγική σύμπραξη αποκλείουν τη διαφωνία, την αντιπαράθεση και τη ριζοσπαστική κριτική έτσι που σχεδόν σβήνουν την πολιτική από το πρόσωπο της πόλης. Ο χώρος της πόλης αναισθητοποιείται.


Ο δημόσιος χώρος σήμερα είναι προγραμματισμένος, σχεδιασμένος, ορισμένος, διαχωρισμένος, αστυνομευόμενος, και στημένος κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ελέγχεται εύκολα, να είναι «ασφαλής» και «εμπορικοποιημένος», με τρόπους που οδηγούν σε ομοιογενείς, αδιάφορες, ομαλές και καθαρές επιφάνειες που διαφέρουν σημαντικά από τα εγγενή χαρακτηριστικά της ίδιας της έννοιας του δημόσιου.


Επιπλέον, ηγεμονικές χωρικές πρακτικές έχουν λειτουργήσει και συνεχίζουν να λειτουργούν από τη βάση μιας πολύ περιορισμένης κατανόησης του δημόσιου χώρου που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη φυσική του διάσταση. Λες και η δημόσια σφαίρα είναι μόνο ο καθεαυτός χώρος της πλατείας, του δρόμου ή της αγοράς, αντί για το περίπλοκο σύνολο των διαδράσεων, αντιπαραθέσεων, της κοινωνικής και ανθρώπινης ανταλλαγής κι επικοινωνίας, αγάπης και διαμάχης που συνιστούν της ουσία της. Σαν να μην ήταν πλέον δυνατόν να φανταστούμε ποικίλες συλλογικές δράσεις κι ενέργειες που δίνουν σχήμα σε μια πολύ πλουσιότερη και κοινωνικά παραγωγική δημόσια σφαίρα. Σαν να μην ήταν πλέον το πολιτικό στοιχείο παρόν ως το βασικό συστατικό των διάφορων και πολύπλοκων συνάξεων ροών και δρώντων που αρθρώνουν την κοινωνία.


Για να αντισταθούμε στην απαισιοδοξία, το κυνισμό και την καιροσκοπία της μετα-ουτοπικής, μετα-πολιτικής και μετα-δημοκρατικής κατάστασης που κατήγγειλε ο Rànciere και άλλοι, οφείλει κανείς να αναζητήσει και να παράξει ενεργά εναλλακτικούς τρόπους προς μια πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αστικοποίησης και χωρικών πρακτικών γενικά. Η επανενεργοποίηση του αστικού χώρου είναι ακόμη δυνατή.


Την συνεχιζόμενη αποπολιτικοποίηση της πόλης στην πραγματικότητα αμφισβητούν και αντιστέκονται σ’ αυτήν πολυάριθμες δράσεις που αυθόρμητα εξορμούν και διατυπώνουν ατομικές ή συλλογικές εμπειρίες, όνειρα κι επιθυμίες, και τότε εξελίσσονται σε κάτι άλλο, ένα υβρίδιο, ένα δίκτυο, μια ενέργεια εν κινήσει. Αυτές οι ενέργειες, συχνότερα από αυτό που τείνουμε να αναγνωρίζουμε, επηρεάζουν και μεταμορφώνουν τις κατεστημένες δομές των δυνάμεων με τρόπους που είναι δύσκολο να χαρτογραφήσουμε ή να αξιολογήσουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι ικανές να επηρεάσουν ουσιαστικά την κατασκευή της πόλης.


Πολλές από αυτές τις δράσεις ξεχύνονται μέσα ή γύρω από συγκεκριμένα αστικά περιβάλλοντα, κομμάτια ή χώρους, σε σχέση με ειδικά, συχνά ακαθόριστα χαρακτηριστικά και δυναμικές αυτών των τοποθεσιών. Λανθάνοντες χώρους, ενδιάμεσους χώρους. Διαφορετικούς χώρους. Άλλους χώρους.


Κάποιο συγκεκριμένο είδος ριζοσπαστικά κριτικών πρακτικών ευαίσθητων στη δυναμική τέτοιων δημόσιων χώρων καταφέρνουν να πυροδοτήσουν περίπλοκες διαδικασίες επαναδραστηριοποίησης και χειραφέτησης της κοινότητας ενώ δοκιμάζουν εναλλακτικά αστικά μοντέλα και προσεγγίσεις κατασκευής πόλεων. Αρκετά συχνά, μέσα από τη διατύπωση δημιουργικών διαδικασιών συνεργασίας με ομάδες και κοινότητες, αυτές οι πρακτικές υιοθετούν τακτικές και τεχνικές κοντινές σ’ αυτές του πειρατή, αναμειγνύοντας την τέχνη με το χώρο με φαινομενικά ακίνδυνους τρόπους που αργότερα οδηγούν σε σοβαρή πολιτική διαμάχη, ανάμειξη και ενεργοποίηση.


Είναι πιθανό να φανταστούμε, ακολουθώντας τον De Certeau, μια πόλη που αποτελεί σκηνικό μιας ατέλειωτης, συνεχούς και σιωπηλής μάχης μεταξύ των μηχανισμών που παράγουν χώρο πειθαρχίας, π.χ. τις κοινωνικές πρακτικές, υπεύθυνες για μια μυστική δόμηση των συνθηκών της κοινωνικής ζωής, και των ποκίλων ατομικών τρόπων επανα-οικειοποίησης, πολλαπλών και «ποικιλόμορφων, αντιστασιακών, δόλιων και πεισματάρικων διαδικασιών που ξεγλυστρούν από την πειθαρχία χωρίς να βρίσκονται εκτός του πεδίου στο οποίο εξασκείται». (De Certeau, 1984: 96)


Αυτές οι τακτικές και πρακτικές επανα-οικειοποίησης ανοίγουν το δρόμο για μια άλλη πόλη, έναν άλλο χώρο, έναν χώρο μακριά από το ξεκάθαρο κείμενο της προγραμματισμένης, ευανάγνωστης ή εμφανούς πόλης. Ένα χώρο όπου κείται μια άλλη, αόρατη πόλη. Μια τέτοια «αόρατη» πόλη ανήκει στη σφαίρα του βιωμένου χώρου∙ για την ακρίβεια, η ζωή, οι πραγματικές πρακτικές και σχέσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο, τα άτομα που κατοικούν στο χώρο, μερικές φορές μπορούν να φανταστούν, να προξενήσουν και να παράξουν ακόμη ένα άλλο είδος χώρου, ή ακόμη καλύτερα, μια πολλαπλότητα «άλλων χώρων» που παρέχουν το σημείο για «άλλες» επιθυμίες, ανάγκες, ιδέες, μεταβάσεις, μεταμορφώσεις, αλλαγές, ενέργειες και διαδικασίες που δε θα είχαν βρει τη θέση τους αλλιώς: ένας κάπως «αόρατος» αλλά πλήρως βιωμένος χώρος.


Αυτή μπορεί να είναι η περίπτωση των παρεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις δημόσιες στέρνες για το πλύσιμο των ρούχων στο Caldes de Montbui[1] – ένα χωριό της Ρωμαϊκής εποχής με ιαματικά νερά στα περίχωρα τα Βαρκελώνης – που υιοθέτησαν μια ομάδα φίλων, επιμελητών του τοπικού καλλιτεχνικού φεστιβάλ. Έχοντας ευαισθητοποιηθεί με την εύθραυστη κατάσταση ενός εκ των ορίων του ιστορικού πυρήνα που ήταν σε επαφή με ένα ρυάκι και μερικά χωράφια, αποφάσισαν να προτείνουν να γίνει αντικείμενο μελέτης και χώρος εργασίας για την ομάδα των επιλεγμένων καλλιτεχνών για τις εκδηλώσεις τέχνης του 2008 και του 2009.


Η πρόσφατη ανάπτυξη του χωριού έχει γεννήσει καινούριες περιοχές «αστικότητας», ποικιλομορφίας και συνθετότητας που δημιουργούν μια συγκέντρωση αστικής ζωής μακριά από τον ιστορικό πυρήνα και το φράγμα που εκπροσωπείται από τη φυσική άκρη της πόλης κατά μήκος της διαλείπουσας ροής του νερού, στο δυτικό σύνορο. Αυτός ο διαχωρισμός έχει δημιουργήσει μια αποκλεισμένη παρυφή, που, απορροφώντας όλο τον ιστορικό πυρήνα, διαμορφώνει ένα είδος πίσω πλευράς της πόλης, μια πίσω πλευρά που βλέπει προς τους κήπους και τα χωράφια, μια πίσω πλευρά που παρέχει μαρτυρίες της ίδιας της παραμέλησής της, της έλλειψής της σε υποδομές, της απουσίας ενότητάς της.


Ωστόσο, ο νέος αστικός σχεδιασμός του χωριού δείχνει πολύ ξεκάθαρα τα κλειδιά της αστικής πολιτικής που συντηρεί η τοπική κυβέρνηση. Μια αρχική ανάλυση των σχεδίων που περιγράφουν τις χρήσεις της μη-αστικής γης (π.χ. όλων των ειδών οι φυσικές, γεωργικές, υπαίθριες και προστατευμένες περιοχές) αποκαλύπτει ένα σοκαριστικά μεγάλο κομμάτι μη-αστικής γης να έχει μετατραπεί σε μια καινούρια μονάδα που επηρεάζει τα γόνιμα χωράφια, τους κήπους και τις κατοικίες, με το σκοπό να τα μετατρέψει σε μια τεράστια αποκαλούμενη «ιαματική πόλη». Ένα είδος συγκροτήματος θερμών πηγών «σαν θεματικό πάρκο» του μεγέθους του ιστορικού πυρήνα, καταπατώντας την πράσινη έκταση έξω από την άκρη της πόλης.


Στα μάτια της τοπικής κυβέρνησης, η νέα μονάδα θα αποκάλυπτε την κατάσταση της πίσω πλευράς του συνόρου, που θα έχει μετατραπεί σε πρόσοψη για τους τουρίστες και τους επισκέπτες του ιαματικού θεματικού πάρκου. Μια πρόσοψη που, σύμφωνα με το εγκεκριμένο σχέδιο, θα έπρεπε τότε να την μεταχειριστούν «κατάλληλα» με επιφανειακό «καλλωπισμό»: μια αποκλειστικά οπτική μεταμόρφωση, άμοιρη των εγγενών μικρών κι εύθραυστων διαδράσεων και μικρο-οικοσυστημάτων του μέρους, σε πείσμα της μνήμης και αδιάφορα προς τις ποικίλες ιδιαιτερότητες των μικρο-χώρων που σχηματίζονταν κατά μήκος του συνόρου.


Αρκετοί δημόσιοι χώροι στο χωριό έχουν ήδη μεταμορφωθεί, ιδιωτικοποιηθεί και απογυμνωθεί από την πρωτότυπη και εγγενή δημόσια φύση τους, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός τέτοιου προγράμματος. Αντίθετα, μια σειρά από «άλλους χώρους», αποκλεισμένα τμήματα δημοσίων, ημι-δημοσίων, ή κάποτε δημοσίων χώρων, μπορούν να αναγνωριστούν κατά μήκος της άκρης της πόλης, μερικά από τα οποία είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένα στο τείχος που διαχωρίζει την παρυφή από τα χωράφια που βρίσκονται από κάτω. Ανάμεσά τους, πολλά είναι φορτισμένα με μια ακαθόριστη, ειδική δυναμική, σχετική με τη μορφή τους, την κατάστασή τους, την τοποθεσία τους, τη χρήσή τους, τις αναμνήσεις που διατηρούν ή ένα συνδυασμό όλων αυτών. Θα μπορούσε κανείς να τα αποκαλέσει «λανθάνοντες χώρους». «Άλλοι χώροι», κάπως αποκλεισμένοι, αλλά φορείς ειδικών δυναμικών και λανθανουσών αναμνήσεων.

«Η χωρική πρακτική δεν καθορίζεται ούτε από ένα υπάρχον σύστημα, είτε είναι αστικό ή οικολογικό, ούτε είναι προσαρμοσμένη σ’ ένα σύστημα, είτε είναι αυτό οικονομικό ή πολιτικό. Αντίθετα, χάρη στις δυνητικές ενέργειες μιας ποικιλίας ομάδων, ικανών να εκτρέπουν τον ομοιογενοποιημένο χώρο για τους δικούς τους σκοπούς, ένας θεατροποιημένος ή δραματοποιημένος χώρος είναι ευεπίφορος να προκύψει». (Lefebvre, 1991:391)


Αυτό το απόσπασμα από το The Production of Space (Η Παραγωγή του Χώρου) του Lefebvre διατυπώνει την παρουσία και την ύπαρξη ομάδων και ατόμων, μερικές φορές ικανών να ταυτοποιήσουν λανθάνουσες δυναμικές, μερικές φορές ικανών να τις πυροδοτήσουν, μερικές φορές να θέσουν τις προδιαγραφές για να προκύψουν «άλλοι» βιωμένοι χώροι. Η ομάδα πίσω από το «Ανεξάρτητο Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ της Πόλης» στο Caldes de Montbui μπορεί να είναι μια από αυτές.[2] Η ίδια η «συσκευή» περιέχει μικρούς χώρους που κάνουν τις αντιδράσεις ενάντια τις ίδιες της τις δράσεις πιθανές: στην περίπτωση αυτού του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ της Πόλης, το θέαμα υπάρχει χάρη σ’ ένα πρόγραμμα επιχορήγησης της τοπικής κυβέρνησης που ακριβώς στοχεύει στην επανενεργοποίηση του αστικού πυρήνα υπό πολιτιστικούς όρους. Κάποιος μπορεί εδώ να προβλέψει σημαντικές διαφορές μεταξύ της έννοιας «πολιτιστικό» για το Δήμο και του νοήματος που έχει για τους «πειρατές» φίλους μας.


Σαν αποτέλεσμα των αναπτυσσόμενων αντιπαραθέσεων ως προς το χώρο, που ανιχνεύτηκαν στο χωριό το Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ προσπάθηε να υιοθετήσει κρίσιμες παρεμβάσεις κι ενθάρρυνε την αλληλεπίδραση με το μέρος όπως και τη μεταμόρφωσή του ανακοινώνοντας ένα κάλεσμα για έργα που ενδιαφέρονταν να προκαλέσουν τη θεσμική οπτική και τα σχέδια για έναν επιφανειακό καλλωπισμό της άκρης της πόλης. Η πρόταση του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ ήταν να αντιστρέψει την κατάσταση μέσω μιας άλλης ματιάς, αφοσιωμένης σε μια πολύ περισσότερο προσεκτική, ίσως εθνογραφική προσέγγιση, προσανατολισμένη στο τοπίο και στους κήπους (‘huertas’), που βρίσκονταν στην άκρη της πόλης.


Δυο από τους καλλιτέχνες αποφάσισαν να παρέμβουν σε δυο κομμάτια του δημόσιου χώρου ανάμεσα σ’ εκείνους που προηγουμένως είχαν ταυτοποιηθεί ως «λανθάνοντες χώροι». Ήταν και οι δυο δημόσιοι «χώροι για πλύσιμο» ή «πλυσταριά» αλλά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη στέρνα φιλοξένησε την πρόταση της Γιαπωνέζας καλλιτέχνιδας Atsuko Arai, με τίτλο ‘Vine a Fer Safareig’.[3] Μέσα από αυτή τη δράση, μια λεκάνη ήταν ανοιχτή για το κοινό μόνο λίγες ώρες την ημέρα σαν κομμάτι των ξεναγήσεων της τοπικής περιήγησης της πόλης, είχε μετατραπεί σε μια εορταστική συνάντηση για να πλύνουν ρούχα και να πάρουν μαζί πρωϊνό, ενώ μιλούσαν και κουβέντιαζαν, ενώ μοιράζονταν τη στιγμή και την εμπειρία του χώρου.


Η καλλιτέχνης αναγνώρισε το δυναμικό των κοινωνικών και σχεσιακών χώρων που προέκυπτε από τους συμμετέχοντες και τη συνύπαρξή τους, και το έθεσε σε κίνηση για να περιθάλψει τη μεταμόρφωση του κατοίκου-θεατή, για τον οποίο ο «θεματικός» χώρος σχεδιάζεται από τους θεσμούς, σε έναν κάτοικο-χρήστη, ή ακόμη κι έναν κάτοικο-δημιουργό αυτού του χώρου.


Η Atsuko πρότεινε ένα ευχάριστο πρόγευμα για να ανακτηθεί η δημόσια κατάσταση του χώρου: όλοι μπορούσαν να μπουν δωρεάν, σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, κι όχι μόνο για να το επισκεφθούν, αλλά και να το βιώσουν πλένοντας ρούχα. Βρήκε τις ηλικιωμένες γυναίκες να χρησιμοποιούν ακόμη το χώρο και τις ενθάρρυνε να μοιραστούν τη γνώση τους με τις υπόλοιπες σε μια συνάντηση διαφορετικών γενεών γύρω από το γεγονός του πλυσίματος των ρούχων σαν κοινωνική εκδήλωση. Η δράση της Atsuko κατάφερε να υιοθετήσει την ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας ενέργειας, σπρώχνοντας το χώρο πίσω σε μια «αμφιλεγόμενη» κατάσταση που τον έφερε πιο κοντά στην καθημερινή ζωή και μακρύτερα από το θέαμα.


Η δεύτερη δράση πραγματοποιήθηκε στη μικρότερη λεκάνη για πλύσιμο της ‘Santa Esperança’, έναν παραμελημένο και ξεχασμένο χώρο, παρατημένο στην άκρη της πόλης. Ένα κομμάτι δημόσιου χώρου σπουδαίας αξίας και τεράστιου δυναμικού που έχει διαγραφεί, «ακυρωθεί» και τεθεί υπό έλεγχο για να αντικατασταθεί και να καταληφθεί από ένα νέο έργο: ένα χώρο στάθμευσης για την εκκλησία.


Αυτή η λεκάνη, ένας σκουπιδότοπος πλέον για όλων των ειδών τα σκουπίδια και απόβλητα, εγκαταλελειμένος και βρώμικος, αποδείχτηκε η τέλεια ευκαιρία για μια άλλη καλλιτέχνιδα. Η ‘Somanyprojects’ αφοσιώθηκε σε μια στέρεη αναζήτηση για την ανόρθωση και επανενεργοποίηση του χώρου και των δυναμικών του, ανακοινώνοντας τα επίσημα εγκαίνια του καινούριου «Κλαμπ Κολύμβησης του Πλυσταριού» για την ημέρα – κλειδί του Φεστιβάλ. Ύστερα ξεκίνησε μια μακρά και σιωπηλή διαδικασία επιλεκτικού καθαρισμού, ταξινόμησης κάθε σκουπιδιού και αποβλήτου όπως τα έβγαζε από τη στέρνα, επιδιορθώνοντας σωλήνες και ανοίγοντας ξανά τη ροή του ιαματικού νερού που είχε φραχτεί.


Με το που έρρευσε ξανά το ιαματικό νερό κι άρχισε να γεμίζει τις στέρνες, οι άνθρωποι ήρθαν στη συνάντηση κατά ομάδες. Έπεσαν μέσα στο νερό κι άρχισαν να μοιράζονται κάποιες πολύ έντονες στιγμές κατά τις οποίες όλοι εξεπλάγησαν που ανακάλυψαν ξανά αυτό το μέρος.


Πηγαίνοντας πίσω στην ιδέα του λανθάνοντα χώρου, σαν χώρος που είναι κάπως αποκλεισμένος αλλά διατηρεί ενδιαφέροντα και/ή ακαθόριστα δυναμικά, οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται εδώ απεικονίζουν μια μεταμόρφωση τέτοιων λανθανόντων χώρων σε κάτι άλλο, μέσω της ενσωμάτωσης μιας ενέργειας που προέρχεται από την αλληλεπίδραση των επιμελητών και του φεστιβάλ, του καλλιτέχνη, και των αντίστοιχων βλεμμάτων τους, καθώς και με τα εγγενή χαρακτηριστικά και δυναμικά του ίδιου του χώρου.


Όλες αυτές οι ενέργειες σε συνδυασμό εκτελούν μια μετάβαση από τον πρωτότυπο λανθάνοντα χώρο σε κάτι άλλο: ένα διαφορετικό κι ακόμη πιο ελκυστικό ενδιάμεσο χώρο που ξανακερδίζει τη «δημόσια χροιά» του σα χώρος για συζήτηση, σα χώρος που συζητείται, σα χώρος που ούτε αποκλείεται, ούτε περιλαμβάνεται. Σαν χώρος που η κοινότητα έχει τη διάθεση να ξανακατοικήσει, ένας χώρος όπου μπορεί να ξανασυμβεί η αλληλεπίδραση.


Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και να ονομάσει αυτή τη διαδικασία υβριδική πρακτική συνεργατικής τέχνης. Ένα καθεστώς εμπλουτισμένης συνάντησης, αλληλεπίδρασης κι ανταλλαγής που πηγαίνει πιο πέρα από τη συλλογική εμπειρία της καλλιτεχνικής εκδήλωσης. Μια συνάντηση της γειτονιάς, ένα συλλογικό μπάνιο ή κολύμπι, το άνοιγμα ξανά ενός παραμελημένου κάποτε δημόσιο χώρου, μια καλλιτεχνική παράσταση, μια συζήτηση και μια κουβέντα συμβαίνουν ταυτόχρονα.


Τα αποτελέσματα ενός τόσο εντατικοποιημένου καθεστώτος διάδρασης και σχέσεων αχρηστεύουν τα όρια αυτού που μοιάζει με δίκτυο που πολλαπλασιάζει το χώρο σε όλες τις σφαίρες της δημόσιας περιοχής. Και κάποιες από αυτές τις επιδράσεις, τις συνέπειες και τα παρακλάδια τους οδηγούν σε μια επαναδιανομή του λογικού με πολλούς τρόπους, πηγάζοντας από την εντατικοποίηση της διάδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και περιλαμβάνοντας: τη δική τους εκ νέου ανακάλυψη του χώρου και την συνεπαγόμενη διαδικασία της επανα-οικειοποίησης μέσω της συνεργατικής κατασκευής ενός εναλλακτικού και συλλογικού «φανταστικού», μιας επιθυμίας να πουν σε «άλλους» γι’ αυτό το «φανταστικό» κι αυτό το «καινούριο» μέρος, μια αυξανόμενη επίγνωση της ικανότητάς τους να πράττουν για τον εαυτό τους και να επεμβαίνουν στον καθορισμό του περιβάλλοντος και της ζωής τους, και τελικά, μια διαδικασία καθόλου σκόπιμης συνειδητοποίησης της διαφωνίας τους με την πραγματικότητα που οδηγεί σε μια αυθεντική αντιγνωμία.


Αυτά τα «συν» είναι ακόμη ζωντανά ύστερα από ένα διάστημα, και αυτή τη στιγμή εξελίσσονται και παίρνουν σχήμα με πολλούς τρόπους: μια νέα πρόταση για ένα συμμετοχικό και προερχόμενο από την κοινότητα σχέδιο ανάπτυξης και διαχείρισης για τα περιβόλια και τον κήπο, που προέκυψαν ύστερα από μια επίσκεψη στο μέρος και βοήθησε να έρθει η κοινότητα κοντά στα περιβόλια της ώστε να ξανανακαλύψουν το χώρο, προσπαθώντας να ανοίξει ένας διάλογος με τους νεοφερμένους κι αυτούς που ήδη φροντίζουν αυτή τη γη∙ η επικείμενη επαναλειτουργία της δεύτερης στέρνας για περιοδικά προγραμματισμένα ομαδικά λουτρά∙ ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα για τις αναμνήσεις που σχετίζονται με τις κινήσεις και τα σώματα των γυναικών που χρησιμοποιούν τις στέρνες∙ άλλο ένα πολύ πετυχημένο νυχτερινό μπάνιο που έγινε στο λουτρό, που είχε σαν αποτέλεσμα οργανωμένες φωνές να ζητήσουν περιοδικές επανεκδόσεις μιας τέτοιας «δημόσιας συνάντησης»∙ ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας πάνω στα ζητήματα του χώρου και του φύλου σε σχέση με τη μεγαλύτερη στέρνα, και η επιστροφή της συζήτησης της προτεινόμενης μετατροπής της άκρης του ιστορικού πυρήνα∙ η «ελπίδα» που εμφανίστηκε σαν graffiti σ’ έναν απ’ τους τοίχους∙ οι συνεντεύξεις που πήραμε από διαφορετικά άτομα σχετικά μ’ αυτά τα μέρη (καλλιτέχνες, κάτοικοι, πολεοδόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί…)∙ η οργάνωση μιας στρογγυλής τράπεζας που επέτρεψε σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες να συναντηθούν και να συζητήσουν, δημιουργώντας νέες πιθανότητες καθώς έρχονταν αντιμέτωποι μεταξύ τους∙ και η πιθανότητα μιας πιο σταθερής ομάδας ή «πλατφόρμας» που θα μπορούσε να ηγηθεί της πρότασης για καινούριες χρήσεις αυτών των ιστορικών χώρων.


Οι καλλιτεχνικές πρακτικές συνεργασίας είναι δημιουργικές διαδικασίες που θα έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη για σκοπούς σχεδιασμού. Στις περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, αλλά όπως και σε τόσες άλλες καταστάσεις, αυτές οι πρακτικές λειτουργούν μέσω τριών πολύ ενδιαφερόντων ιδεών: από τη μια πλευρά, είναι η «ελαστικότητα», η ικανότητα μιας κοινότητας να προσαρμοστεί αργά στις αλλαγές∙ από την άλλη, η «μετάβαση», ένας νέος δρόμος σε καινούριες πιθανότητες κι αλλαγές∙ και τελικά, η «συμπερίληψη», π.χ. ο καθένας – ομάδα ή άτομο – χρειάζεται στη διάρκεια της διαδικασίας.


Αυτή η παρέμβαση μπορεί να γίνει ένα καλό παράδειγμα μιας υβριδικής συνεργατικής πρακτικής που πηγαίνει μακρύτερα από άλλα παραδείγματα μεγαλύτερης εμπορικής επιτυχίας και προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σπουδαιότερη ικανότητά του να μεταμορφώσει την κοινωνική σφαίρα, αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας και συλλογικής δουλειάς γύρω από την ιδέα της ανάκτησης «αναμνήσεων» που έχουν κατατεθεί μέσα σε αστικούς χώρους, σε κομμάτια του δημόσιου χώρου, σ’ αυτά τα μικρά «αστικά τεχνουργήματα» που περισσότερο από μια ετικέτα θεσμοθετημένης κληρονομιάς έχουν μια πιο επείγουσα ανάγκη μιας προσαρμοσμένης χρήσης, δηλαδή, αυτήν της καθημερινής ζωής.


Αντί για την πιθανότητα να υποθάλπτουν κλειστή και «στατική» αντίσταση, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των «άλλων» ενδιαμέσων χώρων είναι το δυναμικό που έχουν να χρησιμοποιηθούν και να επανακτηθούν και, μακριά από τον έλεγχο, να διατυπωθούν μέσω των αυθόρμητων (ή προσεκτικά σκηνοθετημένων) ενεργειών διαφορετικών ομάδων και ατόμων, με ποικίλους στόχους που ξεφεύγουν από αυτούς της ηγεμονικής τάξης. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συχνά έχουν απρόσμενα κι έτσι δύσκολα να ελεγχθούν αποτελέσματα και επιδράσεις. Τέτοιοι χώροι μπορούν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας, χώρους όπου άτομα και ομάδες συνταντιούνται και ίσως ανακαλύπτουν κρυμμένες δυναμικές κι αξίες όχι μόνο του χώρου, αλλά επίσης των δικών τους κείμενων γνώσεων και διαφορών. Μέσω της ξαφνικής συνειδητοποίησης αυτών των δυναμικών και τη συνάντηση των κατόχων τους με ένα εξίσου δυναμικό χώρο, ξεδιπλώνεται ένα απίστευτα πλούσιο τοπίο πιθανοτήτων.


Η αποστολή τότε είναι να ξανακωδικοποιηθούν όλες αυτές οι πιθανότητες και δυναμικές, να πυροδοτήσουν κυριολεκτικά ποικίλες διαδικασίες συνεργασίας, βρίσκοντας και αναγνωρίζοντας τον «διαφορικό χώρο», ανακαλύπτοντας τη δυναμική του, υιοθετώντας αυτές τις συναντήσεις, το μοίρασμα και τους συνδέσμους, και διατυπώνοντας τους προς την κατεύθυνση ενός ή πολλών συλλογικών έργων, που τελικά, θα έπρεπε να στοχεύουν σε κάποια μορφή δράσης προς τα μπρος ενάντια στις αλλοτριωτικές, πλήρως διαβρωτικές, μεταλλαγμένες και φαινομενικά αδιαφιλονίκητες μορφές εξουσίας κι ελέγχου: μιας δράση προς τη ζωή.


Μερικές φορές όμως, η δημιουργία κωδικών για τις δυναμικές και οι διαδικασίες ανάφλεξης στο χώρο απαιτούν προσεκτικά, σιωπηλά βήματα, και οι προθέσεις ή οι τελικοί σκοποί να είναι καμουφλαρισμένοι, κρυμμένοι ή μεταμφιεσμένοι σε κάτι άλλο, υιοθετώντας τεχνικές από αποφεύγουν «κατ’ αρχήν» τοποθετήσεις ή θέσεις που είναι υπερβολικά ξεκάθαρες. Τακτικές που καθιστούν αυτούς τους στόχους και δράσεις εμφανώς «αβλαβείς», τραβώντας όλο και πιο πολλά άτομα στη συνεργασία και την πλοκή ενός όλο και πιο σύνθετου δικτύου σχέσεων και συνδέσεων που αρχίζουν από γεγονότα και ζητήματα της καθημερινής ζωής και κορυφώνονται στα πιο ουσιαστικά κι αυθεντικά «θέματα που προκαλούν ανησυχία»,[4] για να καταλήξουν απρόσμενα να προκαλούν τις πιο άκαμπτες δομές και θεσμούς της εξουσίας.


Μερικές φορές, είναι ίσως απαραίτητο να ζήσουμε με την αυτοσχέδια μάσκα ενός πειρατή, να γίνουμε κάτοχοι των δεξιοτήτων του, των κόλπων του, των διαδικασιών και ικανοτήτων του, και να τις οικειοποιηθούμε για άλλους σκοπούς. Η υβριδική πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καμουφλάρει τον πολιτικό ακτιβισμό, να κινητοποιήσει την κοινότητα για ένα αρχικά «άκακο» γεγονός που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίσει, επαναξιολογήσει και επανακτήσει τις δικές της αναμνήσεις και χώρους. Η υβριδική πρακτική μπορεί να παράξει ριζωματικές κι εξίσου υβριδικές διαδικασίες ενέργειας οδηγώντας στη μεταμόρφωση του υπάρχοντος χώρου και/ή την παραγωγή «άλλων» χώρων.


Όπως έχει περιγραφεί από τον Rànciere, η πολιτική διαδικασία της αντιγνωμίας μέσω της οποίας η κατεστημένη τάξη της αντίληψης ή «διανομής του λογικού» έρχεται αντιμέτωπη με το μη επιτρεπτό, εδώ καμουφλάρεται, και καθίσταται πιο αποτελεσματική, εν τω μέσω ενός αρχικά «ποιητικού» και «ελκυστικού» γεγονότος που ωστόσο δημιουργεί μια ρωγμή στη λογική τάξη κι ανοίγει χώρους αμφισβήτησης, αφανείς μέχρι τώρα.


Η ρωγμή γίνεται δυνατή με το που ο καλλιτέχνης αναγνωρίζει την κρυμμένη δυναμική ενός προηγούμενα αγνοημένου ή παραμελημένου χώρου, μεταμορφώνοντας τα οικονομικά μη παραγωγικά «ενδιάμεσα» του Μαρξ σε ένα κοινωνικά και πολιτικά παραγωγικό χωρικό χάσμα, με το να αποδομεί, επανακτά και ξαναπαρουσιάζει το δημόσιο χώρο μέσω μιας υβριδικής δράσης, που είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνική και συνεργατική.


Η ποιητική στιγμή ευφυώς αναπτύσει ένα τέτοιο δυναμικό επιτρέποντας στην κοινότητα να αναγνωρίσει και ταυτοποιήσει τις κρυμμένες αξίες και το δυναμικό του δικού «τους» πεδίου, οδηγώντας τα άτομα σε μια εμπειρία του καλλιτεχνικού γεγονότος που συναντά την καθημερινή ζωή.


Αυτή η αναγνώριση δραστηριοποιεί και τους ανθρώπους και το χώρο, υιοθετώντας μια πολλαπλότητα από ακόλουθες συνδέσεις, δράσεις κι αντιδράσεις που γίνονται ένας καινούριος κοινωνικός δρων: μια τεράστια μεταμορφωτική ενέργεια που εξαπλώνεται σαν ιός, και προοδευτικά επηρεάζει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας μέσω μιας πάρα πολύ περίπλοκης πολιτικής διαδικασίας.


Ο ριζοσπαστικός πολιτικός ακτιβισμός μπορεί λοιπόν να καμουφλαριστεί μέσα σε μια από αυτές τις υβριδικές πρακτικές και ύστερα να αναπτυχθεί προοδευτικά όχι μόνο μέσα σ’ έναν ενδιάμεσο τριτοχώρο (thirdspace) – που μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τον «τόπο» για συνωμοσία και εκκόλαψη – αλλά επίσης στην ίδια την ουσία της αστικής ζωής, γινόμενος ένας εναλλακτικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος να παραχθεί ο χώρος παραγωγικά, δίνοντας τελικά σχήμα στην πόλη.



Σημειώσεις

[1] Tο Caldes de Montbui είναι ένα μικρό Ρωμαϊκό χωριό που είχε αναπτυχθεί αργά στηριζόμενο στους φυσικούς πόρους του, συγκεκριμένα την καλλιέργεια της γης και τα ιαματικά νερά, μέχρι που πρόσφατα κύματα από τους εσωτερικούς δακτύλιους ανέβασαν τον πληθυσμό του σε 15.000 κατοίκους.

[2] Το φεστιβάλ ‘Mostra Independent d’Art Urbà de Caldes de Montbui’ (MIAU) επιμελούνται οι Vicenc Ferreres, Helena Pielias και Marta Serra. Το φεστιβάλ χρηματοδοτείται μέσω ενός προγράμματος δωρεών που έχει δημιουργήσει ο Δήμος ώστυε να προάγει την πολιτιστική επανενεργοποίηση του ιστορικού πυρήνα.

[3] ‘Vine a fer safareig’. Στο “Doing the Laundry and Having Breakfast at the Washing-Place Party” (Πάρτυ με θέμα: Κάνοντας μπουγάδα και Παίρνοντας πρωϊνό στο Πλυσταριό) η Atsuko Arai ενσωμάτωσε ευφυώς όλες τις πιθανές μεταφράσεις του πρωτότυπου Καταλανικού ‘fer safareig’: η παραδοσιακή Καταλανική έκφραση για την πράξη της συζήτησης και του μοιράσματος (κουβέντα, κουτσομπολιό), και η κυριολεκτική μετάφραση που θα μπορούσε να κάνει ένας επισκέπτης διαβάζοντας ένα «φτιάξιμο» ή «συσσώρευση» του ίδιου του μέρους.

[4] Βλ. τα έργα του Bruno Latour, ειδικά το We Have Never Been Modern (Ποτέ δεν Υπήρξαμε Σύγχρονοι) όπου αντιμετωπίζει το θέμα σε βάθος.



Αναφορές

- Amin, A. και N. J Thrift (2002), Cities : reimagining the urban, (Cambridge: Polity).

- De Cereau, M. (1984) The Practice of Everyday Life. (Berkeley, University of California Press).

- Easterling, K. (2005), Enduring innocence : global architecture and its political masquerades, (Cambridge, Mass: MIT Press).

- Latour, B. (1993), We have never been modern, (Cambridge, Mass: Harvard University Press).

- ______ (2004), ‘Why Has Critique Run out of Steam? From Matters of Fact to Matters of Concern’, Critical Inquiry, 30 (2), 225-48.

- ______ (2005), Making things public: atmospheres of democracy, (Cambridge, Mass [Karlsruhe, Germany]: MIT Press ZKM/Center for Art and Media in Karlsruhe).

- ______ (2005), Reassembling the social: an introduction to actor-network-theory, (Oxford ; New York: Oxford University Press).

- Lefebvre, H. (1980), La présence et l’absence : contribution à la théorie des représentations, ([Paris]: Casterman).

- ______ (1981), La production de l’espace, (2ème éd edn., Paris: Éditions Anthropos).

-______ (1991), Critique of everyday life, (London ; New York: Verso).

- ______ (1991), The production of space, (Oxford, OX, UK ; Cambridge, Mass., USA: Blackwell).

- ______ (2003), The urban revolution, (Minneapolis: University of Minnesota Press).

- Rancière, J. (1995), On the shores of politics, (New York: Verso).

- ______ (2006), The politics of aesthetics : the distribution of the sensible, (Pbk. ed edn., London ; New York: Continuum).

- ______ (2006), Hatred of democracy, (London ; New York: Verso).

Αν γίνει σωστά κατανοητή, η λέξη «πειρατεία» (όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με την παράνομη διανομή εμπορικών προεγγεγραμμένων μέσων) σήμερα χρησιμοποιείται με ιδιαίτερα αλληγορική σημασία. Οι μεταφορές που περιβάλλουν αυτή τη χρήση έχουν τις ρίζες τους σε αρχές του εθιμικού δικαίου όπως «ο καρπός του μόχθου κάποιου», φέροντας μια διακριτή – και υπολογισμένη – προκατάληψη ενάντια σ’ αυτούς που ασχολούνται ή υπερασπίζονται τέτοιες δραστηριότητες.


1. Μια αντικρουόμενη αλληγορία


Η πειρατεία στην ανοιχτή θάλασσα κανονικά περιλαμβάνει τη στέρηση ενός τρίτου από κάτι πολύτιμο, και την φύλαξη αυτού του πράγματος μακριά από άλλους. Σήμερα βλέπουμε συχνά τους πειρατές να απαιτούν λύτρα σε αντάλλαγμα της απελευθέρωσης αυτού που έχουν παράνομα στην κατοχή τους, συχνά με τη βία ή με την απειλή της βίας.


Η συναισθηματική προκατάληψη που περιέχεται στη μεταφορική χρήση της λέξης «πειρατεία» κατά πολύ πηγάζει από μια φυσική αίσθηση εμπάθειας. Έχει σχηματιστεί βάσει των όρων του Χρυσού Κανόνα: Κανείς δε θέλει να είναι θύμα πειρατών, κι έτσι τα άτομα αποθαρρύνονται από το να θυματοποιούν άλλους με πειρατικές ενέργειες. Το νόημα είναι ότι η απόκτηση κι επαναδιανομή προεγγεγραμμένων εμπορικών μέσων είναι κατακριτέα γιατί στερεί αυτούς που έκαναν την εγγραφή από τα οφειλόμενα κέρδη τους.


Όσοι αποτελούν στόχο δίωξης εκ μέρους της βιομηχανίας είναι συνήθως άτομα που διανέμουν παράνομες εγγραφές: ίσως λαθρέμποροι – αλλά όχι πειρατές. Ό,τι αντιγράφουν αυτά τα άτομα – ή πιο συγκεκριμένα, ό,τι διανέμουν (αντί να συσσωρεύουν) – ξεκίνησε σαν μια νόμιμα αποκτηθείσα ανθρώπινη εγγραφή (παρά σαν ένα απτό πράγμα που αποσπάστηκε με τη βία από κάποιον άλλο).


Το σημείο κατά το οποίο ένα συγκεκριμένο αντίγραφο μιας συγκεκριμένης εγγραφής παύει να είναι νόμιμο συμβαίνει όταν ένα άτομο αποφασίζει να μοιραστεί μ’ ένα άλλο κάτι που θεώρησε απολαυστικό. Το να μοιραζόμαστε εκτιμάται θετικά ανάμεσα στους φίλους και στις σχέσεις, και το έχουμε διδαχτεί σαν αρετή από πολύ μικρή ηλικία. Οι εμπειρίες που μοιραζόμαστε επίσης συνιστούν τη βάση του πολιτισμού (και θα έπρεπε να κατέχουμε κάποια γενετική προσταγή να κατανοούμε τις υποκειμενικές εμπειρίες μας ως προς τις κοινές πολιτισμικές τεχνολογίες, όπως είναι οι γλώσσες της τέχνης και της μουσικής, της ποίησης, της αλληγορίας και του νόμου). Υπάρχει κάτι έντονα προσωπικό και βαθιά ανθρώπινο σ’ αυτό το είδος του μοιράσματος. Επίσης δημιουργεί σε πολλούς ανθρώπους χαρά το να μοιράζονται κάτι απολαυστικό με άλλους.


Η σχέση μεταξύ κάποιου που κάνει μια εμπορική εγγραφή για μαζική διανομή, αυτού που πληρώνει γι’ αυτή, αυτού που ρισκάρει, κι αυτού που κερδίζει, είναι «λεπτή» και με πολλούς τρόπους αντι-διαισθητική. Χάρη στους όρους υπό τους οποίους τα μουσικά γκρουπ συνήθως κάνουν συμβόλαια με τα στούντιο, σχετικά λίγα βγάζουν αρκετά κέρδη από τις πωλήσεις των άλμπουμ, εκτός ίσως στο βαθμό που ένα άλμπουμ χρησιμεύει για να διαφημίσει μια ζωντανή συναυλία ή να προωθήσει κάποιο άλλο επώνυμο προϊόν. Οι «πειρατές» λοιπόν, δεν κλέβουν απ’ αυτούς που θα κέρδιζαν από τον «καρπό του μόχθου τους». Αντίθετα, στα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα το κέρδος που θα βγει είναι συνήθως γι’ αυτούς που συντηρούν ένα συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής και διανομής που, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, έχει εξελιχθεί σαν ένα κομμάτι του πολιτισμού με ολοένα αυξανόμενη επιρροή. Μέρος αυτής της επιρροής έχει να κάνει με την επιτυχία με την οποία ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις να θεσπίσουν ευνοϊκές νομοθεσίες και πολιτικές.


Όπου υπάρχει κλοπή στη σύγχρονη «πειρατεία» είναι όταν βιομηχανικές εταιρείες χρησιμοποιούν την προσχεδιασμένη απαρχαίωση σαν μορφή εξαναγκασμού για να διαμορφώσουν αγορές και να επιβεβαιώσουν τη συνέχιση των κερδών. Οι δίσκοι βινυλίου ήταν πολύ δημοφιλείς για αρκετό καιρό. Στις τελευταίες δεκαετίες, μια γρήγορη διαδοχή από κασσέτες, οπτικά μέσα και διάφορες μορφές αρχείων έχουν χρησιμοποιηθεί για να κατοχυρώσουν τις συνεχόμενες πωλήσεις των παλιότερων δίσκων. Ο κύκλος των αναβαθμίσεων εξυπηρετεί παρόμοιο σκοπό στη βιομηχανία των λογισμικών. Το marketing δημιουργεί την λανθασμένη αντίληψη ότι αυτές οι αναγκαστικές πιέσεις είναι στην πραγματικότητα πρόοδος, ότι αυτή η πρόοδος θα συνεχίζεται επ’ αόριστον, και ότι επαναλαμβανόμενες επενδύσεις στις βιομηχανίες που διανέμουν αυτή την αέναη πρόοδο θα συνεχίσουν να αποφέρουν μερίσματα χωρίς φθίνουσες αποδόσεις. Η «Πειρατεία» ως εκ τούτου παρέχει ένα απλό μέσο για τα άτομα ώστε να εξαιρεθούν από δυσλειτουργικές και εκμεταλλευτικές συνθήκες της αγοράς.


Αν κάπου υπάρχουν λύτρα, αυτά είναι οι ζωές των καταναλωτών: το cloud computing και τα μοντέλα του λογισμικού – ως- υπηρεσία που αυτή τη στιγμή προβάλλουν στον ορίζοντα θα αξιώσουν από τους καταναλωτές να αγοράζουν πρόσβαση στο διαδίκτυο επ’ αόριστον για να «έχουν» τα προσωπικά τους δεδομένα ή τις εφαρμογές που αγοράζουν. Οι καταναλωτές θα μετατραπούν σε ψηφιακά αντίστοιχα των ενοικιαστών γεωργών. Ψηφιακά πρότυπα της τηλεόρασης όπως η διεπαφή HDMI προωθούνται ως πιο προχωρημένα από τους αναλογικούς προκατόχους τους, αλλά κυρίως ο στόχος τους είναι να αποκλείσουν τελείως τον αναλογικό εξοπλισμό από την αγορά. Ο στρατηγικός σκοπός πίσω από αυτή την ώθηση είναι να αποτρέψουν δήθεν την «πειρατεία» περιεχομένων με πνευματικά δικαιώματα, αλλά στην πράξη, είναι εξίσου πιθανό να αναχαιτίσουν τη νόμιμα προστατευμένη «δίκαιη χρήση». Το αποτέλεσμα είναι ότι νόμιμες μορφές πολιτισμικού διαλόγου λογοκρίνονται αδικαιολόγητα.


2. Μια σύντομη ιστορία σχετικά με τον αλφαβητισμό των μέσων


Το 2007, βοηθούσα μια ομάδα μαθητών του δημοτικού να συλλάβουν, να παράξουν, και να εκθέσουν σύντομα video projects. Ήταν πολύ έμπειροι στη χρήση της βιντεοκάμερας και στο να βρουν πώς θα χρησιμοποιήσουν το λογισμικό επεξεργασίας, αλλά να τους διδάξω πώς να δουν το τέχνασμα πίσω από την τέχνη των κινούμενων εικόνων αποδείχτηκε αληθινή πρόκληση. Τεχνικές σαν το κινηματογραφικό μοντάζ, για παράδειγμα, είναι ταυτόχρονα τόσο φανερές και όμως τόσο ανεπαίσθητες που είναι εύκολο για κάποιον που έχει μεγαλώσει περικυκλωμένος από κινηματογραφικές ταινίες να προσπεράσει τη σκοπιμότητα τέτοιων συμβάσεων.


Για να βοηθήσω τους μαθητές μου να κατανοήσουν το τέχνασμα των συμβατικών κινηματογραφικών ταινιών, οργάνωσα μια εργασία που εκτεινόταν σε πολλαπλές συναντήσεις στην τάξη. Οι μαθητές θα αντέγραφαν τις αγαπημένες τους τηλεοπτικές διαφημίσεις στο σπίτι και έπειτα θα έφερναν τις εγγραφές στο σχολείο για συζήτηση. Αφού συζητούσαμε τις διαφημίσεις ως προς τη δομή, το περιεχόμενο και το ύφος, οι μαθητές θα ξαναέγραφαν τις διαφημίσεις με το δικό τους γλωσσικό ιδίωμα, με κάποιο τρόπο που θα μπορούσε να βιντεοσκοπηθεί στο σχολείο. Οι μαθητές ύστερα θα έκαναν την παραγωγή των επανεκδόσεών τους.


Και τότε μου ήρθε στο μυαλό ότι αυτή η εργασία ήταν εξ ολοκλήρου αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Και ξαφνικά κατάλαβα ότι αυτό που την έκανε αδύνατη ήταν ένας τεχνολογικός περιορισμός που δεν υπήρχε στην τεχνολογία της προηγούμενης δεκαετίας. Το 2007, πολύ λίγες οικογένειες είχαν VCR στα νοικοκυριά τους. Πάρα πολλά νοικοκυριά όμως είχαν DVD players – που δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν νέες εγγραφές. Το DVD – παρουσιασμένο από το βιομηχανικό marketing σαν ανώτερο της αναλογικής βιντεοκασέτας – μετέτρεψε το σπιτικό βίντεο σε μια αυστηρά καταναλωτική τεχνολογία, αντίθετα με τον πιο ευέλικτο προκάτοχό του, το VCR, που διεύκολυνε την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των ατόμων.


Οι συμβατικοί υπαινιγμοί της «προόδου» υπονοούν ότι τα καινούρια προϊόντα είναι πιο εξελιγμένα και θα έπρεπε να παρέχουν μεγαλύτερη λειτουργικότητα ή να είναι κάπως πιο ευπροσάρμοστα από τους προκατόχους τους. Κι όμως να μια συνηθισμένη περίπτωση όπου η εμφανώς χρήσιμη δυνατότητα να κάνει κάποιος νέες εγγραφές απαλείφθηκε στην πιο «προχωρημένη» επανάληψη ενός κοινού οικιακού προϊόντος.


Η ιδέα πίσω απ΄αυτή την εργασία ήταν απλή: πάρε αυτό που έχεις μέσα στο σπίτι σου – μια διαφήμιση της τηλεόρασης- κάτι που κυριολεκτικά στέλνεται μέσα στο σώμα σου κάθε λεπτό της κάθε ημέρας στη διαδρομή προς την απόκτηση κέρδους μιας εταιρείας, αυτό το πράγμα έχει κατασκευαστεί ρητά για να αναπαράγεται και να συζητείται –το οποίο μάλιστα διανέμεται και δωρεάν- και φέρε ένα αντίγραφο στην τάξη να το συζητήσουμε. Στη βάση των εμπειριών μου από την τεχνολογία στην διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, αυτό θα όφειλε να ήταν απλό. Στη βάση της υποτιθέμενης τεχνολογικής προόδου που συντελέστηκε από τότε, αυτό δε έπρεπε να απαιτούσε να στέλνουμε μικρά παιδιά στο σπίτι με ακριβό εξοπλισμό του σχολείου.


3. Η τεχνητή έλλειψη είναι μια συνέπεια της μαζικής εμπορικής διανομής


Η μαζική διάδοση προεγγεγραμμένων μέσων αντιπροσωπεύει μια αλλαγή στον πολιτισμό ίσως της ίδιας τάξης με την εισαγωγή της γραφής ή της γλώσσας. Το περίπλοκο, αλληλοσυνδεόμενο κοινωνικό μωσαϊκό που εκπροσωπούν οι προεγγεγραμμένες τέχνες γίνεται ολοένα και περισσότερο το αντικείμενο ενός επιθετικού πολιτισμικού ιμπεριαλισμού: οι βιομηχανικές επιχειρήσεις στις δημοκρατικές κοινωνίες εξυπηρετούν μια παρόμοια λειτουργία όπως τα γραφεία σχεδιασμού στις συγκεντρωτικές οικονομίες. Συγκεκριμένα, όπου πρόκειται για τις προεγγεγραμμένες τέχνες αυτή η λειτουργία σχεδιασμού έχει να κάνει με τα βασικότερα στοιχεία του ίδιου του πολιτισμού. Επιπλέον, αυτός ο σχεδιασμός διεξάγεται από ισχυρές ιδιωτικές οντότητες, κι όχι από αυθόρμητη πρωτοβουλία ή δημοκρατική διακυβέρνηση.


Η προέλευση αυτής της συγκυρίας μπορεί να εντοπιστεί τουλάχιστον στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν το σύστημα των στούντιο εξελίχθηκε παράλληλα με τις τέχνες των προεγγεγραμμένων τεχνών σαν ένας τρόπος να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με την παραγωγή. Η κάθετη ενσωμάτωση έδωσε στα στούντιο τον έλεγχο των καλλιτεχνών, της παραγωγής, της διανομής και της έκθεσης. Αυτή η ποσότητα ελέγχου έκανε την αγορά πολύ περισσότερο προβλέψιμη: όχι τελείως προβλέψιμη, αλλά στα περιθώρια, αρκετά προβλέψιμη ώστε να κερδίσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ορισμένες επιχειρήσεις αποστροφής κινδύνου (συχνά με επιπλέον μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις, καθώς και με την εφεύρεση των «σταρ»). Μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα, η εποχή της κάθετης ενσωμάτωσης ήταν κατά πολύ πλήρης, με καθιερωμένες δυνάμεις μονοπωλίου να ελέγχουν τις μεγαλύτερες βιομηχανίες (και διατηρώντας αυτό το μονοπώλιο με τη συνεργασία των κυβερνήσεων).


Ίσως η μετά την κάθετη ενσωμάτωση περίοδος να περιγράφεται καλύτερα ως ολιγοπώλιο: μια στρατηγική συμβίωση δυνάμεων που είναι κοκκώδεις και μεταστατικές που δεν έχουν το περιθώριο να ανταγωνίζονται στην πραγματικότητα η μία την άλλη, αλλά που ασκούνται στο τέχνασμα του ανταγωνισμού για να προσδώσουν στον εαυτό τους την αύρα της νομιμότητας, και επιπλέον να δρέψουν καινούριες ιδέες όπου η τεχνητή έλλειψη εκτρέφει την καινοτομία (το οποίο πάει να πει: μεταξύ δυνάμεων που προσομοιάζουν στις μονοπωλιακές, η αποδοτικότητα είναι άσχετη γιατί οι πόροι είναι κυριολεκτικά απεριόριστοι).


Η σπανιότητα του χρυσού είναι η προέλευση της αξίας του: η ζήτηση έχει τεράστια σχέση με τη διαθεσιμότητα της προμήθειας. Για προϊόντα όπως τα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα, που είναι ρητά κατασκευασμένα για μαζική παραγωγή, δεν έχει νόημα να μιλάμε για την αξία σαν μια λειτουργία της έλλειψης. Αυτό συμβαίνει με τόσα πολλά βιομηχανικά προϊόντα, όπου, χάρη στον όγκο των πρώτων υλών που αγοράζονται και της εκτεταμένης χρήσης του αυτοματισμού, το κόστος παραγωγής ανά μονάδα μπορεί να είναι αρκετά χαμηλό σε σχέση με την τιμή πώλησης.


Πολλές βιομηχανίες δημιουργούν τεχνητούς πόρους σχετικής έλλειψης (μέσω υψηλών τιμών, για παράδειγμα, ή με σειρές κατασκευής περιορισμένων εκδόσεων, ή συμφωνίες περιοριστικών αδειών) για να καθορίσουν το κόστος των προϊόντων τους στην αγορά (από το να στηρίζονται στα αυτορυθμιζόμενα χαρακτηριστικά του συστήματος τιμολόγησης, που μπορεί να είναι αρκετά απρόβλεπτα κάπόιες φορές). Η Disney, για παράδειγμα, δεν έχει όλο τον κατάλογό της σε κυκλοφορία, αλλά περιοδικά επαναδιαθέτει κλασσικούς τίτλους. Επειδή οι κλασσικοί τίτλοι της Disney είναι σημαντικά πολιτισμικά αγαθά, και η Disney μπορεί να χρησιμοποιήσει συμφωνίες αδειών κι εμπορευσιμότητας για να διαχειριστεί, από κάποιες απόψεις, τη μακροπρόθεσμη κοινωνική αντίληψη για τα προϊόντα της, υπάρχει ένα σχετικά προβλέψιμο κέρδος όταν επανακυκλοφορεί η «Σταχτοπούτα» σε βίντεο ή στο σινεμά.


4. Συλλογή, remix, ανακύκλωση και τα μπλουζ


Η αλληγορία της «πειρατείας» έχει σαν σκοπό να επηρεάσει τη στάση των ατόμων όπως το να περιορίσει ή αλλιώς να δεσμεύσει κάποιες κοινωνικές πρακτικές, αντιμετωπίζοντας τον πολιτισμό σαν αδαμαντωρυχείο και σαν μεταδοτική ασθένεια την ίδια στιγμή. Πράγματι, κάποιες απ’ αυτές τις κοινωνικές πρακτικές είναι παράνομες, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση ο πιο ισχυρός κατήγορος έγραψε τους κανόνες του παιχνιδιού: οι νόμοι δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες των ατόμων, αλλά μάλλον των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Τα κίνητρα των εταιρικών κερδών στρέφουν τις κυβερνήσεις ενάντια στους πολίτες. Όπως δείχνει ξεκάθαρα η συνεχιζόμενη κρίση, η ηθική και η νομιμότητα δεν ταυτίζονται πάντα (αν και συχνά υπάρχει ουσιαστική αλληλεπικάλυψη). Μερικές φορές οι νόμοι είναι ανήθικοι (όπως αυτοί που δίεπαν τη δουλεία στις πρώιμες ΗΠΑ).


Πολλές από τις συμπεριφορές που ενέχονται στην «πειρατεία» – ιδωμένες από ένα ελαφρώς διαφορετικό πλαίσιο – θεωρούνται ενάρετες. Η ανάπτυξη των παραδόσεων της Αμερικάνικης gospel μουσικής και των blues (κι επομένως της jazz και της rock) μπορούν, κατά μια σημαντική έννοια, να γίνουν κατανοητές από την άποψη μιας ακουστικής παράδοσης «ανακύκλωσης» και «σοφίας». Οι πρώτοι μουσικοί της jazz και των blues συχνά ανακύκλωναν ρυθμούς, μελωδίες και στίχους σαν κομμάτι μιας παρεκβατικής παράδοσης, ενσωματώνοντας γόνιμα αυτά τα δάνεια σε καινούριες συνθέσεις.


Καθώς εν μέρει οφείλεται στη βία του φυλετικού μίσους, η ακριβής προέλευση των blues είναι αδιευκρίνιστη. Η ίδια συστηματική διαγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς που ενέπνευσε τον Malcolm X κι άλλους Αφροαμερικανούς να αποποιηθούν τα επώνυμά τους επίσης τρέχει κάτω από την επιφάνεια των πιο επιτυχημένων προϊόντων της σύγχρονης μουσικής βιομηχανίας.


Οι ίδιες παραδόσεις της συλλογής (compilation), remix, και ανακύκλωσης που γέννησαν τα blues επίσης δημιούργησαν τη Βίβλο: Η Παλαιά Διαθήκη είναι εμφανώς ένα κείμενο που προέρχεται από συλλογή άλλων κειμένων, και τα τέσσερα Ευαγγέλια της κανονικής Καινής Διαθήκης βασίζονται σε προηγούμενες πηγές (όπως το Κοπτικό Ευαγγέλιο του Θωμά και η υποθετική πηγή Q).


Με απίστευτο (ή ειρωνικό) τρόπο, οι ίδιες παραδόσεις που δημιούργησαν μερικές από τις πιο σεβαστές μορφές έκφρασης του πολιτισμού μας είναι ουσιαστικά εκτός νόμου σήμερα- εκτός από τιε περιπτώσεις όπου επιχειρήσεις με τεράστιους πόρους μπορούν να ασκούν νομοθετική επιρροή για να διεκδικούν μεγαλύτερα μερίδια της δημόσιας σφαίρας.


Ό,τι διαισθάνεται ο καλλιτέχνης του remix – και μεταφέρει στο ακροατήριό του/της – είναι ότι η συλλογή, η σύνθεση, ο επανασυνδυασμός και η επαναδιανομή πολιτισμικών τεχνουργημάτων είναι αρχαίες και αξιοσέβαστες πρακτικές, που εμφανίζονται στα ίδια τα θεμέλια πολλών πολιτισμών. Οι πολιτισμοί εξαρτώνται από τις μοιρασμένες εμπειρίες, και είναι βαθιά προβληματικό για τον πολιτισμό το γεγονός ότι γίνεται ολοένα και περισσότερο ιδιόκτητος.

Η Βραζιλία συνήθως εντάσσεται στην κατηγορία των «αναπτυσσόμενων χωρών», το οποίο έχει να κάνει με μια πολύ σύνθετη ομάδα προβλημάτων που είναι τόσο διαβρωτικά όσο κι αλληλοσυνδεόμενα: μεγάλος πληθυσμός αποκλεισμένων ατόμων, υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού ή λειτουργικού αναλφαβητισμού, χαμηλοί κατώτατοι μισθοί, υψηλές τιμές ανεργίας και ανεπίσημης εργασίας, αστική βία, ταραχές στην επαρχία, οργανωμένο έγκλημα, πείνα, έλλειψη στέγης, ολιγοπώλιο καλλιεργούμενης γης, πολιτική διαφθορά, κλπ. Σ’ αυτό το σύντομο δοκίμιο, θα ήταν μάταιο να προσπαθήσω να αναλύσω σε βάθος αυτές τις ανησυχίες σε σχέση με την συνεχόμενη αύξηση των πειρατικών δραστηριοτήτων. Επιλέγω να θέσω μόνο μερικές απ’ αυτές τις πτυχές της Βραζιλιάνικης κοινωνίας παρά το γεγονός ότι όταν ασχολούμαστε με το ένα προϋποθέτει να ασχοληθούμε και με το άλλο.


Το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει την πειρατεία ως «την μη εξουσιοδοτημένη χρήση ή αναπαραγωγή του έργου κάποιου άλλου». Το Ηλεκτρονικό Λεξιλόγιο του Καίμπριτζ περιλαμβάνει την παρανομία στον ορισμό του: «η πρακτική της παράνομης αντιγραφής ενός προγράμματος υπολογιστή, μουσικής, ταινίας, κλπ., και η πώλησή τους» (με ανάλογη έμφαση).


Όταν κάποιος παρακολουθεί μια ταινία σε DVD ή Blu-ray, ειδικά αν έχει γίνει στη Βόρεια Αμερική ή με βάση τα πρότυπα του Hollywood, πρώτα εμφανίζεται η προειδοποίηση κατά της πειρατείας και της μη εξουσιοδοτημένης κατανάλωσης (η ενοικίαση σε άλλους, η αντιγραφή, η χρήση μέρους του θέματος χωρίς την συγκατάθεση του δημιουργού) πριν αρχίσει στην πραγματικότητα η ταινία ή κάποια άλλα τρέιλερ ή προεπιδείξεις της ταινίας. Μερικές ταινίες σε DVD παρουσιάζουν κιόλας ένα σύντομο φιλμ ενάντια στην παράνομη χρήση και αναπαραγωγή των μέσων. Κάποια παραδείγματα είναι τα εξής:


1) Μια οικογένεια που έχει μαζευτεί στο σαλόνι και παρακολουθεί τηλεόραση όταν έρχεται ο πατέρας με ένα πειρατικό μέσο δίνοντας το κακό παράδειγμα στα παιδιά του∙

2) Τα πειρατικά μέσα να καταστρέφουν μια ηλεκτρονική συσκευή και την υγεία των ματιών∙

3) Την αναλογία μεταξύ πειρατικής αναπαραγωγής μιας ταινίας και την κλοπή σε κατάστημα (στη Βραζιλία η σύγκριση του εγκλήματος είναι η ληστεία!).

4) Τη στενή σύνδεση που έχει η πειρατεία με το οργανωμένο έγκλημα: τα χρήματα που συλλέγονται από το πρώτο χρησιμοποιούνται για να χρηματοδοτήσουν τις δραστηριότητες του δεύτερου.


Αυτές οι «εκστρατείες ευαισθητοποίησης» εναρμονίζονται με τα δεδομένα που παρέχουν κάποιοι κυβερνητικοί οργανισμοί, εμπορικές ενώσεις και βιομηχανικές ομοσπονδίες για τις αρνητικές επιπτώσεις της πειρατείας στη Βραζιλία: η πειρατεία καταργεί δυο εκατομμύρια επίσημες θέσεις εργασίας, για κάθε επίσημο μουσικό CD, πωλούνται πέντε στη μαύρη αγορά, 61% πειρατικού λογισμικού έχει κάποιο είδος ιού, η Βραζιλιάνικη κυβέρνηση χάνει γύρω στα 40 εκατομμύρια ρεάλ (περίπου 23 δισεκατομμύρια δολλάρια) το χρόνο σε φόρους (Firjan, 2009b), ο αριθμός των καλλιτεχνικών συμβολαίων έχει πέσει στο 50% από το 1997 ως το 2005 ενώ 80 χιλιάδες θέσεις εργασίας δεν δημιουργήθηκαν στους τομείς της μουσικής και του κινηματογράφου εξαιτίας της πειρατείας (APCM, 2006).


Αντικρύζοντας όλες αυτές τις πληροφορίες και εκστρατείες ενάντια στην πειρατεία, το ερώτημα παραμένει: γιατί οι πειρατικές δραστηριότητες και η κατανάλωση δε φαίνονται να μειώνονται; Αν τα πειρατικά μέσα καταστρέφουν τις ηλεκτρονικές συσκευές, προξενούν την απώλεια θέσεων εργασίας κι αυξάνουν τις τιμές της ανεργίας, κοστίζουν μεγάλα ποσά στην «κοινωνία» και συνδέονται στενά με παράνομες δραστηριότητες (π.χ. διακίνηση ναρκωτικών, οργανωμένο έγκλημα, δωροδοκίες, φοροδιαφυγή), είναι ακριβές να θεωρήσουμε την επιμονή της πειρατείας έλλειψη της κριτικής ικανότητας του καταναλωτή; Είναι σωστό να θεωρήσουμε την κατανάλωση πειρατικών προϊόντων απλά μια συνέπεια της περιορισμένης γνώσης των ολέθριων συνεπειών της πειρατείας; Είναι τελείως παράλογο να σκεφτόμαστε την πειρατεία ως ακτιβισμό και κοινωνικο-οικονομικό προβληματισμό;


Η ανάλυση κάποιων δεδομένων μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσουμε κάποιες από αυτές τις ερωτήσεις. Η Fecomércio-RJ (Εμπορική Ομοσπονδία του Ρίο ντε Τζανέιρο) εξέδωσε μια μελέτη πάνω στην κατανάλωση πειρατικών αγαθών. Σύμφωνα μ’ αυτή τη μελέτη, τα CD και τα DVD είναι τα πειρατικά αγαθά που αγοράζονται συχνότερα και η κατανάλωσή τους έχει επεκταθεί ειδικά στον αναλφάβητο πληθυσμό. Ωστόσο, η ίδια μελέτη έδειξε ότι το «επίπεδο συνείδησης» των ταπεινωτικών κοινωνικών αποτελεσμάτων των πειρατικών δραστηριοτήτων, τείνει να μειώνεται σε κάθε μορφωτικό επίπεδο, ανάμεσα σε ανθρώπους με δευτροβάθμια εκπαίδευση καθώς και ανάμεσα σ’ εκείνους που δεν έχουν επίσημη εκπαίδευση (Fecomercio, 2010: 18).


Επιπλέον, η έρευνα της Fecomércio ανέλυε την κατανάλωση πειρατικών αγαθών με γνώμονα την κοινωνική τάξη. Απεικόνισαν πέντε στρώματα: τα A, B, C, D και E. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η πειρατική κατανάλωση αυξήθηκε στις κοινωνικές τάξεις C, D και E ενώ μειώθηκε στα πλούσια κοινωνικά στρώματα, A και B (Idem: 20), παρά το γεγονός πως παραμένει κοινή στο σύνολο των κοινωνικών τάξεων (Idem: 24).


Οπότε οφείλει κανείς να πει ότι η πειρατεία, πέρα από κυβερνητικές εκστρατείες, πολιτικούς οργανισμούς και εμπορικούς συνδέσμους και τις αρνητικές προοπτικές τους, σταδιακά έχει αρχίσει να θεωρείται όχι επιζήμια αλλά μια αποδεκτή οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, μπορεί κάποιος όντως να αποκαλεί την πειρατεία ακτιβισμό;


Σε μια χώρα όπου οι υψηλότεροι μισθοί συγκεντρώνονται στη δημόσια διοίκηση, την άμυνα και τις κοινωνικές υπηρεσίες (IPEA, 2010: 9) και η Câmara dos Deputados (Βουλή των Κοινοτήτων) μόλις ενέκρινε μια αύξηση στο μηνιαίο μισθό του βουλευτή σε σχεδόν 27 χιλιάδες ρεάλ (16,000.00 δολλάρια) όταν ο κατώτατος μισθός είναι 510 ρεάλ (299 δολλάρια) και σχεδόν 40 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (Ipeadata, 2010), είναι φανερό ότι μεγάλος αριθμός ανθρώπων περιθωριοποιείται από την πολιτιστική κατανάλωση.


Στο Σάο Πάολο, τη μεγαλύτερη πόλη της Βραζιλίας που κατοικείται από σχεδόν 12 εκατομμύρια ανθρώπους, το κόστος ενός εισιτηρίου για τον κινηματογράφο είναι συνήθως 16 ρεάλ (10 δολλάρια). Αυτό σημαίνει ότι αν μια οικογένεια που αποτελείται από 2 ενήλικες κι έναν έφηβο αποφάσιζε να πάει στον κινηματογράφο, θα πλήρωνε σχεδόν το 10% του κατώτατου μισθού! Η μέση τιμή ενοικίασης μιας ταινίας είναι περίπου 7 ρεάλ, αν δεν πρόκειται για πρόσφατη κυκλοφορία. Οι τιμές των ταινιών DVD στα “camelôs”, τα υπαίθρια περίπτερα που προσφέρουν πειρατικά προϊόντα, κατά μέσο όρο είναι 3,50 ρεάλ, προφανώς υπόκεινται σε διαπραγματεύσεις και συνήθως κατεβαίνουν αν αγοράσει κανείς περισσότερα.


Είχε προαναφερθεί ότι το ποσοστό κατανάλωσης των πειρατικών αγαθών είναι υψηλότερο στις μη προνομιούχες τάξεις. Όπως έδειξε η έρευνα της Fecomercio, η συμφέρουσα τιμή ήταν ο πιο διαδεδομένος λόγος για την αγορά πειρατικών προϊόντων (94% των αιτιολογήσεων), ακολουθούμενος από την εύκολη πρόσβαση στα αγαθά αυτά (12%) (Fecomercio, 2010: 31).


Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι ανάμεσα σ’ αυτούς που δεν εμπλέκονται στην πειρατική κατανάλωση, η κύρια αιτιολογία για την οποία δεν αγοράζουν/καταναλώνουν πειρατικά προϊόντα δεν είναι γιατί αυτές οι δραστηριότητες είναι παράνομες ή επειδή έχουν αρνητική επίδραση στο επίσημο εμπόριο (αντίστοιχα, μόνο το 4 και 9% όλων των λόγων). Αντίθετα, η κακή ποιότητα του προϊόντος είναι το πιο συνηθισμένο κίνητρο για την μη αγορά ενός πειρατικού προϊόντος, το 48% όλων των λόγων αποχής (Idem: 30).


Ο φάκελος του Fecomercio αποδεικνύει πώς η γενική «αντίληψη του πληθυσμού για τα δεινά της πειρατείας» έπεσε, κατά τα πρόσφατα χρόνια, δημιουργώντας μια «μεγαλύτερη αποδοχή της πειρατείας από την κοινωνία» (Idem: 25). Αυτή η «αποδοχή» έχει θεωρηθεί εμπόδιο στον αγώνα ενάντια στην πειρατεία. Πολλοί άλλοι θεσμικοί ιστότοποι κρίνουν αυτή την ανοχή ως επιφαινόμενο της έλλειψης κοινωνικής γνώσης και κριτικής ικανότητας.


Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: είναι όντως κριτική ανικανότητα κι ένας ριζοσπαστικοποιημένος εγωκεντρισμός που ευνοούν ατομικά συμφέροντα σε κόστος του κοινού καλού και της υγιούς κοινωνίας, που βρίσκεται στον πυρήνα της πειρατικής κατανάλωσης;


Πρέπει κανείς να έχει στο νου του ότι αν το πειρατικό εμπόριο συμπεριλαμβάνει παπούτσια του τέννις, καπέλα, μακώ, πουκάμισα πόλο, παιχνίδια, γυαλιά, τσιγάρα, ηλεκτρονικές συσκευές, προϊόντα καθαρισμού, έπιπλα, χημικά κι ακόμη και φάρμακα, τα πιο εμπορικά διαδεδομένα είναι τα πολιτιστικά αγαθά: μουσικά CD και ταινίες DVD. Αυτό το δοκίμιο δεν είναι μια έγγραφη υπεράσπιση των πλαστών φαρμάκων και των βλαβερών για την υγεία πειρατικών προϊόντων. Τουναντίον! Αυτά τα προϊόντα θα έπρεπε να ποινικοποιηθούν όχι κάτω από ένα «άρθρο ποινικοποίησης της πειρατείας» αλλά γιατί είναι επικίνδυνα για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα.


Τα πειρατικά αγαθά, τουλάχιστον στη Βραζιλία, είναι σχεδόν συνώνυμα με τα «πολιτιστικά αγαθά»: τα πιο διαδεδομένα μη εξουσιοδοτημένα προϊόντα που έχουν αναπαραχθεί είναι η μουσική και οι ταινίες, όχι τα εικονικά φάρμακα (placebo) και τα χημικά προϊόντα. Ο πανικός των κυβερνητικών θεσμών και των εμπορικών συνδέσμων δεν δικαιολογείται λοιπόν. Η κριτική τους στην πειρατεία βασίζεται στη φιλελεύθερη ιδέα του «δημιουργού», ενός ατόμου που φέρει μια ατομική δημιουργικότητα, και της «αμεροληψίας του εμπορίου» όπου το επίσημο εμπόριο δεν θα έπρεπε να βλάπτεται από την ανεπίσημη αγορά.


Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι όταν νομικοί και κυβερνητικοί θεσμοί αναφέρονται στην πειρατεία, βασίζουν τα επιχειρήματά τους πάνω στην υπεράσπιση των πνευματικών δικαιωμάτων και στην πτυχή της κοινωνικής ζημίας, με τη μορφή του συσχετισμού της πειρατείας με το οργανωμένο έγκλημα και τη διακίνηση ναρκωτικών. Δεν γίνεται όμως κανενός είδους αναφορά στο πρόβλημα του πολιτιστικού αποκλεισμού. Επίσης, η όλη συζήτηση για καλλιτέχνες που γίνονται θύματα εκμετάλλευσης από εκδότες και τη μουσική βιομηχανία δεν αντιμετωπίζεται, πόσο μάλλον το ζήτημα της εκμετάλλευσης της εργασίας, των ανεπίσημων δραστηριοτήτων σαν απεγνωσμένη επιλογή ενάντια στην αυξανόμενη ανεργία και την εξεζητημένη τιμή των μέσων του κινηματογράφου/θεαμάτων και των μουσικών συναυλιών. Δεν συνειδητοποιούν ότι η αγορά ενός πειρατικού DVD κάποιες φορές είναι κάτι περισσότερο από την αποφυγή πληρωμής των φόρων και την καταστρατήγηση πνευματικών δικαιωμάτων: είναι ένας τρόπος να αποκτήσει κανείς πρόσβαση σε κάτι που στερείται καθημερινά: την ένταξη.


Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί αν η κοινωνική και πολιτισμική ένταξη είναι μια δικαιολογία για την πειρατική δραστηριότητα, πέρα από το γεγονός ότι φανερά αποτελεί επικερδές εμπόριο. Χρίζει περαιτέρω έρευνας μιας και δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση. Η έρευνα για την πειρατεία συνήθως εστιάζει στα άδικα αποτελέσματα της πειρατείας και στην κατανάλωση (γενικά βασισμένη στην κοινωνική τάξη ανάλυση). Το να φτάσουν στους πειρατές είναι ένα δύσκολο έργο, καθώς η πειρατεία δεν αντιμετωπίζεται σα θέμα δημοκρατικής διαμάχης, αλλά της αστυνομίας και της εγκληματικότητας. Οπότε, είναι αναγκαίο να παρατηρήσουμε τι έχουν να πουν οι διακινητές (“camelôs”) για τη δραστηριότητά τους, να αφήσουμε να ακουστεί αυτός ο αυξανόμενα σημαντικός κοινωνικός δρων.


Παρά την έλλειψη πληροφοριών σχετικά με τις καθημερινές δικαιολογίες των πειρατών και μικροπωλητών αυτων των προϊόντων που έχουν καταγραφεί στη Βραζιλία, είναι δυνατό να αναλύσουμε την πειρατεία όχι μόνο σαν μια (αποκλίνουσα;) οικονομική δράση, αλλά σαν ένα κοινωνικό κίνημα, όπως είναι η περίπτωση του διεθνούς κινήματος του Πειρατικού Κόμματος. Υπάρχουν πολλά Πειρατικά Κόμματα σ’ όλο τον κόσμο. Αρκετά από αυτά είναι επίσημα καταγεγραμμένα και μερικά έχουν κιόλας μέλη εκλεγμένα στη δημόσια σφαίρα (όπως η περίπτωση του Πειρατικού Κόμματος της Σουηδίας, που υπήρξε το πρώτο στο είδος του).


Το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας ιδρύθηκε το 2007, ωστόσο δεν είναι καταγεγραμμένο και δεν μπορεί να κατέλθει με υποψηφίους στις εκλογές. Το όνομα «Κόμμα» δεν πρέπει να συγχέεται με έναν συγκεντρωτικό, ιεραρχικό πολιτικό θεσμό: το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας αποφεύγει τη θεσμοθέτηση και δεν ζητά επίσημη κυβερνητική υποστήριξη. Είναι ένας προμαχώνας που αμφισβητεί την τρέχουσα αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Στην ουσία, στον Καταστατικό Χάρτη των Αρχών του 2010, το Πειρατικό Κόμμα πρότεινε να αναθεωρηθούν νέες μορφές πολιτικής δέσμευσης και δικαιωμάτων των πολιτών εισάγοντας καινοτόμα ζητήματα όπως:

• Μείωση της περιόδου πνευματικών δικαιωμάτων από 70 χρόνια σε μόνο 5
• Οργάνωση καινούριων μορφών επιχειρηματικότητας, χωρίς τους πολιτιστικούς μεσάζοντες
• Εκδημοκρατισμό της πρόσβασης σε πολιτιστικά αγαθά και τεχνολογίες
• Εξάπλωση της κριτικής συζήτησης πάνω στη διαφάνεια, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και τον ορισμό της ιδιωτικής πολιτικής
• Αύξηση της πραγματικής συμμετοχής του κοινού πολίτη
• Επαναξιολόγηση των μικροπωλητών ως φορέων πολιτιστικής διάχυσης
• Προώθηση της πρόσβασης στον πολιτισμό και τη γνώση των μη προνομιούχων οικονομικά.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η πειρατεία, εδώ, δεν έχει την πρόθεση να ζημιώσει τη δημιουργική διαδικασία. Δεν αρνείται οποιαδήποτε μορφή προστασίας του δημιουργού, αλλά την αναδιαμορφώνει. Δεν προωθεί την κλοπή ιδεών, αλλά προβάλει τη συνεργατική κατανάλωση και έναν «δωρεάν πολιτισμό». Η πειρατεία είναι η λυδία λίθος μιας καινούριας δημοκρατίας, ενός κόσμου λιγότερο κερδοσκοπικού, μιας ισότητας στην πολιτιστική πρόσβαση και της καταγγελίας μιας καπιταλιστικής εγκληματικότητας που κυρίως επηρεάζει όσους ζουν στη φτώχεια και στο περιθώριο.


Αναφορές

- ABCM (2006). Combate à pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.abpd.org.br/pirataria_dados.asp

- Fecomercio (2010). Pirataria no Brasil: radiografia do consumo. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.fecomercio-rj.org.br/publique/media/estudo.pdf

- Firjan (2009a). Números da pirataria no Brasil. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54DE.htm

- Firjan (2009b). Prejuízos causados pela pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54E2.htm

- FNCP (2008) Aumenta em oito milhões o volume de brasileiros que compram produtos piratas. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.forumcontrapirataria.org/v1/abf.asp?idP=492

- Ipea (2010). “Análise Regionalizada da Massa Salarial com Uso da PME-IBGE” in Comunicados do Ipea, νο. 72. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipea.gov.br/portal/images/stories/PDFs/comunicado/101214_comunicadoipea72.pdf

- IPEAdata (2010). Pobreza – número de pessoas pobres. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=40894674&Tick=1292437389130&VAR_FUNCAO=RedirecionaFrameConteudo%28%22iframe_dados_s.htm%22%29&Mod=S