H κρίση του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα και σε άλλες περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης γεννά αμφιβολίες για τη βιωσιμότητα των σημερινών θεσμών και μηχανισμών της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση του 2007-2009 αντιμετωπίστηκε αρχικά μέσω της κρατικής παροχής ρευστότητας και κεφαλαίου. Η σχετική οικονομική σταθεροποίηση και μείωση της κρίσης το 2009 έπληξε περιφερειακά ευρωπαϊκά κράτη σε μια κρίσιμη στιγμή: τα δημόσια έσοδά τους κατέρρευσαν εξαιτίας της ύφεσης και οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν για τη διάσωση των χρηματοπιστωτικών θεσμών και την αύξηση της ζήτησης. Αυτό το νέο κύμα κρίσης εντοπίζεται τώρα στην καρδιά της ευρωζώνης και χαρακτηρίζεται από αυτό που μπορεί να ονομαστεί “κρίση του δημόσιου χρέους”. Με την πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να δημιουργήσει έναν μηχανισμό βοήθειας ultima ratio για τη διάσωση της Ελλάδας, ανοίγει για άλλη μια φορά η δημόσια συζήτηση για εναλλακτικές πολιτικές μεταρρύθμισης της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης. Στόχος του αφιερώματος είναι να θέσει το ζήτημα της θεσμικής αδυναμίας της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης και η παρουσίαση πιθανών εναλλακτικών πολιτικών τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε κρατικό επίπεδο.

Από τις 29 πιο εκβιομηχανισμένες οικονομίες στον κόσμο, η χώρα με τη δεύτερη θέση στις ταχύτερες και βαθύτερες περικοπές είναι το Ηνωμένο Βασίλειο των David Cameron και George Osborne. Η μοναδική χώρα όπου η μείωση του ελλείματος είναι ταχύτερη είναι η Ελλάδα. Οπότε την εβδομάδα όπου Σοσιαλιστές και Δημοκρατικοί Ευρωβουλευτές συγκεντρώνονται στην Αθήνα, ποια είναι τα πολιτικά μαθήματα από το αδελφό κόμμα του Εργατικού Κόμματος, δηλαδή το ΠΑΣΟΚ, για το πώς θα έπρεπε να αντιδράσει στην κρίση η Αριστερά στη Βρεταννία και σε όλη την Ευρώπη;


Πρώτον, βγάλτε από το μυαλό σας τον Ευρω-σκεπτικιστικό χλευασμό των Συντηρητικών για την Ευρωζώνη. Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές στην Ελλάδα ύστερα από τις αποτυχίες της προηγούμενης συντηρητικής κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας. Παρά τις σοβαρές επιπτώσεις των περικοπών και των αναταραχών στους δρόμους, διατηρούν τη δημόσια εμπιστοσύνη για το χειρισμό της κρίσης, καταγράφοντας συνεχώς τα αποτελέσματα των σφυγμομετρήσεων της κοινής γνώμης. Πάνω απ’ όλα, οι προτάσεις για οικονομική μεταρρύθμιση που ήταν τόσο αναγκαίες για την Ελλάδα ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της διακύρηξης του ΠΑΣΟΚ και δεν επιβλήθηκαν ακούσια από εξωτερικούς παράγοντες.


Όμως το ξεκάθαρο μήνυμα για εμάς από τους συναδέλφους μας του ΠΑΣΟΚ, είναι ότι οι Σοσιαλιστές στην Ευρώπη θα έπρεπε να κάνουν τη διάκριση μεταξύ μεταρρύθμισης και λιτότητας. «Πολύ μακριά, πολύ γρήγορα» δεν θα έπρεπε να είναι απλώς η επωδός για τους δυο Ed του Εργατικού Κόμματος, αλλά για τους Σοσιαλιστές σε όλη την Ευρώπη. Μέσα σε πέντε χρόνια οι περικοπές που σχεδιάζονται για την Ευρώπη σαν σύνολο θα κάνουν τις δημόσιες επενδύσεις να πέσουν στο 1.5% του ΑΕΠ αντί για το 2.5% του 2010. Η ανεργία που ήδη είναι στα 23 εκατομμύρια συνεχίζει να ανεβαίνει.


Έτσι στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της προηγούμενης εβδομάδας, ήταν ζωτικής σημασίας τα επιχείρηματα της αριστεράς και των συνδικάτων να αποτρέψουν με επιτυχία τη συμφωνία για ένα Ευρωσύμφωνο που είχε απειλήσει ότι θα είναι τελείως αντιπληθωριστικό και θα κλείδωνε μόνιμα τη μονεταριστική δημοσινομική πολιτική σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Η μειοψηφία των κεντροαριστερών κυβερνήσεων, της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης, κατάφεραν να πάρουν σημαντικές συστάσεις για τη δημιουργία θέσεων και το σεβασμό για συλλογικές διαπραγματεύσεις μέσα στη συμφωνία. Η Γερμανία απέτυχε με την επιμονή της ότι κάθε χώρα θα έπρεπε να εισάγει συνταγματικές απαιτήσεις για να σεβαστούν το Σύμφωνο. Όμως οι Συντηρητικοί κατόρθωσαν να απορριφθεί οποιαδήποτε αναφορά σε κοινωνικά δικαιώματα.


Μιλώντας στη Σοσιαλιστική Ομάδα των Ευρωβουλευτών, ο Έλληνας Πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου είπε ότι η Ελλάδα έχει μειώσει το έλλειμα κατά 6%, έχει μεταρρυθμίσει τις συντάξεις για να είναι βιώσιμες, άνοιξε πάνω από εκατό επαγγέλματα, εισήγαγε την ιδιωτικοποίηση από τους δρόμους και τα αεροδρόμια μέχρι τα τυχερά παιχνίδια, τώρα δημοσιεύει όλες τις δαπάνες της κυβέρνησης στο Διαδίκτυο κι ότι η χώρα στην ουσία βρίσκεται σε καλό δρόμο για να έχει πλεόνασμα μέχρι το 2012. «Δεν είμαστε μια φτωχή χώρα, είμαστε μια χώρα με φτωχή διακυβέρνηση», μας είπε. Ο Παπανδρέου όμως καταρρίπτει το Συντηρητικό μύθο ότι οι αγορές θα επιλύσουν τα πάντα όταν οι τράπεζες και οι οργανισμοί αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας αρνούνται να παραδεχτούν όσα έχουν κατορθώσει οι επίπονες μεταρρυθμίσεις. Επίσης επιτίθεται στους Συντηρητικούς ισχυρισμούς ότι η κρίση είναι μια κρίση υψηλής σπατάλης για την κοινωνική πρόνοια και μια κρίση ασωτίας γενικώς, όταν το πραγματικό φταίξιμο θα έπρεπε να αποδοθεί στην έλλειψη διαφάνειας στις χρηματοπιστωτικές αγορές και τις διεφθαρμένες πρακτικές στο χρηματοπιστωτικό τομέα.
Αναγνωρίζει αυτό το πρόβλημα όχι σαν πρόβλημα διαφθοράς, αλλά της ίδιας της δημοκρατίς που απειλείται από μια «υπερ-τάξη» στην οποία ο πλούτος, η εξουσία και η επιρροή έχουν υπερ-συγκεντρωθεί στα χέρια λίγων. «Η Ευρώπη χρειάζεται μια δημοκρατική επανάσταση για να δυναμώσουν οι θεσμοί μας σαν παρόμοια μ’ εκείνη όσων διαμαρτύρονται στην πλατεία Ταχρίρ», μας είπε.


Σπάνια ακούμε να μιλάει έτσι ένα κόμμα που είναι στην κυβέρνηση κι όχι στην αντιπολίτευση, και φέρει πραγματικό κύρος όταν εκφέρεται από ένα προηγούμενο οικονομικής ευθύνης. Αλλά οι ιδιωτικές συζητήσεις με συναδέλφους του ΠΑΣΟΚ υποννοούν ότι υπάρχουν τρία βασικά μαθήματα από την Ελληνική κρίση για το Εργατικό και αδελφά μας κόμματα κατά μήκος της Ευρώπης.


Πρώτον, είναι ουσιαστικό για την Αριστερά να προσφέρει ένα όραμα. Τα κόμματα της δεξιάς χειρίζονται τις περικοπές σα λογιστική άσκηση και δίνουν ελάχιστες ελπίδες σ’ αυτούς που υποφέρουν ότι μπορούν παρόλα αυτά να οδηγηθούν σ’ ένα καλύτερο μέλλον. Δεύτερον, η Ευρωπαϊκή Αριστερά πρέπει να υποστηρίξει καινούριους τρόπους για να συγκεντρωθούν χρήματα, ακόμη και υποστηρίζοντας πλήρως ένα διεθνικό φόρο οικονομικών συναλλαγών – τη σοσιαλιστική εκστρατεία για ένα φόρο τύπου «Ρομπέν των Δασών»- και για την δημιουργία ενός Ευρω-ομολόγου. Χρειαζόμαστε τα χρήματα αλλά επίσης χρειαζόμαστε να δείξουμε τον πολιτικό ρεαλισμό που επιδεικνύει η αύξηση των εσόδων. Τρίτον, αν και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν πέτυχε την υποστήριξη της, οι Σοσιαλιστές δεν μπορούν να κάθονται με σταυρωμένα χέρια καθώς η πρόνοια διαλύεται και πρέπει να μην δεχτούν τις προσπάθειες των Συντηρητικών σε όλη την ΕΕ να εξαλείψουν το κοινωνικό μοντέλο της Ευρώπης.


Δεσμεύοντας την Ελλάδα σε ένα εναλλακτικό οικονομικό μοντέλο μιας περιβαλλοντικά βιώσιμης και υψηλής προστιθέμενης αξίας παραγωγής, ο Παπανδρέου το θέτει συνοπτικά: «Η ανταγωνιστικότητα θα έπρεπε να βασίζεται στην ποιότητα κι όχι στην ανισότητα». Την ίδια ακριβώς ημέρα που συναντήσαμε το ΠΑΣΟΚ, οι αγορές ξαναμείωσαν την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας. Έδειξε πως η οικονομική αλληλεγγύη που δόθηκε στην Ελλάδα από την ΕΕ χρειάζεται να ταιριάξει με την πολιτική αλληλεγγύη μεταξύ των Σοσιαλιστών που συμβολίζεται μ’ αυτή την κοινή μας συνάντηση αυτή την εβδομάδα.
Η Ελλάδα μπορεί να αγωνίζεται να καθησυχάσει τις αγορές αλλά η εμπειρία της θα έπρεπε να εμπνεύσει όλους εκείνους που εισηγούνται πως οι ίδιες οι αγορές είναι που χρειάζονται μεταρρύθμιση.

Ο Poul Nyrup Rasmussen, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος (ΕΣΚ), μιλά για την έλλειψη αποτελεσματικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην αντιμετώπιση της κρίσης του δημόσιου χρέους και προτρέπει για την υιοθέτηση ενός πανευρωπαϊκού φόρου οικονομικών συναλλαγών, ενώ ανοίγει την δημόσια συζήτηση για την δημιουργία ενός συστήματος έκδοσης ευρω-ομόλογων που θα επιτρέψει την μείωση των κινδύνων στον χρηματοοικονομικό τομέα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Ερώτηση: Ποια διδάγματα πρέπει να αντλήσει η Ευρώπη από αυτή την οικονομική κρίση, προκειμένου να αποτρέψει την επόμενη;


Poul Nyrup Rasmussen: Το πρώτο δίδαγμα για τους Ευρωπαίους ηγέτες, μολονότι είναι οδυνηρά αργά, είναι ότι η καλύτερη πορεία δράσης βασιζόταν στις συστάσεις του Κόμματος των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών. Ήδη από το Φεβρουάριο, δηλώσαμε- μέσω συνεντεύξεων Τύπου, άρθρων γνώμης, τηλεοπτικών συνεντεύξεων, σεμιναρίων και μιας πανευρωπαϊκής Ημέρας Δράσης – ότι η απάντηση στην κρίση απαιτούσε τρεις άξονες: έναν μηχανισμό Οικονομικής Σταθερότητας, μια Ευρωπαϊκή Νομισματική Εγγύηση και έναν Φόρο Οικονομικών Συναλλαγών. Όλες αυτές οι συστάσεις υιοθετήθηκαν με καθυστέρηση και μερικές φορές με μισή καρδιά από τη συντηρητική πλειοψηφία.


Το δεύτερο δίδαγμα για την Ευρώπη είναι ότι σε αυτό το είδος της κρίσης οι σκληρότεροι οικονομικοί κανόνες πρέπει να συνοδεύονται από πολιτικές που διασφαλίζουν οικονομική ανάπτυξη και δημιουργία απασχόλησης. Οι αρχές που κατευθύνουν αυτές τις πολιτικές πρέπει να είναι η αλληλεγγύη και όχι ο εγωϊσμός, και εργαλεία πρέπει να είναι οι επενδύσεις και όχι οι περικοπές. Αυτή η αμφίδρομη πορεία δράσης είναι η εναλλακτική που προτείνουμε έναντι του σημερινού κύματος των περικοπών λιτότητας.


Το τρίτο και πιο εμφανές δίδαγμα που η Ευρώπη πρέπει να αντλήσει από την κρίση είναι πώς ΝΑ ΜΗΝ χειραγωγεί τις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Η δαπανηρή και εγωϊστική αναποφασιστικότητα της Μέρκελ αποτελεί ένα καλό παράδειγμα που δείχνει ότι το μέλλον της Ευρώπης δεν μπορεί να εξαρτάται από εθνικές μεταβαλλόμενες διαθέσεις και εκλογικά συμφέροντα.


Ερώτηση: Εάν δεν υπήρχε μια παγκόσμια τραπεζική κρίση, θα υπήρχε κρίση στην Ευρώπη;


Poul Nyrup Rasmussen: Η απάντηση βρίσκεται στα χέρια της Ευρώπης, και πάλι. Το 1990, οι συντηρητικοί επιχείρησαν να επιλύσουν μια παρόμοια κρίση μέσω άγριων περικοπών. Απέτυχαν. Τώρα ήρθε ο καιρός για πιο σοβαρή και υπεύθυνη σκέψη. Εάν οι ηγέτες πάψουν να εστιάζουν στις περικοπές και δώσουν κίνητρα στις τράπεζες για να διευκολύνουν τα δάνεια, να ανεβάσουν ταχύτητα στην καινοτομία- ζωτική για την ανάκαμψη και πλήρως ευθυγραμμισμένη με τη Στρατηγική της Λισαβόνας- έχουμε πολλές πιθανότητες να σταθεροποιήσουμε το οικονομικό σκάφος επεκτείνοντας παράλληλα και πάλι την οικονομία. Με άλλα λόγια μετρώ την επιτυχία της ανάκαμψης με το πόσες θέσεις εργασίας δημιουργούμε.


Ερώτηση: Μπορεί να υπάρξει μεταδοτικότητα, που θα θέσει το ευρώ σε κίνδυνο;


Poul Nyrup Rasmussen: Υπάρχει ήδη μεταδοτικότητα! Το ευρώ βρίσκεται σήμερα σε κίνδυνο λόγω των επιθέσεων των χρηματοοικονομικών αγορών και της κερδοσκοπίας. Τα CDS ( Credit Default Swaps- Συμβ. Αντασφάλισης Κινδύνου) και οι ανοιχτές πωλήσεις αποτέλεσαν μόνο την κορυφή του παγόβουνου κατά του οποίου η καγκελάριος Μέρκελ κατεύθυνε το ευρωπαϊκό σκάφος.Αυτό μπορεί να χειροτερεύσει αν δεν τακτοποιήσουμε την άλλη μεγάλη μεταδοτικότητα που έχουμε στην Ε.Ε.: την πολυδιαίρεση. Ο τρόπος για να προχωρήσουμε μπροστά είναι να οικοδομήσουμε ενότητα και αυτό μπορεί μόνο να γίνει, όπως έγινε από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, με αλληλεγγύη. Είμαστε ο μεγαλύτερος εμπορικός συνασπισμός στον κόσμο. Οι άνθρωποι και όχι οι αγορές πρέπει να αποφασίσουν πώς θα χρησιμοποιήσουμε αυτή τη δύναμη.


Ερώτηση: Ποια είναι η καλύτερη λύση; Ο νέος τραπεζικός φόρος που προτείνουν στην Ευρώπη μπορεί να βοηθήσει;


Poul Nyrup Rasmussen: Η πρόταση της Επιτροπής για τη δημιουργία εθνικών ταμείων ελεγχόμενης πτώχευσης δεν πάει πολύ μακριά. Όπως είπα πιο πάνω, η λύση είναι περισσότερη και όχι λιγότερη Ευρώπη. Χρειαζόμαστε μια προσέγγιση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Επιπλέον, χρειαζόμαστε έναν πανευρωπαϊκό φόρο οικονομικών συναλλαγών που να συγκεντρώνει χρήματα για την αποπληρωμή ζημιών που έχουν ήδη προκληθεί και για την αντιμετώπιση των κερδοσκόπων.


Πρέπει επίσης να αρχίσουμε να εξετάζουμε σοβαρά ένα σύστημα έκδοσης ευρω-ομόλογων που θα μας επιτρέψει να μειώσουμε τον κίνδυνο στον χρηματοοικονομικό τομέα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Δεν πρέπει να αφήσουμε τις τράπεζες να πάρουν ακόμη μεγαλύτερα ρίσκα. Σε περιπτώσεις κακοδιαχείρισης, οι τραπεζίτες θα πρέπει να πληρώσουν. Οι αποταμιεύσεις των πολιτών πρέπει να προστατευθούν με κάθε κόστος.

Ο Γιάνης Βαρουφάκης ισχυρίζεται ότι το πακέτο στήριξης των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ αποτελεί τιμωρία για την Ελλάδα. Με τα υπέρμετρα επιτόκια που χρεώνει και με δεδομένη την αταλάντευτη αντίστασή του σε οποιαδήποτε επαναδιαπραγμάτευση του υπάρχοντος ελληνικού χρέους, ωθεί την Ελλάδα σε περαιτέρω πτώχευση. Ακριβώς όπως ένας άσπλαχνος γιατρός δίνει αρκετά φάρμακα ώστε να κρατήσει λίγο ακόμη τον ασθενή στη ζωή έτσι ώστε να εξακολουθεί να υποφέρει ακόμη από βασανιστικό πόνο, αλλά όχι αρκετά για να τον αποτρέψει να απαλλαγεί από τη θανάσιμη αγωνία, έτσι και το πακέτο ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ παρατείνει την αγωνία του ελληνικού κράτους χωρίς να αποτρέπει την αναπόφευκτη χρεοκοπία.


1. Προσωπική αρετή, ελληνικές παραβιάσεις και η κληρονομιά των Βερσαλλιών


Οι Γερμανοί θεωρούν τους Έλληνες ανυπόφορα σπάταλους. Σκληρά εργαζόμενος, καλά εκπαιδευμένος, καινοτόμος, τεχνολογικά προχωρημένος, και με μια ιστορία ουσιαστικού σφιξίματος της ζώνης όταν η χώρα του αντιμετώπισε σοβαρή πτώση της ανταγωνιστικότητας των προϊόντων της,[2] ο γερμανικός λαός είναι τώρα έξαλλος που η ασωτία ενός μικρού έθνους μπορεί να ταρακουνήσει βίαια τα θεμέλια στα οποία επένδυσε τη συλλογική μεταπολεμική ενέργεια του: τη σταθερότητα του νομίσματός του.


Η οργή του είναι ιδιαίτερα κατανοητή αν τοποθετηθεί στο ιστορικό πλαίσιο. Όταν το γερμανικό έθνος συνθηκολόγησε μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, οι σύμμαχοι αξίωσαν το νόμιμο αλλά και παράλογο δικαίωμά τους από το συλλογικό του σώμα. Κανένας οίκτος, καμιά τύψη, καμιά μεγαλοψυχία για τους νικημένους. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών επέβαλε βαριές αποζημιώσεις στο ήδη ηττημένο και αποδεκατισμένο έθνος και άφησε το λαό του να τα βγάλει πέρα μόνος του, αφού ο πλούτος του έθνους λεηλατήθηκε από τους νικητές.


Ενώ ο υπόλοιπος ανεπτυγμένος κόσμος συμμετείχε ξανά στη Χρυσή Βάση, το μοναδικό νόμισμα εκείνης της εποχής, η Γερμανία υποχρεώθηκε να παραμείνει εκτός (καθώς δεν της είχε απομείνει χρυσός μετά την ατιμωτική ήττα) και να τυπώσει το δικό της χρήμα. Καθώς βρέθηκε αποστερημένη από επενδύσεις και υποχρεωμένη να πληρώνει αποζημιώσεις μεταξύ 2% και 3% ετησίως στους νικητές, το νόμισμά της άρχισε αναπόφευκτα να υποτιμάται. Το αποτέλεσμα ήταν ένας υπερ-πληθωρισμός που σάρωσε τις κερδισμένες με μόχθο καταθέσεις της γερμανικής μεσαίας τάξης και έστρωσε το δρόμο για την ανάληψη της εξουσίας από τους Ναζί, αφού πλέον οι κραδασμοί της κρίσης του 1929 είχαν αγγίξει την ήδη ρημαγμένη χώρα. Τα υπόλοιπα, όπως λένε, ανήκουν στην ιστορία.


Από τότε η Γερμανία αποφάσισε, περίπου ομόφωνα, να μην ξαναβρεθεί ποτέ σε ένδεια λόγω κατάρρευσης του νομίσματος. Μολονότι συνεισφέρει ευχαρίστως και με το παραπάνω στον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης και χρεώνεται μεγάλους λογαριασμούς όταν κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα το απαιτεί, το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να καταλάβει είναι οποιαδήποτε παραβίαση της αυστηρής νομισματικής πολιτικής που κράτησε ισχυρό το DeutschMark, το οποίο μεταφέρθηκε στο νέο πανευρωπαϊκό νόμισμα, το ευρώ.


Τον περασμένο Σεπτέμβριο, όταν η νεοεκλεγμένη κυβέρνηση της Αθήνας ανακοίνωσε ότι το έλλειμμα της Ελλάδας ήταν διπλό από εκείνο που η προηγούμενη κυβέρνηση ανέφερε, οι Γερμανοί δεν πίστευαν στα μάτια τους. Αδυνατούσαν να πιστέψουν ότι ακόμη κι ένα νοτιοευρωπαϊκό κράτος μπορούσε να εμπλακεί σε τέτοιο παιχνίδι εξαπάτησης. Λίγους μήνες αργότερα, όταν οι χρηματαγορές συσπειρώθηκαν κατά των ελληνικών ομολόγων, πολλοί Γερμανοί θεώρησαν ότι οι Έλληνες πήραν αυτό που τους άξιζε.


Θεωρήθηκε ως δίκαιη ανταπόδοση, ειδικά στη νοοτροπία ενός έθνους που τον περασμένο αιώνα αποδέχτηκε τη συλλογική τιμωρία του και κατάφερε να βγει από το τέλμα μέσα από σκληρή δουλειά και εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις. Η Ελλάδα έπρεπε κι αυτή να πληρώσει για τις αμαρτίες της. Για τους Γερμανούς, το θέμα δεν ήταν το κόστος της διάσωσης του ελληνικού κράτους από τα νύχια των χρηματαγορών. Το θέμα ήταν ότι η Ελλάδα έπρεπε να υποστεί την τιμωρία που της άξιζε επειδή έθεσε σε κίνδυνο μια λέσχη που παραμέρισε με αβρότητα τους κανόνες για να τη δεχτεί ως μέλος της. Κι επειδή η εν λόγω λέσχη είναι αυτή που εκδίδει το νόμισμα στο οποίο ο γερμανικός λαός εμπορεύεται, αποταμιεύει και για το οποίο είναι συλλογικά περήφανος, η τιμωρία απέκτησε τη σημασία ενός καίριου δεσμευτικού τελετουργικού.


2. Η πραγματική κληρονομιά των Βερσαλλιών


Το πρόβλημα με την ηθική προσβολή είναι ότι σπανίως αποτελεί μια λογική βάση οικονομικής πολιτικής. Η προσωπική αρετή είναι σημαντική αλλά είναι αβέβαιος οδηγός για τον χειρισμό μιας κρίσης και κακός ιστορικός σε ό, τι αφορά τις αιτίες της. Ένα καλό παράδειγμα είναι η προαναφερόμενη Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919 που καταδίκασε τη Γερμανία σε μακροχρόνιες αποζημιώσεις. Τότε, οι νικητές ένιωθαν δικαιωμένοι ηθικά που επέβαλαν βαριές ποινές στη χώρα που είχε αρχίσει τον πιο φονικό πόλεμο μέχρι τότε.


Ήταν όμως φρόνιμο; Όχι, δεν ήταν. Ο Τζον Μέϊναρντ Κέϊνς, που επρόκειτο αργότερα να φωτίσει σημαντικά την ικανότητα του καπιταλισμού να σκοντάφτει, να πέφτει και ύστερα να αδυνατεί να σταθεί ξανά στα πόδια του χωρίς βοήθεια, βρισκόταν στις Βερσαλλίες καά την επεξεργασία της Συνθήκης. Μόλις επέστρεψε στο Κέμπριτζ, έβαλε σε τάξη τις σκέψεις του και κατέληξε σε ένα ζοφερό συμπέρασμα.


Με δυο λόγια, ο Κέϊνς είπε ότι οι νικητές επέβαλαν στους νικημένους μια Συνθήκη που δεν ήταν μόνο ανελέητη αλλά και αυτοκαταστροφική για τους νικητές. Με αυτή την έννοια, η τιμωρία είχε ένα τίμημα που οι νηκητές δεν υπολόγισαν καλά, ένα τίμημα εξίσου εξωφρενικό για τους τιμωρημένους όσο και για τους τιμωρούς. Και ο Κέϊνς είχε δίκιο!


Οι αποζημιώσεις αποδείχτηκαν ανεπαρκείς για τη βελτίωση των οικονομιών της Γαλλίας και της Βρετανίας, κατάφεραν όμως να αποστραγγίσουν τη γερμανική οικονομία από ζωή και, επομένως, να δημιουργήσουν τις συνθήκες του υπερπληθωρισμού που προετοίμασε την κοινωνία για τη μετεωρική άνοδο του Χίτλερ.


Μετά το 1929 και την κοσμοϊστορική κρίση της Γουόλ Στριτ που μεταδόθηκε σαν ιός με τη μορφή της Μεγάλης Ύφεσης παντού, οι χώρες που είχαν απολαύσει χαμηλό πληθωρισμό χάρη στη Χρυσή Βάση της δεκαετίας του 1920 συνειδητοποίησαν ξαφνικά ότι, σε εποχές αποπληθωρισμού, το κοινό νόμισμα είναι σαν μια μπάλα αλυσσοδεμένη στο πόδι ενός ανθρώπου που πνίγεται. Ανίκανες να συντονίσουν τις οικονομικές πολιτικές, άρχισαν να πηδούν από το πλοίο η μια μετά την άλλη εγκαταλείποντας το ενιαίο νόμισμα (τη Χρυσή Βάση) κι αρχίζοντας έναν αποπληθωριστικό πόλεμο όλων εναντίον όλων.



Οι άμεσες αιτίες του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού πανικού- γιατί περί αυτού πρόκειται- είναι εμφανείς. Οφείλονται στην καταστροφική πτώση της αξίας του χρήματος, όχι μόνο στα εμπορεύσιμα είδη, αλλά σε όλα τα περιουσιακά στοιχεία…Οι δανειολήπτες όλων των ειδών ανακαλύπτουν ότι τα χρεώγραφά τους δεν ισοδυναμούν πλέον με τα χρέη τους….Λίγες κυβερνήσεις έχουν ακόμη αρκετά έσοδα για να καλύψουν τις σταθερές χρεώσεις για τις οποίες είναι υπόλογες. Επιπλέον, μια κατάρρευση αυτού του είδους αυτοτροφοδοτείται.[3]


Το αποτέλεσμα της ανικανότητας διαχείρισης μιας απλής αλήθειας, δηλαδή να υποχρεωθούν οι ελλειμματικές χώρες να αποπληθωρίσουν, ήταν μια μάστιγα στο σπίτι των (μέχρι τότε) πλεονασματικών χωρών, μαζική φτώχεια για όλους κι ένας πραγματικός πόλεμος που η ανθρωπότητα προσπαθεί από τότε να ξεπεράσει. Όπως λέει ο Κέϊνς:

…η ανειλικρινής αποδοχή….αδύνατων όρων που δεν θα μπορούσε να φέρει σε πέρας (έκανε) τη Γερμανία σχεδόν εξίσου ένοχη που αποδέχτηκε κάτι που δεν μπορούσε να εκπληρώσει με τους Συμμάχους που επέβαλαν κάτι που δεν είχαν δικαίωμα να αξιώσουν.[4]


Εάν οι Βερσαλλίες μας διδάσκουν κάτι, είναι ότι οι ισχυροί δεν επιβάλλουν πάντα στους νικημένους μια Συνθήκη που ανταποκρίνεται στα ίδια τους τα συμφέροντα. Μερικές φορές παρασύρονται από τη βιασύνη τους να τιμωρήσουν, σφίγγουν τους μυς τους περισσότερο απ’ ό, τι θα έπρεπε και καταλήγουν να τιμωρήσουν τον εαυτό τους. Αυτός είναι ο φόβος μου σχετικά με το πρόσφατο οικονομικό πακέτο που επέβαλαν η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο σε μια άλλη ηττημένη χώρα: την Ελλάδα.


3. Οι νέες Βερσαλλίες


Στην εισαγωγή του βιβλίου του για τις συνέπειες της Συνθήκης των Βερσαλλιών, ο Κέϊνς έγραψε τα ακόλουθα:

Ωθούμενος από τρελές ψευδαισθήσεις και παράτολμη αυτοεκτίμηση, ο ελληνικός λαός ανέτρεψε τα θεμέλια πάνω στα οποία όλοι ζούσαμε και χτίζαμε. Αλλά οι εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής Ένωσης πήραν το ρίσκο να ολοκληρώσουν την καταστροφή που η Ελλάδα άρχισε, με ένα πακέτο οικονομικής στήριξης που εάν εφαρμοστεί θα υποσκάψει ακόμη ποερισσότερο, αντί να αποκαταστήσει, την ευαίσθητη, περίπλοκη οργάνωση, που ήδη ταρακουνήθηκε και διαλύθηκε με την κρίση του 2008, μέσω της οποίας και μόνο οι ευρωπαϊκοί λαοί μπορούν να απασχολούνται και να ζουν.[5]


Δεν είναι, βέβαια, αυτά ακριβώς τα λόγια του Κέϊνς. Αλλά δεν απέχουν πολύ! Το μόνο που έκανα ήταν να αντικαταστήσω μερικές από τις λέξεις του με εκείνες που είναι τονισμένες πιο πάνω. Πράγματι, ο Κέϊνς θα μπορούσε να γράφει για την ελληνική δημοσιονομική καταστροφή και το πακέτο του ΔΝΤ-ΕΕ-ΕΚΤ που επιβλήθηκε αποτελεσματικά στο χρεοκοπημένο ελληνικό κράτος.


Το επιχείρημά μου εδώ είναι απλό: Το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ είναι το πιο παράξενο είδος τιμωρίας. Στην πραγματικότητα, είναι μια παράλογη ποινή επειδή:


α) αποτελεί μια άσπλαχνη και ασυνήθιστη τιμωρία
β) πρόκειται να ζημιώσει τους τιμωρούς πολύ περισσότερο από μια πιο δίκαιη τιμωρία στην Ελλάδα.[6] Κατά μεγάλη ειρωνεία, από αυτή την άποψη, δεν διαφέρει πολύ την πρωτότυπη Συνθήκη των Βερσαλλιών.


Γιατί ισχυρίζομαι ότι το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ αποτελεί τιμωρία, όταν αυτό που λένε ότι κάνει είναι ότι σώζει την Ελλάδα από τη χρεοκοπία; Επειδή, νομίζω, δεν κάνει τίποτα τέτοιο. Με τα υπέμετρα επιτόκια που χρεώνει και με δεδομένη την αταλάντευτη αντίστασή του σε οποιαδήποτε επαναδιαπραγμάτευση του υπάρχοντος ελληνικού χρέους, ωθεί την Ελάδα σε περαιτέρω πτώχευση. Ακριβώς όπως ένας άσπλαχνος γιατρός δίνει αρκετά φάρμακα ώστε να κρατήσει λίγο ακόμη τον ασθενή στη ζωή έτσι ώστε να εξακολουθεί να υποφέρει ακόμη από βασανιστικό πόνο, αλλά όχι αρκετά για να τον αποτρέψει να απαλλαγεί από τη θανάσιμη αγωνία, έτσι και το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ παρατείνει την αγωνία του ελληνικού κράτους χωρίς να αποτρέπει την αναπόφευκτη χρεοκοπία. Κι όταν έρθει η χρεοκοπία, θα έρθει σε μια εποχή μικρότερου εθνικού εισοδήματος και υψηλότερου συνολικά επιπέδου χρέους. Δεν είναι λοιπόν παράλογο να περιγράψουμε αυτό το πακέτο ως μια άσπλαχνη και ασυνήθιστη τιμωρία.


Πέραν αυτού, γιατί ισχυρίζομαι ότι το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ είναι αυτοκαταστροφικό για πλεονασματικές χώρες όπως η Γερμανία που παρέχουν τα πρόσθετα δάνεια; Η απάντηση είναι απλή: Μετά την Κρίση του 2008, η Γερμανία σάλπαρε σε μη χαρτογραφημένα τρικυμιώδη ύδατα. Για πρώτη φορά σε τριάντα χρόνια, το πλεόνασμά της δεν απορροφήθηκε από το εμπορικό έλλειμμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Μέχρι το 2008, το γερμανικό θαύμα ήταν οικοδομημένο όχι μόνο πάνω στην τυπική γερμανική σκληρή εργασία και δημοσιονομική υπευθυνότητα αλλά επίσης στη μεγάλη δημοσιονομική ʺ ανευθυνότητα ʺ των Ηνωμένων Πολιτειών που είχαν αρκετά μεγάλα ελλείμματα ώστε να απορροφούν τη βιομηχανική παραγωγή των μεγάλων εθνών της Ευρώπης και της Ασίας. Τώρα, χρειαζόμαστε νέες πηγές δημοσιονομικής ʺ ανευθυνότητας ʺ, έτσι ώστε η Siemens, η BMW και οι υπόλοιποι λαμπεροί βιομηχανικοί γίγαντες της Γερμανίας να μπορούν να βρουν αγοραστές.


Σε αυτό το πλαίσιο, το να μετατρέπεις χώρες όπως η Ελλάδα σε μια χτυπημένη απ’ τον ήλιο άγονη γη και να υποχρεώνεις την υπόλοιπη Ευρωζώνη σε ένα ακόμη πιο γρήγορο, καθοδικό σε ό, τι αφορά τον αποπληθωρισμό των χρεών φαύλο κύκλο, είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να υπονομεύσεις την οικονομία της ίδιας της Γερμανίας. Ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι η Ελλάδα θα έχει τις ερήμους που της αξίζουν, αξίζουν οι σκληρά εργαζόμενοι Γερμανοί μια πολιτική ελίτ που τους οδηγεί ολοταχώς στην οικονομική καταστροφή;


Δεν πιστεύω ότι το αξίζουν. Αλλά έχει συμβεί στο παρελθόν και μπορεί να ξανασυμβεί. Για να αναφερθώ, για μια τελευταία φορά, στο βιβλίο που έγραψε ο Κέϊνς το 1920 για τη Συνθήκη των Βερσαλλιών:

Ίσως να είναι ιστορικά αληθινό ότι καμιά τάξη της κοινωνίας δεν χάνεται παρά από το ίδιο της το χέρι.[7]


Σημειώσεις

[1] – Μεταφρασμένο σε ʺ Το παραλήρημα παραφροσύνης των Γερμανώνʺ. Βλέπε E.F.Heckscher, Mercantilism, Αναθεωρημένη 2η έκδοση, Λονδίνο: London: Allen & Unwin, 1962, τ. 1. σ. 56

[2] – Μετά την επανένωση, στο μέσο της δεκαετίας του 1990 και ύστερα πάλι από το 2002

[3] – John Maynard Keynes (1922). ʺ The World’s Economic Outlookʺ. The Atlantic Monthly.

[4] – Dr Melchior: A Defeated Enemyʺ στο Two Memoirs (1949), επανεκδόθηκε στο Collected Writings, Vol. X: Essays in Biography, σ. 428

[5] – Αντικατέστησα το γερμανικός με ʺελληνικόςʺ, το γαλλικός και βρετανικός με ʺ ευρωπαϊκόςʺ, το γερμανικός με Ελλάδα, το Ειρήνη με ʺ πακέτο οικονομικής στήριξηςʺ, το πόλεμος με ʺ την κρίση του 2008ʺ. Βλέπε ʺ Introduction to John Maynard Keynes”. The Economic Consequences of the Peace, Harcourt Brace New York, 1920.

[6] – Αφήνοντας την Ελλάδα σε αθέτηση και επιτρέποντας στην ΕΚΤ να χρηματοδοτήσει τις τράπεζες (ελληνικές, γαλλικές και γερμανικές).

[7] – Κεφάλαιο 6, σ. 238, The Economic Consequences of the Peace, Harcourt Brace New York, 1920

Η Ελλάδα και η Καλιφόρνια είναι αφάνταστα διαφορετικές. Η Καλιφόρνια έχει τρεις φορές περισσότερο πληθυσμό και ένα ΑΕΠ πάνω από πέντε φορές μεγαλύτερο. Αυτά τα δυο μέρη απέχουν πολύ μεταξύ τους στον πλανήτη και έχουν πολύ διαφορετικές διασυνδέσεις με την παγκόσμια οικονομία. Παρόλα αυτά, οι συνθήκες τους έχουν εντυπωσιακά ίδια χαρακτηριστικά. Και τα δυο μέρη διέρχονται βαθιές δημοσιονομικές κρίσεις που απειλούν να καταστρέψουν τα δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας και συνοχής, και τα δυο ανήκουν σε ευρύτερες πολιτικές οντότητες όπου οι συνθήκες απέχουν από το να είναι ήρεμες ( πόσο μάλλον υγιείς). Ακόμη περισσότερο, και τα δυο αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα που εκφράστηκε πολύ καλά στους στίχους του ʺ Καλωσορίσατε στο Ξενοδοχείο Καλιφόρνια ʺ, μια επιτυχία του 1976 του συγκροτήματος The Eagles που εδρεύει στην Καλιφόρνια : ʺΜπορείτε να κάνετε τσεκ-άουτ ό, τι ώρα θέλετε, αλλά δεν μπορείτε ποτέ να φύγετεʺ.


Η καθόλου προφανής σύγκριση των συνθηκών στην Ελλάδα και την Καλιφόρνια θα μας επιτρέψει να δούμε αν η λύση για την Καλιφόρνια είναι να εξυγιάνει τη διακυβέρνηση του κράτους της. Η μόνη μεσοπρόθεσμη λύση για την Ελλάδα είναι να εργαστεί προς την κατεύθυνση της δημιουργίας Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης. Διαφορετικά, η έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη θα είναι ουσιαστικά αναγκαία. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα, από κοινού με διάφορα άλλα γειτονικά κράτη στην ευρωζώνη. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ελλάδας ως μέρος του ΑΕΠ, το εμπορικό ισοζύγιο της και τα λοιπά, θυμίζουν πολύ εκείνα της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας ειδικότερα, μεταξύ των εθνών της ευρωπαϊκής περιοχής. Αυτό οδήγησε ορισμένους να κατασκευάσουν την καυστική και σκανδαλώδη ονομασία, ʺPIGSʺ.


Ωστόσο, τα ʺδομικά ελλείμματαʺ στο εμπόριο και τις κρατικές δαπάνες αυτών των νοτιοευρωπαϊκών εθνών δεν αποτελούν έκπληξη, λαμβάνοντας υπόψη το συνολικό πρότυπο παραγωγής και εμπορίου ολόκληρης της ευρωζώνης. Η παραγωγή υψηλής παραγωγικότητας και η εξαγωγική ικανότητα αποτελεί μονοπώλιο της Γερμανίας και της Γαλλίας και η παραγωγή με χαμηλότερες αποδοχές και εξαγωγική ικανότητα άλλων τμημάτων της περιφέρειας της Ευρώπης.


Εάν καταρτίσουμε το ισοζύγιο της Ευρώπης, αυτά τα εθνικά “προβλήματα” εξαφανίζονται μέσα στη συνολική εικόνα της ισχύος της Ευρώπης. Εδώ όμως υπάρχει ένα catch -22. δηλαδή ένα δίλημμα χωρίς δυνατότητα διαφυγής λόγω των αμοιβαία συγκρουόμενων καταστάσεων. Εάν η Ευρώπη παραμείνει δυνατή, τότε οι αγορές θα αποτιμήσουν την Ευρώπη ως σύνολο, με τα ξεχωριστά έθνη-κράτη ως μέρος της οντότητάς της. Αλλά εάν η Ευρώπη διασπαστεί, τότε κάθε χώρα θα βρεθεί μόνη της και τα πιο ανίσχυρα έθνη θα πρέπει πράγματι να προσαρμοστούν περισσότερο- και θα υπάρχουν περισσότερα ρίσκα σε ό, τι αφορά την ικανότητα εξόφλησης των χρεών τους- τα επόμενα χρόνια.


Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: τι είναι η Ευρώπη; Είναι μήπως το ευρώ; Είναι η Γερμανία τόσο επιφυλακτική επειδή δεν θέλει να επιβραβεύσει μια αποτυχία ενός κράτους-μέλους που οφείλεται σε έλλειψη πειθαρχίας, επειδή δεν θέλει να δημιουργήσει προηγούμενο- ή και για τα δυο; Εάν όμως επιβληθεί στην Ελλάδα μια συμφωνία που δεν μπορεί να εφαρμοστεί και θα αποτύχει, για ποιο λόγο οι αγορές θα πιστέψουν ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο για την Πορτογαλία ή την Ισπανία; Τα πρόσφατα στοιχεία από τη Γαλλία δείχνουν ότι τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις ανησυχούν μήπως η κατάρρευση του ευρωπαϊκού χάρτινου πύργου θα πλήξει το έθνος τους.


Η εξίσωση του “να σώσουμε την Ευρώπη” με το “να σώσουμε το ευρώ επιβάλλοντας δημοσιονομική πειθαρχία στα κράτη-μέλη” αποτελεί βασικό σφάλμα. Θα καταλάβουμε γιατί αν δούμε το παράδειγμα της Καλιφόρνιας. Η Καλιφόρνια έχει ένα έλλειμμα 20 δις δολαρίων ή και παραπάνω τα τελευταία τρία χρόνια, σε έναν βασικό προϋπολογισμό περίπου 100 δις δολαρίων. Η Καλιφόρνια έχει επί πλέον συσσωρεύσει έναν μεγάλο όγκο μη καταγεγραμμένου χρέους-ειδικά μέσω κρατικών ομολόγων- σε τόσο υψηλό επίπεδο που το κράτος πρέπει να δεσμεύει περίπου 6% των δαπανών του στην εξυπηρέτηση του χρέους και μπορεί να δανειστεί λίγο παραπάνω. Μέρος του χρέους συσσωρεύτηκε το 2003-04, όταν η Καλιφόρνια δανείστηκε 15 δις δολάρια για να καλύψει μέχρι το τέλος του έτους, όπως την υποχρεώνει ο νόμος, ένα κενό στον προϋπολογισμό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτείες εντέλλονται να ισοσκελίζουν τους προϋπολογισμούς τους, αυτή ήταν συμπεριφορά μιας δυσλειτουργικής κυβέρνησης. Κατά συνέπεια, το περιοδικό The Economist ανέφερε στο τεύχος της 10ης Ιουνίου 2009 ότι η Καλιφόρνια ήταν μια χρεοκοπημένη πολιτεία. Το κακό δημοσιονομικό ιστορικό της Καλιφόρνιας δεν επέδρασε στο αμερικανικό δολάριο, και δεν υπάρχει καλιφορνέζικο δολάριο. Λόγω της ύπαρξης ενός ενοποιημένου ομοσπονδιακού προϋπολογισμού και της δυνατότητας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης να τυπώνει χρήμα αν είναι απαραίτητο, τα ελλείμματα κάθε πολιτείας δεν πυροδοτούν ποτέ αντιδράσεις των χρηματαγορών. Στην πραγματικότητα, οι δαπάνες στο επίπεδο της πολιτείας αποτελούν μόνο ένα ποσοστό των δημοσίων δαπανών στην Καλιφόρνια. Πιο σημαντικές είναι οι ομοσπονδιακές δαπάνες. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση λαμβάνει 55% του δημοσίου εισοδήματος που εισπράττεται εντός των συνόρων των Ηνωμένων Πολιτειών. Διοχετεύει το 20% στις κυβερνήσεις των πολιτειών και στις τοπικές κυβερνήσεις και δαπανά το υπόλοιπο απευθείας. Τα χρήματα αυτά διοχετεύονται άμεσα ή έμμεσα σε ιδιώτες και εταιρίες σε κάθε πολιτεία, με βάση τις συμβάσεις που έχει κάνει η ομοσπονδιακή κυβέρνηση για την υγεία, τη συνταξιοδότηση και άλλα προγράμματα. Πολιτείες με υψηλότερο εισόδημα (όπως η Καλιφόρνια) λαμβάνουν λιγότερα ομοσπονδιακά έσοδα από αυτά που καταβάλλουν οι κάτοικοι και οι επιχειρηματίες τους, ενώ πολιτείες με χαμηλότερο εισόδημα λαμβάνουν περισσότερα. Οι επιστροφές που λαμβάνει η Καλιφόρνια ανέρχονται στο 78% των καταβολών της. Αυτός ο ʺ φόροςʺ που επιβάλλεται στην Καλιφόρνια εξασφαλίζει μια πιο ισότιμη ευημερία στις Ηνωμένες Πολιτείες ως σύνολο. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση κατανέμει απευθείας λιγότερο από τις μισές δημόσιες δαπάνες των Ηνωμένων Πολιτειών, διατηρώντας έτσι το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας της χώρας, τα δημόσια προγράμματα υγείας και ασφάλισης και λοιπά.


Αυτό λοιπόν που προστατεύει την Καλιφόρνια είναι το γεγονός ότι είναι μελος της ζώνης του δολαρίου των 50 πολιτειών, η οποία έχει εντός των συνόρων της μια κεντρική τράπεζα που δημουργεί όση ρευστότητα χρειάζεται για να διατηρείται η ανάπτυξη και να αποφεύγεται ο υπερβολικός πληθωρισμός. Το χρέος της Καλιφόρνιας είναι καταγεγραμμένο περίπου σε καθεστώς “σκουπιδιού” και η ικανότητά της να το εξυπηρετήσει είναι όλο και πιο επισφαλής, δεν έχει όμως ένα νόμισμα που οι κερδοσκόποι μπορούν να κάψουν. Το ίδιο ισχύει, φυσικά, για τη Νέα Υόρκη, τη Νεβάδα και άλλες ελλειμματικές πολιτείες.


Οι περιπτώσεις της Ελλάδας και της Καλιφόρνιας βρίσκονται λοιπόν σε πλήρη αντίθεση. Η Ελλάδα δείχνει τη βούληση να υποστεί όλες τις θυσίες που απαιτούνται για να θέσει το έλλειμμα του προϋπολογισμού της υπό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένης της βούλησης να ανοίξει κάποιες συμβάσεις που αφορούν θέματα αποδοχών και αρχαιότητας. Η Ελλάδα δεν κατάφερε να αποτρέψει τις επιπτώσεις σε ό, τι αφορά το χρέος της, ωστόσο δεν έχει τη δυνατότητα να τυπώσει ευρώ, δεν έχει άλλο νόμισμα και δεν είναι σε θέση να βρει οδό διαφυγής κερδίζοντας αυξητικά ευρώ μέσω του εμπορίου. Η Καλιφόρνια, αντίθετα, κατάφερε να πουλήσει τα χρεώγραφά της με σχετική άνεση. Ο δημόσιος τομέας στην Καλιφόρνια έκανε πολλές θυσίες τα τελευταία χρόνια, αποδείχτηκε όμως ότι δεν ήταν αρκετές για να επιλύσουν το θέμα του ελλείμματος. Αυτό θα απαιτούσε αύξηση της φορολογίας και το σύνταγμα της πολιτείας της Καλιφόρνιας απαιτεί μια ψηφοφορία 2/3 στο νομοθετικό σώμα. Οι Δημοκρατικοί έχουν ευρεία πλειοψηφία -64%- αλλά δεν έχουν αρκετές ψήφους για να περάσουν παρόμοιες αυξήσεις κόντρα στην αντιπολίτευση των Ρεπουμπλικάνων. Ως ισχυρή πλειοψηφία, οι Δημοκρατικοί δεν θέλουν να περικόψουν τις δαπάνες για το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας και την παιδεία περισσότερο απ’ όσο τις έχουν ήδη περικόψει, αλλά οι Ρεπουμπλικάνοι δεν θα συμφωνήσουν σε έναν συμβιβασμό. Για να αλλάξει η αναλογία των 2/3 θα έπρεπε να αλλάξει το σύνταγμα της πολιτείας, κι αυτό θα απαιτούσε την ψήφο της πλειοψηφίας στις γενικές εκλογές. Έτσι, η Καλιφόρνια είναι παγιδευμένη σε ένα δίλημμα που δημιούργησαν οι κανόνες που επέβαλε στον εαυτό της και που οι οργισμένοι ψηφοφόροι δεν επιθυμούν να αλλάξουν. Τόσο η Ελλάδα όσο και η Καλιφόρνια έχουν κάνει τσεκ ιν σε διαφορετικές παγίδες διακυβέρνησης και όπως στο Hotel California τους είναι αδύνατο να φύγουν από κει: η Ελλάδα, εξαιτίας των πολιτικών δυνάμεων και των οικονομικών δομών στην υπόλοιπη ευρωζώνη και η Καλιφόρνια εξαιτίας των οργισμένων ψηφοφόρων της.


Προς τα πού οδεύουν, λοιπόν, αυτά τα δυο μέρη που πλήττονται από την κρίση; Ο Κυβερνήτης της Καλιφόρνιας, Σβαρτσενέγκερ, υποστηρίζει ότι πρέπει να διοχετευθεί περισσότερο ομοσπονδιακό χρήμα στην Καλιφόρνια, ενώ στο μεταξύ οι κάτοικοι της πολιτείας του έχουν βοηθηθεί από υψηλότερα επίπεδα ομοσπονδιακών δαπανών. Οι Καλιφορνέζοι πρέπει να ψηφίσουν για την αναθεώρηση του συντάγματός τους, αλλά μπορεί να μην το κάνουν, ελπίζοντας ότι οι ομοσπονδιακές δαπάνες και η μακροοικονομία θα τους βγάλουν από την κρίση. Αυτή είναι η τραγωδία της Καλιφόρνιας: διατηρώντας ανέφικτες ελπίδες ότι η τύχη θα τους χαμογελάσει στο τέλος, οι Καλιφορνέζοι αποφεύγουν τις σκληρές επιλογές τώρα, κάνοντας έτσι τις σκληρές επιλογές που τους περιμένουν αύριο ακόμη πιο δύσκολες. Η Ελλάδα δεν έχει άλλη επιλογή από το να πάρει δραστικά μέτρα σε ό, τι αφορά τις δαπάνες και τους φόρους. Το γεγονός ότι αυτό ήταν αναπόφευκτο, δεν το κάνει λιγότερο τραγικό. Η τραγωδία τελικά είναι ότι με αυτά τα μέτρα η Ελλάδα θα συνεχίσει να είναι μέλος της ευρωζώνης έναντι ενός εξωφρενικού τιμήματος σε ύφεση, αυξημένη ανισότητα και περιορισμένες δημόσιες υπηρεσίες. Και εάν η Ελλάδα αποδείξει ότι είναι ικανή να παραμείνει στην ευρωζώνη, οι κερδοσκόποι δεν θα σταματήσουν να επιτίθενται στονεπόμενο εθνικό κρίκο της αλυσίδας. Εάν η Ελλάδα δεν τα καταφέρει, είναι απίθανο όχι μόνο η Ισπανία και η Πορτογαλία, αλλά ακόμη και η Γαλλία να μπορέσουν να αντισταθούν στις κεντρόφυγες δυνάμεις που δημουργήθηκαν από την ανάγκη επαναβεβαίωσης του δημοσιονομικού ισολογισμού μέσα σε μακροοικονομική επιβράδυνση και πολιτική ένταση.


Το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνει μια διαφορετική οδό. Σε μια λειτουργική ένωση, αφιερωμένη σε ένα ελάχιστο επίπεδο ευημερίας σε ολόκληρη ην περιοχή της ένωσης, υπομονάδες με χαμηλότερο εισόδημα, μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο, δέχονται μεταγγίσεις καθαρών εσόδων από υπομονάδες με υψηλότερο εισόδημα. Αυτό δεν μπορεί να γίνει προβληματικό ή αντικείμενο πολιτικής διαμάχης. Για άλλη μια φορά, η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι διαφωτιστική: πολλοί μη Καλιφορνέζοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ζηλεύουν και παράλληλα είναι δύσπιστοι με τους Καλιφορνέζους και πολλοί Καλιφορνέζοι θεωρούν όσους μένουν σε άλλα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών ως ανίδεους. Η ομοσπονδιακή ένωση δεν κάνει τις ενδοεθνκές αντιπαλότητες να εξαφανίζονται, αλλά αμβύνει τις γωνίες τους, καθώς η μακροοικονομική, δημοσιονομική και νομισματική πολιτική συνδέει, στο τέλος, όλους τους Αμερικανούς μαζί.


Τα διδάγματα εδώ είναι σαφή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, έθνη όπως η Ελλάδα δεν θα υποχρεώνονταν να ισοσκελίσουν όλες τις δημόσιες δαπάνες εντός των συνόρων: το ζήτημα της αντιμετώπισης των δημοσίων δαπανών θα ετίθετο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Ελλάδα θα έπρεπε απλώς να ισοσκελίσει το όποιο μέρος των συνολικών δημοσίων δαπανών βρισκόταν υπό άμεσο έλεγχο σε κρατικό επίπεδο. Το χρηματοοικονομικό σύστημα θα έπρεπε να ώστε οι κερδοσκόποι να κρατηθούν σε απόσταση. Οι υπερτράπεζες και τα ταμεία δεν θα είχαν τη δυνατότητα να παίζουν βραχυπρόθεσμα παιχνίδια, ενώ θα μπορούσαν να επιτευχθούν σύνθετες μακροπρόθεσμες συμφωνίες.


Προς το παρόν, βέβαια, αυτό είναι άπιαστο όνειρο: οι διασυνοριακές δαπάνες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας είναι πολύ λιγότερες από τις μισές δημόσιες δαπάνες στην Ευρώπη, και ακόμη κι αυτό προκαλεί συχνά πικρόχολες διαμαρτυρίες. Αλλά εάν αυτό είναι προς το παρόν άπιαστο όνειρο για την Ελλάδα και την Ευρώπη, υπάρχει στην πραγματικότητα εναλλακτική λύση έτσι ώστε αυτό που ονομάζεται “Ευρώπη” να επιβιώσει ως συνεκτική περιφερειακή οντότητα;


Εάν οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι “όχι”, τότε υπάρχει ατζέντα. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να κινητοποιηθεί σε τρία επίπεδα: πρέπει να εργαστεί με άλλα απειλούμενα έθνη για να έχουν κοινούς στόχους και ιδέες, πρέπει να εργαστεί εντός του πλαισίου του ευρώ για λογαριασμό των απειλούμενων εθνών και πρέπει να κιητοποιήσει τον πληθυσμό προκειμένου να αγωνιστεί για ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής και τη διατήρηση ενός πραγματικού κοινωνικού διχτύου ασφαλείας. Επιπλέον, η Ελλάδα πρέπει να συνεργαστεί με άλλα έθνη που στοχοποιούνται από τουςκερδοσκόπους, έτσι ώστε να φτάσουν σε συμφωνία για μια κοινή πρόταση. Εάν η Πορτογαλία ή η Ισπανία τάσσονταν στο πλευρό της Γερμανίας εναντίον της Ελλάδας, αυτό θα ήταν αυτοκτονικό για το όραμα της “μιας Ευρώπης”. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο ʺμια Ευρώπηʺ μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι σαφές ότι η επιχειρηματολογία δεν τελειώνει με την “Ευρώπη” ή τη “Βραζιλία” ή τις Ηνωμένες Πολιτείες ως προνομιούχες οντότητες που η τύχη τους και οι μακροοικονομικοί κατευθυντήριοι μηχανισμοί είναι απρόσβλητοι από τις τρέχουσες παγκόσμιες τάσεις της κατάτμησης και της ύφεσης. Αντίθετα. Οι κερδοσκόποι πρέπει να παταχθούν παγκόσμια κι νας παγκόσμιος δημοσιονομικός μηχανισμός πρέπει κάποτε να βρεθεί. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο “μια Ευρώπη” μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι διακαής η ελπίδα η συζήτηση αυτή να καταλήξει με την αναγνώριση του όφελους μιας πραγματικής ένωσης εντός της Ευρώπης. Δεν έχει έρθει το τέλος των πραγμάτων, απέχουμε από την άλλη όχθη αυτού του ποταμού. Ωστόσο, ο,τιδήποτε λιγότερο προκαλεί την καταστροφή -για τη δημοκρατία, για την ηγεσία και για το μέλλον του κόσμου. Κανείς δεν μπορεί να το υποστεί αυτό τώρα.

Η χρηματοοικονομική κρίση που απειλεί τώρα να καταπιεί την ευρωζώνη και για την οποία οι σημερινές και προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις επικρίνονται, οφείλεται κυρίως σε σφάλματα πολιτικής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στον λανθασμένο θεσμικό σχεδιασμό της ευρωζώνης. Σ’ αυτά, οι ελληνικές κυβερνήσεις έπαιξαν πολύ μικρό ρόλο. Στην πραγματικότητα, αν η Ελλάδα δεν αποτελούσε μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τότε τα σφάλματα θα ανέκυπταν αλλού. Ακόμη κι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση περιοριζόταν στα βόρεια σύνορά της, δηλαδή τη Σκανδιναβία, τη Γερμανία, την Αυστρία, το Μπενελούξ και τη Γαλλία, τότε η κρίση θα ξεσπούσε στην Ολλανδία, όπου το δημόσιο χρέος σε σχέση με το εθνικό εισόδημα δεν βρίσκεται πολύ χαμηλότερα από εκείνο της Ελλάδας ( 99% του ΑΕΠ το 2009, σε σύγκριση με 108% της Ελλάδας). Κι αυτό επειδή η κρίσιμη παράμετρος δεν είναι το απόλυτο επίπεδο του δημόσιου χρέους, ή έστω το επίπεδο του χρέους σε σχέση με το εθνκό εισόδημα, όπως ορίζεται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, αλλά το επίπεδο του χρέους που οι κεντρικές τράπεζες αρνούνται να αναχρηματοδοτήσουν.


Η αρχή ότι οι κεντρικές τράπεζες δεν πρέπει να αναχρηματοδοτούν δημόσιο δανεισμό ανάγεται στα δόγματα του Hjalmar Schacht, προέδρου της Reichbank του Χίτλερ ( ο Schacht γλύτωσε την καταδίκη στη Νυρεμβέργη επειδή ο Χίτλερ τον απομάκρυνε από τη Reichsbank, μετά τη διαμαρτυρία του ότι το υπουργείο Οικονομικών ξεπέρασε τη συμφωνημένη ποσόστωση δανεισμού). Η αρχή αυτή οδήγησε στο παράδοξο των κεντρικών τραπεζών στην Ευρωπαϊκή Ένωση όπου οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να αγοράζουν εταιρικά και άλλα ομόλογα, ακόμη και τις παράπλευρες δανειακές υποχρεώσεις που έγιναν διαβόητες στην οικονομική κρίση των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά όχι ομόλογα που εκδίδονται από κυβερνήσεις.


Αυτή η επιχειρησιακή πλευρά των κεντρικών τραπεζών γέννησε φόβους αθέτησης των δανειακών υποχρεώσεων από πλευράς των κυβερνήσεων. Στην πραγματικότητα, λαμβάνοντας υπόψη ότι ο δανεισμός τους γίνεται με το εσωτερικό τους νόμισμα, ο κίνδυνος αθέτησης απομακρύνεται εύκολα εάν επιτραπεί στις κυβερνήσεις να αναχρηματοδοτούν τα χρέη τους, με τον ίδιο τρόπο που οι εταιρίες αναχρηματοδοτούν τα δικά τους. Πολλές κεντρικές τράπεζες, όπως η Bank of England, μπορούσαν αρχικά να διαχειριστούν τα χρέη της κυβέρνησής τους, για παράδειγμα αγοράζοντας και πουλώντας κρατικά ομόλογα, προκειμένου να διατηρούν μια σταθερή αγορά σε αυτά τα ομόλογα. Η λειτουργία αυτή καταργήθηκε όταν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σχεδιάστηκε στο Μάαστριχτ από κεντρικούς τραπεζίτες που πίστευαν ότι οι εμπορικές τράπεζες και οι διατραπεζικές αγορές τους, οι κεφαλαιαγορές και οι οίκοι αξιολόγησης μπορούν να εκτιμούν τα οικονομικά ρίσκα καλύτερα από τις κεντρικές τράπεζες.


Αυτή η συγκινητική πίστη στη σύνεση και την προβλεπτικότητα των εμπορικών τραπεζιτών και των οίκων αξιολόγησης επέζησε παρά τις αυξανόμενες ενδείξεις ότι οι εμπορικοί τραπεζίτες και οι οίκοι αξιολόγησης δεν είναι στην πραγματικότητα καλοί κριτές της οικονομικής αξιοπιστίας. Ο λόγος είναι πολύ απλός. Η οικονομική επιτυχία των εμπορικών τραπεζιτών και των οίκων αξιολόγησης δεν εξαρτάται από τη σύνεσή τους αλλά από την κρίση τους για τη συναίνεση των χρηματοοικονομικών αγορών σε οποιαδήποτε στιγμή, όσο άσκοπη κι αν είναι αυτή η συναίνεση. Όπως έγραψε ο Κέϊνς, αλίμονο, ‘συνετός ʺτραπεζίτης δεν είναι κάποιος που προβλέπει τον κίνδυνο και τον αποφεύγει, αλλά κάποιος που, όταν καταστρέφεται, καταστρέφεται με τον συνηθισμένο, ορθόδοξο τρόπο μαζί με τους εταίρους του, έτσι ώστε κανείς να μην μπορεί να τον κατηγορήσει’ ( J.M.Keynes, Essays in Persuasion 1931, σ. 176). Μετά την οικονομική κρίση του 1929, ο Κέϊνς συμπέρανε με λόγια ιδιαίτερα ταιριαστά στη σημερινή κατάσταση: ʺ Τα σημερινά σημάδια δείχνουν ότι οι τραπεζίτες του κόσμου τείνουν προς την αυτοκτονία. Σε κάθε στάδιο υπήρξαν απρόθυμοι να υιοθετήσουν μια δραστική θεραπεία. Και επέτρεψαν να φτάσουν τα πράγματα σε ένα σημείο όπου είναι δύσκολο να βρεθεί διέξοδος’ ( ίδιο, σ. 178)


Η αρχή του Schacht ήταν επίσης μια παρόμοια άσκοπη συναίνεση. Διορθώθηκε λίγο στις αρχές Μαΐου όταν οι κυβερνήσεις της ευρωζώνης συμφώνησαν τελικά να δημιουργήσουν ένα χρηματοδοτικό πακέτο 720 δις ευρώ για τις αγορές κρατικών ομολόγων της ευρωζώνης. Αυτό μπορεί να είναι μόνο ένα πρώτο βήμα προς ένα επίσημο σύστημα που θα ρυθμίζει τις αγορές για κρατικά χρεώγραφα.


Η αθέτηση πληρωμής δεν είναι επομένως πρόβλημα. Ένα πολύ σοβαρότερο ενδεχόμενο είναι αυτό του αποπληθωρισμού του χρέους. Ο αποπληθωρισμός του χρέους έχει ήδη αρχίσει. Οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά σε όλη την Ευρώπη, και ειδικότερα στη Βρετανία και τη νότια Ευρώπη, συνθλίβονται από το υπερβολικό χρέος. Η αντίδρασή τους είναι να χρησιμοποιούν εισόδημα για να αποπληρώνουν το υπερβάλλον χρέος. Αυτό οδηγεί το χρήμα, με τη σημερινή μορφή της τραπεζικής πίστωσης, να βρίσκεται εκτός κανονικής κυκλοφορίας όπου θα ξοδευόταν σε αγαθά και υπηρεσίες, και να χρησιμοποιείται για την αποπληρωμή του χρέους. Στους ισολογισμούς των τραπεζών, οι χρεώσεις και οι πιστώσεις ακυρώνονται από αυτή τη διαδικασία και οι τραπεζικοί ισολογισμοί μειώνονται. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση της τραπεζικής πίστωσης και οι μειωμένες δαπάνες στην πραγματική οικονομία. Καθώς οι καλύτεροι (σε μετρητά) δανειολήπτες αποπληρώνουν πρώτοι, ο τραπεζικός δανεισμός επικεντρώνεται όλο και περισσότερο στους χειρότερους δανειολήπτες, εκείνους που δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα χρέη τους.


Σε αυτές τις συνθήκες, το καλύτερο που μπορούν να κάνουν οι κυβερνήσεις είναι να παρέχουν καλά περιουσιακά στοιχεία στις τράπεζες, με άλλα λόγια να δανείζονται περισσότερα από τις τράπεζες και όχι λιγότερα. Εάν οι κυβερνήσεις συμμετέχουν στον αποπληθωρισμό περικόπτοντας τις δαπάνες τους, τότε η πολιτική αυτή γίνεται ηττοπαθής. Το ΑΕΠ μπορεί τότε να πέσει πιο γρήγορα από τη μείωση του χρέους, κι έτσι η αναλογία του δημόσιου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ να εξακολουθήσει να αυξάνεται. Υπό το παρόν πρόγραμμα του ΔΝΤ, η αναλογία χρέος/ΑΕΠ της Ελλάδας αναμένεται να αυξηθεί στο 145% μέχρι το τέλος του 2011 (χαμηλότερα πάντως από εκείνη της Ιαπωνίας, που βρίσκεται σήμερα στο 192%). Ωστόσο, ως αποτέλεσμα της δημοσιονομικής λιτότητας, της πολιτικής αναταραχής και των μειωμένων επενδύσεων, το ακαθάριστο εθνικό προϊόν της Ελλάδας αναμένεται να πέσει κατά 12% μέχρι το τέλος του 2011. Αυτό θα ανεβάσει την αναλογία του δημοσίου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ στο 155%. Με απλά λόγια, δεν είναι δυνατόν να μειωθεί η αναλογία χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ με περικοπές δαπανών. Ο μόνος τρόπος που μπορεί η αναλογία αυτή να μειωθεί είναι με την οικονομική ανάπτυξη: την αύξηση της αξίας (σχετικά με το χρέος) της οικονομικής δραστηριότητας.


Δυο αρχές πρέπει να καθοδηγούν αυτόν τον δημοσιονομικό ελιγμό. Η μία είναι ότι η συνολική δημόσια δαπάνη στην πραγματική οικονομία (που είναι ξεχωριστή από τις πληρωμές του χρέους) δεν πρέπει να περικοπεί. Μια τέτοια μείωση οδηγεί σε συρρίκνωση της φορολογικής βάσης και αυξάνει την αναλογία του χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ. Η δεύτερη αρχή είναι ότι το δημοσιονομικό ισοζύγιο πρέπει, όπου είναι δυνατόν, να αποκατασταθεί με την αύξηση των φόρων στους πιο εύπορους. Όχι επειδή οι πλούσιοι αξίζουν αυτή τη μεταχείριση (αν και η δικαιοσύνη στην κατανομή του εισοδήματος πρέπει να βρίσκεται πάντα στην πολιτική ατζέντα) αλλά επειδή η μείωση των εισοδημάτων τους εξαιτίας των φόρων έχει ελάχιστο αντίκτυπο στη συνολική δαπάνη στην πραγματική οικονομία.


Ένας άλλος κρίσιμος θεσμικός παράγοντας στην κρίση είναι η ενσωμάτωση των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών αγορών που βρίσκεται σε εξέλιξη στην ευρωζώνη από τότε που οι έλεγχοι του κεφαλαίου καταργήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Μολονότι τα αιτήματα για μεγαλύτερη οικονομική αποτελεσματικότητα που έγιναν για την τραπεζική και χρηματοπιστωτική ενσωμάτωση εμπεριείχαν μεγάλη δόση υπερβολής, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ενσωμάτωση οδήγησε στην αυξημένη αλληλεγγύη με την Ελλάδα των κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η χρηματοοικονομική ενσωμάτωση σημαίνει ότι τράπεζες σε άλλες χώρες κατέχουν το ελληνικό δημόσιο χρέος και είναι προετοιμασμένες να ασκήσουν πίεση για να διασφαλίσουν ότι τα περιουσιακά στοιχεία τους θα αναχρηματοδοτηθούν.


Στα χρόνια πριν από την χρηματοοικονομική ενσωμάτωση τα πλεονάσματα που οι γερμανικές επιχειρήσεις αποκτούσαν μέσω του εξωτερικού εμπορίου συσσωρεύονταν σε γερμανικές τράπεζες. Το σύστημα ελέγχου του ξένου κεφαλαίου σήμαινε ότι οι γερμανικές τράπεζες αποκτούσαν ξένα περιουσιακά στοιχεία μέσω αγορών που ελέγχονταν από τη γερμανική κυβέρνηση. Τα εμπορικά ελλείμματα χωρών όπως η Ελλάδα αποστράγγιζαν τα αποθέματα σε ξένο νόμισμα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Κι αυτό όμως μπορούσε να το διαχειριστεί η κυβέρνηση της χώρας που είχε το έλλειμμα. Ωστόσο, οι έλεγχοι ξένου κεφαλαίου πρόβαλαν στοιχεία κρατικής εγγύησης για τα ξένα περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών.


Με την χρηματοοικονομική ενσωμάτωση, οι κρατικές εγγυήσεις έπαψαν να υπάρχουν. Διαδικασίες ανταγωνισμού στις τραπεζικές αγορές υποχρεώνουν τις γερμανικές, γαλλικές και ολλανδικές τράπεζες να αποκτούν ως περιουσιακά στοιχεία τα ασθενή χρέη της νότιας Ευρώπης. Κατά συνέπεια, οι καταθέσεις στις εμπορικές τράπεζες των γερμανικών, γαλλικών και ολλανδικών επιχειρήσεων και νοικοκυριών στηρίζονται σε κάποιο βαθμό στα περιουσιακά στοιχεία που οι τράπεζές τους κατέχουν στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία. Για χάρη των τραπεζών τους και των καταθέσεων των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών, οι κυβερνήσεις της Βόρειας Ευρώπης πρέπει να αναχρηματοδοτήσουν τα χρέη της νότιας Ευρώπης.


Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαφθορά και η φοροδιαφυγή που θεωρείται διαδεδομένη στην Ελλάδα δεν έπαιξε ρόλο στην επιδείνωση του δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας. Η διαφθορά είναι σοβαρό πρόβλημα αλλά πρέπει να καταπολεμηθεί με τη διαφάνεια και τη δημοκρατική υπευθυνότητα. Τίποτα δεν θα ήταν χειρότερο για την ελληνική δημοκρατία ή για τους περιορισμένους, δυστυχώς, δημοκρατικούς θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το να γίνει εισπράκτορας χρέους για τις ξένες τράπεζες και τις πολυμερείς υπηρεσίες όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και άλλες. Όλα τα κράτη οφείλουν να ανταποκριθούν στις οικονομικές υποχρεώσεις τους μολονότι αυτό δεν σημαίνει, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, ότι πρέπει να αποπληρώσουν τα χρέη τους αμέσως. Πέρα από ένα σημείο, όμως, η αντίληψη ότι το πρώτο καθήκον ενός κράτους είναι να πληρώνει μαζικά κρατικά χρεώγραφα σε ξένα συμφέροντα μπορεί μόνο να εξαντλήσει τους συμβιβασμούς στους οποίους στηρίζεται η δημοκρατία. Κάπως έτσι οι δημοκρατίες πολλών αναπτυσσόμενων κρατών υπονομεύθηκαν από τη διεθνή χρεωστική κρίση της δεκαετίας του 1980. Εάν επιβληθούν παρόμοιες πιέσεις, η προοπτική για τη δημοκρατία στην Ευρώπη θα είναι ζοφερή.


Πάνω από όλα είναι σημαντικό το γεγονός ότι η ευρωζώνη δεν πρέπει να ακολουθήσει την πορεία της ζώνης του φράγκου. Σχεδιασμένη από τον Γάλλο Jacques Rueff, που η αντίθεσή του στον Κέινς τον έκανε να μη βλέπει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι πιστωτικές αγορές, η Ζώνη του Φράγκου αποτελεί παράδειγμα για ολόκληρο τον κόσμο για το πώς μπορεί να επιτευχθεί ο χαμηλός πληθωρισμός με τίμημα την οικονομική οπισθοδρόμηση και τη διεφθαρμένη δημοκρατία, που διακόπτεται μόνο από coups d’etat και εμπορεύσιμες φούσκες. Χρειαζόμαστε καλύτερες λύσεις απ’ αυτήν.

Το πρόγραμμα του Ευρώ είχε σχεδιαστεί γύρω από μια νεοφιλελεύθερη ατζέντα – τα κριτήρια σύγκλισης για να γίνει μια χώρα μέλος έδειχναν μια εμμονή με τη συγκράτηση των δημοσιονομικών ελλειμάτων, και εστίασαν όλη την προσοχή της πολιτικής στον πληθωρισμό αλλά όχι στη μείωση της ανεργίας. Ήταν λογικό να απαιτείται η σύγκλιση των τιμών του πληθωρισμού ανάμεσα στα κράτη, αλλά δεν δόθηκε καμία προσοχή στη διασφάλιση της ομοιότητας των συνθηκών του πληθωρισμού ανάμεσα στα κράτη. Ήταν λογικό να απαιτηθεί η σύγκλιση των επιτοκίων, αλλά δεν δόθηκε καμία προσοχή στη σύγκλιση του επιχειρηματικού κύκλου ή στα επίπεδα ανεργίας. Και, ίσως το σημαντικότερο όλων, δεν δόθηκε προσοχή στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Όταν όμως ένα κράτος χάνει το δικό του νόμισμα αποσύρεται το βασικό εργαλείο για να αντιμετωπιστεί ένα πρόβλημα τρεχουσών συναλλαγών – να αλλάξουν οι συναλλαγματικές ισοτιμίες. Ένα έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών πρέπει να χρηματοδοτηθεί με δανεισμό εκτός της ενδιαφερόμενης χώρας. Επιπλέον, για χώρα μέσα σε μία νομισματική ένωση σημαίνει δανεισμό σε αυτό που στην πραγματικότητα είναι ξένο συνάλλαγμα – δηλαδή σε νόμισμα που η Κυβέρνηση και/ ή Κεντρική Τράπεζα δεν μπορεί να δημιουργήσει κι όπου δεν έχει κανένα έλεγχο στο επιτόκιο αυτού του νομίσματος. Το Πρόγραμμα Σταθερότητας κι Ανάπτυξης (ΠΣΑ) της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) δεν παρέχει μηχανισμούς με τους οποίους το συναλλαγματικό έλλειμα μιας χώρας να μπορεί να διορθωθεί χωρίς πληθωρισμό, κι όμως ένα τέτοιο έλλειμα με τη συναφή ανάγκη δανεισμού από το εξωτερικό με συγκέντρωση χρεών είναι τελικά μια μη βιώσιμη κατάσταση.


Η μεγάλη ύφεση έχει επιφέρει μεγάλες (συχνά πρωτοφανείς) αυξήσεις σε ελλείματα προϋπολογισμού κι αυξανόμενο δημόσιο χρέος καθώς οι κυβερνήσεις επέτρεπαν στους αυτόματους σταθεροποιητές της δημοσιονομικής πολιτικής να λειτουργούν με την πρόσθεση μερικών, συχνά μικρών, διακριτικών ερεθισμάτων από τις αυξημένες δημόσιες δαπάνες. Ευτυχώς το ΠΣΑ με τους περιορισμούς του στα ελλείματα σε κάτω από 3 τοις εκατό του ΑΕΠ (με ευρεία ισορροπία στην πορεία του επιχειρηματικού κύκλου) και με χρέος στο ΑΕΠ εξήντα τοις εκατό ή λιγότερο είχε στην πραγματικότητα ανασταλεί προσωρινά ενώ η καταιγίδα ήταν στο αποκορύφωμά της. Είναι όμως τόσο εμφανές τώρα πως οι εμμονές του ΠΣΑ με την δημοσιονομική εξυγείανση ήταν μόνο προσωρινά αδρανείς και τώρα έχουν επιστρέψει με σκοπό την εκδίκηση.


Η εγγύς δεκαετία από τότε που εγκαινιάστηκε το Ευρώ σαν «πραγματικό» νόμισμα (ύστερα από τρία χρόνια που ήταν εικονικό νόμισμα) έχει δει τους στόχους που έχει θέσει το ΠΣΑ να αποτυγχάνουν:


(i) Ακόμη και στα σχετικά καλά έτη από το 2002 ως το 2007 το μέσο έλλειμα του προϋπολογισμού ήταν 2.2 τοις εκατό του ΑΕΠ (το οποίο ανέρχεται στο 2.7 τοις εκατό αν συμπεριλαμβάνονταν το 2008 και το 2009) (βάσει υπολογισμών του Ο.Ο.Σ.Α.). Τέσσερις χώρες είχαν κατά μέσο όρο πλεονάζοντα προϋπολογισμό (η Φινλανδία, το Λουξεμβούργο, η Ιρλανδία και η Ισπανία), αλλά όταν η περίοδος εκτείνεται στο 2009 οι τελευταίες δυο χώρες έχουν ελλειματικό μέσο όρο.

(ii) Οι στόχοι των ποσοστών δημόσιου χρέους γενικά είχαν αποτύχει, κι ακόμη και πριν από την ύφεση μόνο οι τέσσερις χώρες που προαναφέρθηκαν μαζί με την Ολλανδία είχαν ποσοστό χρέους κάτω από το 60 τοις εκατό του ΑΕΠ.


(iii) Η τιμή του πληθωρισμού ήταν εκτός της εμβέλειας του 0 μέχρι 2 τοις εκατό που κρίνεται ότι συνιστά σταθερότητα στις τιμές, μολονότι το περιθώριο ήταν ελάχιστο με το ποσοστό πληθωρισμού να βρίσκεται μεταξύ 2 τοις εκατό και 2,5 τοις εκατό σε κάθε έτος της καινούριας δεκαετίας, μέχρι που έφτασε το 3,3 τοις εκατό το 2008.


Αυτά τα αποτελέσματα υποστήριξαν ελάχιστα την αξιοπιστία της ΟΝΕ και ήταν η υποστήριξη στην αξιοπιστία του Ευρώ το κύριο σκεπτικό πίσω από την σύναψη του ΠΣΑ. Ωστόσο, η πολιτική συνέχισε να εστιάζει την προσοχή της στο έλλειμα του προϋπολογισμού, κι όταν ήρθε η μεγάλη ύφεση με πολύ μεγαλύτερη επίπτωση στην ελλειματική κατάσταση των Μεσογειακών χωρών αυτή η προσοχή εντάθηκε. Αυτό όμως είναι το λάθος έλλειμα για να εστιάσει κανείς – η προσοχή θα έπρεπε να δοθεί στο έλλειμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Η παραμέληση του ελλείματος των τρεχουσών συναλλαγών είναι ένα (αν όχι το) σπουδαιότερο ελάττωμα του ΠΣΑ και του σχεδιασμού της ΟΝΕ. Είναι αξιοσημείωτο πως τα ελλείματα τρεχουσών συναλλαγών εξακολουθούν να υπάρχουν για την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία για όλη την διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας. Αυτό έχει συχνά συνοδευτεί από μια σταδιακή απώλεια της ανταγωνιστικότητας που ξεκινάει από τις διαφορές στον πληθωρισμό. Αυτές οι διαφορές δεν ήταν πολύ μεγάλες σε κανένα έτος, αλλά συσσωρευτικά το αποτέλεσμα ήταν ότι, βάσει του δείκτη τιμών λιανικής, οι τιμές στην Ελλάδα ανέβηκαν 28 τοις εκατό από το 2001 ως το 2009, στην Ισπανία 25 τοις εκατό ενώ οι αριθμοί για την Φινλανδιά και τη Γερμανία ήταν 13.3 τοις εκατό και 14 τοις εκατό αντίστοιχα. Τα κόστη εργασίας ανά μονάδα προϊόντος (αριθμοί από τη βάση δεδομένων του Ο.Ο.Σ.Α.) στις χώρες που αναφέρθηκαν ανήλθαν σχεδόν 10 τοις εκατό σχετικά με το μέσο όρο της ευρωζώνης (για την Πορτογαλία δεν διατίθενται οι αριθμοί) στην περίοδο 2002-2009, ενώ (με εξαίρεση το Λουξεμβούργο) τα κόστη ανά μονάδα προϊόντος είτε έπεσαν (ιδιαίτερα στη Γερμανία όπου υπήρξε μια πτώση 10 τοις εκατό) ή διαμορφώθηκαν με βάση το μέσο όρο.


Η «μεγάλη ύφεση» έχει σχετικά μικρή επίδραση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών – για τον απλό λόγο ότι η ύφεση έχει ευρεία εξάπλωση και η ζήτηση για εισαγωγές κι εξαγωγές έχει πέσει, με σχετικά μικρές διαφοροποιήσεις στο καθαρό ισοζύγιο. Η μεγάλη ύφεση έχει σοβαρές επιπτώσεις στο έλλειμα του προϋπολογισμού. Ο δημόσιος δανεισμός αντικαθιστά τον ιδιωτικό δανεισμό, που σημαίνει ότι σε μια χώρα με έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών, ο ιδιωτικός δανεισμός από το εξωτερικό γίνεται δημόσιος δανεισμός από το εξωτερικό.


Καθώς η ευρωζώνη έχει την τάση να κρατάει σε ισορροπία το συνολικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, και μερικές χώρες, κυρίως η Γερμανία, έχουν ουσιαστικό πλεόνασμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, τότε σαν επακόλουθο άλλες χώρες θα έχουν ελλείματα. Τα τρία καίρια ζητήματα είναι μακροχρόνια. Πρώτον, ένα συνεχόμενο έλλειμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών θα καταστήσει μια χώρα ευάλωτη σε προβλήματα χρηματοδότησης του ελλείματος και προσέλκυσης της αντιστοιχης εισροής κεφαλαίων. Δεύτερον, το έλλειμα συνεχίζει να ανεβαίνει καθώς ο τόκος και οι σχετικές πληρωμές του συσσωρευόμενου χρέους αυξάνονται (εκτός αν οι εισαγωγές πέσουν σε σχέση με τις εξαγωγές). Τρίτον, ειδικά σε ένα καθεστώς σταθερής συναλλαγματικής ισοτιμίας, οι ελλειματικές χώρες θα βρίσκονται υπό την πίεση να «ισορροπήσουν τα βιβλία τους» εκτός κι αν οι χώρες με πλεόνασμα έχουν τη διάθεση να επεκταθούν.


Αυτή τη στιγμή, η προσοχή εστιάζεται στην ικανότητα μιας σειράς κυβερνήσεων να διασφαλίσουν τη χρηματοδότηση για τα ελλείματα στον προϋπολογισμό τους και να «διαπραγματευτούν» τα χρέη. Σε μια κλειστή εθνική οικονομία όπου η Κεντρική Τράπεζα μπορεί να προμηθεύσει («τυπώσει») χρήματα στον ιδιωτικό τομέα, δεν θα υπήρχε ουσιαστικό πρόβλημα για τη διασφάλιση της οικονομίας. Στην ΟΝΕ, οι εθνικές κυβερνήσεις και οι Κεντρικές Τράπεζές τους έχουν απωλέσει την ικανότητά τους να παρέχουν χρήματα, και φυσικά, οι οικονομίες δεν μπορούν να θεωρηθούν κλειστές, και στην πραγματικότητα η κάθε χώρα έχει γίνει μια περιοχή της ευρωζώνης. Αυτό οδηγεί πολλούς από εμάς να επιχειρηματολογήσομε υπέρ ενός στιβαρού προϋπολογισμού της ΕΕ (της τάξης του 5 τοις εκατό του ΠΣΑ) και της ικανότητας της ΕΕ να λειτουργήσει τη δημοσιονομική πολιτική (δηλαδή να αποσύρει την απαίτησή της για ισορροπημένο προϋπολογισμό). Αν το ουσιαστικό πρόβλημα ήταν ότι υπήρχε ανάγκη για χρηματοδότηση των ελλειμάτων που είχαν ανέβει σαν αυτόματοι σταθεροποιητές στη διάρκεια της ύφεσης και θα μπορούσαν να υποχωρήσουν καθώς να ανέκαμπταν οι οικονομίες, τότε η λύση θα ήταν άμεση – αν και μέσα στο πλαίσιο του ΠΣΑ, της Συνθήκης της Λισσαβώνας και τις πολιτικές πραγματικότητες της ΕΕ τις σχεδόν απίθανον να επιτευχθούν. Η ΕΕ θα δανειζόταν από το λογαριασμό της και ύστερα θα τα δάνειζε στις σχετικές κυβερνήσεις – μέλη. Η ΕΕ μπορεί να δανειστεί στο δικό της νόμισμα (το ευρώ) και μέσω της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει το νόμισμα που θα διασφάλιζε ότι δεν κινδυνεύει με αθέτηση.


Ωστόσο, η χρηματοδότηση των ελλειμάτων των προϋπολογισμών στην παρούσα κλίμακα δεν αποτελεί το βασικό πρόβλημα. Πρώτον, αυτά τα ελλείματα θα μειώνονταν εφόσον τα φορολογικά έσοδα αποκαθίστανται καθώς οι οικονομίες βγαίνουν από την ύφεση. Δεύτερον, είναι αρκετά πιθανό για πολλές χώρες οι απαιτήσεις του ΠΣΑ να είναι ασύμβατες με υψηλά επίπεδα οικονομικής δραστηριότητας. Η επίτευξη υψηλών επιπέδων εργασίας συχνά απαιτεί το ερέθισμα που προέρχεται από τις δημόσιες δαπάνες (καθ’ υπέρβαση της φορολογίας). Τρίτον, πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής και Νομισματικής Ένωσης έχουν μεγάλα ελλείματα τρεχουσών συναλλαγών που δεν προήλθαν από τη μεγάλη ύφεση και που εμφανίζονται μάλλον σαν μακροχρόνια χαρακτηριστικά. Αυτά τα ελλείματα πρέπει να χρηματοδοτηθούν, και η ικανότητα των χωρών να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν αυτά τα ελλείματα πρέπει να αμφισβητείται σοβαρά.


Οι Μεσογειακές χώρες θα αντιμετωπίσουν μια ζοφερή πορεία σε σχέση με τον πληθωρισμό αν παραμείνουν στο ευρώ. Οι απόπειρες να επιβληθεί δημοσιονομική εξυγείανση για να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις του ΠΣΑ αναγκαστικά θα είναι αντιπληθωριστικές, και θα οδηγήσουν σε υψηλότερα επίπεδα ανεργίας. Η μοναδική «λύση» για να πληρούν τις απαιτήσεις του ελλείματος του προϋπολογισμού και να συγκρατήσουν το έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών σ’ αυτό το πλαίσιο θα ήταν η υποτίμηση. Υπάρχει ένας ξεκάθαρος κίνδυνος από τις προσπάθειες να μειώσουν τα ελλείματα του προϋπολογισμού με περικοπές των δημόσιων δαπανών και οι αυξήσεις στους φόρους θα είχαν περιορισμένη επιτυχία – περικοπές στις δημόσιες δαπάνες μειώνουν τα έσοδα των δημοσίων υπαλλήλων, των οποίων η αγοραστική δύναμη ελαττώνεται με αλυσσιδωτές αντιδράσεις στον ιδιωτικό τομέα, μείωση των φορολογικών εισφορών, αφήνοντας έτσι το έλλειμα του προϋπολογισμού με ελάχιστες αλλαγές. Αν το περιβάλλον υποτίμησης μείωνε τις πληθωριστικές πιέσεις θα μπορούσε να έχει αυτό κάποια επίδραση στην αποκατάσταση του ανταγωνισμού κι έτσι να τροποποιήσει το έλλειμα των τρεχουσών συναλλαγών.


Η ΕΝΕ στρείται μηχανισμών με τους οποίους οι χώρες θα μπορούσαν να επιλύσουν τα προβλήματα των ελλειμάτων τους. Η επιλογή που αντικρύζουν πολλές χώρες της ΕΝΕ είναι είτε η άκαπμτη παραμονή στο ευρώ και η ταλαιπωρία ενός αβέβαιου μέλλοντος υποτίμησης και υψηλών επιπέδων ανεργίας ή τελικά να αφήσουν το ευρώ. Τα οικονομικά προβλήματα μέσα στην ευρωζώνη είχαν αρχίσει να αρχίσει να διαφαίνονται από την έναρξή της κι οξύνθηκαν με την «μεγάλη ύφεση». Τα σφάλματα κρύβονται στο νεοφιλελεύθερο σχεδιασμό του προγράμματος του ευρώ, που τώρα έχουν ενσωματωθεί και στη Συνθήκη της Λισσαβώνας, κι όπου υπάρχει ελάχιστη προοπτική για σοβαρή αλλαγή εξαιτίας των απαιτήσεων για αλλαγή με πλήρη σύμπνοια. Χωρίς όμως βασική και θεμελιώδη αλλαγή, πολλές (ίσως και όλες) οι χώρες της ευρωζώνης αντικρύζουν ένα δυσοίωνο οικονομικό μέλλον.

Ο Joseph Halevi υποστηρίζει ότι η κρίση δεν ξεκίνησε λόγω του υπερβολικού ελληνικού ελλείμματος. Θα μπορούσε να γίνει μια διαχείρησή της σε ευρωπαϊκό επίπεδο επινοώντας κοινές πολιτικές για τη βελτίωση της ευρωπαϊκής, και ειδικότερα της ελληνικής ανάπτυξης, καθώς αυτή είναι η μόνη θεραπεία που δεν σκοτώνει τον ασθενή. Οι δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, αποσυντονίζουν ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών και υποδομών στο οποίο στηρίζεται μια σύγχρονη κοινωνία, μειώνοντας το ποσοστό του χρέους οριακά ή και καθόλου.


Μέρος Πρώτο: Ο γερμανικός χώρος συσσώρευσης


Η σημερινή κατάσταση πραγμάτων στην ευρωζώνη και στην Ε.Ε. αντανακλά τη διαίρεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τρεις ομάδες.


Γύρω από τη Γερμανία υπάρχει μια ομάδα νεομερκαντιλιστικών χωρών, η οποία αποτελείται από την Ολλανδία, το Βέλγιο, την Αυστρία και τη Σκανδιναβία. Ο νεομερκαντιλισμός τους μπορεί να θεωρηθεί ισχυρός εξαιτίας των σταθερών πλεονασμάτων τους στις εξαγωγές- που πραγματοποιούνται κατά κύριο λόγο στο εσωτερικό της Ευρώπης, λαμβάνοντας υπόψη ότι η τάση των αυξανόμενων ελλειμμάτων με την Ασία δεν αντισταθμίζεται από το κυμαινόμενο πλεόνασμα με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα εξωτερικά καθαρά ισοζύγια της ομάδας δεν εξαρτώνται ιδιαίτερα από την ονομαστική υποτίμηση του νομίσματος. Η σαφής αυτή θέση βασίζεται στο συνδυασμένο αποτέλεσμα της διατήρησης μιας ισχυρής βιομηχανίας κεφαλαιουχικών αγαθών που συνδέεται μέσω Γερμανίας με τις παγκόσμιες ολιγοπωλιακές εταιρίες και της επίδειξης, από μακροοικονομικής άποψης, ενός πολύ χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης. Η Γερμανία δεν είναι η ατμομηχανή της Ευρώπης. Από τη δεκαετία του 1970, η Δυτική Ευρώπη είχε συστηματικά έναν πολύ υψηλότερο ρυθμό ανάπτυξης τονώνοντας έτσι τις εξαγωγές από τη Γερμανία και τους οικονομικούς δορυφόρους της. Κατά συνέπεια, η νεομερκαντιλιστική ομάδα αποτελεί μια κλασική περίπτωση μονοπωλιακού κεφαλαίου, που μεταβλήθηκε σε μια μακρονοικονομική θεσμοποιημένη ρύθμιση μέσα από την ίδια τη διαδικασία της construction europeenne , την οποία ήθελε η Γαλλία.


Στο παρελθόν, η Γερμανία στόχευε στη σταθερή ισοτιμία συναλλάγματος για να αποφεύγει τις ανταγωνιστικές υποτιμήσεις. Στο πλαίσιο ενός ενιαίου νομίσματος, ένας τέτοιος στόχος μεταβάλλεται σε ανταγωνιστικό αποπληθωρισμό των αποδοχών. Η εσωτερική αποτελμάτωση διασφαλίζει ότι οι γερμανικές αποδοχές αυξάνουν λιγότερο από την παραγωγικότητα. Το σύστημα των συμβατικών υποχρεώσεων της χώρας, που βασίζεται σε μια νεομερκαντιλιστική συμφωνία με τις συνδικαλιστικές ενώσεις, επιτρέπει το χάσμα μεταξύ παραγωγικότητας και αποδοχών να είναι πιο ευνοϊκό για το κεφάλαιο απ’ ό, τι στην υπόλοιπη Ευρώπη. Κατά συνέπεια, η χαμηλή ανάπτυξη στη Γερμανία ενισχύει την ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών της μέσω του αποπληθωρισμού των αποδοχών. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ότι ενώ η Ευρώπη δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς τις γερμανικές μηχανολογικές και τεχνολογικές εισροές, η Γερμανία δεν είναι ένας εισαγωγέας που επεκτείνεται γρήγορα και επομένως δεν συνεισφέρει στην ευρωπαϊκή καθαρή ζήτηση. Συσσωρεύει λοιπόν πολύ μεγάλα εξωτερικά πλεονάσματα που χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση του FDI (Foreign Direct Investments- άμεσες ξένες επενδύσεις) και τις κοινοπραξίες στην Κίνα και αλλού, καθώς και στην αγορά σκάρτων αμερικανικών οικονομικών χαρτιών όπως συνέβη με την εξαγορά της Landesbanke.


Η δεύτερη ομάδα χωρών είναι η εσωτερική ευρωπαϊκή περιφέρεια, με επικεφαλής την Ιταλία. Εταιρίες στην Πορτογαλία, την Ισπανία και την Ελλάδα θα ήθελαν να κάνουν καθαρές εξαγωγές αλλά δεν μπορούν, επειδή παρά την ανάπτυξη των εξαγωγών τους έχουν αδύναμο εσωτερικό τομέα κεφαλαιουχικών αγαθών έτσι ώστε κάθε συνεχιζόμενη επέκταση σε εθνικό εισόδημα να έχει αυξανόμενο εισαγωγικό πριεχόμενο. Η εξάρτηση από τις εισαγωγές στους τομείς της τεχνολογίας και, επίσης, σε διαρκή αγαθά είναι τέτοια που οι παλιότερες, πριν από το ευρώ, υποτιμήσεις δεν βοήθησαν στη βελτίωση της εξωτερικής θέσης αυτών των χωρών. Η Ισπανία και η Ελλάδα, όχι όμως η Πορτογαλία, γνώρισαν υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης από το μέσο όρο στην Ε.Ε. Η ανάπτυξη της Ισπανίας οφειλόταν στην εισαγωγή της χώρας στις διεθνείς κτηματαγορές μέσω Λονδίνου. Στην περίπωση της Ελλάδας, το δημοσιονομικό έλλειμμα επέτρεψε τη διατήρηση μιας ανάπτυξης προσανατολισμένης στις εισαγωγές. Και στις δυο περιπτώσεις η αύξηση της εσωτερικής ζήτησης οδήγησε σε υψηλότερη δραστηριότητα που είχε ως συνέπεια περισσότερες εισαγωγές κατά κεφαλή. Σημειώνεται ότι χωρίς τον παγκόσμιο χρηματοικοικονομικό τομέα της, η Βρετανία θα αποτελούσε μέρος των μονίμως ελλειμματικών χωρών της εσώτερης περιφέρειας. Η Ιταλία, από την άλλη πλευρά, είναι συχνά ένας καθαρός εξαγωγέας. Αλλά τα καλύτερα επιτεύγματά της σε καθαρές εξαγωγές προέκυψαν όταν η λίρα υποτιμήθηκε σε σχέση με το γερμανικό μάρκο. Με το ευρώ, η καθαρή εξωτερική θέση της επιδεινώθηκε πολύ κι έγινε αρνητική το 2005. Η Ιταλία συμβολίζει την αδύναμη μορφή του νεομερκαντιλισμού που εξαρτάται από την υποτίμηση του πραγματικού νομίσματος. Η Ιταλία επομένως ανήκει στην εσώτερη περιφέρεια, καθώς η διεθνής θέση της συνδέθηκε με ένα ολοένα πιο ανίσχυρο νόμισμα. Το ευρώ περιόρισε τον ευρωπαϊκό χώρο του ιταλικού καπιταλισμού.


Η τρίτη ομάδα αποτελείται αποκλειστικά από τη Γαλλία, που είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση. Έχει μια έντονα νεομερκαντιλιστική στάση αλλά σπάνια την επιτυγχάνει. Είναι η μεγαλύτερη αγορά σε καθαρές εξαγωγές για τη Γερμανία και, ολοένα περισσότερο, για την Ιταλία. Από τη δεκαετία του 1980, η Γαλλία έφτασε σε καθαρή εξωτερική θέση μόνο μετά την κατάρρευση του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος το 1992-93, για να τη χάσει τέσσερα χρόνια μετά τη δημιουργία του ευρώ. Αντίθετα με την Ιταλία, η Γαλλία, λόγω του βάρους του χρηματοοικονομικού τομέα της, επιχείρησε να αποφύγει την οδό της ανταγωνιστικής υποτίμησης. Το σχέδιο για ένα κοινό ευρωνόμισμα προήλθε βασικά από τους Μιτεράν-Ντελόρ ως μέσο παράκαμψης του αποτυχημένου νεομερκαντιλισμού και άσκησης ελέγχου στις νομισματικές πολιτικές της Γερμανίας. Η ιδιόμορφη θέση της Γαλλίας σχετίζεται με την παρούσα κρίση.


Μέρος Δεύτερο: Η Euroland σε αδιέξοδο


Ας λάβουμε τώρα υπόψη το γεγονός ότι από τη δεκαετία του 1970 η Γερμανία ακολουθεί την εσκεμμένη και επιτυχή πολιτική να διατηρεί τον δικό της ρυθμό ανάπτυξης πολύ χαμηλότερα από εκείνον της υπόλοιπης Ευρώπης με τον πολύ συγκεκριμένο στόχο να συσσωρεύει οικονομικά πλεονάσματα. Αλλά και η Γαλλία δεν τάσσεται υπέρ της συνεχούς ανάπτυξης επειδή οι διαδοχικές κυβερνήσεις της, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Μιτεράν, φοβούνται τα αιτήματα που έχουν να κάνουν με τις αποδοχές.Τέλος η Ιταλία μπορεί να αναπτυχθεί αν οι ευνοϊκές συνθήκες για τις συναλλαγματικές ισοτιμίες υπερισχύσουν, καθώς οι δαπάνες του δημόσιου τομέα έπαψαν να στηρίζουν την ανάπτυξη της χώρας ήδη από το τέλος της δεκαετίας του 1970. Υπό αυτές τις συνθήκες δεν αποτελεί έκπληξη ότι στη Δυτική Ευρώπη οι ρυθμοί ανάπτυξης παρουσίασαν μείωση την κάθε μία από τις 4 τελευταίες δεκαετίες. Η Ευρώπη πέφτει όλο και περισσότερο στην αρπάγη των γερμανικών πλεονασμάτων και το μόνο φωτεινό σημείο είναι οι καθαρές εξαγωγές στις Ηνωμένες Πολιτείες που μετά βίας όμως αποτελούν αντιστάθμισμα στα αυξανόμενα ελλείμματα με την Ασία. Η δημουργία του ευρώ αποσαφήνισε εντελώς την κατάσταση και επέτρεψε στη Γερμανία να φτάσει σε πλεονάσματα χωρίς προηγούμενο, στο πλαίσιο μιας όλο και βαθύτερης ευρωπαϊκής αποτελμάτωσης. Όταν η διέξοδος των Ηνωμένων Πολιτειών έπαψε να υπάρχει, την επομένη της κρίσης των ενυπόθηκων δανείων υψηλού ρίσκου που μετακυλήθηκε στα παράγωγα που είχε η Landesbanke, η Γερμανία σκλήρυνε τη νεομερκαντιλιστική στάση της και αποφάσισε μονομερώς να επανακαθορίσει τους κανόνες του παιχνιδιού.


Η ελληνική κρίση είναι ακριβώς η οδός που επέλεξε το Βερολίνο για να τροποποιήσει τον κώδικα συμπεριφοράς εις βάρος της Γαλλίας. Δεν υπάρχει πρόβλημα υπερβολικού ελληνικού ελλείμματος. Θα μπορούσαν να το χειριστούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο επινοώντας κοινές πολιτικές για τη βελτίωση της ευρωπαϊκής, και ειδικότερα της ελληνικής ανάπτυξης, καθώς αυτή είναι η μόνη θεραπεία που δεν σκοτώνει τον ασθενή. Οι δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, αποσυντονίζουν ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών και υποδομών στο οποίο στηρίζεται μια σύγχρονη κοινωνία, μειώνοντας το ποσοστό του χρέους οριακά ή και καθόλου. Αλλά από τη νεομερκαντιλιστική σκοπιά του Βερολίνου, μια συνεταιριστική επιλογή δεν αντιμετωπίζεται καθόλου για τους ακόλουθους λόγους.
Η Γερμανία βλέπει την ευρωζώνη ως σταθερό σύστημα ισοτιμίας συναλλάγματος που ο μόνος στόχος του είναι να αποτρέπει ανταγωνιστικές υποτιμήσεις (στο παρελθόν οι πιο ζημιογόνες και αποτελεσματικές υποτιμήσεις ήρθαν από την Ιταλία). Για τη Γερμανία η ρήτρα της μη μεταφοράς που έχει εγγραφεί στις συνθήκες του Μάαστριχτ, του Δουβλίνου και του Άμστερνταμ πρέπει να διατηρηθεί, καθώς ο βασικός ρόλος της Δυτικής Ευρώπης είναι να παρέχει καθαρή ζήτηση για τις εξαγωγές της Γερμανίας. Όπως έγραψε ο Wolfgang Munchau στους Financial Times της 21ης Μαρτίου, ο υπουργός Οικονομικών Rainer Brüderle είπε ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να κάνει τίποτα για τη ζήτηση επειδή η κατανάλωση αποτελεί απόφαση των ιδιωτών. Ένας ανώτερος αξιωματούχος της Bundesbank συνέκρινε μάλιστα την ευρωζώνη με ποδοσφαιρική ένωση όπου η Γερμανία κατέχει περήφανα το υπ’ αριθμόν ένα κενό στην ομάδα. Η σύγκριση είναι προφανώς λανθασμένη: για να ανταγωνιστούν τη Γερμανία, οι χώρες της ευρωζώνης πρέπει να μειώσουν τους δικούς τους ρυθμούς ανάπτυξης πολύ κάτω από εκείνους της Γερμανίας, πράγμα που σημαίνει ότι η ανάπτυξή τους θα είναι μηδενική ή ακόμη και αρνητική. Αυτή η ʺ gestaltʺ είναι που ώθησε τον Σαρκοζί να αντιπαρατεθεί με τη Μέρκελ, μολονότι άργησε πολύ να το κάνει, και μόνο αφού η γερμανική κυβέρνηση έχασε την πλειοψηφία στο Bundesrat ύστερα από τις εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, στις 17 Μαΐου.


Η σκλήρυνση της γερμανικής στάσης απέναντι στην Ελλάδα και τις Ιβηρικές χώρες οφείλεται επίσης στην εστίαση του Βερολίνου στη δική του εξώτερη περιφέρεια στην Ανατολική Ευρώπη, που συμπεριλαμβάνει τις Βαλτικές χώρες, οι οποίες βρίσκονται σε πλήρη ύφεση, όπως και η Σλοβακία και η Ουγγαρία. Είναι κοινό μυστικό ότι, μολονότι αρνείται να το επιβεβαιώσει, η Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα αγοράζει τα ομόλογά τους ως ενέχυρα δανείων, δίνοντας άφεση αμαρτιών στις αυστριακές και σουηδικές τράπεζες για τη ριψοκίνδυνη δανειακή συμπεριφορά τους. Αυτό γίνεται με την πλήρη υποστήριξη του Βερολίνου. Η αντίθεση της Γερμανίας στη βοήθεια προς την Ελλάδα αποτελεί μέρος της πολιτικής της να κατευθύνει το χρήμα σε περιοχές που είναι δορυφορικές ζώνες της και σε περιοχές αναδιαρθρωτικών στρατηγικών των γερμανικών εταιριών, όπως είναι η περίπτωση της Ανατολικής Ευρώπης.


Μετά τις εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, η Γαλλία υποχρέωσε το Βερολίνο να δεχτεί το πακέτο χρηματοδότησης των 750 δις ευρώ. Ορισμένες εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο Ρομάνο Πρόντι στους Financial Times της 21ης Μαΐου, προανήγγειλαν ότι η απόφαση αυτή αποτελεί ένα βήμα προς τον ευρωπαϊκό δημοσιονομικό φεντεραλισμό. Δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο. Στην καλύτερη περίπτωση, είναι μια χρηματοδότηση έκτακτης ανάγκης, πολύ αδιαφανής μάλιστα, καθώς είναι διαρθωμένη σε ένα ειδικό επενδυτικό όχημα, το περιεχόμενο του οποίου είναι άγνωστο. Η τοξική φύση αυτού του εργαλείου δείχνει τη σοβαρότητα της κατάστασης και αναδεικνύει την ακαταλληλότητά του. Αυτό εξηγεί γιατί αυτή η φαντασματική χρηματοδότηση δεν εξευμενίζει τις αγορές.


Οι προσδοκίες γίνονται χειρότερες με την κούρσα προς τα κάτω που δημιούργησε η ελληνική κρίση, την οποία προκάλεσε η Γερμανία. Κάθε χώρα παίρνει μέτρα λιτότητας που θα καταστήσουν την ανάκαμψη ένα εντελώς τυχαίο γεγονός. Επιπλέον η διαμάχη ανάμεσα στη Γερμανία και τη Γαλλία περιορίζεται σε δυο ανταγωνιστικούς, αν και παρόμοιους, κανόνες για τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το γερμανικό σχέδιο, που βασίζεται στον δικό του τρομακτικά ισοσκελισμένο νόμο για τον προϋπολογισμό και την εντελώς νέα γαλλική πρόταση για μια πορεία προς έναν ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Και οι δυο θα βουλιάξουν χτυπώντας στα βράχια των ενδοευρωζωνικών ασυμμετριών και της επιδεινούμενης κοινωνικής κρίσης που οδηγεί σε μεγάλες απώλειες φορολογικών εσόδων.

Η παγκόσμια λιτότητα οδηγεί στην παγκόσμια κρίση. Ως εκ τούτου, η πολιτική λιτότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μεγαλώσει την Ευρωπαϊκή κρίση. Αντίθετα, και ειδικότερα δεδομένης της αξιολόγησης ορισμένων Ευρωπαϊκών μελών κρατών για την ικανότητά τους να αποπληρώσουν το κυρίαρχο χρέος τους, μια παγκόσμια επεκτατική πολιτική θα μπορούσε να αποδυναμώσει το Ευρώ στις διεθνείς αγορές και να βάλει σε κίνδυνο την Ευρωπαϊκή συνοχή, τουλάχιστον ως προς την σφαίρα της παραγωγής κι ακόμη χειρότερα από πολιτικής πλευράς.


Όσο κι αν πιστεύεται πως οι ρίζες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης βρίσκονται σε παγκόσμιες ανισορροπίες, αυτές της Ευρωζώνης ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται στις μη-συντονισμένες οικονομικές πολιτικές. Κρίνεται τότε απαραίτητο να εκτιμηθούν οι αιτίες των χρηματοπιστωτικών κρίσεων που βιώνουν κάποια μέλη κράτη, σε παγκόσμια[1] και τομεακά επίπεδα, και να αναλυθούν οι πιθανοί τρόποι εξόδου από την κρίση για κάποια από αυτά τα κράτη μέλη δεδομένων των περιφερειακών και διεθνών διασυνδέσεών τους, και στη σφαίρα της πραγματικής και στη σφαίρα της χρηματοοικονομίας. Απ’ αυτή την άποψη θα υποστηριχθεί ότι η λιτότητα σε όλη την Ευρώπη θα ήταν επιζήμια για την ανάπτυξη και συνεπώς για την χρηματοπιστωτική κρίση και τελικά για το σύστημα του Ευρώ.


Εν τούτοις, η πρόσφατη αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί σαν ένα επιχείρημα που υποστηρίζει πακέτα λιτότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και ειδικά στην Ελλάδα. Η αξία των παγκόσμιων εμπορικών συναλλαγών ήταν περίπου 25% υψηλότερη στους τρεις πρώτους μήνες του 2010 από την ίδια περίοδο του 2009,[2] σύμφωνα με τον Οργανισμό Παγκοσμίου Εμπορίου:[3] 

Τιμές ανάπτυξης Παγκόσμιων Εμπορικών συναλλαγών, Ιαν. – Μάρτιος 2010


Ακόμη κι αν οι παγκόσμιες εμπορικές συναλλαγές μειώθηκαν σε μια βάση μέτρησης από τρίμηνο σε τρίμηνο, συνεχίζουν να αυξάνονται σε ετήσια βάση. Παρόλα αυτά, οι εξαγωγές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξήθηκαν περισσότερο από τις εξαγωγές μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ οι τιμές αύξησης σε εισαγωγές εντός κι εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ίσες. Εν τούτοις, η αύξηση σε παγκόσμια αγαθά δεν είχε την ίδια επίδραση στις τρέχουσες συναλλαγές των χωρών μελών:

Τρέχουσες συναλλαγές (σε εκατομμύρια Ευρώ)

Πηγή: Βάση Δεδομένων Eurostat


Ωστόσο, μια αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο δεν θα μπορούσε να εκπροσωπεί μια ευκαιρία δεδομένου ότι το μερίδιο από τις εξαγωγές της Ελλάδας εκτός ΕΕ-27 εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης[5] διατηρήθηκαν στο 0,5% ενώ το μερίδιο εξαγωγών της Γερμανίας αυξήθηκε από 25% σε 27%. Επιπλέον, διαφορές στις αλλαγές των ελλειμάτων και πλεονασμάτων των τρεχουσών συναλλαγών που απεικονίζονται στον παραπάνω πίνακα μπορούν να εξηγηθούν από το επίπεδο του μεριδίου των εξαγωγών των διαφορετικών χωρών μέσα στο ΕΕ-27 κι εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης:

Εμπόριο εκτός ΕΕ- 27, Μερίδιο εξαγωγών ανά κράτος – μέλος

Πηγή: Βάση δεδομένων Eurostat


Επιπλέον, οι εξαγωγές της Ελλάδας εκτός ΕΕ- 27 είναι λιγότερο του 1% του Ελληνικού ΑΕΠ ενώ το Γερμανικό ανάλογο για το ίδιο μέγεθος είναι υψηλότερο από 10%.[6] Η Ελλάδα λοιπόν δεν μπορεί να υπολογίζει σε μια παγκόσμια ανάκαμψη σαν κίνητρο για την οικονομία της.


Από αυτή την άποψη, μπορεί να πει κανείς ότι οι καθαροί εξαγωγείς εκτός ΕΕ- 27 εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία ανάπτυξης στο παγκόσμιο εμπόριο για να βελτιώσουν τις τρέχουσες συναλλαγές τους.[7] Από την άλλη πλευρά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο ήταν επιζήμια για τους καθαρούς εισαγωγείς μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.[8] Αν κοιτάξει κανείς την εξέλιξη των πλεονασμάτων κι ελλειμάτων τρεχουσών συναλλαγών σε ποσοστό ΑΕΠ, μπορεί να προσέξει την αντίθετη εξέλιξη των λογαριασμών:

Ελλείματα/πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών σε % του ΑΕΠ

Πηγή: Βάση Δεδομένων Eurostat


Μοιάζει τότε προβληματικό να υπολογίζει κανείς στη διεθνή ανάκαμψη ως παράγοντα τόνωσης της Ελληνικής οικονομίας. Ένας από τους κύριους λόγους είναι η χρέωση στο εξωτερικό των καθαρών εισαγωγέων που έρχεται σαν αποτέλεσμα, μαζί με την πολύ αργή αντίδραση των Ευρωπαίων αρχηγών, προς τις επιθέσεις κερδοσκοπίας που ασκήθηκε ενάντια σ’ αυτές τις χώρες στις χρηματοοικονομικές αγορά. Στην πραγματικότητα, τα μακροπρόθεσμα επιτόκια σ’ αυτές τις χώρες είναι τώρα όλα πιο ψηλά απ’ ότι στη Γερμανία.[9] 


Επιπλέον, όπως απεικονίζεται στο παραπάνω γράφημα, θα ήταν πολύ άδικο για την Ελληνική οικονομία να την μεταχειρίζονται σαν δωρεάν επιβάτη που μόνο κερδίζει από την Ευρωπαϊκή ένωση χωρίς να κάνει καθόλου προσπάθειες να αυξηθεί η παραγωγικότητά της:

Πραγματικό ΑΕΠ ανά υπάλληλο, 1999=100

Πηγή: Βάση δεδομένων AMECO


Η Γερμανία είχε περίπου 4 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από το μέσο όρο, αλλά αυτή η επίδοση σμικρύνθηκε από αυτήν της Ελλάδας όπου η πραγματική απόδοση ανά εργαζόμενο στην οικονομία ανήλθε κοντά στο 30% σαν σύνολο. Η εικόνα – που συχνά επαναλάμβανεται στα ΜΜΕ στα πλαίσια της Ελληνικής κρίσης – της καινοτόμου Γερμανίας να προσπερνάει, οδηγώντας τις εξαγωγικές επιτυχίες της με ταχύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας είναι λοιπόν ξεκάθαρα μόνο μέρος της ιστορίας στην καλύτερη περίπτωση (κι απλά λανθασμένη όσον αφορά στην Ελληνογερμανική σύγκριση). Παρομοίως, το να μεταχειρίζονται τις χώρες του νότου (Πορτογαλία, Ιταλία, Ελλάδα, Ισπανία) σαν «γουρούνια» (PIGS από τα αρχικά των χωρών Portugal, Italy, Greece, Spain) είναι παραπλανητικό, καθώς οι μέσοι όροι των ετήσιων ωρών εργασίας είναι οι μεγαλύτεροι στην Ευρώπη.


Ωστόσο, το γράφημα που ακολουθεί απεικονίζει μια μεγαλύτερη αύξηση σε ονομαστικούς μισθούς στην Ελλάδα σε σχέση με τη Γερμανία που αντισταθμίζει τη μεγαλύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας στην Ελλάδα συγκριτικά με τη Γερμανία:

Ονομαστική αποζημίωση ανά εργαζόμενο, 1999=100

Πηγή: Βάση δεδομένων AMECO υπολογισμός ETUI (Ινστιτούτο Εμπορίου Ευρωπαϊκής Ένωσης)


Το γράφημα δείχνει ξεκάθαρα αυτοσυγκράτηση του ονομαστικού μισθού στη Γερμανία. Ενώ η ανάπτυξη της παραγωγικότητας ήταν πάνω από τον μέσο όρο κατά περίπου 4 ποσοστιαίες μονάδες, η ανάπτυξη του ονομαστικού μισθού στη Γερμανία ήταν κάτω από το μέσο όρο κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες (ως το 2008). Οι Ιβηρικές χώρες είχαν 12-14 ποσοστιαίες μονάδες ταχύτερη ανάπτυξη ονομαστικού μισθού, παρά την κάτω του μέσου όρου παραγωγικότητα. Στην περίπτωση της Ελλάδας ήταν σχεδόν 40 ποσοστιαίες μονάδες περισότερη που αντιστάθμισε το χάσμα της θετικής παραγωγικότητας, που ήταν γύρω στο 10%.


Για να το θέσουμε αλλιώς, η Ευρωπαϊκή Ένωση σαν σύνολο δεν μπορεί απλά να κατηγορεί την Ελλάδα για την κακή διαχείριση των τελευταίων 5 ή 10 χρόνων. Η χειροτέρευση των τρεχουσών συναλλαγών της Ελλάδας επέτρεψε σε κάποιες Ευρωπαϊκές χώρες να επωφεληθούν, και γιατί ήταν σχετικά πιο ανταγωνιστικές κι επειδή οι εργαζόμενοι είχαν χρήματα για να αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες που έρχονταν από το εξωτερικό: «Ειδικότερα, η απώλεια της ανταγωνιστικότητας στην Ελλάδα (και σε μια σειρά από άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Ισπανίας και της Ιρλανδίας) είναι το είδωλο μιας αύξησης σε σχετική ανταγωνιστικότητα άλλων χωρών, κυρίως της Γερμανίας, της Αυστρίας και της Ολλανδίας. Επιπλέον οι τελευταίες χώρες δεν θα μπορούσαν να είχαν αυξήσει τις καθαρές εξαγωγές τους χωρίς την επέκταση της ταχύτερης ζήτησης στην πρώτη ομάδα, που, συχνά ξεχνάμε, ήταν επίσης υπεύθυνες για αρκετή από την Ευρωπαϊκή ανάπτυξη στην οικονομία και στις θέσεις εργασίας στα πρόσφατα έτη, ενώ η ανάπτυξη της ζήτησης και της απόδοσης στις χώρες με πλεόνασμα ήταν υποτονική. Το πρόβλημα είναι συμμετρικό και τέτοια θα πρέπει να είναι και η λύση του“.[10] Οπότε, μοιάζει τώρα άτοπο να επιμένουμε να θεραπεύσει η Ελλάδα μόνη της τα προβλήματά της μόνο με το να κάνει περικοπές στις δαπάνες, χωρίς κανένα κίνητρο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ακολουθώντας τις αρχές: «εμείς βάζουμε τάξη στο δικό μας σπιτικό κι αν οι άλλοι δεν το κάνουν, τότε καλά να πάθουν».[11] Επιπλέον, καθώς ο ιδιωτικός τομέας ξεπληρώνει τα χρέη του και προσπαθεί να ξαναχτίσει τους ισολογισμούς του, η κατανάλωση και οι επενδύσεις έχουν ήδη και σίγουρα θα συνεχίσουν να καταρρέουν, παίρνοντας στον κατήφορό μαζί τους και την παραγωγή.


Πρόσφατα, οι Ευρωπαίοι αρχηγοί συμφώνησαν να κατασκευάσουν ένα όχημα ειδικού σκοπού για να διαχειριστούν την χρηματοπιστωτική κρίση στην Ευρώπη. Εν τούτοις, πρώτα από όλα, μοιάζει προβληματικό να θεωρείται ότι μια τέτοια οικονομική κατασκευή μπορεί να αναπληρώσει το ρόλο μιας οικονομικής κυβέρνησης. Επιπλέον, κάνοντας αυτό, οι Ευρωπαίοι αρχηγοί δεν δρουν με γνώμονα μόνο το συμφέρον της Ελλάδας αλλά μάλλον για να προλάβουν τις δικές τους πιθανές μελλοντικές οικονομικές απώλειες αν δεν πάρουν αυτά τα μέτρα. Στην περίπτωση χρεωκοπίας, απώλειες θα είχαν όλοι εκείνοι που έχουν οικονομίες κι επενδύσεις σε Ελληνικά ομόλογα, οι μισοί σχεδόν εκ των οποίων είναι Γάλλοι, Γερμανοί και Ιταλοί. Από αυτή την άποψη, από τη μια οι Ευρωπαίοι ηγέτες δρουν για να αποφευχθεί μια μελλοντική κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος, αποφεύγοντας έτσι και την κατάρρευση του συστήματος του Ευρώ, αλλά από την άλλη πλευρά, δεν γίνεται τίποτα για να δοθεί μια νέα ώθηση στην Ελληνική οικονομία: «Κυριολεκτικά εγγυάται πως η Ελλάδα, η Ισπανία, και άλλες χώρες με μεγάλα ιδιωτικά και δημόσια χρέη θα καταδικαστούν σε χρόνια οικονομική ύφεση και υψηλά επίπεδα ανεργίας».[12]


Επιπροσθέτως, μοιάζει δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι μια μείωση στις δημόσιες δαπάνες είναι ευνοϊκή για κέρδη στην παραγωγικότητα. Στην πραγματικότητα, μια μείωση στους μισθούς δημοσίων υπαλλήλων, ενώ μπορεί να ελαττώσει το χρέος, δεν μπορεί να επιφέρει βελτίωση στην ανταγωνιστική θέση της Ελλάδας. Οι Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι δεν παράγουν αγαθά και υπηρεσίες για εξαγωγές. Οπότε μια μείωση των μισθών τους θα ευνοήσει την ύφεση. Η αύξηση των μισθών στην Ελλάδα θα έπρεπε να ήταν πιο αργή και να συνδέεται με την αύξηση της παραγωγικότητας. Οι χώρες με πλεόνασμα θα έπρεπε επίσης να μπουν στο παιχνίδι και να προφτάσουν την καθυστέρηση στην αύξηση των πραγματικών μισθών. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί η Γερμανική μισθοδοτική πολιτική για τους μισθούς, που έχει χαρακτηριστεί ως μερκαντιλιστική, να είναι πηγή ανάκαμψης. Επομένως, αν τα εθνικά χρέη είναι προβληματικά, σίγουρα, η πτώση των δημοσίων δαπανών, απέχοντας πολύ από το να λύσει το πρόβλημα, θα το επιδεινώσει μέσω μιας μείωσης της ανάπτυξης, δηλαδή την δημιουργία ύφεσης.


Τέλος, με την ευκαιρία της αναδιάρθρωσης των χρεών να έχει χαθεί,[13] το κόστος μιας αθέτησης οποιασδήποτε χώρας μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι υψηλότερο από όσο θα μπορούσε να είναι. Σίγουρα θα είχε στοιχίσει λιγότερο στους καθαρούς εξαγωγείς. Εξάλλου, ο βαθμός αναβολής κι ο χρόνος που χρειάστηκε για να προταθούν λύσεις για τη χρηματοπιστωτική κρίση σίγουρα έδωσε ένα κίνητρο στους κερδοσκόπους να επιτεθούν στο Ευρώ. Από αυτή την άποψη η μερική νομισματοποίηση του Ελληνικού χρέους από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι βέβαια μια καλή αρχή. Τέτοια μέτρα θα έπρεπε να επεκταθούν στο πλαίσιο του άρθρου 122 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ, ώστε να αποφευχθεί η αθέτηση οποιουδήποτε κράτους – μέλους. Ωστόσο, μεσοπρόθεσμα, η Γερμανία, η Αυστρία και άλλες χώρες με πλεόνασμα θα έπρεπε να δεσμευτούν να διατηρήσουν δημοσιονομικά κίνητρα και να μπουν σε μια φάση αυξήσεων των μισθών με ταχύτερο από την αύξηση της παραγωγικότητας. Από την άλλη πλευρά, οι χρεωμένες χώρες θα πρέπει να έχουν την ικανότητα να σταθεροποιήσουν τα δημόσια οικονομικά τους τείνοντας προς δημοσιονομικά πλεονάσματα μεσοπρόθεσμα. Σε κάθε περίπτωση, οι στρατηγικές εξόδου πρέπει να αποσυγχρονιστούν και να διαφοροποιηθούν μεταξύ των χωρών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε να αναθεωρήσει τους διάφορους μηχανισμούς συντονισμού πολιτικής με σκοπό να τους ενδυναμώσει και να στρέψει την προσοχή εκ νέου προς την κατεύθυνση που αποκαλύφθηκε αναγκαία από την κρίση, συγκεκριμένα: μια συμμετρική εστίαση στις χώρες με πλεόνασμα και έλλειμα, την παρακολούθηση των ιδιωτικών δυναμικών χρεών-αποταμιεύσεων, αντί να παρακολουθείται μόνο ο δημόσιος τομέας, κι έτσι να γίνει εστίαση στις θέσεις τρεχουσών συναλλαγών. Θα πρέπει, επίσης, να ενσωματώσουν τις ρυθμίσεις μισθών και τιμών και επομένως να ενδυναμώσει το ρόλο των κοινωνικών εταίρων. Τέλος, αυτά τα μεσοπρόθεσμα μέτρα θα έπρεπε να εφαρμοστούν με ένα καθαρό όραμα για το μέλλον των προτύπων παραγωγής της ΕΕ. Βεβαίως, η Ελλάδα θα μπορούσε να παίξει έναν σημαντικό ρόλο στην Ευρώπη στη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας.


Σημειώσεις

[1] -Θα χειριστούμε μόνο τις μακροοικονομικές ρίζες της κρίσης σ’ αυτό το κείμενο. Η διαφοροποίηση τους σε τομεακό επίπεδο αναμένεται να γίνει.

[2] – Σε σημερινά δολάρια ΗΠΑ

[3] – Δελτία τύπου Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, στατιστική παγκόσμιου εμπορίου, 2 Ιουνίου 2010, διαθέσιμη στην ιστοσελίδα http://www.wto.org/english/news_e/pres10_e/pr604_e.htm#_ftn1

[4] – “Intra EU” («Εντός ΕΕ») είναι το εμπόριο μέσα στην ΕΕ. “Extra EU” («εκτός ΕΕ») σ’ αυτόν τον πίνακα είναι εμπόριο μεταξύ των οικονομιών της ΕΕ και άλλων εκτός της ΕΕ.

[5] – Τα 27 κράτη μέλη.

[6] – Βλ. Βάσεις δεδομένων των Eurostat και AMECO

[7] – Στα τελευταία δέκα χρόνια οι θετικές τρέχουσες συναλλαγές για το εμπόριο εκτός ΕΕ 27 της Γερμανίας αυξήθηκε κατά 258% ενώ το αντίστοιχο αρνητικό της Ελλάδας επιδεινώθηκε κατά 94% (Βάση Δεδομένων Eurostat).

[8] – Στα τελευταία δέκα χρόνια οι θετικές τρέχουες συναλλαγές για το εμπόριο μέσα στην ΕΕ 27 της Γερμανίας αυξήθηκε κατά 177% ενώ οι αρνητικές της Ελλάδας επιδεινώθηκαν κατά 41%. Στην ουσία το μερίδιο εξαγωγών της Ελλάδας μέσα στην ΕΕ 27 ήταν κάτω από 1,5% στα τελευταία δέκα χρόνια ενώ το ίδιο μερίδιο για τη Γερμανία ήταν πάνω από 19% στα τελευταία δέκα χρόνια (Βάση Δεδομένων Eurostat).

[9] – Βλ. Πίνακες της ΕΚΤ, διαθέσιμους στην ιστοσελίδα http://www.ecb.int/stats/money/long/html/index.en.html.

[10] – P. Arestis & G. A. Horn (2010), “Open letter to Europen policymakers: The Greek crisis is a European crisis and needs European solutions beyond emergency packages”, («Ανοιχτή επιστολή στους πολιτικούς: Η Ελληνική κρίση είναι μια Ευρωπαϊκή κρίση και χρειάζεται λύσεις πέρα από τα επείγοντα πακέτα») διαθέσιμο στην ιστοσελίδα http://www.boeckler.de/pdf/memorandum_arestis_horn.pdf.

[11] – Στο T. Padoa-Schioppa (2010), “The debt crisis in the Euro Area : Interest and Passion”, (Η χρηματοπιστωτική κρίση στην περιοχή του Ευρώ) Policy Brief, Notre Europe.

[12] – SD. Rodrik (2010), « Who lost Europe ? », (Ποιος έχασε την Ευρώπη;) Social Europe Journal, τεύχος Ιουνίου.

[13] – Βλ. M. Aglietta (2010), “La longue crise de l’Europe”, (Η μακρά κρίση της Ευρώπης) Le Monde, 17 Μαίου.