Kατά τη συγγραφή του καλέσματος για άρθρα, ο κύριος στόχος μας ήταν η συγκέντρωση κειμένων σχετικά με μια κριτική προσέγγιση των μορφών ομότιμης παραγωγής και διανομής ενέργειας. Ωστόσο ένα τέτοιο κάλεσμα αποτελεί τις περισσότερες φορές μια ανοικτή πρόκληση, καθώς το που θα οδηγηθείς είναι αβέβαιο. Eν τέλει, αντιληφθήκαμε πως πριν κάποιος εξετάσει από μια κριτική σκοπιά το συζητούμενο θέμα, η διατύπωση ενός αξιόπιστου θεωρητικού πλαισίου είναι αναγκαία.

Eπομένως, τα άρθρα και οι συνεντεύξεις που περιλαμβάνονται στο παρόν τεύχος προσπαθούν να περιγράψουν το πλαίσιο, μέσα στο οποίο οι συζητήσεις και οι πειραματισμοί, με τις εξεταζόμενες εναλλακτικές μορφές παραγωγής και διανομής ενέργειας, λαμβάνουν χώρα. Eπιπλέον, αυτό το αφιέρωμα φωτίζει κάποιες πλευρές των απαραίτητων υποδομών, καταπιάνεται με την ελληνική περίπτωση, περιλαμβάνει υποθέσεις για το μέλλον, και αναλύει την αναδυόμενη πολιτική οικονομία της ομότιμης παραγωγής ενέργειας.


Eυελπιστούμε, λοιπόν, πως πέρα από τη γνώση και τις πρωτότυπες αναλύσεις και ιδέες που ενδεχομένως διατυπώνονται, αυτό το τεύχος θα αποτελέσει μια αφορμή και ένα εργαλείο για την επέκταση και τον εμπλουτισμό των συζητήσεων σχετικά με την ομότιμη προοπτική.



Bασίλης Kωστάκης, ΤUT, Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης / P2P Foundation
Eπιμελητής αφιερώματος

Εξαιτίας της αύξησης στην κατανάλωση ενέργειας, γίνονται απαραίτητες μεγάλες επενδύσεις στην επέκταση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών, λέει ο José Morales Barroso. Στην κοινωνία μας, η μόνη πραγματική δυνατότητα εξοικονόμησης ενέργειας και προστασίας του περιβάλλοντος είναι να υποκατασταθούν κυριολεκτικά οι ‘Λεωφόροι της Ασφάλτου’ από ‘Λεωφόρους της Πληροφορίας’. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το σημερινό μοντέλο που βασίζεται στην ανάπτυξη και την κατανάλωση δεν θα είναι βιώσιμο, ακόμη κι αν ανακαλυφθούν πηγές ελεύθερης και ανεξάντλητης ενέργειας.


Η κοινή υποδομή ηλεκτρικής ενέργειας και τηλεπικοινωνίας


Η σύγκλιση των υποδομών θα παίξει κεντρικό ρόλο στην ικανοποίηση της αυξανόμενης παγκόσμιας ζήτησης σε ηλεκτρική ενέργεια, ενεργειακή αποτελεσματικότητα και κατανεμημένη παραγωγή. Με την επέκταση των οπτικών ινών σε έξυπνους μετρητές ηλεκτρικής κατανάλωσης, οι τελευταίοι θα γίνουν συσκευές τηλεπικοινωνιακής πρόσβασης- ο ‘Πραγματικός Μετρητής’ που απεικονίζεται στην Εικόνα 1. Η τηλεπικοινωνία θα γίνει κοινή ωφέλεια όπως η ηλεκτρική ενέργεια, το νερό ή το φυσικό αέριο, επιτρέποντας τη διαμόρφωση ενός κατανεμημένου και ελεγμένου ενεργειακού συστήματος που θα διασφαλίσει το δίκτυο του μέλλοντος, μοιράζοντας τα κόστη και λύνοντας το πρόβλημα της παροχής ηλεκτρικής ενέργειας στους δικτυακούς κόμβους. Οι χρήστες θα απολαύσουν πιο οικονομικές υπηρεσίες, εύκολες στη χρήση και με πλούσιο περιεχόμενο. Έτσι θα υπάρξει δραστική μείωση στα κόστη των υπηρεσιών της ηλεκτρικής ενέργειας και των τηλεπικοινωνιών. Αναλογικά, φανταστείτε να καταναλώναμε το νερό από το μπουκάλι και να έπρεπε τώρα να εγκαταστήσουμε στα σπίτια μας βρύσες. Πόσο θα εξοικονομούσαμε αν συγκρίνουμε τα κόστη μισού λίτρου νερού από μπουκάλι και μισού λίτρου νερού της βρύσης;


Οι τιμές της ενέργειας εξακολουθούν να ανεβαίνουν και το δίκτυο διανομής ηλεκτρικής ενέργειας είναι υπερφορτωμένο. Κατά συνέπεια, οι γενικές ή μερικές διακοπές ηλεκτρικού, σε συνδυασμό με τα αυξημένα κόστη σε κιλοβατώρες είναι αναπόφευκτες. Την ίδια στιγμή, η υποδομή ηλεκτρικής ενέργειας είναι σχεδιασμένη για να ανταποκρίνεται στην υψηλότερη αναμενόμενη ζήτηση σε ενέργεια και, ως αποτέλεσμα, το μεγαλύτερο διάστημα υπολειτουργεί. Ο έλεγχος της ενέργειας και άλλες εξελιγμένες τεχνικές της νέας τεχνολογίας μπορούν να ενταχθούν σε μια μελλοντική στρατηγική εξοικονόμησης ενέργειας, με τη δημιουργία μιας μόνο υποδομής που θα παρέχει ενέργεια και πληροφορία. Είναι ένα θαύμα, μια παραδειγματική αλλαγή του 21ου αιώνα στο ενεργειακό σύστημα, που υποστηρίζεται από μια παραδειγματική αλλαγή στο σύστημα των τηλεπικοινωνιών.



Εικόνα 1- Μετρητής ηλεκτρικής ενέργειας και συσκευή πρόσβασης στις τηλεπικοινωνίες


Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι ενεργειακές και πληροφορικές υποδομές μας λειτουργούν με υψηλό βαθμό αναποτελεσματικότητας και προβλημάτων. Δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις δυναμικές ανάγκες σε ενέργεια και πληροφορία των επόμενων χρόνων. Οι έξυπνες τεχνολογίες ενέργειας μπορούν να προσφέρουν εξαιρετικά κέρδη σε ενεργειακή αποτελεσματικότητα, επιτρέποντας επικοινωνίες διπλής κατεύθυνσης ανάμεσα στην παροχή ενέργειας και τους πελάτες, ανοίγοντας το δρόμο για την προσαρμογή της ενέργειας σε συνθήκες δικτύου και ενεργειακές τιμές σε πραγματικό χρόνο. Αυτή η ‘ανταπόκριση στη ζήτηση’ έρχεται σε αντίθεση με το παραδοσιακό σύστημα κοινής ωφέλειας, στο οποίο η παροχή είναι σχεδιασμένη για να ανταποκρίνεται σε όλες τις ανάγκες.



Εικόνα 2. Το ‘Έξυπνο Δίκτυο’


Το ‘Έξυπνο Δίκτυο’ βασίζεται στη χρήση έξυπνων τεχνολογιών ενέργειας, στην εφαρμογή ελέγχου της ενέργειας μέσω ψηφιακών πληροφορικών συστημάτων (έξυπνοι μετρητές και έξυπνες συσκευές) που επικοινωνούν μέσω Ίντερνετ με παροχή ηλεκτρικής ενέργειας, με στόχο τη μεγιστοποίηση της παραγωγής του συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας, της παράδοσης και των ενεργειακών απαιτήσεων του τελικού χρήστη. Το μοντέλο αυτό συνεπάγεται τη χρήση δυο ανεξάρτητων και ξεχωριστών υποδομών: του ‘Έξυπνου Δικτύου’ και του Ίντερνετ. Βλέπε εικόνα 2.


Αυτό το όραμα για μια κοινή υποδομή Ενέργειας και Επικοινωνιών θα αποφέρει κέρδος, αλλά το ‘Έξυπνο Δίκτυο’ βρίσκεται στα μισά του δρόμου. Αυτό που μένει να γίνει είναι να δημιουργηθεί μια κοινή υποδομή που θα παρέχει, αποτελεσματικά και οικονομικά, δεδομένα σε πραγματικό χρόνο για την κάλυψη των αναγκών μιας δυναμικής αγοράς ενέργειας, και θα αποτελεί τη βάση για τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές, για να κάνουν επιλογές χρήσης ενέργειας με βάση το κόστος και τη διαμόρφωση των τιμών.

Εικόνα 3. Το ‘Έυφυές Δίκτυο’


Το ‘Έυφυές Δίκτυο’ είναι μια μεγάλη λεωφόρος για την κοινή ενέργεια και πληροφορία, που κάνει το όραμα πραγματικότητα. Βλέπε εικόνα 3. Αυτή η υποδομή μπορεί να προσφέρει μια ‘γενική υπηρεσία’ που εγγυάται την πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια και τις επικοινωνίες σε όλους τους πολίτες, ακόμη κι αν ζουν σε μέρη που δεν είναι κερδοφόρα για τις επιχειρήσεις τηλεπικοινωνιών. Έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί, από δω και στο εξής, στον αναπτυσσόμενο κόσμο, όπου οι ανάγκες σε επικοινωνίες και ενέργεια μπορούν να συσσωματωθούν/ενσωματωθούν από την πρώτη μέρα. Με την ενσωμάτωση, μέσω του ‘Πραγματικού μετρητή’ εξελιγμένων αυτόνομων μονάδων μέτρησης για το φυσικό αέριο και το νερό, προκειμένου να γίνεται η διαχείριση της παροχής ενέργειας και της ζήτησης σε πραγματικό χρόνο, θα μειωθεί ο φόρτος αιχμής, επιτρέποντας στη νέα αγορά ενέργειας να λειτουργήσει με πιο αξιόπιστο, αποτελεσματικό και οικονομικό τρόπο.


Ο συνδυασμός συστήματος μέτρησης ηλεκτρικής ενέργειας και συσκευής πρόσβασης στις τηλεπικοινωνίες θα χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή ενός ομότιμου δικτύου, έτσι ώστε να γίνεται ανταλλαγή ανάμεσα σε χρήστες και κοινές ωφέλειες, καθώς και διαχείριση της ενέργειας. Οι ενεργειακές ανάγκες προσαρμόζονται δυναμικά στη διαθεσιμότητα και την άμεση ανάγκη ενέργειας. Η διαχείριση των ενεργειακών φορτίων θα μειώσει σημαντικά την ανάγκη για ακριβές γεννήτριες μεγάλης ισχύος και καλωδιακή υποδομή. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί έτσι ώστε να αποτραπούν οι διακοπές ηλεκτρικού. Η σύνδεση ανανεώσιμων και καθαρότερων γεννητριών μικρής και τοπικής κλίμακας, κατανεμημένων στο δίκτυο, θα γίνει πιο οικονομική, θα ανακουφίσει το δίκτυο, θα βελτιώσει την ενεργειακή αποτελεσματικότητα, θα μειώσει την ανάγκη ικανότητας μετάδοσης και θα παράσχει ασφαλή περιφερειακά ενεργειακά αποθέματα.


Το νέο παράδειγμα: εξοικονόμηση ενέργειας και προστασία του περιβάλλοντος


Οι περισσότεροι από τους κατοίκους των χωρών που απολαμβάνουν ένα υψηλό επίπεδο ζωής, οι οποίοι αποτελούν ένα μικρό μέρος του συνόλου των κατοίκων της γης, δεν έχουν συνείδηση γιατί ζουν τόσο καλά. Πολλοί λίγοι καταλαβαίνουν ότι το στάτους μας έχει να κάνει με την κατανάλωση, ή μάλλον με τη σπατάλη ορυκτών καυσίμων και, ειδικότερα, πετρελαίου. Ζούμε σε ένα είδος ψευδαίσθησης, μιλάμε για διάφορα ‘επιτεύγματα’ (κοινωνικά, τεχνολογικά, πολιτικά…) όταν η ωμή πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική: καταναλώνουμε, με σκανδαλώδη και αδικαιολόγητο τρόπο, τους πόρους του πλανήτη, καταστρέφοντας, την ίδια στιγμή, το περιβάλλον μας. Δεν μπορούμε να έχουμε απεριόριστη ανάπτυξη βασισμένη στην κατανάλωση, στον πλούτο, στα αγαθά όλων των ειδών, σε ένα περιορισμένο σύστημα όπως είναι ο πλανήτης γη: δεν είναι βιώσιμο.


Όλα, σε τελική ανάλυση, έχουν να κάνουν με την ενέργεια. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είναι βασικό να κάνουμε κάτι σε σχέση με την εξοικονόμηση και τη διατήρηση ενέργειας, γιατί χωρίς ενέργεια, ο σημερινός κόσμος δεν μπορεί να λειτουργήσει. Και ακόμη, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να σπαταλάμε ανεξέλεγκτα, να είμαστε πλούσιοι σήμερα και φτωχοί αύριο, πρέπει να είμαστε ανταγωνιστικοί στον τρόπο που χρησιμοποιούμε την ενέργεια και την πληροφορία. Ο κύριος στόχος είναι να μην αναπτύξουμε τη χρήση ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά αντίθετα να έχουμε καλύτερα αγαθά και υπηρεσίες με βάση την εξοικονόμηση και την αποτελεσματικότητα. Το ενεργειακό σύστημα του μέλλοντος πρέπει να είναι πιο κατανεμημένο, αποκεντρωμένο, αποτελεσματικό, καθαρό, υπόλογο και κοντά στην κατανάλωση. Πρέπει να μας επιτρέπει να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για να χειριστούμε τα ζητήματα της ενεργειακής αποτελεσματικότητας και ασφάλειας, της ανανεώσιμης ενέργειας, της κλιματικής αλλαγής και της ανταγωνιστικότητας. Αυτό συνεπάγεται μια αλλαγή στο ενεργειακό παράδειγμα. Πρέπει, ωστόσο, να τονιστεί ότι αυτό εύκολα λέγεται και δύσκολα γίνεται κατανοητό: οι ειδικοί στην ενέργεια ξέρουν τι πρέπει να γίνει, αλλά δεν ξέρουν πώς μπορεί να γίνει και οι ειδικοί στις τηλεπικοινωνίες δεν είναι εξοικειωμένοι με την ενέργεια ούτε με τη λειτουργία των δικτύων.


Πού πρέπει να δράσουμε; Η παραγωγή ηλεκτρισμού, τα κτίρια και οι μεταφορές είναι οι μεγαλύτεροι καταναλωτές ενέργειας και αιτίες παραγωγής ρύπανσης: σε αυτούς πρέπει λοιπόν να εστιαστεί η δράση για εξοικονόμηση ενέργειας και διαφύλαξη του περιβάλλοντος. Η εφαρμογή των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών είναι βασική για την επίτευξη αυτών των στόχων. Σήμερα, το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας αντιμετωπίζει την ανάγκη εξοικονόμησης ενέργειας και την εισροή ανανεώσιμης ενέργειας και οι τηλεπικοινωνίες εξελίσσονται σε νέες υπηρεσίες, βασισμένες στο Ίντερνετ και τη φιλοσοφία των ‘πολλαπλών δράσεων’ ( δεδομένα, φωνή, βίντεο και κινητικότητα).


Μολονότι η τεχνολογία UETS προέκυψε από το στόχο της εξοικονόμησης ενέργειας, τα περιβαλλοντολογικά πλεονεκτήματα αυτής της νέας τεχνολογίας δεν είναι ακόμη γνωστά. Δεν υπάρχει καμιά τεχνολογία ικανή να λύσει όλα τα ενεργειακά προβλήματα, αλλά η τεχνολογία UETS συμβάλει σε διάφορες πτυχές που έχουν να κάνουν με την εξοικονόμηση ενέργειας και την προστασία του περιβάλλοντος. Πρώτον, έλεγχος ενέργειας για επεξεργασία πληροφοριών και εξοπλισμό δικτύου. Δεύτερον, τηλεχειριστήριο μέσω του δικτύου για ηλεκτρικές συσκευές, για αποτελεσματική χρήση του μίγματος παραδοσιακής και ανανεώσιμης ενέργειας, με προσαρμογή στη ζήτηση/παροχή, που αποτρέπει τις μεγάλες επενδύσεις σε νέους σταθμούς ενέργειας και τον κίνδυνο μπλακάουτ. Τέλος, προσφέρει εξελιγμένες υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών, επιτρέποντας τη μετακίνηση της πληροφορίας, αντί των ανθρώπων ή πραγμάτων και μειώνοντας δραστικά τη μεταφορά τους.


Η διαχείριση της ζήτησης


Μια από τις πιο σημαντικές πτυχές των συστημάτων παραγωγής που βασίζονται στην ανανεώσιμη ενέργεια είναι η χρονική συσχέτιση μεταξύ ζήτησης και παραγωγής, επειδή αλλάζουν τις βασικές έννοιες των παραδοσιακών συστημάτων παραγωγής. Το κλειδί για τα πλεονεκτήματα αυτών των πόρων είναι η προσαρμογή της ζήτησης στην παροχή (διαχείριση ζήτησης) και όχι το αντίθετο. Εδώ έγκειται η μεγάλη δυνατότητα της ενσωματωμένης ή συγκλίνουσας προσέγγισης στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας και τηλεπικοινωνιών, σε συμφωνία με τις στρατηγικές που ορίζονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση: ‘εφαρμογή έξυπνων ενεργειακών δικτύων, εξοικονόμηση ενέργειας και ανάπτυξη της γνώσης για την αυξητική ή ριζοσπαστική διαμόρφωση ενεργειακών πολιτικών και τεχνολογικών καινοτομιών’.


Η εξοικονόμηση ενέργειας στην τελική κατανάλωση είναι πολύ πιο αποτελεσματική απ’ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο μέρος του συστήματος και ανοίγει την πόρτα στο ενσωματωμένο τηλεχειριστήριο για αυτοματοποίηση του σπιτιού από το δίκτυο. Για τη διαχείριση της ενεργειακής ζήτησης, οι νέοι έξυπνοι μετρητές δίνουν αναφορά στην επιχείρηση κοινής ωφέλειας για τη χρήση ενέργειας, ψηφιακά, λεπτό προς λεπτό, μέσω του δικτύου UETS και ανακυκλώνουν τις συσκευές ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες του δικτύου και τις σχετικές ενδείξεις. Αυτό επιτρέπει ποικιλία στη διαμόρφωση των τιμών, παρέχοντας οικονομικά κίνητρα για αλλαγή της ενεργειακής χρήσης σε περιόδους υψηλής και χαμηλής ζήτησης.


Οι έξυπνες οικιακές συσκευές μειώνουν τη ζήτηση όταν λαμβάνουν σήμα ότι το δίκτυο είναι φορτωμένο ή ενεργοποιούνται όταν τα επίπεδα ενέργειας είναι χαμηλότερα. Αυτό μπορεί να αποσυμπιέσει την υπερφορτωμένη υποδομή του δικτύου και τα ενεργειακά κόστη και να επιταχύνει την ανάπτυξη καθαρότερης παραγωγής ενέργειας. Όταν η ζήτηση είναι χαμηλότερη, χρειάζεται λιγότερους πόλους, καλώδια και απομακρυσμένα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.


Για την επίτευξη αυτού του στόχου, είναι επιτακτικό οι επιχειρήσεις τηλεπικοινωνιών και ηλεκτρικής ωφέλειας να τυποποιούν και να πιστοποιούν την ενέργεια των έξυπνων συσκευών ενέργειας και των διασυνδετικών επιφανειών των επικοινωνιών, για να γίνεται διαχείριση της χρήσης ενέργειας και να μειώνονται τα κόστη.


Υβριδικά ηλεκτρικά οχήματα


Μια πολύ ενδιαφέρουσα εφαρμογή είναι η σύνδεση υβριδικών ηλεκτρικών αυτοκινήτων στο ηλεκτρικό δίκτυο, μια έννοια γνωστή ως Plug-in Hybrid Electric Vehicles (PHEVs) και η ενσωμάτωσή τους στο δίκτυο, μια έννοια γνωστή ως Vehicle-to Grid (V2G). Το PHEV είναι μια ηλεκτρική συσκευή, που ενεργοποιείται από ένα έξυπνο σύστημα διαχείρισης φορτιστή μπαταρίας. Η μπαταρία φορτίζεται στις ώρες μη αιχμής ή όταν υπάρχει πλεόνασμα ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Ο εξοπλισμός, η χρήση καλωδίων ενέργειας ( PLC/BPL) ή ασύρματων επικοινωνιών (Wifi/WiMAX), σε σύνδεση με τον ‘πραγματικό μετρητή’, μπορούν να προσαρμόσουν, αμέσως και στο μέγιστο βαθμό, τη φόρτιση σε συνθήκες πραγματικού χρόνου του ηλεκτρικού δικτύου.


Τα έξυπνα συστήματα διαχείρισης μπορούν να παράσχουν πρόσθετη αξιοπιστία, χρησιμοποιώντας την ικανότητα αποθήκευσης του PHEV για αντιστροφή της ροής ενέργειας από τη μπαταρία προς το δίκτυο, σε περιόδους αιχμής και χρησιμοποιώντας την αποθηκευμένη ενέργεια της μπαταρίας για την παροχή ενέργειας πίσω στο δίκτυο προκειμένου να ανταποκριθούν στη ζήτηση αιχμής, παρά για να προσθέσουν νέα παραγωγική ικανότητα. Είναι μάλιστα δυνατό να μπει μπροστά ο κινητήρας καύσης ‘σε σταματημένο αυτοκίνητο’ σε κρίσιμες στιγμές κατανάλωσης, προκειμένου να γίνει παροχή ενέργειας κατά τη διάρκεια διακοπών ρεύματος ή ως συμπλήρωμα της παραδοσιακής παραγωγής.

Εικόνα 4. Ένα αυτάρκες σύστημα


Τα υβριδικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα πρέπει να έχουν το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειάς τους καλυμμένο με ηλιακούς φωτοβολταϊκούς πίνακες για να φορτίζονται οι μπαταρίες ή να παρέχεται ηλεκτρική ενέργεια στο δίκτυο. Λαμβάνοντας υπόψη την ποσότητα αυτοκινήτων στον κόσμο, η περιοχή που θα καλύπτεται με ηλιακούς πίνακες θα είναι εντυπωσιακή και δεν θα χρειάζεται πρόσθετος χώρος. Ένα σπίτι με μικροδίκτυο DC που ελέγχεται από UETS, ηλιακούς φωτοβολταϊκούς πίνακες, ανεμογεννήτριες και ένα PHEV συνδεδεμένο με το οικιακό κύκλωμα ως συμπληρωματική πηγή ενέργειας αποτελεί το τέλειο πρότυπο ενός συστήματος που είναι αυτάρκες. Βλέπε εικόνα 4.


Μετακίνηση της πληροφορίας αντί των ανθρώπων ή πραγμάτων


Εξαιτίας της αύξησης στην κατανάλωση ενέργειας, συνιστώνται μεγάλες επενδύσεις στην επέκταση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών. Στην κοινωνία μας, η μόνη πραγματική δυνατότητα εξοικονόμησης ενέργειας και προστασίας του περιβάλλοντος είναι να υποκατασταθούν κυριολεκτικά οι ‘Λεωφόροι της Ασφάλτου’ από ‘Λεωφόρους της Πληροφορίας’. Η υπερβολική κινητικότητα είναι βασική αιτία της αύξησης στην κατανάλωση ενέργειας και της αντίστοιχης περιβαλλοντολογικής ρύπανσης ανθρώπινης προέλευσης. Καθώς οι τιμές των καυσίμων αυξάνονται, είναι πιο λογικό να μετακινείται η πληροφόρηση προς τους ανθρώπους και να αποφεύγεται, όσο δυνατόν, η μετακίνηση ανθρώπων. Το σύστημα UETS μπορεί να προσφέρει την απαιτούμενη δικτυακή ικανότητα εξέλιξης από την ‘Καταναλωτική Κοινωνία’ σε μια ‘Κοινωνία Γνώσης’.


Οι προσπάθειες που γίνονται για να μεταμορφωθεί ό,τι είναι υλικό σε εικονικό, συνεπάγονται αναγκαστικά βελτίωση στην αποτελεσματικότητα των διαδικασιών. Η ηλεκτρονική παροχή είναι πολύ πιο αποτελεσματική από τη φυσική μετακίνηση ανθρώπων σε μια τοποθεσία, καθώς εξοικονομεί χρόνο και μειώνει τα κόστη (μεταφοράς, ξενοδοχείων και εστιατορίων). Το σύστημα οπτικών ινών του Έξυπνου Δικτύου θα παράσχει ταχύτητες της τάξης των Gbps στη διασυνδετική διάταξη, φέρνοντας ‘ τηλεδιασκέψεις εικονικής πραγματικότητας’, υψηλής ακρίβειας, στο σπίτι και το γραφείο. Είναι μια διαδραστική τεχνολογία που συνδέει τους ανθρώπους δυναμικά και διαδραστικά σε πολλαπλές τοποθεσίες, μια αποτελεσματική εναλλακτική λύση για τη δραστική μείωση ταξιδιωτικών εξόδων, που παρέχει έναν οικονομικό τρόπο για τις μακρινές συναντήσεις και την εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Οι αγροτικές περιοχές επωφελούνται ιδιαίτερα από αυτό το είδος τηλεδιάσκεψης, που κάνει κάθε χωριό ένα ‘κέντρο γνώσης’.


Η τηλε-εργασία σημαίνει το τέλος της απόστασης. Η εργασία δεν είναι τόπος, οι τηλε-εργαζόμενοι οδηγούν πληροφορίες και όχι αυτοκίνητα στη δουλειά, γλυτώνοντας από τροχαία δυστυχήματα, μετακινούμενοι στην ταχύτητα φωτός, μειώνοντας τις μεταφορές, τα καύσιμα και τη ρύπανση, βελτιώνοντας την ισορροπία ζωής ανάμεσα στην εργασία και το σπίτι και ελαττώνοντας το άγχος. Δεν σημαίνει ‘εργασία στο σπίτι’ αλλά αποκέντρωση του γραφείου και χρήση των τηλεπικοινωνιών για να έρχεται η εργασία στους εργαζόμενους. Η καλύτερη λύση δεν είναι ‘το γραφείο στο σπίτι’ αλλά το ‘γραφείο κοντά στο σπίτι’, σε μέρος προσβάσιμο με τα πόδια. Η τηλε-εργασία είναι πολύ σημαντική για την οικονομία και το περιβάλλον και τα πλεονεκτήματά της πρέπει να τονίζονται, γιατί επιτρέπει στους ανθρώπους να εργάζονται χωρίς να πηγαίνουν στις μεγάλες πόλεις και αποτρέπει την εγκατάλειψη του αγροτικού περιβάλλοντος. Για τον αγροτικό κόσμο αποτελεί μια ευκαιρία με θετικό περιβαλλοντολογικό αντίκτυπο, που συμβάλλει στην αποτροπή των πυρκαγιών στα δάση και στη βελτίωση της διατήρησης και της βιοποικιλίας. Κάθε τηλε-εργαζόμενος μπορεί να εξοικονομήσει το χρόνο περίπου 1.400 κιλά εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, 500 λίτρα καυσίμων, 4.000 χιλιόμετρα οδήγησης σε αυτοκινητόδρομους και δρόμους, και 200 ώρες ελεύθερου χρόνου, που μπορεί να αφιερώσει στην οικογένειά του ή στην ψυχαγωγία.


Συμπεράσματα


Το σύστημα UETS δίνει τέλος στην τάση προς μια αυξανόμενη πολυπλοκότητα και αναποτελεσματικότητα, επιτρέποντας, με την απλότητά του, τη σύγκλιση των δικτύων Ηλεκτρισμού και Τηλεπικοινωνιών σε ένα ‘Έξυπνο Δίκτυο’, μια καθαρή ενεργειακή τεχνολογία για εξοικονόμηση ενέργειας και βιωσιμότητα. Μπορεί να αποτελέσει το σπόρο για νέες εφαρμογές και υπηρεσίες, τη βάση για τη μετάβαση από την ‘Κοινωνία της Κατανάλωσης’ στην ‘Κοινωνία της Γνώσης’. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το σημερινό μοντέλο που βασίζεται στην ανάπτυξη και την κατανάλωση δεν θα είναι βιώσιμο, ακόμη κι αν ανακαλυφθούν πηγές ελεύθερης και ανεξάντλητης ενέργειας, λόγω της παρακμής του περιβάλλοντος που προκαλεί. Αυτό το άρθρο προτείνει ένα νέο μοντέλο, τεχνολογικά εφικτό, για βιώσιμη ανάπτυξη, βασισμένη στο συνδυασμό των Δικτύων Εξελιγμένων Επικοινωνιών, Ανανεώσιμης Ενέργειας και Εξοικονόμησης Ενέργειας (NEGAWATS). Με δυο λόγια, να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να κάνουμε τη Γη κατοικήσιμη.


Στο μέλλον


Μια μεγάλη ποσότητα χρημάτων θα επενδυθεί στη χρήση νέων τεχνολογιών στο δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας, που θα απαιτήσουν εντατική ανίχνευση του εδάφους πριν από την ενσωμάτωση σε ευρεία κλίμακα. Η σημερινή κρίση είναι πράγματι μια ευκαιρία επένδυσης στη νέα τεχνολογία για εξοικονόμηση ενέργειας και αξιοπιστία, με την ευκαιρία της ανάπτυξης του ‘Έξυπνου Δικτύου’. Αυτή η λευκή βίβλος αποτελεί μια αρχή και προετοιμάζει το έδαφος για πολλά αντικείμενα έρευνας που θα μας επιτρέψουν να ενεργοποιήσουμε τη δύναμη της πληροφορίας στην υποδομή παροχής ενέργειας. Το αποτέλεσμα θα είναι μια προσιτή, ασφαλής και αξιόπιστη παροχή ενέργειας και πληροφορίας, βασική για την οικονομία της γνώσης του 21ου αιώνα.

Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα καταδεικνύουν μια τάση διαφοροποίησης μετά από μια περίοδο μονοπωλιακής σταθερότητας και σταδιακής επέκτασης του ηλεκτρισμού σε ολόκληρη την επικράτεια που κράτησε μισό, περίπου, αιώνα. Το αίτημα για «καθαρή» ηλεκτρική ενέργεια, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες που προσφέρει η ομότιμη ενέργεια, παρουσιάζουν πολύ ελκυστικές προοπτικές, ωστόσο δεν απουσιάζουν και οι πολύπλευρες προκλήσεις, υποστηρίζει ο Ανδριανός Τέσας.


Ο ανταγωνισμός στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως έντονος. Η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας αποτελείται από ένα σχετικά μικρό αριθμό μεγάλων εταιρειών. Είναι ενδεικτικό ότι το 43,4% της αγοράς κυριαρχείται από τέσσερις εταιρείες (Datamonitor a, 2009). Η απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας της τελευταίας δεκαετίας που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κοινοτική νομοθεσία, έχει οδηγήσει στην εμφάνιση μικρών παικτών, οι οποίοι μπορούν να επιλέξουν είτε να λειτουργήσουν ως «μεταπωλητές» ηλεκτρισμού προς τους τελικούς καταναλωτές, είτε να συστήσουν ίδιες μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτή είναι η εικόνα της «παραδοσιακής» και κυρίαρχης σήμερα αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, που απαιτεί παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα με βάση κυρίως τις «ρυπογόνες» πηγές και κεντρική διανομή ηλεκτρισμού (βλ Σχήμα Ι).

Σχήμα Ι


Ο σχετικά πρόσφατος προβληματισμός για την κλιματική αλλαγή σε συνδυασμό με την πορεία των τιμών του πετρελαίου έχουν αναδείξει μια συζήτηση για την ομότιμή (peer to peer) παραγωγή και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας. Η ομότιμη ηλεκτρική ενέργεια αναφέρεται σε μια λογική που βρίσκεται πολύ κοντά σε εκείνη της κοινής χρήσης αρχείων στο διαδίκτυο. Οι τελικοί καταναλωτές γίνονται ταυτόχρονα και μικροπαραγωγοί ηλεκτρισμού, με τη χρήση ανεμογεννητριών, ηλιακών κυψελών, γεωθερμικής ενέργειας ή και άλλων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ). Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να λαμβάνουν ηλεκτρική ενέργεια από το καθιερωμένο εθνικό δίκτυο εφόσον χρειαστεί αλλά και να έχουν τη δυνατότητα να πωλούν προς αυτό τις πλεονάζουσες ποσότητες (βλ. Σχήμα ΙΙ). Η ομότιμη παραγωγή και διανομή ενέργειας, εκτός από τα πλεονεκτήματα της αύξησης της ενεργειακής αποδοτικότητας διαμέσου της συμπαραγωγής και της βελτιστοποίησης των ενεργειακών πηγών σε τοπικό επίπεδο, θα μπορούσε να συμβάλλει στην αύξηση της συμμετοχής και την ενεργοποίηση των παθητικών χρηστών ενέργειας, με κίνητρο τη μεταπώληση ηλεκτρισμού αντί της σπατάλης.

Σχήμα ΙΙ


Οι προτάσεις για την υλοποίηση ομότιμης ενέργειας δίνουν, όπως είναι φυσικό άλλωστε, ιδιαίτερο βάρος στην τεχνολογία πληροφορικής και περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων:



– Την λογική της καθολικής κάλυψης που προτείνεται από τα πορίσματα του έργου CRISP (Distributed Intelligence in Critical Infrastructures for Sustainable Power) με την αυτόματη ρύθμιση της προσφοράς και της ζήτησης

– Στον αντίποδα βρίσκεται η περίπτωση ενός αποκεντρωμένου πλέγματος με επικοινωνία μεταξύ των διαφόρων παραγωγών για τη ρύθμιση της προσφοράς – ζήτησης μέσω του διαδικτύου.

– Μια αρκετά δημοφιλής περίπτωση είναι εκείνη των μικρό-δικτύων (micro -grids) χαμηλής τάσης που περιλαμβάνουν σε τοπικό ή ατομικό επίπεδο την παραγωγή ηλεκτρισμού, θερμότητας και την δυνατότητα αποθήκευσης σε συσσωρευτές ενώ υπάρχει μια μόνο διασύνδεση με το κεντρικό δίκτυο.


Στην Ελλάδα κυριαρχούν οι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί παραγωγής με βάση το λιγνίτη και ακολουθούν οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί. Το ηλεκτρικό σύστημα διακρίνεται στο Εθνικό Διασυνδεδεμένο Σύστημα (Ε.Δ.Σ.) και στο Νησιωτικό Σύστημα. Η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (Βλ. Σχήμα IIΙ) είναι πλέον τυπικά απελευθερωμένη και επιτρέπεται η παραγωγή και η πώληση ηλεκτρικής ενέργειας και από τρίτους, εκτός της ΔΕΗ Α.Ε., η οποία ωστόσο κατέχει μερίδιο άνω του 95% της παραγωγής. Η νομοθεσία προβλέπει την υποχρέωση όλων των παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου των ΑΠΕ, να συνδέονται στο κεντρικό δίκτυο και να πωλούν εκεί το ρεύμα που παράγουν, και όχι απευθείας σε ιδιώτες. Με τον τρόπο αυτό, αποκλείεται η περίπτωση διμερών συμβάσεων/συνεννοήσεων μεταξύ παραγωγών ή μεταξύ παραγωγών – προμηθευτών, χωρίς τη μεσολάβηση του κεντρικού Συστήματος Συναλλαγών.

Σχήμα ΙΙΙ


Επιτρέπονται μικρές μονάδες παραγωγής (μέχρι 50.000 MWh/έτος) οι οποίες μπορούν να πωλούν μέχρι το 20% της παραγωγής τους στο κεντρικό δίκτυο σε καθορισμένη τιμή. Από την άλλη πλευρά, επιβάλλεται ένα μικρό τέλος (για τη στήριξη των ΑΠΕ) σε ολόκληρη την ποσότητα ρεύματος που παράγουν οι μονάδες αυτές.


Αξίζει να αναφερθεί ότι με το Ν. 3468/2006 δημιουργήθηκαν κίνητρα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τους ιδιώτες σε μικρούς σταθμούς φωτοβολταϊκών, καθώς δεν απαιτείται λήψη άδειας παραγωγής, εγκατάστασης, λειτουργίας για τις περιπτώσεις με ισχύ μέχρι 150KWh. Το παραγόμενο αυτό ρεύμα στη συνέχεια πωλείται στην ΔΕΣΜΗΕ Α.Ε. (ή στη ΔΕΗ Α.Ε. στα μη διασυνδεδεμένα νησιά) μέσω του δικτύου της ΔΕΗ, ενώ ενθαρρύνεται και η συμμετοχή αυτοπαραγωγών.


Έχει ασκηθεί κριτική στην Ελλάδα για την έλλειψη ρυθμίσεων ως προς την εξισορρόπηση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε πραγματικό χρόνο. Η συζήτηση αυτή την περίοδο στην Αθήνα, στο Παγκόσμιο Φόρουμ Ενεργειακής Ρύθμισης περιστρέφεται, μεταξύ άλλων, γύρω από την εγκατάσταση των λεγόμενων «έξυπνων μετρητών» (smart meters) ως ένα πρώτο βήμα για την δημιουργία των λεγόμενων «έξυπνων δικτύων» (smart grids) με αποτέλεσμα την δυνατότητα ανταπόκρισης σε πραγματικό χρόνο των παρόχων ηλεκτρικής ενέργειας στη ζήτηση της αγοράς.


Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα καταδεικνύουν μια τάση διαφοροποίησης μετά από μια περίοδο μονοπωλιακής σταθερότητας και σταδιακής επέκτασης του ηλεκτρισμού σε ολόκληρη την επικράτεια που κράτησε μισό, περίπου, αιώνα. Το αίτημα για «καθαρή» ηλεκτρική ενέργεια, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες που προσφέρει η ομότιμη ενέργεια, παρουσιάζουν πολύ ελκυστικές προοπτικές, ωστόσο δεν απουσιάζουν και οι πολύπλευρες προκλήσεις.


Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την πολύ πιθανή περίπτωση της υιοθέτησης των έξυπνων μετρητών. Σε αρκετές χώρες του κόσμου έχει δρομολογηθεί η σχεδόν καθολική εγκατάσταση αυτών των μετρητών, όπως στην Ιταλία από την κυρίαρχη εταιρεία παραγωγής και παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, την Enel SpA. Οι έξυπνοι μετρητές δίνουν τη δυνατότητα διαφοροποιημένης χρέωσης – υψηλότερη χρέωση στις ώρες αιχμής και χαμηλότερη τις υπόλοιπες- ενώ η παράνομη χρήση ηλεκτρισμού (λ.χ. από αυθαίρετα κτίσματα) εντοπίζεται με ευκολία. Ωστόσο δεν λείπουν οι φωνές εκείνων που διαβλέπουν ένα καθαρό όφελος μόνο για τις εταιρείες που πωλούν ηλεκτρικό ρεύμα στους καταναλωτές και όχι για τους τελευταίους.


Στη Ν. Ζηλανδία, λ.χ. το Κοινοβούλιο εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη με την οποία ασκήθηκε κριτική στην έλλειψη πραγματικής «εξυπνάδας» από τους έξυπνους μετρητές, τουλάχιστον σύμφωνα με τα συμφέροντα των καταναλωτών. Πιο συγκεκριμένα, οι εν λόγω έξυπνοι μετρητές αδυνατούσαν να αντεπεξέλθουν στην λειτουργία των «έξυπνων» οικιακών συσκευών και των οικιακών δικτύων, βοηθώντας στη μείωση – ως οφείλουν -της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας. Επιπλέον, προτάθηκε η δυνατότητα οι έξυπνοι μετρητές να δίνουν τη δυνατότητα αλλαγής παρόχου για διασφάλιση του δίκαιου ανταγωνισμού (όπως στην περίπτωση της φορητότητας των αριθμών κινητών τηλεφώνων) και η νομοθετική εξασφάλιση της δίκαιης χρέωσης των καταναλωτών με γνώμονα το κόστος στην διαφοροποιημένη χρέωση και όχι μόνο το κέρδος των παρόχων.


Η προώθηση των έξυπνων δικτύων, με τους έξυπνους μετρητές ως πρώτο βήμα, παρουσιάζει μια σειρά από τεχνολογικές προκλήσεις, όπως λ.χ. η χρήση ενσύρματων ή ασύρματων μέσων επικοινωνίας των μετρητών, η δυνατότητα τους να επικουρούν την παραγωγή ηλεκτρισμού από τους καταναλωτές μέσω της σύνδεσης με μικρό-δίκτυα και η ασφάλεια των δεδομένων που μεταδίδουν αμφίδρομα οι έξυπνοι μετρητές.


Η προτυποποίηση τόσο των συσκευών, όσο και των μεθόδων επικοινωνίας καταναλωτών, παραγωγών και καταναλωτών-παραγωγών με το με το κεντρικό δίκτυο διανομής, λαμβάνει με τον τρόπο αυτό ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας που δίνεται στην ανάπτυξη των έξυπνων δικτύων αποτελεί ο 13ος Τίτλος (sec. 1301) του αμερικάνικου νομοθετήματος για την Ενεργειακή Ανεξαρτησία και Ασφάλεια (Energy Independence and Security Act – 2007) όπου γίνεται ιδιαίτερη μνεία για την διασφάλιση της διαλειτουργικότητας των έξυπνων δικτύων. Αξίζει να σημειωθεί ότι το νομοθέτημα αυτό τελικά δεν μείωσε τις φορολογικές ελαφρύνσεις των πετρελαϊκών εταιριών.


Από την άλλη πλευρά υπάρχουν μια σειρά από παράγοντες που όπως είναι φυσικό, επηρεάζουν την δυνατότητα της ομότιμης ενέργειας να αναπτυχθεί περαιτέρω. Εκτός από την αναμενόμενη αντίδραση των παραδοσιακών παραγωγών ηλεκτρισμού, για τους οποίους η ομότιμη παραγωγή αποτελεί απειλή (Datamonitor, 2009), η οικονομική πλευρά σαφώς παρουσιάζεται πολύ σημαντική παράμετρος, σε μια περίοδο κατά την οποία σημειώνονται αρνητικοί ρυθμοί ανάπτυξης σε πολλές χώρες, ενώ διατυπώνονται προβληματισμοί ως προς την χρηματοοικονομική πολιτική. Η ομότιμη ενέργεια αυτή την εποχή δεν είναι άμεσα φθηνότερη από την συμβατική, γεγονός που αποθαρρύνει τόσο καταναλωτές όσο και διαμορφωτές πολιτικής από την υιοθέτησή της. Επιπλέον, η βιωσιμότητα της χρησιμοποιούμενης τεχνολογίας στην ομότιμη ενέργεια σαφώς επηρεάζει την παρούσα απόφαση για επένδυση. Η βιωσιμότητα της ομότιμης ενέργειας σε συνδυασμό με τη μείωση του πραγματικού χρηματικού κόστους υιοθέτησης της αποτελούν κλειδιά για την οικονομικά ασφαλή μετάβαση σε μια κοινωνία καταναλωτών-παραγωγών.


Για τους διαμορφωτές πολιτικής, μεγάλη σημασία αποκτούν πέρα από την οικονομική παράμετρο και οι υπόλοιπες εξωτερικές επιδράσεις της ομότιμης ενέργειας. Ένα παράδειγμα αποτελεί η απασχόληση και η κατάρτιση όπου αφενός δημιουργούνται δυνατότητες αυξημένης απασχόλησης στην περίπτωση που προωθηθεί η παραγωγή των σχετικών τεχνολογιών εγχώρια, αφετέρου δημιουργούνται οι προκλήσεις της κατάρτισης ανθρωπίνου δυναμικού στις νέες αυτές τεχνολογίες. Ένα άλλο παράδειγμα αποτελεί η επίδραση στα δημόσια έσοδα μακροπρόθεσμα, με την μείωση των εσόδων από τον φόρο προστιθέμενης αξίας στο ρεύμα που καταναλώνεται σε περίπτωση μεγαλύτερης διείσδυσης της ομότιμης ενέργειας.


Στην Ελλάδα, όπου το καθεστώς μετάβασης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε πραγματικό ανταγωνισμό βρίσκεται ακόμα σε αρχικό στάδιο, η πολιτική βούληση, αντλώντας και τα παραδείγματα στη διεθνή σκηνή, έχει τη δυνατότητα διαμόρφωσης των συνθηκών εκείνων για την καλύτερη αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών στην περίπτωση της ηλεκτρικής ενέργειας προς όφελος των δρώντων / παικτών και με τελικό αποδέκτη την μείωση της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος.


Σε κάθε περίπτωση οι αποφάσεις αυτές, είτε με την εισαγωγή των έξυπνων μετρητών ως πρώτου βήματος για την υιοθέτηση των έξυπνων δικτύων, είτε με την κεντρική προώθηση αυτόνομων δικτύων ομότιμης ενέργειας (λ.χ. σε νησιά), είτε και τα δύο καθώς και η τυχόν προώθηση άλλων μορφών παραγωγής και διανομής της ηλεκτρικής ενέργειας, θα ήταν σκόπιμο να ληφθούν με επιστημονικά κριτήρια τεκμηριωμένα σε όσο το δυνατόν πιο ακριβείς μελέτες και λαμβάνοντας υπόψη τα συμφέροντα όλων των ενδιαφερόμενων μερών. Άλλωστε, οι νέες τάσεις στην ηλεκτρική ενέργεια ευνοούν την αμφίδρομη επικοινωνία, ενώ οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την δημόσια διαβούλευση χωρίς μεγάλο οικονομικό κόστος. Οι όποιες ρυθμίσεις δεν πρέπει να θέσουν σε κίνδυνο ούτε την επάρκεια ηλεκτρικού ρεύματος, ούτε όμως και την τσέπη των περισσότερων καταναλωτών-πολιτών αυτής της χώρας για να τελεσφορήσουν.

Βιβλιογραφία

- Datamonitor a (2009) Electricity in Europe – Industry Profile, October 2009, Ref. Code 0201-0663.

- Datamonitor b (2009) The UK’s latest proposal for a FIT system is ambitious, but misguided, 28 of April 2009, Expert View.

- J. Ikäheimo, K. Purchala, E. Fuchs, R. Drozdowski (2008) Management tools for Distributed Energy Resources integration into energy markets, 3rd International Conference on Integration of Renewable and Distributed Energy Resources, December 10-12th, 2008.

- S.Kärkkäinen (2004) Local Trading Strategies, First International Conference on the Integration of Renewable Energy Sources and Distributed Energy Resources, December 1 – 3 /2004, Brussels.

- P. Koponen, (2004) Integration of metering with DER management? Metering Europe, 29.09.2004”.

- Office of the National Coordinator for Smart Grid Interoperability (2009) NIST Framework and Roadmap for Smart Grid Interoperability Standards, Release 1.0 (Draft), National Institute of Standards and Technology, U.S. Department of Commerce, Washington.

- Parliamentary Commissioner for the Environment (2009) Smart electricity meters: How households and the environment can benefit, Wellington, New Zealand.

Σχετικές ιστοσελίδες

- http://www.eu-deep.com/

- http://www.house.gov/

- http://www.rae.gr/

- http://www.worldforumiv.info/

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η ιστορία σχετικά με την επιλογή του εναλλασσόμενου ρεύματος, έναντι του συνεχούς, καθώς αυτή σχετίζεται άμεσα με το σημερινό μοντέλο κεντρικοποιημένης παραγωγής, έναντι του μοντέλου της διεσπαρμένης παραγωγής. Η επικράτηση του εναλλασσόμενου ρεύματος έναντι του συνεχούς ακολούθησε μετά από σφοδρή αντιδικία και ανταγωνισμού μεταξύ δύο σημαντικών παραγόντων της οικονομικής και τεχνολογικής ζωής στις ΗΠΑ, του Thomas Alva Edison και του βιομήχανου George Westinghouse από το Pittsburgh.


1. Το μέλλον βρίσκεται… στο 1900 !


Κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του ηλεκτρισμού, υπήρξε μια αρχική διαμάχη για το Εναλλασσόμενο Ρεύμα (ΕΡ) και το Συνεχές Ρεύμα (ΣΡ), περί το 1900. Οι δύο αυτές βασικές τεχνολογίες οδηγούσαν και σε δύο διαφορετικές υλοποιήσεις από πλευράς μοντέλου παραγωγής και κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας:



• Το συγκεντρωτικό μοντέλο, στο οποίο έχουμε λίγα σημεία που παράγουν μεγάλα ποσά ηλεκτρικής ενέργειας, τα οποία μεταφέρονται μέσω δικτύων υψηλής τάσης μεταφοράς και διανομής στα σημεία κατανάλωσης – καταναλωτές – οι οποίοι είναι νοικοκυριά, επιχειρήσεις, βιομηχανίες, μέσα μεταφοράς κοκ. Το μοντέλο αυτό ισχύει σήμερα.
• Το κατανεμημένο, στο οποίο έχουμε πολλά σημεία παραγωγής, διασπαρμένα και κοντά στα σημεία κατανάλωσης. Στο μοντέλο αυτό, η ενέργεια παράγεται εκεί που καταναλώνεται. Το μοντέλο αυτό λέγεται και ως διεσπαρμένη παραγωγή ή ομότιμη παραγωγή.


Τα χρόνια που πέρασαν μέχρι σήμερα, κυριάρχησε το κεντρικοποιημένο μοντέλο, το οποίο βασίζεται στο εναλλασσόμενο ρεύμα και τις μηχανές του, και αναπτύχθηκαν αρκετές τεχνολογίες για την παραγωγή, τη μεταφορά και τη διανομή της ηλεκτρικής ενέργειας. Ομοίως, αναπτύχθηκαν σε μεγάλο βαθμό συσκευές για οικιακή και βιομηχανική χρήση, οι οποίες λειτουργούν με εναλλασσόμενο ρεύμα. Όλη η βιομηχανία των ηλεκτρικών συστημάτων, εδώ και 100 χρόνια, βασίστηκε στο μοντέλο αυτό.


Κυρίαρχα καύσιμα για τις μονάδες παραγωγής, όπως και στην υπόλοιπη βιομηχανία, αποτέλεσαν τα ορυκτά καύσιμα, όπως είναι το πετρέλαιο και το κάρβουνο ή ο λιγνίτης.


2. Τεχνολογικά στοιχεία δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας


2.1 Τεχνολογικοί περιορισμοί


Η ηλεκτρική ενέργεια έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες, οι οποίες άλλοτε είναι θετικές και άλλοτε αρνητικές. Μία βασική της αρνητική ιδιαιτερότητα είναι ότι δεν αποθηκεύεται (τουλάχιστον με φθηνό κόστος και σε μεγάλες ποσότητες) και επομένως κάθε χρονική στιγμή πρέπει να παράγεται όση ενέργεια καταναλώνεται. Σε αντίθετη περίπτωση, δημιουργούνται φαινόμενα αστάθειας στο ηλεκτρικό σύστημα, τα οποία μπορεί εκτός πολλών άλλων συνεπειών να οδηγήσουν και στην κατάρρευσή του.


Ένα σύγχρονο ηλεκτρικό σύστημα αποτελείται από μεγάλες μονάδες παραγωγής, θερμικές, υδραυλικές, αιολικές, ηλιακές κοκ, από δίκτυα υψηλής τάσης μεταφοράς (150 – 400 kV), από δίκτυα μέσης τάσης διανομής (15 – 20 kV) καθώς και από δίκτυα χαμηλής τάσης διανομής (400 V).
Με χρήση συστημάτων ελέγχου δια μέσω πληροφοριακών και μετρητικών συστημάτων, παρακολουθείται σε κάθε χρονική στιγμή η κατάσταση του ηλεκτρικού συστήματος. Τα Κέντρα Ελέγχου Ενέργειας αποτελούν απαραίτητη υποδομή για τους Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς και έχουν μεταξύ άλλων τις ακόλουθες δυνατότητες:



• προσφέρεται η δυνατότητα παρακολούθησης της κατάστασης του κάθε ενός ξεχωριστά εξοπλισμού από τον πολυάριθμο που αποτελεί το Σύστημα Παραγωγής και Μεταφοράς, καθώς επίσης και την πραγματοποίηση των απαραίτητων λειτουργικών χειρισμών του εξοπλισμού. Παρακολουθείται η λειτουργία του κάθε Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού και Υποσταθμού Μεταφοράς και πραγματοποιούνται οι απαραίτητοι λειτουργικοί χειρισμοί ή τηλεχειρισμοί στους χώρους αυτούς
• λαμβάνονται όλα τα μέτρα που απαιτούνται, ώστε να διασφαλίζεται αδιάλειπτη παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και διατήρηση της συχνότητας και των τάσεων σε όλα τα σημεία του συστήματος, στα πλαίσια που καθορίζονται από τους κανονισμούς
• συντονίζονται όλες οι λειτουργικές δραστηριότητες στο σύστημα, ώστε να επιτυγχάνονται διαφοροποιήσεις στις διασυνδέσεις του εξοπλισμού με ασφάλεια και ταχύτητα, ακολουθώντας συγκεκριμένες αυστηρές διαδικασίες και Κανονισμούς Ασφάλειας
• συντονίζονται όλες οι απαιτούμενες ενέργειες για άμεση αποκατάσταση παροχής μετά από έκτακτα περιστατικά ή διαταραχές στο σύστημα
  λαμβάνονται έγκαιρα οι απαιτούμενες ενέργειες μετά από συστηματική πρόβλεψη του φορτίου του συστήματος για δέσμευση και φόρτιση μονάδων παραγωγής, ώστε να ικανοποιείται η οποιαδήποτε αύξηση της ζήτησης
• αναλαμβάνονται σε συνεχή βάση όλες οι αναγκαίες ενέργειες, ώστε να επιτυγχάνεται το ελάχιστο δυνατό κόστος λειτουργίας του συστήματος Παραγωγής και Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας.


Η ασφαλής, αδιάλειπτη και οικονομική παραγωγή, μεταφορά και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας είναι ένα πολυσύνθετο τεχνικό και οικονομικό πρόβλημα, το οποίο απαιτεί αρκετούς υπολογισμούς, σύνθετα μαθηματικά και συνεχή προσαρμογή, καθώς οι σημαντικές παράμετροι μεταβάλλονται συνεχώς (όπως είναι το φορτίο, η δυνατότητα παραγωγής μονάδων κοκ).


Σήμερα το σύστημα είναι στημένο συγκεντρωτικά. Με την έλευση όμως των μονάδων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και την παγκόσμια τάση για την αξιοποίησή τους, έχουμε περάσει σε ένα υβριδικό μοντέλο. Τα ηλεκτρικά συστήματα έχουν πλέον τη συγκεντρωτική δομή που είχαν, αλλά διασυνδέονται πάνω τους, σε σχέση με το προϋπάρχον σύστημα μικρής ισχύος μονάδες ΑΠΕ, κυρίως αιολικές και ηλιακές.


Το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί είναι αυτό της μεγάλης διείσδυσης διεσπαρμένης παραγωγής στα ηλεκτρικά δίκτυα. Και είναι ένα πρόβλημα πολιτικό, τεχνικό, οικονομικό και προπάντων κοινωνικό.


2.2 Το πρόβλημα για την Ελλάδα


Προσεκτικό μακροχρόνιο εθνικό ενεργειακό σχεδιασμό επιβάλλουν οι ενεργειακές περιβαλλοντικές και οικονομικές συνθήκες που διαμορφώνονται σε εγχώριο και διεθνές επίπεδο. Από το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος (ΤΕΕ) επισημαίνεται ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή εν όψει του 2013 και του 2020, με αναφορά τόσο στα προβλήματα ηλεκτροπαραγωγής όσο και στη διαχείριση ζήτησης και την εξοικονόμηση ενέργειας.[1] Μέχρι το 2010, με το καθεστώς του Πρωτοκόλλου του Κιότο, και μετά το 2013 με τη λήξη του Πρωτοκόλλου και την έγκριση νέας Οδηγίας της Ε.Ε. για τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, η Ελλάδα καλείται να αποφασίσει προς ποια κατεύθυνση θα κινείται το πλαίσιο που θα διαμορφώσει για την ανάπτυξη των απαιτούμενων νέων ηλεκτροπαραγωγικών μονάδων.


Κριτήρια σε αυτό το σχεδιασμό πρέπει να είναι η ασφάλεια εφοδιασμού, το συνολικό κόστος παραγωγής της κιλοβατώρας, συμπεριλαμβανομένης και της αποκαταστάσεως του περιβάλλοντος, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις όσον αφορά στη ρύπανση, τη διαχείριση υδάτινων πόρων και την παραγωγή αερίων του θερμοκηπίου και οι υποχρεώσεις της χώρας που απορρέουν από τις ευρωπαϊκές και διεθνείς δεσμεύσεις.


Στη σημερινή πραγματικότητα ανιχνεύονται οι εξής τάσεις:



• Άνοδος τιμών του πετρελαίου, που συμπαρασύρει τις τιμές του φυσικού αερίου και διατήρηση έντονων χρηματιστηριακών χαρακτηριστικών και στο μέλλον.
• Άνοδος της τιμής του λιθάνθρακα (ήδη παρατηρήθηκε άνοδος από 60 σε 130 δολάρια ανά τόνο τα τελευταία χρόνια) λόγω αυξημένης ζήτησης και αδυναμίας σημαντικής αύξησης της παραγωγής για αρκετό χρόνο στο μέλλον.
• Υποχρεωτική συμμόρφωση για μείωση των αερίων του θερμοκηπίου τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο λόγω των υψηλών οικονομικών επιπτώσεων (μεταξύ άλλων και της εμπορίας ρύπων).


Ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων επιβάλλει πολύ προσεκτικό μακροχρόνιο ενεργειακό σχεδιασμό. Οι επιβαλλόμενοι στόχοι από τη νομοθεσία της Ε.Ε., όσον αφορά την αύξηση και διάδοση των ΑΠΕ αλλά κυρίως στην ποινολόγηση της παραγωγής των αερίων του θερμοκηπίου, σε περίπτωση αποτυχίας του σχεδιασμού, θα καταστήσουν την ενεργειακή τροφοδοσία της χώρας όχι απλώς προβληματική αλλά πιθανώς καταστροφική για την ανάπτυξή της.


Με δεδομένο το πρόβλημα της παραγωγής και εκμετάλλευσης του λιγνίτη, και ότι σήμερα υπάρχουν τέσσερις πετρελαϊκές μονάδες (Λαύριο, Αλιβέρι) οι οποίες σταδιακά θα αποσυρθούν, πρέπει όλες οι εξαγγελίες για νέες συμβατικές μονάδες να μελετηθούν πολύ προσεκτικά και απαραιτήτως στο πλαίσιο του μακροχρόνιου σχεδιασμού καθώς και πρέπει να εξεταστεί και να ερευνηθεί η εγκατάσταση μονάδων ηλεκτροπαραγωγής με κατεύθυνση προς τις ΑΠΕ και τις νέες αναδυόμενες τεχνολογίες.


3. Διεσπαρμένη παραγωγή στο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας


3.1 Μικροδύκτια (microgrids)


Τα μικροδύκτια είναι δίκτυα διανομής χαμηλής ή μέσης τάσης με συνδεδεμένες μονάδες διασπαρμένης παραγωγής, ελεγχόμενα φορτία και μονάδες αποθήκευσης.


Τα Συστήματα Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΣΗΕ) για περιβαλλοντικούς κυρίως λόγους αναδομούνται και η εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ολοένα και πιο κοντά στους καταναλωτές αυξάνεται συνεχώς. Αναπτύσσονται νέες στρατηγικές και αλγόριθμοι λειτουργίας δικτύων διανομής με υψηλή διείσδυση διεσπαρμένης και κυρίως ανανεώσιμης παραγωγής, συμπεριλαμβάνοντας διατάξεις αποθήκευσης για χρονικό ορίζοντα ωρών, με τη βοήθεια κατάλληλων εργαλείων και τεχνικών ανάλυσης.


Η λειτουργία της ΔΠ επηρεάζει τη λειτουργία των εντασσόμενων ρυπογόνων μονάδων στο δίκτυο και ως εκ΄τούτου και τους εκπεμπόμενους ρύπους. Η εγκατάσταση στα δίκτυα μονάδων ΔΠ οδηγεί σε μείωση των αποφευγόμενων ρύπων στο περιβάλλον από το δίκτυο.


Θέματα προς διερεύνηση είναι η δομή του μικροδικτύου (microgrid) καθώς και η αποτελεσματική ανάπτυξη στρατηγικών και τεχνικών ανάπτυξης. Η μέθοδος υπολογισμού τόσο της δομής όσο και του ελέγχου και λειτουργίας του μικροδικτύου πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν τις προσφορές των μονάδων ΔΠ, της ζήτησης των καταναλωτών και τους περιορισμούς επάρκειας τροφοδοσίας σε περιπτώσεις σφάλματος στο δίκτυο, προκειμένου να βελτιστοποιήσει τη λειτουργία του μικροδικτύου σύμφωνα με τις προτεινόμενες πολιτικές λειτουργίας.


3.2 Ενεργειακά αυτόνομα κτίρια


Στα πλαίσια των σύγχρονων τάσεων, πρέπει να μελετηθούν λύσεις για τη δημιουργία ή την μετατροπή ενεργειακά αυτόνομων κτιρίων. Η μερική ή ολική ενεργειακή αυτονόμηση των κτηρίων συνιστά μια ρεαλιστική προοπτική και αποδεικνύεται στην πράξη.


Η τεχνολογία παρεμβαίνει καθοριστικά στον τομέα της ενεργειακής βελτιστοποίησης των κτιρίων, με ενσωμάτωση ήπιων ενεργειακών εφαρμογών όπως είναι τα ηλιακά πεδία, γεωθερμικές αντλίες θερμότητας, εξοπλισμό αποθήκευσης ενέργειας και αυτοματισμών, προκειμένου να παραχθεί θέρμανση, ψύξη και ζεστό νερό χρήσης.


Επιπλέον με την εγκατάσταση fuel cell σε συνδυασμό με τα ηλιακά πεδία, είναι δυνατή η δημιουργία ενός δεύτερου δικτύου ισχύος με συνεχές ρεύμα, το οποίο μπορεί θαυμάσια να τροφοδοτήσει καταναλωτές συνεχούς ρεύματος που ήδη χρησιμοποιούνται ευρέως σήμερα στα κτίρια, όπως είναι λαμπτήρες υψηλής απόδοσης, ηλεκτρονικές διατάξεις, διατάξεις ψυχαγωγίας κοκ.


Μην ξεχνάμε ότι η τηλεόραση, το τηλέφωνο, το φαξ, οι λάμπες υψηλής απόδοσης, ο υπολογιστής κλπ λειτουργούν στην ουσία με συνεχές ρεύμα, το οποίο παράγεται με τροφοδοτικά από το σημερινό εναλλασσόμενο ρεύμα του δικτύου.


Τα άμεσα και έμμεσα αποτελέσματα για το περιβάλλον, την οικονομία και τους χρήστες είναι πολλαπλά.

• Μείωση της χρήσης πετρελαίου, φυσικού αερίου και άλλων ρυπογόνων και κοστοβόρων μορφών ενέργειας.
• Μείωση των άμεσων ρύπων CO2 και SO2 και της απελευθέρωσής τους στο περιβάλλον.
• Πρόσθετη εξοικονόμηση ενέργειας και μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
• Αύξηση της συμμετοχής της ηλιακής ενέργειας στο ενεργειακό ισοζύγιο της χώρας.
• Κίνητρα για να βελτιωθεί ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των παθητικών και ενεργητικών συστημάτων εξοικονόμησης ενέργειας.


3.3 Στην Ελλάδα


Τα υβριδικά συστήματα και τα μικροδίκτυα έχουν σκοπό τη μεγάλη διείσδυση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα ηλεκτρικά δίκτυα. Ιδιαίτερα στην χώρα μας, η εφαρμογή αυτών των συστημάτων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα μη διασυνδεδεμένα νησιά, στα οποία η ηλεκτρική ενέργεια εξασφαλίζεται με καύση ορυκτών καυσίμων και ειδικότερα πετρελαίου. Η αξιοποίηση του υψηλού δυναμικού αιολικής και ηλιακής ενέργειας στα νησιά της χώρας μας αποτελεί μεγάλη πρόκληση και υψηλή προτεραιότητα σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή και Εθνική πολιτική για την ενέργεια και το περιβάλλον. Απώτερος στόχος είναι η αξιοποίηση των ΑΠΕ για την κάλυψη των αναγκών των νησιών σε ενέργεια και νερό με την εφαρμογή προηγμένων τεχνολογιών φιλικών στο περιβάλλον.


Η σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα


Tο 2008 στην Eλλάδα εγκαταστάθηκαν συνολικά 210,9 MW από ανανεώσιμες πηγές, ανεβάζοντας την συνολική ισχύ στα 1198,33 MW. Aπό τις 8.200 αιτήσεις για την εγκατάσταση 3,5 GW φωτοβολταϊκών, το 2008 εγκαταστάθηκαν μόλις 9 MW.


Tο 2007 εγκαταστάθηκαν στη χώρα μας 125 MW αιολικών πάρκων. Μέχρι το τέλος του 2008 είχαν υποβληθεί 4.397 αιτήσεις για την παραγωγή 47.336 MW. Aπό αυτά, άδεια λειτουργίας διαθέτουν μόνο 1.038 MW που αντιστοιχούν σε ποσοστό μόλις 13,9%. Επιπλέον, 225 μεγαβάτ διαθέτουν άδεια λειτουργίας στο μη διασυνδεδεμένο νησιωτικό σύστημα (πηγή ΡΑΕ).


Το παράδειγμα της Κύθνου


Η Κύθνος αποτελεί διεθνώς σημείο αναφοράς στην ανάπτυξη τεχνολογιών για την αξιοποίηση της ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Το 2001 το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΚΑΠΕ) σε συνεργασία με το Δήμο Κύθνου εγκατέστησε και λειτουργεί αυτόνομο μικροδίκτυο στην θέση Γαϊδουρομάντρα, το οποίο ηλεκτροδοτεί 12 κατοικίες με διεσπαρμένα φωτοβολταϊκά συστήματα και μπαταρίες μέσω αμφίδρομων μετατροπέων ισχύος, καλύπτοντας όλες τις ανάγκες τους σε φωτισμό, λειτουργία ψυγείου, τηλεόρασης και άλλων μικρών ηλεκτρικών συσκευών.


Σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη μια νέα φάση εγκατάστασης της πλέον σύγχρονης τεχνολογίας στο μικροδίκτυο της Γαϊδουρόμαντρας. Με την τοποθέτηση ευφυών ελεγκτών φορτίων, οι οποίοι διαχειρίζονται μη κρίσιμα φορτία, όπως αντλίες άρδευσης ή συσκευές θέρμανσης νερού, επιτυγχάνεται βέλτιστη διαχείριση της διαθέσιμης ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς κεντρικό έλεγχο. Η τεχνολογία αυτή έχει εξαιρετική σημασία για την εφαρμογή εξελιγμένων τεχνικών διαχείρισης της ζήτησης και εξοικονόμησης ενέργειας (intelligent networks), όχι μόνο για τα ελληνικά νησιά αλλά και τα ενεργειακά συστήματα του μέλλοντος, τα οποία προβλέπεται να περιλάβουν μεγάλη διείσδυση διασπαρμένης παραγωγής.


Η Κύθνος έγινε γνωστή παγκόσμια για την ανάπτυξη της αιολικής και ηλιακής ενέργειας και μπορεί να αποτελέσει μια νέα αφετηρία για την ευρύτερη ανάπτυξη των ΑΠΕ στον νησιωτικό χώρο προς την κατεύθυνση της βιώσιμης ανάπτυξης και του οικολογικού τουρισμού που αποτελεί την μεγάλη πρόκληση του μέλλοντος.


Υβριδικό πάρκο στην Ικαρία


Ένα υβριδικό σύστημα που θα λειτουργεί με ενέργεια από το νερό και τον αέρα αναμένεται να εξασφαλίσει αυτονομία για την Ικαρία από το 2010 και ύστερα. Ο Δήμος Ραχών ετοιμάζει στο νησί του ανατολικού Αιγαίου ένα πρότυπο υβριδικό πάρκο που θα συνδυάζει αιολική και υδροηλεκτρική ενέργεια. Το έργο εγκαινιάστηκε πρόσφατα και αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί το 2010. Η συνολική επένδυση είναι ύψους 23 εκατ. ευρώ. Το πάρκο αναμένεται ότι θα παράγει ετησίως ενέργεια ισοδύναμη με 11 γιγαβατώρες. Εκτός από ενεργειακή αυτονομία η Ικαρία θα έχει σημαντική μείωση στις εκπομπές ρύπων, ενώ θα δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας.


Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, το πρώτο υβριδικό πάρκο δημιουργήθηκε στην Κύθνο το 1983 με συνδυασμό αιολικής και ηλιακής ενέργειας και αποτέλεσε πρότυπο αυτόνομου συστήματος ανά τον κόσμο. Η πρωτοπορία της Κύθνου είχε ξεκινήσει το 1982 όταν δημιουργήθηκε στο νησί το πρώτο αιολικό πάρκο της Ευρώπης.


4. Ο καταναλωτής γίνεται παραγωγός και συμμετέχει ομότιμα στο δίκτυο


Τελευταίο και ενδιαφέρον ζήτημα το οποίο αξίζει να αναφέρουμε επιγραμματικά, είναι η πολιτική και κοινωνική διάσταση της διεσπαρμένης παραγωγής. Στο μοντέλο της ΔΠ, ο καταναλωτής είναι και παραγωγός, καταναλώνει και ζει την παραγωγή, καθώς η διεργασία εξελίσσεται μέσα στο δικό του οικοσύστημα, στην πόλη, το χωριό, τη γειτονιά του, το σπίτι του. Για το λόγο αυτό προχωράμε ακόμα ένα βήμα και εισάγουμε τον όρο “ομότιμη παραγωγή”.


Ενώ σήμερα, ο καταναλωτής, δεν έχει ιδέα για την παραγωγή, τις συνθήκες του μικροκλίματος πχ της Μεγαλόπολης και της Πτολεμαΐδας, των ρύπων, των ορυχείων, την καταστροφή του φυσικού πλούτου. Εισάγει μια ενέργεια από ένα μαύρο κουτί και τη χρησιμοποιεί ανεξέλεγκτα, ασύστολα και χωρίς καμία περιβαλλοντική συνείδηση.


Σήμερα, η παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας είναι συνήθως υπόθεση άλλου, ενώ πρέπει να γίνει υπόθεση όλων μας.


Μια εκτεταμένη εκδοχή του άρθου δημοσιεύεται στο blog ‘Emerging trends‘.

Αναφορές

[1]- “Στροφή προς τις ΑΠΕ για τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής προτείνει το ΤΕΕ”, Ενημερωτικό Δελτίο του ΤΕΕ, 31/3/2008

Η βιωσιμότητα της μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα σε πηγές ανανεώσιμης ενέργειας κυρίως με την οικονομική βοήθεια του κράτους, πρόσφατα, ανέτρεψε τις απαισιόδοξες προβλέψεις και τις υπερβολικές ανησυχίες σχετικά με τις δαπάνες και την αυτάρκεια τους. Ωστόσο, η μετάβαση πραγματοποιείται σε συνθήκες υψηλών ποσοστών ανεργίας και οι δαπανηρές και πιθανώς δύσκολες στη συντήρηση μεγάλες εγκαταστάσεις που κληρονομήθηκαν από τη νοοτροπία υποδομών εργοστασίων μεγάλου μεγέθους θέτουν επιπρόσθετες προκλήσεις.


Σε ένα ανανεώσιμο περιβάλλον στο μέλλον, τα μεγάλα εργοστάσια μάλλον θα χρησιμοποιηθούν για την διαχείριση αποβλήτων. Για να αντιμετωπίσουμε πιθανά κοινωνικά προβλήματα που πηγάζουν από τη φύση της μετάβασης, καθώς και να μειώσουμε περισσότερο τις περιβαλλοντικές ζημιές, η μετάβαση θα πρέπει να ενισχυθεί και επιταχυνθεί από την ανάδειξη των ομότιμων ενεργειακών κοινοτήτων. Θα εστιάσουμε επιλεκτικά σε ζητήματα γύρω από νεογέννητες ομότιμες υποδομές σε σχέση με τη δημόσια πολιτική και σε μια γρήγορη ανασκόπηση της αυτόνομης μονάδας, που συνιστά ένας κόμβος σε ένα ομότιμο ενεργειακό δίκτυο, σαν μια σύντομη εισαγωγή για τους μη ειδικούς.


Η προέλευση της έννοιας του ομότιμου [peer-to-peer (P2P)] είναι το Διαδίκτυο, ένα δίκτυο κόμβων επεξεργασίας πληροφοριών, ισοδύναμων σε σχέση με τη διαθεσιμότητα πόρων, με κατανεμημένο έλεγχο, με βάση κυρίως το ελεύθερο λογισμικό και με πρωτόκολλα επικοινωνίας βασισμένα σε ανοικτά πρότυπα. Εν ολίγοις, μια τεχνολογική ανακάλυψη που ωθεί την κοινωνική αλλαγή. Μια ομότιμη κοινότητα είναι πρωταρχικά μια μη-ιεραρχική κοινότητα ανθρώπων που ενδιαφέρονται για έναν τομέα κι εξειδικεύονται μοιράζοντας τη γνώση τους, δουλεύοντας σε έργα που παράγουν αποτελέσματα που επιλύουν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρόβλημα προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας. Το ελεύθερο λογισμικό είναι ένα καλούπι από το οποίο προκύπτουν ιδέες για να επιδείξουν πως οι ομότιμες ενεργειακές κοινότητες μπορούν να γίνουν λειτουργικές. Μια σύντομη σκιαγράφηση ενός προτύπου κοινότητας παρουσιάζεται εδώ.


Ενώ το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί λύση στο κοινωνικό πρόβλημα της αποκλειστικής ιδιοποίησης της γνώσης, η ομότιμη προοπτική προτείνει κατανεμημένες, διαδικτυακές οργανωτικές δομές ως ανώτερες από τις συγκεντρωτικές ιεραρχίες. Το ελεύθερο λογισμικό ευδοκιμεί σήμερα, πιθανώς επειδή όταν ξεκίνησε, όπως εξηγεί ο ιδρυτής του, οι εχθροί του αντιλήφθηκαν την απήχηση που θα μπορούσε να έχει όταν ήταν ήδη πολύ αργά. Αντίθετα, η ομότιμη διαδικασία, ή τουλάχιστον κάποιες από τις μορφές της όπως η ανταλλαγή αρχείων, έχουν ποινικοποιηθεί βαριά από μια συμμαχία μεταξύ κυβερνήσεων και μονοπωλίων, που αυτοαποκαλούνται κάτοχοι πνευματικής ιδιοκτησίας και πατεντών. Το παράδοξο, προς το οποίο μας οδηγεί η αδυναμία του νόμου, επιβεβαιώνεται από μελέτες που αποκαλύπτουν πως οι κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων γίνονται παρασιτικά δαιμόνια που θερίζουν κέρδη από την υποτιθέμενα παράνομη ανταλλαγή δεδομένων. Με άλλα λόγια, το ζήτημα δεν είναι η ρύθμιση των τεχνολογιών, αλλά οι παράνομες συμπεριφορές και αυτού του τύπου οι συμπεριφορές βρίσκονται συχνά πιο κοντά στην πηγή των δεδομένων από οπουδήποτε αλλού. Σύμφωνα με μια πρόσφατη τάση, οι οργανισμοί δημόσιων υπηρεσιών όπως οι τηλεπικοινωνίες ή το ταχυδρομείο ενώ απαγορεύουν την πρόσβαση στα δεδομένα τους από εφαρμογές ιστού, τους επιτρέπεται να εμπορεύονται τα δεδομένα τους με ιδιωτικές εταιρείες, που με τη σειρά τους πουλούν αυτά τα δεδομένα στο κοινό. Δηλαδή, αντίγραφα κάποιων κατά τα άλλα πανομοιότυπων δημοσίων και/ή προσωπικών δεδομένων πωλούνται κατ’ επανάληψη εκτός δικτύου σε αυθαίρετες τιμές. Αυτές οι εταιρείες κι οργανισμοί δεν έχουν τη δικαιοδοσία να το κάνουν αυτό. Σε σχέση μ’ αυτό, για αρκετούς μήνες η ηλεκτρονική βάση δεδομένων των ταχυδρομικών κωδικών των Ελληνικών Ταχυδρομείων φαίνεται να καταστρατηγεί την αρχή της ακεραιότητας της βάσης δεδομένων κι ως εκ τούτου είναι αναξιόπιστη. Αυτή η κατάσταση έχει επίπτωση σε άλλες ηλεκτρονικές υπηρεσίες και πίσω από αυτή την αλυσίδα γεγονότων εύκολα μπορεί να διακρίνει κανείς μια πολιτική ώθησης διεργασιών στην αγορά που είναι εξ ορισμού έξω από τη φύση της αγοράς και την ικανότητά της να τις χειριστεί. Παρόμοιες ανησυχίες μπορούν να βρεθούν στην καμπάνια 4Δ. Αυτό είναι μονάχα ένα παράδειγμα για το πώς η τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υποβαθμίσει την ποιότητα των υπηρεσιών ή να περιορίσει την πρόσβαση σε ανθρώπους κι εδώ βρίσκεται ακόμη ένα, αναστημένο κατάλοιπο από την εποχή του ψυχρού πολέμου. Αυτά είναι παραδείγματα αρνητικών πολιτικών ενάντια στο δημόσιο συμφέρον και θα πρέπει ολοφάνερα να απορριφθούν.


Τα κράτη της ΕΕ έχουν δείξει σταθερή αφοσίωση σε προσχεδιασμένους στόχους και, μέσα σε λίγα χρόνια, καλά πρακτικά αποτελέσματα που διατηρούν μια υψηλή ποιότητα διαβίωσης, ενώ μεταμορφώνουν το περιβάλλον για να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή. Μια συνέργεια εφαρμοσμένων, καλοσχεδιασμένων πολιτικών δεν μπορούν παρά να γίνουν ευρέως αποδεκτές. Στη Δανία η υποδειγματική ενσωμάτωση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην καθημερινή ζωή και οι σχετικές πολιτικές αποτελούν ένα μάθημα. Στη Σουηδία η φορολόγηση του Διοξειδίου του Άνθρακα εισήχθη το 1991. Αν και η προηγούμενη εμπειρία δείχνει πως τα φορολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να βελτιωθούν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι μάλλον περιορισμένα, αυτό το μέτρο αποδείχτηκε επιτυχημένο. Μια πτώση του 9% κατά κεφαλήν μέσα σε 2 δεκαετίες είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντική και τα ετήσιο έσοδα, που είναι σχεδόν 2 δις €, υποδεικνύει πως η πτώση των εκπομπών αερίων θα επιταχυνόταν αν το εισόδημα αυτό χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει οικονομικά βιομηχανικές μονάδες που θέλουν να πραγματοποιήσουν τη μετάβαση, μειώνοντας έτσι το συνολικό προσδόκιμο ζωής του φόρου. Σήμερα, ο φόρος για τον άνθρακα εισάγεται επίσης στη Φινλανδία, στην Ολλανδία, τη Νορβηγία και την Ιταλία. Του χρόνου θα ακολουθήσει η Γαλλία. Αυτά είναι παραδείγματα θετικών πολιτικών που θα έπρεπε να συμπληρωθούν με τον ομότιμο μετασχηματισμό του ενεργειακού τομέα.


Για έναν ομότιμο τομέα ενέργειας


Η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με ανανεώσιμες πηγές και δεδομένου ότι ο διαθέσιμος χρόνος για την αντικατάσταση πριν εξαντληθεί το πετρέλαιο είναι περιορισμένος, φαίνεται ότι η μετάβαση σε ένα πρώτο στάδιο, αν είναι επιτυχής, θα ολοκληρωθεί πριν τα αποτελέσματα της έρευνας δώσουν το πράσινο φως για την ευρεία χρήση των μεταφορέων υδρογόνου. Αναπόφευκτα πέφτουμε σε ένα χαμηλότερο επίπεδο ενέργειας γιατί η ίδια ποσότητα ενεργειακής εισροής δίνει ενέργεια λιγότερη απ’ αυτή που παράγουν τα ορυκτά καύσιμα σήμερα. Για να αμβλύνουμε τις ανησυχίες, αξίζει να σημειώσουμε ότι σήμερα η καθημερινή κατανάλωση ενέργειας ενισχύεται από κάποιες πολιτικές που πριμοδοτούν επιχειρήσεις αντί για ιδιώτες σε τεχνητά υψηλά επίπεδα, μιας και οι ενδείξεις των τιμών σ’ αυτή την περίπτωση είναι παραπλανητικές και τα χαμηλά κόστη δεν αφήνουν περιθώριο για τεχνολογική καινοτομία, η οποία είναι κρίσιμη για τη βελτίωση της απόδοσης και την αντιμετώπιση του περιβαλλοντικού κόστους. Αν η κατανάλωση ενέργειας που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα μειώνεται κατά 0.5% κάθε χρόνο αρχίζοντας από σήμερα και για τα επόμενα 50 χρόνια -με στόχο να παράσχει επιπλέον ενέργεια για τη μεταβατική περίοδο ώστε να χαμηλώσει το επίπεδο ενέργειας με το οποίο και να μπορέσουν οι ανανεώσιμες πηγές να κατορθώσουν την αυτάρκεια έγκαιρα- η τρέχουσα οικονομία δεν θα αντιμετώπιζε σοβαρές διακυμάνσεις. Η μείωση είναι δυνατή πρώτα και κύρια με την εγκατάλειψη των βιομηχανικών μεθόδων στην γεωργική παραγωγή, και ακολουθώντας κινήματα σαν τα De-growth, Permaculture και Transition Towns τα οποία, τουλάχιστον για την Ευρώπη, μπορεί να αναζωογονήσουν τις ερημωμένες αγροτικές εκτάσεις και να εξορθολογίσουν το σχεδιασμό του αστικού περιβάλλοντος.


Σε μια ανανεώσιμη στρατηγική, ένας ομότιμος ενεργειακός κόμβος ορίζεται σαν μια αυτόνομη καταναλωτική μονάδα, που δεν αντιστοιχεί αναγκαστικά με μια μοναδική ιδιοκτησία. Η σημερινή τεχνολογία αναμιγνύει την πλευρά του παραγωγού και του καταναλωτή, παρέχοντας μικρές γεννήτριες για κάθε είδους ιδιοκτησία, ανοίγει ευκαιρίες για την απομάκρυνση από ζημιογόνα επιχειρηματικά μοντέλα και μπορεί να διαμορφώσει, αντίθετα, κοινότητες ενέργειας που θα κατασκευάσουν και θα αναπτύξουν καινοτόμες λύσεις χαμηλού κόστους για το περιβάλλον. Δίνει τη δυνατότητα για την έκδοση αδειών για υλικά ανοικτού σχεδιασμού που στοχεύουν να χακέψουν τους νόμους για τις πατέντες [με έναν αντίστοιχο τρόπο με αυτό που η Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης (GPL) χάκεψε το νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων]. Υπάρχουν ήδη γεννήτριες ανοιχτού σχεδιασμού που χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και που έχουν εγκατασταθεί σύμφωνα μ’ αυτές τις άδειες, αποδεικνύοντας το πόσο εφικτή είναι μία τέτοια ιδέα. Επίσης, η πτώση των τιμών των φωτοβολταϊκών κυψελών τα έχει ήδη οδηγήσει σε μία ισοτιμία με τον άνθρακα στην Καλιφόρνια, τη Χαβάη και την Ιαπωνία. Υπάρχει, λοιπόν, γόνιμο έδαφος για νέες επιχειρήσεις.


Τα ενδιαφερόμενα μέρη θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν διαδικασίες με δημόσια διαθέσιμη τεκμηρίωση, όπως το εγχείρημα SHPEGS με στόχο την προτυποποίηση των διεπαφών, να κατασκευάζουν ή να παραγγέλνουν τα αναγκαία εξαρτήματα και να φτιάχνουν τα συστήματά τους σε τοπικό επίπεδο. Η προτυποποίηση εργαλείων για το Physical Computing μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργηθούν αισθητήρες κι ελεγκτές, ώστε να καταστήσουν μεγαλύτερα συστήματα ικανά να αλληλεπιδρούν με τον φυσικό κόσμο.


Η ύπαρξη μιας πληθώρας κοινωνικών κινημάτων -πολύ περισσότερων από αυτά που αναφέρθηκαν πιο πάνω- τα οποία αναδύονται με μία ταχύτητα που είναι δύσκολο για τις κατεστημένες εξουσίες να την παρακολουθήσουν, είναι μία ένδειξη ότι είμαστε μπροστά σε μία επανάσταση με ρίζες στην διάχυση της γνώσης απ’τον κόσμο των ειδικών στους πολίτες, μια διαδικασία που επιβάλλεται από την τεχνολογία παρά από κάποια πολιτικά ή οικονομικά υποκείμενα που επιθυμούν να κρατήσουν την εξειδικευμένη γνώση κρυμμένη πίσω από κλειστές πόρτες. Πρόκειται για μια αργή μετάβαση από απλές σε σύνθετες διαδικασίες που προκύπτουν μέσα από την ανταλλαγή ιδεών μεταξύ ενός πολύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Η σημερινή άνθιση των locavolts στον ενεργειακό τομέα και η κατά το παρελθόν άνθιση των locavores στη γεωργία είναι άλλη μια ένδειξη της εξάπλωσης των αντιγράφων του μιμιδίου της αυτο-οργάνωσης. Αυτά τα οργανικά ή κινήματα βάσης (grassroots), όπως συχνά ονομάζονται, είναι πολύ πιθανόν να γίνουν η αιτία για το σύνδρομο τείχους του Βερολίνου: την εσωτερική κατάρρευση των παραδοσιακών αυταρχικών μηχανισμών, επιχειρηματικών μοντέλων και θεσμών, που ενώ συνεχίζουν να λειτουργούν απορροφώντας πόρους, είναι ανίκανοι να εκπληρώσουν την αποστολή τους και καταλήγουν να μην είναι χρήσιμοι για τίποτα και για κανέναν. Μία περίπτωση μοντελοποίησης του μέλλοντος της ενέργειας είναι ο υπολογισμός της επιφάνειας εγκατάστασης ενός φωτοβολταϊκού που απαιτείται από έναν αυτόνομο ενεργειακό κόμβο που τροφοδοτείται αποκλειστικά με ηλιακή ενέργεια. Αυτό είναι και το σημείο εκίννησης για το σχεδιασμό και την κατασκευή των οικιακών φωτοβολταϊκών.


Η ακτινοβολία του ηλίου έχει υπολογιστεί κατά μέσο όρο για διάστημα τριών χρόνων από το 1991 ως το 1993 στη Νότια Ευρώπη παρέχει ισχύ 200W/m² σύμφωνα με αυτή την εγγραφή. Η τιμή αυτή είναι χαμηλή σε σύγκριση με τα δεδομένα γεωγραφικής τοποθέτησης που βρέθηκαν στο PVGIS Solar Irradiation Data για την ίδια περιοχή σε κλίση 25 μοιρών. Αν και η πλειοψηφία των ηλιακών πινάκων έχει αποδοτικότητα 20%, δηλαδή 40W/m2 ηλιακού συλλέκτη, η νανοτεχνολογία μπορεί να ανεβάσει αυτό το ποσοστό. Το στρογγυλό συνολικό άθροισμα της εκτίμησης της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας είναι Ε_c = 20000kWh το χρόνο για εύκρατα κλίματα, πιθανώς για μια κατοικία 100-120 m² και τριών – τεσσάρων ενοίκων.


Ένας ηλιακός συλλέκτης που λαμβάνει 1 Watt ηλιακής ισχύος μπορεί να παράξει ενέργεια,


το οποίο σημαίνει ότι 11.4kW ηλιακής ισχύος ή 285 m² επιφάνειας εγκατάστασης ηλιακών πινάκων απαιτείται για να καλύψει τις ετήσιες ενεργειακές ανάγκες του υποθετικού Ευρωπαϊκού νοικοκυριού, μια προσέγγιση του ελάχιστου της περιοχής εγκατάστασης ενός υποθετικού κόμβου ομότιμης ηλιακής ενέργειας. Μια μείωση 25% σε Ε_c και διπλασιάζοντας της αποδοτικότητα του ηλιακού κυττάρου, συρρικνώνει την απαιτούμενη περιοχή εγκατάστασης σε 53.5 m². Προσθέτοντας ανεμογεννήτριες κι εκμεταλλευόμενοι τη γεωθερμική ενέργεια, όπου αυτό είναι εφικτό, αυτή η τιμή μπορεί να μειωθεί κι άλλο. Ο γενικός τύπος για τον υπολογισμό της περιοχής εγκατάστασης φωτοβολταϊκών κυττάρων είναι:


(m²)


Αν όμως χρησιμοποιηθεί ισχύς,


(m²)

ή


(m²)


όπου


: η συνολική οικιακή κατανάλωση ενέργειας (Wh)


,: η εικονική και πραγματική ηλιακή ισχύς που απαιτείται για την ικανοποίηση της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας (W)

: η απόδοση του ηλιακού πίνακα


: η τιμή μέσης ηλιακής ακτινοβολίας σε σχέση με τη γεωγραφική θέση (W/m²)


Παρόλο που οι νομικές, οικονομικές και τεχνικές συνθήκες για την εγκατάσταση ομότιμων ενεργειακών δικτύων οδεύουν προς την ωριμότητα, η δημόσια πολιτική καθυστερεί κι αυτές οι κοινότητες δεν μπορούν να αναπτυχθούν αν μονίμως τις τιμωρούν ή τις αγνοούν. Για να ελαχιστοποιηθούν οι επιπλοκές, ενώ θα αντικαθίστανται οι πηγές ενέργειας, είναι αναγκαία η άμεση δράση σε διάφορα επίπεδα.

O Vijay Vaitheeswaran συζητά για τη μετάβαση από μία ενεργειακή βιομηχανία που βασίζεται στο πετρέλαιο προς το μοντέλο της ‘έξυπνη μικροενέργεια’, ένα νέο παράδειγμα που έχει να κάνει με ένα έξυπνο δίκτυο που ενσωματώνει αποκεντρωμένες και κεντρικές εγκαταστάσεις ενέργειας με εύρωστες μεθόδους. Εξηγεί πώς η επερχόμενη αποκέντρωση του ενεργειακού συστήματος θα οδηγήσει απαραίτητα και στον εκδημοκρατισμό των υποδομών, μακριά από μονοπωλιακά συμφέροντα.


Bασίλης Kωστάκης/Παύλος Χατζόπουλος: Πώς θα αποτιμούσατε την παραγωγή μικροενέργειας από το 2005 που γράψατε το Power to the People; Ποια είναι τα κυριότερα εμπόδια για την περαιτέρω ανάπτυξή της;


Vijay Vaitheeswaran: Ο βαθμός ανάπτυξης της μικροενέργειας την περασμένη δεκαετία ξεπέρασε τις μεγαλύτερες προσδοκίες μου. Υπάρχει τώρα περισσότερη νέα μικροενέργεια, που εγκαθίσταται κάθε χρόνο, παρά πυρηνική ενέργεια, και η τάση αυτή ευνοεί σαφώς την αποκέντρωση.


B.K./Π.Χ.: Πώς βλέπετε τη σημερινή συνύπαρξη των μεγάλων ενεργειακών εγκαταστάσεων με τις κατανεμημένες τεχνικές παραγωγής ενέργειας;


Vijay Vaitheeswaran: Νομίζω ότι μικρο- και μεγα- ενέργεια θα συνυπάρχουν για αρκετό καιρό. Μια αιτία είναι το θέμα του κληρονομημένου ενεργητικού: ωφέλειες που έχουν ξεπληρωμένες επενδύσεις σε λιθάνθρακα ή πυρηνικές εγκαταστάσεις δεν θα εγκαταλειφθούν, εκτός κι αν υπάρξει υποχρέωση εξαιτίας ρυθμίσεων ή τιμής του άνθρακα. Μια άλλη αιτία είναι ο χρόνος που απαιτείται για να αυξηθεί κλιμακωτά η παραγωγή μικροενέργειας, που σημαίνει ότι θα υπάρξουν πολλές προοπτικές για τις υπάρχουσες εγκαταστάσεις ώστε να αναπτυχθούν παρέχοντας ένα δίκτυο σταθερότητας. Τελικά, πιστεύω στην ‘έξυπνη μικροενέργεια’, ένα νέο παράδειγμα που έχει να κάνει με ένα έξυπνο δίκτυο που ενσωματώνει αποκεντρωμένες και κεντρικές εγκαταστάσεις ενέργειας με εύρωστες μεθόδους- όσο, φυσικά, αυτές οι εγκαταστάσεις είναι καθαρές.


B.K./Π.Χ.: Στο όραμά σας για την ενεργειακή επανάσταση, ποια είναι η θέση της παραγωγής ενέργειας με κατανεμημένο τρόπο;


Vijay Vaitheeswaran: Πιστεύω ότι στην επερχόμενη ενεργειακή επανάσταση θα υπάρξει μια δραματική κίνηση προς τα εμπρός της αποκεντρωμένης ενέργειας. Οι βασικές τεχνολογίες που την επιτρέπουν είναι η αποθήκευση ενέργειας και οι τεχνολογίες έξυπνου δικτύου.


B.K./Π.Χ.: Είναι δυνατόν τόσο διαφορετικοί παράγοντες όπως το κράτος, οι κοινότητες ομότιμης παραγωγής και οι αγορές να συνυπάρξουν αρμονικά στην ενεργειακή σφαίρα;


Vijay Vaitheeswaran: Νομίζω ότι ο καλύτερος τρόπος να προχωρήσουμε μπροστά είναι οι δημόσιοι και ιδιωτικοί παίκτες να συνεργαστούν, αλλά με κοινούς στόχους και διαφοροποιημένες ευθύνες. Εναπόκειται στην κυβέρνηση, για παράδειγμα, να εγκαινιάσει πολιτικές (όπως ο φόρος στον άνθρακα) που αντιμετωπίζουν δίκαια ‘αλληλεπιδράσεις παραγωγής και κατανάλωσης’, όπως οι εκπομπές CO2. Ωστόσο, ο ιδιωτικός τομέας και η εύρωστη αλληλεπίδραση μεταξύ πνευματικού και οικονομικού κεφαλαίου πρέπει να επιλέγουν τους νικητές της τεχνολογίας- όχι οι γραφειοκράτες του κράτους.


B.K./Π.Χ.: Μολονότι οι επιχειρηματικές ομάδες που βλέπουν μακριά θα έπρεπε αναπόφευκτα να είναι μέρος της λύσης, λένε ότι η άποψη της ελεύθερης αγοράς για το ενεργειακό πρόβλημα δεν μπορεί να οδηγήσει σε ένα ευτυχές τέλος σε έναν κόσμο πεπερασμένων πόρων και καταχρήσεων. Πώς απαντάτε σε αυτού του είδους την κριτική;


Vijay Vaitheeswaran: Δεν υπάρχει ελεύθερη αγορά στην ενέργεια, και δεν έχει υπάρξει σε οποιαδήποτε στιγμή τον τελευταίο αιώνα. Ας θυμηθούμε ότι ο ΟΠΕΚ επιχειρεί να ρυθμίσει την αγορά πετρελαίου, προηγουμένως οι Εφτά Αδελφές των γιγάντων του πετρελαίου προσπάθησαν να συντονίσουν την παραγωγή- και πριν απ’ αυτό η Texas Railway Commission ενήργησε επίσης ως ρυθμιστής των τιμών. Η απουσία κατάλληλης αποτίμησης των άμεσων αλληλεπιδράσεων παραγωγής και κατανάλωσης σημαίνει ότι πολλές αγορές ενέργειας υφίστανται μια αποτυχία αγοράς και πολιτικής. Χρειαζόμαστε πεδία για παιχνίδι επιπέδου, που απαιτούν κρατικούς και ιδιωτικούς παίκτες για να υπάρξει αλλαγή συμπεριφοράς.


B.K./Π.Χ.: Μιλήσατε για τη σημασία που έχουν οι νεωτεριστικές αποκεντρωμένες τεχνολογίες στη βελτίωση των ενεργειακών συστημάτων. Μπορεί η χρήση τους να οδηγήσει σε εκδημοκρατισμό της ενέργειας;


Vijay Vaitheeswaran: Πιστεύω ότι η αποκέντρωση της ενέργειας θα οδηγήσει αναπόφευκτα στον εκδημοκρατισμό της. Το καλύτερο παράδειγμα προέρχεται από το πετρέλαιο: ένας κόσμος που ενεργοποιείται από βιοκαύσιμα ή υδρογόνο ή ηλεκτρικές μεταφορές δεν μπορεί ποτέ να είναι όμηρος ενός πολιτικοποιημένου καρτέλ όπως ο ΟΠΕΚ ή οι Εφτά Αδελφές, γιατί οποιοσδήποτε οπουδήποτε μπορεί να φτιάξει υδρογόνο ή βιοκαύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια.

Καθώς η άμεση διαδικασία της παραγωγής είναι αυτή που καθορίζει τη διανομή, το σημαντικότερο εγγενές πλεονέκτημα της ομότιμης παραγωγής ενέργειας είναι ότι εξασφαλίζει σε μακροπρόθεσμη και σταθερή βάση δικαιότερη και περισσότερο ισοδύναμη κατανομή του πλούτου. Στην κατανεμημένη παραγωγή, υποστηρίζει ο Γιώργος Παπανικολάου, το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγεται προορίζεται για ατομική κατανάλωση, περιορίζοντας το πεδίο της αγοράς στις ενεργειακές ανταλλαγές. Ένα δίκτυο που επιτρέπει, χωρίς την υποχρεωτική διαμεσολάβηση τρίτου, τον αντιλογισμό των ενεργειακών ροών μεταξύ ομότιμων, περιορίζει ακόμα περισσότερο τη σφαίρα της αγοράς και την επίσημη νομισματική κυκλοφορία.


Ομότιμη παραγωγή και παραγωγή ενέργειας


Στην καρδιά των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών οικονομιών, την άυλη σφαίρα της παραγωγής, γινόμαστε μάρτυρες ενός βαθύτατου μετασχηματισμού που χαρακτηρίζεται από την ανάδυση μιας νέας μορφής παραγωγής. Η ομότιμη παραγωγή ανατρέπει την εδραιωμένη αντίληψη της οικονομικής σκέψης, ότι οι άνθρωποι διευθετούν τις παραγωγικές τους διαδικασίες είτε σαν εργαζόμενοι, ακολουθώντας τις προσταγές των προϊσταμένων τους, είτε σαν ατομικοί παραγωγοί στις αγορές. Στην ομότιμη παραγωγή οι παραγωγικές διαδικασίες διενεργούνται οργανωμένες, συνήθως από κάτω προς τα πάνω, και στηρίζονται στην ελεύθερη επιλογή των ατόμων-συντελεστών της παραγωγής να συνεργαστούν, χωρίς βασικό κίνητρο τη χρηματική αμοιβή, με τη βοήθεια κατανεμημένων δικτύων για την επίτευξη κοινών στόχων ή έργων. Καθώς το προϊόν της εργασίας τους δεν έχει ανταλλακτική αξία, αλλά αξία χρήσης για μια κοινότητα χρηστών, χαρακτηρίζεται από την παραγωγή και διανομή του προϊόντος της εργασίας έξω από τη σφαίρα της αγοράς (μια μετακαπιταλστική μορφή οργάνωσης της παραγωγής).


Αν η απόσπαση των μέσων παραγωγής και η συγκέντρωσή τους σε μια τάξη ιδιοκτητών υπήρξε η αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία της αγοράς εργασίας και την ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων εκμετάλλευσης, η επανένωσή των μέσων παραγωγής με τους ατομικούς παραγωγούς αποτελεί τη βασικότερη προϋπόθεση γέννεσης της ομότιμης παραγωγής. Εκτός από την πρόσβαση σε κατανεμημένο σταθερό κεφάλαιο, απαραίτητη είναι η δημιουργία μιας άμεσα προσβάσιμης υποδομής που επιτρέπει την εθελούσια και αυτόνομη (χωρίς την ανάγκη να αποσπάσουν την άδεια ενός εντεταλμένου διαμεσολαβητή) συνεργασία των παραγωγών. Στην άυλη σφαίρα της παραγωγής η αλλαγή αυτή συντελέστηκε κυρίως με την μείωση του κόστους των ηλεκτρονικών υπολογιστών και την ανάπτυξη του διαδικτύου.


Η φύση της σημερινής τεχνολογικής υποδομής, που καθιστά εφικτή την παραγωγή και διανομή ενέργειας, δεν επιτρέπει να μιλήσουμε για ομότιμη παραγωγή με τον ίδιο τρόπο όπως στην παραγωγή άυλων αγαθών. Τεχνολογικοί περιορισμοί όπως η περιορισμένη σμίκρυνση σε σχέση με την απόδοση, το σχετικά υψηλό κόστος κτήσης του εξοπλισμού παραγωγής ενέργειας, αλλά και το δίκτυο διανομής που οργανώνεται ιεραρχικά με μονόδρομες ενεργειακές ροές από μεγάλους παραγωγούς προς μικρούς ή μεγαλύτερους καταναλωτές, δημιουργούν φραγμούς που αν και ο ορίζοντας υπέρβασής τους αρχίζει σήμερα να γίνεται ορατός, θα απαιτήσει μια ικανή ιστορική περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας είναι απαραίτητο να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε μεταβατικές και εφαρμόσιμες λύσεις. Έτσι, με τους σημερινούς περιορισμούς, σαν ομότιμη παραγωγή ενέργειας μπορεί να περιγραφεί η οργάνωση κατανεμημένων συστημάτων παραγωγής
που διασυνδέονται με ένα δίκτυο:


-που επιτρέπει ενεργειακές ροές από πολλούς προς πολλούς
-που βασίζεται στην εθελοντική συμμετοχή ανεξάρτητων ατομικών παραγωγών-νοικοκυριών ή κοινοτήτων
-που ιδανικά χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές εξασφαλίζοντας μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και οικολογική ισορροπία.


Η κατανεμημένη παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζεται από πολλαπλά πλεονεκτήματα. Από στρατηγικής άποψης, εξασφαλίζει αμυντική ασφάλεια (η καταστροφή ή η δυσλειτουργία των συγκεντρωτικών υποδομών παραλύει την οικονομική δραστηριότητα) αλλά και αποτελεσματικότερη στην αντιμετώπιση των στρατηγικών κινδύνων της κλιματικής αλλαγής. Πρώτα γιατί δημιουργεί μια κατανεμημένη γεωγραφικά ραχοκοκαλιά παραγωγικής δραστηριότητας που αποτρέπει την ερήμωση της υπαίθρου και έπειτα γιατί είναι περιβαλλοντικά φιλικότερη. Η κατανεμημένη αρχιτεκτονική γεννά πολλαπλάσιες και γεωγραφικά διεσπαρμένες θέσεις εξαρτημένης εργασίας και αυτοαπασχόλησης από τη συγκεντρωτική. Οι ατομικοί παραγωγοί και οι κοινότητες παραγωγών υιοθετούν περιβαλλοντικά υπευθυνότερη συμπεριφορά ενεργειακής κατανάλωσης / εξοικονόμησης όταν είναι αυτοπαραγωγοί και συμμέτοχοι διαχειριστές των ενεργειακών τους πόρων · έχουν συμφέρον να υιοθετούν ηπιότερες από πλευράς περιβαλλοντικών επιπτώσεων τεχνολογίες, καθώς υφίστανται άμεσα τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των επιλογών τους.


Η ομότιμη παραγωγή μπορεί να υπερβεί το πρόβλημα της έλλειψης κοινωνικής αποδοχής των ενεργειακών επενδύσεων από τις τοπικές κοινωνίες, αποτέλεσμα της δικαιολογημένης καχυποψίας με την οποία αντιμετωπίζονται τα σχέδια των επίδοξων “πράσινων” ενεργειακών νεοτσιφλικάδων. Στην κατανεμημένη παραγωγών ο κύριος όγκος των ενεργειακών ροών επιτελείται στο εσωτερικό των τοπικών δικτύων εξοικονομώντας την ενέργεια που χάνεται στη μεταφορά και μειώνοντας τις ανάγκες για επενδύσεις αναβάθμισης της χωρητικότητας των δικτύων. Αρκετές, άλλωστε, επενδύσεις μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων ματαιώθηκαν στη χώρα μας από την έλλειψη πρόσβασης σε δίκτυο επαρκούς χωρητικότητας. Η διασύνδεση του ηλεκτρικού δικτύου με το διαδίκτυο επιτρέπει τη διαμόρφωση έξυπνων τοπικών δικτύων, των οποίων η ενεργειακή ζήτηση μπορεί να προσαρμόζεται στην παραγωγή, ελαχιστοποιώντας τις ανάγκες χρησιμοποίησης μεθόδων αποθήκευσης που μειώνουν την ενεργειακή απόδοση.


Οι υπερασπιστές της σημερινής αρχιτεκτονικής επικαλούνται οικονομοτεχνικά επιχειρήματα όπως η υψηλότερη (σήμερα) οικονομική απόδοση των συγκεντρωτικών συστημάτων ηλεκτροπαραγωγής. Στους υπολογισμούς αυτούς το πραγματικό κόστος συσκοτίζεται, καθώς οι αρνητικές επιπτώσεις για την κοινωνία, το περιβάλλον και τις μελλοντικές γενιές δεν συνυπολογίζονται και παραμένουν “εξωτερικές” προς την κεφαλαιακή απόδοση. Πρέπει λοιπόν να επινοήσουμε νέους δείκτες μέτρησης που θα ενσωματώνουν τα πραγματικά κόστη για την κοινωνία και το περιβάλλον. Για τα επόμενα χρόνια η παραγωγή ενέργειας θα παραμείνει σημαντικό πεδίο οικονομικής δραστηριότητας στα πλαίσια της αγοράς, γι’ αυτό και τα ζητήματα κόστους θα συνεχίσουν να έχουν βαρύνουσα επιρροή στις στρατηγικές μετάβασης. Μεσοπρόθεσμα οι δύο αρχιτεκτονικές θα αναπτύσσονται ταυτόχρονα αντιπαλεύοντας και συνάμα συμπληρώνοντας η μια την άλλη.


Οι προϋποθέσεις μετάβασης


Αν και η γέννεση των ομότιμων παραγωγικών σχέσεων στο ελεύθερο λογισμικό και στην παραγωγή προϊόντων πολιτισμού ξεκίνησε από τα κάτω και εγκαθιδρύθηκε με νομικές μορφές καθολικής ιδιοκτησίας όπως η Creative Commons κ.α.), αυτό έγινε εφικτό επειδή είχε ήδη συντελεστεί η βασική προϋπόθεση της ύπαρξης κατανεμημένου σταθερού κεφαλαίου (ηλεκτρονικών υπολογιστών) και ενός μέσου (διαδικτύου) δια του οποίου, με χαμηλό κατώφλι κόστους, μπορεί να οργανωθεί η συνεργασία των παραγωγών. Αντίθετα, το σημερινό κόστος του μηχανολογικού εξοπλισμού, οι τεχνικές δεξιότητες και η ανάγκη της ύπαρξης, στις περισσότερες περιπτώσεις, κάποιας μικροϊδιοκτησίας, κάνουν την υπόθεση της ομότιμης παραγωγής ενέργειας κυρίως υπόθεση της μεσαίας τάξης. Η σημερινή αρχιτεκτονική του ηλεκτρικού δικτύου εμποδίζει μια παρόμοια από “τα κάτω” ανάδυση της ομότιμης παραγωγής ενέργειας. Αν και η αργή, από τα κάτω, ανάπτυξη δεν μπορεί ν’ αποκλεισθεί, πιθανότερο είναι ότι αυτή θ’ αποτελέσει μια ταυτόχρονη από τα “κάτω” και από τα “πάνω” διαδικασία.


Οι σημαντικότερες τεχνολογίες που θα δεσπόζουν στη μεταβατική εποχή (χωρίς να εξαντλούν το σύνολο του παζλ) είναι αυτές της παραγωγής ενέργειας από φωτοβολταϊκά, αιολικά και συστήματα συμπαραγωγής ηλεκτρισμού θερμότητας. Οι δύο πρώτες χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ενώ η τελευταία απαιτεί πρώτη ύλη που μπορεί να διαφοροποιείται (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, βιομάζα κ.α.). Η απόδοση των τεχνολογιών αυτών εξαρτάται σημαντικά από τον γεωγραφικό χώρο προκειμένου να βελτιστοποιείται η αποτελεσματικότητά τους. Καθώς η πρόσβαση σε ανανεώσιμες πηγές αλλά και η χωροταξική κατανομή της ανθρώπινης δραστηριότητας υπόκειται σε γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, θα πρέπει να είμαστε ανοικτοί σε οποιαδήποτε τεχνολογία ή μείγμα τους που αξιοποιεί αποτελεσματικά τις τοπικές πλουτοπαραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες. Για παράδειγμα, η συμπαραγωγή είναι προσφορότερη στο οικιστικά πυκνό αστικό περιβάλλον όπου η τοποθέτηση ανεμογεννητριών είναι πρακτικά αδύνατη και η χρησιμοποίηση φωτοβολταϊκών προσκρούει στην πολυπλοκότητα των διοικητικών πράξεων που απαιτούνται, ειδικά όταν υπάρχουν πολλαπλές κάθετες μικροϊδιοκτησίες.


Η χρήση φωτοβολταϊκών ευνοείται από τον κατάλληλο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό μεμονωμένων κατοικιών σε περιοχές με μεγάλη ηλιοφάνεια, ενώ το αιολικό δυναμικό είναι πλουσιότερο στις νησιωτικές περιοχές της χώρας. Η διαπίστωση φαντάζει αυτονόητη, ωστόσο οι πολιτικές συνέπειες δεν είναι: οι πολιτικές μετασχηματισμού θα πρέπει να αφήνουν το μεγαλύτερο δυνατό πλαίσιο ελευθερίας στους παραγωγούς να επιλέγουν μόνοι τους τους τρόπους παραγωγής και τη θεσμική μορφή που θα λαμβάνει η συνεργασία, ενώ ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός μπορεί να αποδεικνύεται καταστροφικός. Στην πραγματικότητα, ο κεντρικός σχεδιασμός θα πρέπει να περιορίζεται στη διαμόρφωση ενός χαλαρού ρυθμιστικού πλαισίου συμμετοχής που θα αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση της οικολογικής βιωσιμότητας. Οι παραγωγικές δυνατότητες των ατόμων και των τοπικών κοινωνιών θα πρέπει να αφεθούν ελεύθερες ώστε να οργανώσουν, με την επινοητικότητα που χαρακτηρίζει τη συλλογική συμμετοχή, τα τοπικά δίκτυα ενεργειακής παραγωγής και διανομής.


Μέτρα όπως αυτό της επιδότησης της κιλοβατόρας είναι απλά στην εφαρμογή και αποτελεσματικά σε μια περίοδο μετάβασης, βοηθώντας τις επενδύσεις να αποσβένονται συντομότερα· επομένως ενισχύοντας τη διασπορά του απαραίτητου σταθερού κεφαλαίου. Ωστόσο, πρέπει να μας κάνουν προσεκτικούς καθώς μπορεί να επιβαρύνουν δυσανάλογα τους οικονομικά ασθενέστερους, διαρρηγνύοντας τις απαραίτητες πολιτικές και οικονομικές συμμαχίες της μεσαίας τάξης. Στις περιπτώσεις μεσαίου μεγέθους εγκαταστάσεων που εξυπηρετούν κατ’ αρχήν τις ανάγκες μιας γεωγραφικής κοινότητας, μπορούν να υλοποιηθούν ποικίλα σχήματα σύμπραξης των παραγωγών. Η δημιουργία μετοχικών εταιρειών με μεταβιβάσιμα μερίδια δεν θα πρέπει να επιδοτείται και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, τα οποία θα πρέπει να αφορούν αυστηρά κατοίκους της τοπικής κοινωνίας, να είναι καθολικά και μη μεταβιβάσιμα.


Το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η διαχείριση, κοντολογίς η αρχιτεκτονική των σχέσεων που ορίζει το δίκτυο διανομής, αποτελούν το σημείο συνάντησης και σύγκρουσης των διαφορετικών κοινωνικών συμφερόντων. Γίνεται, έτσι, το κεντρικό σημείο άσκησης πολιτικής. Θα πρέπει να εξασφαλιστεί ο δημόσιος (και όχι απαραίτητα κρατικός) χαρακτήρας του, η απόλυτη ανεξαρτησία του από τις κρατικές και μεγάλες επιχειρήσεις, καθώς και η προτεραιότητα χρήσης του από τους μικρούς παραγωγούς έναντι των μεγάλων. Οι τοπικές κοινωνίες θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα να εγκαθιστούν και να διαχειρίζονται τα δικά τους δίκτυα. Ο τεχνολογικός εξοπλισμός των συσκευών διασύνδεσης με τους παραγωγούς-καταναλωτές θα πρέπει να είναι ανοικτού σχεδιασμού και τα πρωτόκολλα επικοινωνίας με ανοικτά πρότυπα. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορεί να αποτρέπεται η εγκαθίδρυση στρατηγικού μονοπωλιακού ελέγχου στις λειτουργίες του δικτύου από το κράτος και τις επιχειρήσεις (κατά το σημερινό πρότυπο του επαίσχυντου καθεστώτος στις τηλεπικοινωνιακές υποδομές), και θα μπορέσει να ενισχυθεί η καινοτομία. Ταυτόχρονα, θα δοθεί η δυνατότητα ανάπτυξης πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων εντάσεως γνώσης με μικρές ανάγκες σε αρχικό κεφάλαιο. Η συλλογική συμμετοχή των χρηστών (παραγωγών–καταναλωτών) μέσα από τις ανοικτές αρχιτεκτονικές θα επιταχύνει την ωρίμανση των υπηρεσιών του.


Ο ανοικτός σχεδιασμός μπορεί να στηριχθεί από τις ερευνητικές συμπράξεις πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων. Τα ερευνητικά τους αποτελέσματα, τουλάχιστον στο βαθμό που χρησιμοποιείται χρήμα των φορολογουμένων, πρέπει υποχρεωτικά και άμεσα να υπάγονται στη δημόσια σφαίρα με τη μορφή αδειών μη αποκλειστικής ιδιοκτησίας. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορούν τα παραπάνω να διαχέονται άμεσα και να αξιοποιούνται από μικρές επιχειρήσεις που δεν έχουν την δυνατότητα αυτόνομης χρηματοδότησης έρευνας και ανάπτυξης.


Η σημερινή οργάνωση του δικτύου κατατείνει στην εγκαθίδρυση ενός υποχρεωτικού μεσάζοντα, ο οποίος θα μεσολαβεί στις ανταλλαγές. Όσο ευνοϊκή και να φαντάζει αυτή η μεταχείριση (κυρίως εξαιτίας των προσωρινά υψηλών και εγγυημένων αποζημιώσεων για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας) η παρεμβολή ενός υποχρεωτικού μεσάζοντα στις ενεργειακές ροές εισάγει ένα ιεραρχικό στοιχείο που εγκυμονεί κινδύνους αυθαιρεσίας. Οι τιμές πώλησης των μικροπαραγωγών θα πρέπει τελικά να διαμορφώνονται ελεύθερα και άμεσοι αγοραστές να είναι οι ίδιοι οι καταναλωτές σε μια έξυπνη, απελευθερωμένη και ομότιμα ενημερωμένη αγορά ενέργειας. Ένα τέτοιο δίκτυο πρέπει να επιτρέπει την άμεση διασύνδεση και διαπραγμάτευση πολλών με πολλούς, γεγονός που προϋποθέτει μια διαφοροποιημένη τοπολογία και τεχνολογία διασύνδεσης απ’ αυτή που σήμερα επιβάλλεται.


Η ομότιμη παραγωγή και οι πολιτικές συγκρούσεις στην εποχή της “πράσινης” ανάπτυξης


Οι τεχνολογικές επιλογές δεν είναι κοινωνικά ουδέτερες. Ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος έχει την τάση να υποβαθμίζει αυτή τους την πτυχή και μετατοπίζει τον διάλογο σε φαινομενικά τεχνοκρατικές αντιπαραθέσεις. Πίσω από τις ενεργειακές επιλογές και την επιχειρηματολογία που επικαλούνται οι υποστηρικτές τους, πρέπει να διακρίνουμε τον διαπλεκόμενο ιστό εταιρικών συμφερόντων, κοινωνικών τάξεων, ομάδων και εκφράσεων της πολιτικής εξουσίας. Βρισκόμαστε σ’ ένα ιστορικό σταυροδρόμι επαναδιαπραγμάτευσης σχεδόν όλων των μέχρι σήμερα “σταθερών” του κοινωνικοπολιτικού μας συστήματος, κάτω από το βάρος μιας συστημικής κρίσης και την πρωτόγνωρη απειλή της οικολογικής καταστροφής. Οι πολιτικές δυνάμεις που φιλοδοξούν να ηγεμονεύσουν σ’ αυτή την ιστορική περίοδο πρέπει να αποδείξουν ότι μπορούν ν’ ανταποκριθούν και να διαχειριστούν, στο όνομα του συνόλου της κοινωνίας, το πρόβλημα της βιώσιμης ανάπτυξης. Έτσι, η λεγόμενη “πράσινη ανάπτυξη” θα αποτελεί κοινή επίκληση ολόκληρου του πολιτικού φάσματος. Το κεντρικότερο σημείο της αποτελεί η αρχιτεκτονική της διαδικασίας παραγωγής ενέργειας – ηλεκτρισμού. Εκεί συναντιούνται και συγκρούονται τα κοινωνικά και ταξικά συμφέροντα και ξεδιπλώνονται οι διαφορετικές στρατηγικές.


Η πρώτη στρατηγική έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή και εκφράζεται με τον καλύτερο τρόπο στο νεοκεϋνσιανό σχέδιο του προέδρου Ομπάμα. Οι επιχειρήσεις, στηριζόμενες στην κρατική δαπάνη (δηλαδή τα χρήματα των φορολογουμένων), θα αναλάβουν να αναδιαρθρώσουν το ενεργειακό μείγμα σε βιωσιμότερη κατεύθυνση, ανοίγοντας μια νέα αγορά τεραστίου μεγέθους, ικανή -όπως ελπίζουν- να επαναφέρει την καπιταλιστική οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να παρατηρεί κανείς το πως οι μέχρι πρόσφατα υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς “κάνουν την ανάγκη φιλοτιμία”. Ο κύριος όγκος της ρευστότητας θα απορροφηθεί από μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα που θα κατασκευάσουν “πράσινες” υποδομές παραγωγής ενέργειας, ενώ με την εισαγωγή νέων ρυθμιστικών πλαισίων θα απαιτηθεί από τους καταναλωτές να ανανεώσουν τον οικιακό τους εξοπλισμό με έξυπνες και περιβαλλοντικά φιλικές συσκευές. Οι φτωχότεροι πολίτες θα επιδοτήσουν την αναδιάρθρωση και την κερδοφορία των επιχειρηματικών ομίλων, των οποίων στη συνέχεια θα καταναλώνουν υποχρεωτικά τα προϊόντα. Η λογική προέκταση του εγχειρήματος οδηγεί σε μια κοινωνία μοιρασμένη σε ολιγοπωλιακούς παραγωγούς που θα συγκεντρώνουν την οικονομική και πολιτική ισχύ και σε ενεργειακούς δουλοπάροικους – καταναλωτές ενέργειας. Οι ΗΠΑ πιστεύουν ότι η υπεροχή τους σε τεχνογνωσία θα διασφαλίσει τη συνέχεια της οικονομικής τους πρωτοκαθεδρίας. Το φιλόδοξο σχέδιο επιχειρεί να διασώσει το υπάρχων σύστημα, συντηρώντας ταυτόχρονα τις κοινωνικές ανισότητες που αναπαράγει. Άσχετα από την τελική έκβαση, δεν μπορεί κανείς να παραγνωρίσει τις θετικές σε παγκόσμιο επίπεδο επενέργειες: την ενίσχυση του παραγωγικού κεφαλαίου έναντι του παρασιτικού χρηματοπιστωτικού, την ανάδυση της βιώσιμης ανάπτυξης στην κορυφή των παγκόσμιων πολιτικών προτεραιοτήτων και την ώθηση στην ανάπτυξη νέων, φιλικών προς το περιβάλλον, τεχνολογιών. Μέρος των καινοτομιών θα ενισχύσει τις δυνατότητες παραγωγής σε μικρή κλίμακα, προάγοντας αναπόφευκτα την ανάπτυξη της κατανεμημένης παραγωγής.


Καθώς η άμεση διαδικασία της παραγωγής είναι αυτή που καθορίζει τη διανομή, το σημαντικότερο εγγενές πλεονέκτημα της ομότιμης παραγωγής ενέργειας είναι ότι εξασφαλίζει σε μακροπρόθεσμη και σταθερή βάση δικαιότερη και περισσότερο ισοδύναμη κατανομή του πλούτου. Στην κατανεμημένη παραγωγή το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγεται προορίζεται για ατομική κατανάλωση, περιορίζοντας το πεδίο της αγοράς στις ενεργειακές ανταλλαγές. Ένα δίκτυο που επιτρέπει, χωρίς την υποχρεωτική διαμεσολάβηση τρίτου, τον αντιλογισμό των ενεργειακών ροών μεταξύ ομότιμων, περιορίζει ακόμα περισσότερο τη σφαίρα της αγοράς και την επίσημη νομισματική κυκλοφορία. Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής της ομότιμης παραγωγής ενέργειας οικοδομούν μια νέα οικονομία αυτονομίας και αλληλεγγύης που αναπτύσσεται στους κόλπους του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Στο σύνολο της κοινωνίας η ομότιμη παραγωγή ενέργειας προάγει μια τριπλή αναδιανομή: αναδιανομή από τους λίγους και μεγάλους προς τους μικρούς και πολλούς, από την πόλη προς την ύπαιθρο και από τις παλιότερες γενιές στους νεότερους. Το τελευταίο όχι μόνο γιατί οι νέοι σαν φυσικοί φορείς της νέας τεχνολογίας θα εξασφαλίσουν περισσότερες δουλειές και επιχειρηματικές ευκαιρίες, αλλά και γιατί αυξάνει το δικό τους περιβαλλοντικό μέρισμα.


Σε μια ασταθή ιστορική περίοδο, βυθισμένη στην οικονομική αβεβαιότητα, η μεσαία τάξη διαισθάνεται την ευκαιρία που προσφέρει η ομότιμη παραγωγή ενέργειας. Η επένδυση σ’ αυτή εξασφαλίζει την ενεργειακή ασφάλεια των νοικοκυριών, δημιουργεί δουλειές, αποφέρει σταθερό εισόδημα και ωφελεί το περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση αποτελεί ένα ελκυστικό καταφύγιο για το οικονομικό της απόθεμα, τουλάχιστον έναντι της εναλλακτικής του παρασιτικού, απειλούμενου με κατάρρευση, χρηματοπιστωτικού συστήματος. Σε συνθήκες οικονομικής στενότητας, οι φορολογούμενοι πολίτες αντιμετωπίζουν εχθρικά την ιδέα να επιδοτούν στο όνομα του περιβάλλοντος τη δημιουργία ιδιωτικών επενδύσεων των οποίων το προϊόν θα καλούνται στη συνέχεια να αγοράζουν. Πολύ περισσότερο όταν μπορούν να γίνουν οι ίδιοι παραγωγοί του αγαθού. Το γεγονός αυτό φέρνει τις πολιτικές διεκδικήσεις για κατανεμημένη πρόσβαση σε σταθερό κεφάλαιο (μέσα παραγωγής ενέργειας) πολύ κοντύτερα απ’ όσο φανταζόμαστε σήμερα.


Οι διαθέσεις αυτές οργανώνονται προς το παρόν αποσπασματικά μέσα από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, και κινήματα πολιτικής διεκδίκησης που εκδηλώνονται συχνότερα με αντιστάσεις στις πολιτικές και οικονομικές επιλογές των οργανωμένων εταιρικών συμφερόντων και ενός κράτους που λειτουργεί υπό την επιρροή τους. Η αναπόφευκτη σταδιακή συνειδητοποίηση θα οξύνει τους πολιτικούς αγώνες προσδίδοντάς τους ένα αυξανόμενα θετικό αντικείμενο διεκδίκησης. Η ευόδωση ενός γρήγορου ομότιμου μετασχηματισμού στην παραγωγή ενέργειας θα προϋπέθετε ένα κράτος “συνέταιρο” (αυτό που ο Michel Bauwens αποκαλεί partner state), δηλαδή ένα μετασχηματισμένο κράτος που από προστάτης των εταιρικών συμφερόντων μεταβάλλεται σε υποστηρικτή και οργανωτή της παραγωγικής δραστηριότητας των δικτύων.


Η Ελληνική επιλογή


Στην καρδιά των γρήγορων μετασχηματισμών και της πολιτικής αστάθειας, που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ιστορική κατάσταση, βρίσκεται η όξυνση της βασικής αντίθεσης του καπιταλιστικού οικοδομήματος ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και την ατομική ιδιοποίηση του προϊόντος της εργασίας. Η ανάδυση της ομότιμης παραγωγής οξύνει την αντίθεση γιατί υποδεικνύει μια θετική, εφικτή κατεύθυνση πάλης που διεμβολίζει και τους δυο παραδοσιακούς πόλους της βιομηχανικής κοινωνίας, την Αριστερά και τη Δεξιά. Όσο η διαδικασία αυτή παραμένει στη σφαίρα του πολιτικού ασυνείδητου, οι δυνάμεις της προόδου -αν και όχι ομοιόμορφα- θα κατανέμονται σε όλο το πολιτικό φάσμα. Αυτή είναι και η αιτία που τα κόμματα σπαράσσονται από εμφύλιες συρράξεις και διατηρούν ρευστή ιδεολογική ταυτότητα, δημιουργώντας την εντύπωση μιας εποχής ιδεολογικής σύγχυσης. Έτσι και η πολιτική τους στην παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις. Για παράδειγμα η Δεξιά υλοποίηση του νομοσχεδίου για τα φωτοβολταϊκά που προέβλεπε τη δυνατότητα επιδότησης από τον αναπτυξιακό νόμο μεσαίας και μεγάλης κλίμακας επενδύσεων με εξασφαλισμένη -κρατικά εγγυημένη- αγορά ηλεκτρισμού για δεκαετίες, οδήγησε στο γνωστό φιάσκο που παγίδευσε επενδυτές στα γρανάζια της διεφθαρμένης διοίκησης και του κόμματος. Από την άλλη, εκφράζοντας τις αντιφάσεις της πολυσυλλεκτικής εκπροσώπησης, θεσμοθέτησε λίγο πριν την πολιτική της κατάρρευση ευνοϊκές ρυθμίσεις για την παραγωγή σε μικρή κλίμακα.


Η νέα διακυβέρνηση εκλέχθηκε επικαλούμενη την “πράσινη ανάπτυξη” χωρίς να αποσαφηνίζει το συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό της περιεχόμενό . Οι πρακτικές επιλογές της αναπόφευκτα σύντομα θα αποσαφηνίσουν τον πραγματικό χαρακτήρα της εξαγγελίας. Αν υιοθετήσει σαν στρατηγική της επιλογή την ομότιμη παραγωγή και περιορίσει τα μεγάλα συμφέροντα σε επενδύσεις εγχώριας παραγωγής του απαραίτητου μηχανολογικού εξοπλισμού, θα έχει κάνει ένα σημαντικό βήμα που θα αποδώσει μεσοπρόθεσμα πλούσιους και δικαιότερα κατανεμημένους οικονομικούς καρπούς. Αν παραδώσει τη δημόσια γη και το κρατικό χρήμα των επιδοτήσεων στους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους που προετοιμάζονται για τις χρυσοφόρες business της ηλεκτροπαραγωγής, η πολιτική της κινδυνεύει να συνθλιβεί από την ανάδυση ενός διπλού κινήματος της βυθιζόμενης μεσαίας τάξης, που από τη μια θα προβάλει αντιστάσεις στα επενδυτικά σχέδια ενώ από την άλλη θα οργανώνεται σε μια θετική κατεύθυνση διεκδίκησης.


Οποιαδήποτε πολιτική η μείγμα πολιτικής και να επιλεγεί σήμερα, η ομότιμη παραγωγή αποτελεί το αναπόδραστο μέλλον της παραγωγής ενέργειας και οι κοινωνίες που θα την υιοθετήσουν γρηγορότερα θα βρεθούν ενισχυμένες και ευημερούσες.

Ο Hermann Scheer μιλά για το σχεδιασμό περιβαλλοντικών πολιτικών που προωθούν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και που θα μπορούσαν να υπερβούν τα διάφορα συμφέροντα των παραγωγών συμβατικής ενέργειας, και σημειώνει πώς, οι νέες, καθαρές ενέργειες δίνουν την δυνατότητα της άμεσης διασύνδεσης των τόπων όπου βρίσκονται οι πηγές ενέργειας με τους χώρους όπου η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται. Η λογική των νέων πηγών ενέργειας είναι η αποκέντρωση.


Παύλος Χατζόπουλος: Τι νομίζετε ότι πρέπει να γίνει για να υπερβούμε τα εμπόδια που θέτουν διάφορα συμφέροντα στη μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την παραγωγή κατανεμημένης ενέργειας;


Hermann Scheer: Είναι αναγκαίο να εγκαταστήσουμε την ειδική αγορά της ανανεώσιμης ενέργειας, να δώσουμε προτεραιότητα στις ανανεώσιμες ενέργειες, κι αυτό σημαίνει ότι οι ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να βασίζονται σε ένα νομικό πλαίσιο, να εισέρχονται με προτεραιότητα στο ενεργειακό δίκτυο, και επιπρόσθετα, όπως κάναμε με την ανανεώσιμη ενέργεια στη Γερμανία, να παρέχουμε εγγύημενα τέλη, γιατί μόνο τότε θα μπορέσουμε να υπερβούμε τα εμπόδια που θέτουν οι προμηθευτές της συμβατικής ενέργειας.


Π.Χ.: Νομίζετε ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειες πρέπει να εφαρμοστούν σε ευρωπαϊκό, σε εθνικό, σε παγκόσμιο επίπεδο; Ποια πιστεύετε ότι θα ήταν τα καλύτερα μέτρα γι’ αυτή την πολιτική;


Hermann Scheer: Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος είναι ο σχεδιασμός πολιτικών σε εθνικό επίπεδο. Είναι δυνατόν να εισαχθεί αυτή η αρχή σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά η παροχή εγγυημένων τελών στις ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να υλοποιηθεί σε εθνικό επίπεδο. Δεν είναι αναγκαίο να στοχεύσουμε σε κάτι περισσότερο σε ευρωπαϊκό επίπεδο…Αλλά το κυριότερο σημείο είναι το πώς αιτιολογούμε αυτή την πολιτική. Το κύριο επιχείρημα είναι ότι η αξία της ανανεώσιμης ενέργειας είναι υψηλότερη από την αξία της συμβατικής ενέργειας, είναι μια κοινωνική αξία.


Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την κοινωνία, γιατί η καθαρή ενέργεια αποτρέπει το περιβαλλοντικό κόστος, αποτρέπει τις αλληλεπιδράσεις παραγωγής και κατανάλωσης που ζημιώνουν την κοινωνία και ζημιώνουν τους ανθρώπους. Όσοι δεν κάνουν αυτή την διάκριση, όλοι οι κανόνες της αγοράς που δεν διαχωρίζουν ανάμεσα στη συμβατική ενέργεια και την ανανεώσιμη ενέργεια είναι παραπλανητικοί, γιατί η συμβατική ενέργεια δημιουργεί ένα κρυφό κόστος για την κοινωνία, που δεν εγγράφεται άμεσα στην τιμή της συμβατικής ενέργειας. Τα κυριότερα κόστη της συμβατικής ενέργειας δεν βρίσκονται στους λογαριασμούς του ηλεκτρικού ή του νερού, αλλά τα επωμίζεται η κοινωνία με πολλαπλούς τρόπους.


Π.Χ.: Στο πλαίσιο αυτού του πολιτικού προγράμματος που περιγράφετε, πρέπει να κάνουμε διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα διάφορα είδη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας;


Hermann Scheer: Είναι απαραίτητο να προωθήσουμε όλες τις νέες ενέργειες, για να φτάσουμε σε ένα νέο ενεργειακό μίγμα στο μέλλον. Οι διάφορες επιλογές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας βρίσκονται σήμερα σε πολύ διαφορετικά στάδια ανάπτυξης, αλλά επειδή τις χρειαζόμαστε όλες, είναι απαραίτητο να διατηρήσουμε τις διαφοροποιήσεις στα εγγυημένα τέλη που ισχύουν για κάθε ανανεώσιμη πηγή ενέργειας.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι πρέπει να επανεξετάσουμε την ιδέα του ενός εθνικού ενεργειακού δικτύου, όπου όλα τα είδη ενέργειας θα ενσωματώνονται σε αυτό; Πιστεύετε ότι πρέπει να κινηθούμε προς περισσότερα από ένα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας σε εθνικό επίπεδο;


Hermann Scheer: Όχι, δεν έχει νόημα. Το δίκτυο είναι όπως ο δρόμος. Δεν μπορείς για κάθε είδος αυτοκινήτου να κατασκευάζεις έναν ακόμη δρόμο. Δεν είναι δυνατόν. Πιστεύω ότι το ενεργειακό δίκτυο πρέπει να ανήκει στο δημόσιο, όπως οι δρόμοι. Ένα τοπικό δίκτυο πρέπει να ανήκει στην τοπική διοίκηση και ένα εθνικό δίκτυο πρέπει να ανήκει σε μια δημόσια εθνική εταιρία. Θα μπορούσαμε και θα έπρεπε να έχουμε ιδιωτική παραγωγή ενέργειας, αλλά που να συνδέεται και ένα δημόσιο δίκτυο για όλους τους προμηθευτές και όλους τους πελάτες.


Π.Χ.: Πως αιτιολογείται ότι αυτό το εθνικό δίκτυο ή η τοπική υποδομή του δικτύου να είναι υπό δημόσιο έλεγχο;


Hermann Scheer: Ανάμεσα στη λύση της πλήρους ιδιωτικοποίησης του ενεργειακού δικτύου και αυτής της ύπαρξης μίας εταιρίας που ελέγχεται άμεσα από το κράτος, υπάρχει η πρόταση για την δημιουργία εθνικών δικτύων που ελέγχονται από υπουργεία, αλλά αυτό είναι πολύ γραφειοκρατικό. Πιστεύω ότι το δίκτυο πρέπει να διοικείται αποτελεσματικά, κι αυτό σημαίνει ότι η εταιρία του δικτύου μπορεί να έχει ιδιωτικό νομικό καθεστώς αλλά να ανήκει στο κράτος. Πρέπει να είναι υπό κρατική διοίκηση, στην οποία όμως να μην εκπροσωπείται μόνο η κυβέρνηση, αλλά να υπάρχει ένα συμβούλιο διοίκησης στο οποίο να συμμετέχουν περιβαλλοντικές οργανώσεις, ενώσεις καταναλωτών, δηλαδή ομάδες που εκπροσωπούν ειδικά δημόσια συμφέροντα.


Π.Χ.: Υπάρχουν πολλά προγράμματα μεγάλης κλίμακας για την παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην πολιτική ατζέντα, αυτόν τον καιρό. Σκεφτόμουν το DESERTEC, για παράδειγμα, και ήθελα να σας ρωτήσω αν νομίζετε ότι κάποιο από όλα αυτά κινείται στη σωστή κατεύθυνση.


Hermann Scheer: Δεν έχει νόημα να μεταβούμε σε μια υπερ-συγκέντρωση της ηλιακής ενέργειας, που θα παράγεται στην Αφρική και ύστερα θα μεταφέρεται στις ευρωπαϊκές χώρες. Μπορεί στη Σαχάρα να υπάρχει περισσότερη ηλιακή ενέργεια, αλλά υπάρχουν και πολλά προβλήματα με τέτοιου είδους μεγαλεπίβολα σχέδια: όπως η κατασκευή ενεργειακών γραμμών, καθώς και η εξάρτηση από μερικές εταιρίες μαμούθ η οποία αναπόφευκτα θα προκύψει. Το DESERTEC θα καταλήξει λοιπόν στην μετάβαση από την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα σε μια άλλη εξάρτηση.


Οι νέες, καθαρές ενέργειες δίνουν την δυνατότητα της άμεσης διασύνδεσης των τόπων όπου βρίσκονται οι πηγές ενέργειας με τους χώρους όπου η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται. Η λογική των νέων πηγών ενέργειας είναι η αποκέντρωση. Κοιτάξτε τα πολυάριθμα ελληνικά νησιά…η ηλιακή ενέργεια καθιστά δυνατή μια αυτόνομη παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας για κάθε νησί, που να ελέγχεται από το ίδιο το νησί, από τις πόλεις του νησιού, από τα χωριά του νησιού. Αυτή είναι η σημασία της ενεργειακής αυτονομίας.


Σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται δυνατή η εξοικονόμηση του κόστους μεταφοράς της ενέργειας και των μακρινών υποδομών που την συντηρούν. Δεν έχει νόημα για ένα ελληνικό νησί που έχει τόσες δυνατότητες παραγωγής πράσινης και ηλιακής ενέργειας να εξαρτάται από κάποιο μεγάλο σταθμό παραγωγη ενέργειας στη Σαχάρα.


Π.Χ.: Σχετικά με τα κείμενά σας τώρα και την πρόταση σας για μια παγκόσμια ηλιακή οικονομία, με διακόσιες ενεργειακά αυτόνομες κοινωνίες….


Hermann Scheer: Και όχι μόνο! Πολλές χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες αυτόνομες πόλεις και περιοχές. Δεν είναι μια έννοια που έχει να κάνει μόνο με την εθνικοποίηση της ενέργειας, αλλά και με την τοπικοποίηση και την περιφεριοποίηση.


Π.Χ.: Τι θέση έχει το χάσμα μεταξύ ανεπτυγμένου και αναπτυσσόμενου κόσμου στο όραμά σας για την ενεργειακή αυτονομία;


Hermann Scheer: Είναι ο μόνος τρόπος υπέρβασης των διαφορών μεταξύ διαφορετικών χωρών και περιοχών. Η χρήση των νέων πηγών ενέργειας αποτελεί μια ευκαιρία, μια δυνατότητα, παντού. Και πριν αρχίσουμε να σκεφτόμαστε για ηλιακή παραγωγή στη Σαχάρα, θα ήταν πολύ πιο χρήσιμο, πολύ πιο έξυπνο και πρακτικό να σκεφτούμε ένα πρόγραμμα για τη βόρεια Αφρική, ώστε να παράγει νέα ενέργεια για τις δικές της ανάγκες. Η διεθνής δομή είναι απαραίτητη μόνο για τη συμβατική ενέργεια, γιατί στο πλαίσιο της συμβατικής ενέργειας υπάρχουν πολύ λίγες χώρες που διαθέτουν τους ενεργειακούς πόρους. Για την παραγωγή και διανομή ανανεώσιμης ενέργειας, τέτοιες δομές δεν είναι, όμως, απαραίτητες. Επομένως, είναι μεγάλο λάθος να συνδέουμε τις ανανεώσιμες ενέργειες με ένα αντίγραφο του συγκεντρωτικού συστήματος της συμβατικής ενέργειας.


Π.Χ.: Επειδή αναφερθήκατε στην Ελλάδα και τη δυνατότητα δημιουργίας ενεργειακά αυτόνομων νησιών…Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος που εθνικές κοινωνίες όπως η Ελλάδα είναι τόσο επιφυλακτικές στη χρήση ηλιακής και αιολικής ενέργειας;


Hermann Scheer: Γιατί πίστεψαν για υπερβολικά πολύ καιρό σε λανθασμένη πληροφόρηση για τις νέες ενέργειες. Ότι οι νέες ενέργεις δεν θα ήταν αρκετές για να ικανοποιήσουν τη ζήτηση, ότι δεν θα ήταν αξιόπιστες, ότι θα ήταν υπερβολικά ακριβές. Πίστεψαν στην περιορισμένη χρήση της ανανεώσιμης ενέργειας, μία άποψη επηρρεασμένη από τις ομάδες συμφερόντων πίσω από τη συμβατική ενέργεια, που είναι και αυτοί που έχουν να χάσουν από την πιθανή εξάπλωση της ανανεώσιμης ενέργειας. Οι νέες, καθαρές ενέργειες οδηγούν αυτόματα στην εξαφάνιση της επιχείρησης των καυσίμων γιατί είναι αδύνατον για κάποιον που πουλάει λιθάνθρακα ή αέριο ή ουράνιο να πουλάει, να προμηθεύει, ηλιακή ακτινοβολία ή αέρα, καθώς δεν είναι δυνατόν να ιδιωτικοποιήσεις τον αέρα και να ιδιωτικοποιήσεις τον ήλιο.


Με τη μεταστροφή από τα εμπορεύσιμα στα μη-εμπορεύσιμα καύσιμα, η συμβατική ενέργεια εξαφανίζεται και ένας καινούργιος ενεργειακός τομέας παίρνει βήμα προς βήμα τη θέση της. Η νέα ενεργειακή οικονομία είναι μια τεχνολογική οικονομία, γιατί το μοναδικό κόστος των ανανεώσιμων είναι το κόστος της τεχνολογίας, κανένα άλλο – με την εξαίρεση της βιοενέργειας.


Π.Χ.: Εάν έπρεπε να εξηγήσετε στους πολίτες, και είμαι σίγουρος ότι το έχετε ήδη κάνει, πώς θα μοιάζει ένα βιώσιμο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας σε είκοσι χρόνια από τώρα, πώς θα το περιγράφατε;


Hermann Scheer: Πιστεύω ότι σε είκοσι χρόνια θα είναι δυνατόν να φτάσουμε σε 100% ανανεώσιμες ενέργειες, βασισμένες σε ένα μίγμα ηλιακής ενέργειας, αιολικής ενέργειας βιοαέριου (που μεγάλο μέρος του προέρχεται από τα οργανικά απόβλητα), και υδροενέργειας (οι δυνατότητες της υδροενέργειας έχουν υποτιμηθεί). Το πώς θα μοιάζει ένα συγκεκριμένο ενεργειακό σύστημα εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες και τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά.


Π.Χ.: Και μια τελευταία ερώτηση, επειδή βρισκόμαστε ενόψει της συνόδου κορυφής της Κοπεγχάγης, πόσες ελπίδες έχετε για τα αποτελέσματα;


Hermann Scheer: Καμιά ελπίδα. Ποτέ δεν είχα τέτοια ελπίδα, γιατί πιστεύω ότι η διάσκεψη της Κοπεγχάγης -όλες οι διασκέψεις για το κλίμα- λειτουργούν με μια λάθος αρχή, με μια λάθος υπόθεση, ότι η μεταστροφή στις νέες ενέργειες και σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, θα είναι ένα οικονομικό βάρος. Αυτή η παραδοχή οδηγεί αυτόματα στο μεγάλο παζάρι της κατανομής αυτού του βάρους: η βασική αρχή είναι, ‘όλοι μαζί ή κανένας’.


Μπορούμε, αντιθέτως, να δείξουμε ότι κάθε βήμα προς τις νέες ενέργειες και την ενεργειακή αποτελεσματικότητα οδηγεί στη δημιουργία οικονομικού οφέλους για την εθνική οικονομία. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι το μακροοικονομικό όφελος δεν είναι την ίδια στιγμή και μικροοικονομικό όφελος για όλους τους προμηθευτές και τους καταναλωτές.


Επομένως, η πολιτική μας ευθύνη είναι να σχεδιάσουμε πολιτικές που παίρνουν υπόψιν τους αυτούς τους διαχωρισμούς. Τα μακροοικονομικά οφέλη μπορούν, για παράδειγμα, να μεταφραστούν σε μικροοικονομικά κίνητρα και έτσι να δημιουργηθεί μια νέα δυναμική. Με άλλα λόγια, αυτό που πρέπει να οργανώσουμε είναι μια βιομηχανική επανάσταση, μια νέα τεχνολογική επανάσταση προς την κατεύθυνση της νέας ενέργειας. Ρίξτε μια ματιά στην ιστορία των 200 τελευταίων χρόνων… βασίστηκαν ποτέ οι τεχνολογικές επαναστάσεις σε μια διεθνή συνθήκη; Η απάντηση είναι όχι.


Το 1992, το μότο της διάσκεψης για το κλίμα στο Ρίο ήταν ‘σκεφτόμαστε παγκόσμια, ενεργούμε τοπικά’ Και τώρα το άγραφο μότο στη διάσκεψη της Κοπενχάγης είναι ‘συζητάμε παγκόσμια, αναβάλλουμε εθνικά’. Δεν περιμένω από τη διάσκεψη για το κλίμα να οδηγήσει σε ικανοποιητικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Από που θα προέρθει αυτή η τεχνολογική επανάσταση τότε;


Hermann Scheer: Η τεχνολογική επανάσταση, όπως και καμιά επανάσταση, δεν συμβαίνει την ίδια στιγμή παντού. Δείτε την τεχνολογική επανάσταση: κάποιοι δημιούργησαν παραδείγματα και ιο υπόλοιποι ακολούθησαν. Δεν υπογράφησαν διεθνείς συμφωνίες, ούτε διεθνείς συνθήκες, υπήρχαν κάποιοι που έδωσαν την ώθηση και άνοιξαν δρόμους που επεκτάθηκαν σε όλες τις χώρες και όλο τον κόσμο. Είναι μια δυναμική διαδικασία. Χρειαζόμαστε μια δυναμική διαδικασία.


Π.Χ.: Ποιες νομίζετε ότι είναι η κύριες κοινωνικές ομάδες, η κύρια κοινωνική δυναμική που θα κινήσει προς τα εμπρός την ενεργειακή επανάσταση προς την ανανεώσιμη ενέργεια;


Hermann Scheer: Το κυριότερο είναι να δείξουμε ότι ο δρόμος προς τη νέα ενέργεια είναι δυνατός 100% και να το εξηγήσουμε στον κόσμο. Μόλις ο κόσμος καταλάβει ότι ένας τέτοιος δρόμος είναι εφικτός, όλα τα επιχειρήματα υπέρ της χρήσης συμβατικής ενέργειας θα απομυθοποιηθούν – ότι χρειαζόμαστε περισσότερη πυρηνική ενέργεια, για παράδειγμα. Όλες αυτές οι προτάσεις είναι προτάσεις αναβολής, σε ό, τι αφορά στην πραγματική ενεργειακή μεταστροφή, γιατί οι παραγωγοί συμβατικής ενέργειας θέλουν να περιμένουν. Έχουν οικοδομήσει ένα συνασπισμό αναβολής, μια συμμαχία αναβολής, γνωρίζουν ότι το τέλος τους θα έρθει και θέλουν να το αναβάλουν όσο μπορούν.

Ο Eric Hunting προτείνει ότι μια υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας πρέπει να ενσωματώνει μια ευρεία ποικιλία τεχνολογιών και να χρησιμοποιεί ένα νέο είδος ‘δικτύου’ συναφές με το δίκτυο ηλεκτρονικού υπολογιστή – διπλή κατεύθυνση, ποικίλο φορτίο, βραχυπρόθεσμη προσωρινή μνήμη και μακροπρόθεσμη εποχιακή αποθήκευση. Προτρέπει, επίσης, την διερεύνηση του πώς μπορεί να εναρμονιστεί η ενέργεια και η αρχιτεκτονική, υπό την έννοια των παθητικών ενεργειακών χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής προς όφελος της ενεργειακής αποτελεσματικότητας, αλλά και την ενσωμάτωση ενεργών ενεργειακών συστημάτων στους ήδη κατασκευασμένους οικισμούς μας.


Η ιστορία της ενέργειας


Μια σημαντική αλλά συχνά παραγνωρισμένη πτυχή του ρόλου της ενέργειας στον πολιτισμό μας έχει να κάνει με τον τρόπο που η φυσική αρχιτεκτονική των συλλογικών οικισμών μας συνδέεται με την οργάνωση των ενεργειακών πηγών μας. Το πώς και πού ζούμε, και επομένως η σφραγίδα και ο χαρακτήρας του πολιτισμού μας καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό –περισσότερο παρά με οποιονδήποτε άλλο πόρο- από τις κυρίαρχες μορφές ενέργειας, τη γεωγραφική κατανομή τους, τη σχετική σπανιότητά τους, την πυκνότητα της ενέργειας, τα φυσικά χαρακτηριστικά της, τη φύση και τη δυνατότητα μεταφοράς της, όπως και τις αναγκαίες ειδικές τεχνολογίες μεταφοράς. Τα χαρακτηριστικά αυτά παράγουν στρατηγικά σημεία έλξης στο χώρο, ενθαρρύνοντας τη συγκέντρωση ανθρώπινης δραστηριότητας σε ορισμένες τοποθεσίες και περιορίζοντας τη γκάμα κατάλληλων και πρακτικών ταξιδιωτικών οδών. Αυτό, με τη σειρά του, υπαγορεύει τις σχετικές αξίες της γης και τη ροή οικονομικής και πολιτικής δύναμης που σχετίζεται με αυτές. Επομένως η φύση των μορφών ενέργειας επιδρά σε μεγάλο βαθμό στη φυσική μορφή και το υπόστρωμα της δομής του πολιτισμού μας.


Μπορούμε να δούμε πώς λειτουργεί αυτό στα φυσικά χνάρια του πολιτισμού, όπως αυτά εξελίσσονται, και την εξελισσόμενη σημασία ορισμένων γεωγραφικών τοποθεσιών και περασμάτων. Όταν η ζωϊκή δύναμη και η φωτιά ήταν οι κυρίαρχες μορφές ενέργειας, οι φυσικοί πόροι της τροφής, το πόσιμο νερό και η κατανομή των δασών καθόριζαν τις πιθανές τοποθεσίες της ανθρώπινης κατοικίας. Η Γη ήταν σχετικά καλή απ’ αυτή την άποψη, με μια δίκαιη στην ομοιογένειά της κατανομή των πόρων, αν και όχι σε ιδιαίτερα μεγάλες συγκεντρώσεις. Είχαμε την τάση να ευνοούμε τους μεταβατικούς οικισμούς, σε μέρη που βρίσκονταν στα σύνορα δασών και πεδιάδων ή κοντά στις ακτές, όπου η πορεία με τα πόδια ήταν εύκολη, όπως και η πρόσβαση στο κυνήγι και τη συγκομιδή. Οι άνθρωποι απλώθηκαν παντού με τα πόδια, τα τοπικά περάσματα υπαγορεύτηκαν από την εποχή και τη γεωγραφία, συχνά σύμφωνα με τις μεταναστευτικές διαδρομές των θηραμάτων, με έναν πολύ αργό ρυθμό εξάπλωσης, που καθοδηγείτο συχνά από τις μεγάλες περιβαλλοντολογικές αλλαγές.


Με την αγροτική επανάσταση, την ίδρυση μόνιμων οικισμών, την εξημέρωση των ζώων και την ανάπτυξη των πρώτων βιομηχανιών, όπως η αγγειοπλαστική, η κεραμική, η υαλουργία, η κατασκευή τούβλων και η επεξεργασία του μετάλλου, η ενεργειακή ζήτηση αυξήθηκε ριζικά. Έπρεπε να τρέφουμε τόσο εμάς τους ίδιους όσο και τα εξημερωμένα ζώα μας, πράγμα που απαιτούσε μια όλο και πιο εντατική γεωργία και τη διαχείριση όλο και μεγαλύτερων εκτάσεων. Καθώς αυτός ο στατικός τρόπος ζωής και η νέα ενεργειακή βιομηχανία αντικατέστησαν γρήγορα τοπικούς πόρους όπως τα καυσόξυλα, έπρεπε να συγκεντρώνουμε τους πόρους όλο και πιο μακριά προκειμένου να ανταποκριθούμε στη ζήτηση. Μια αυξανόμενη ποικιλία νέων ενεργειακών πηγών έκανε την εμφάνισή της: λιθάνθρακας, κοπριά, τύρφη (ίσως το πρώτο ‘ορυκτό καύσιμο’) ζωικά και φυτικά έλαια και κερί. Αλλά τα περισσότερα από αυτά τα νέα καύσιμα είχαν εξειδικευμένη χρήση, ενώ τα καυσόξυλα, που προέρχονταν όλο και περισσότερο από κομμένα δέντρα, όπως και το κάρβουνο από τα καυσόξυλα, παρέμειναν τα κυρίαρχα καύσιμα. Τα καυσόξυλα είναι ογκώδες καύσιμο με χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα και επομένως χαμηλή δυνητικά ενέργεια ανά μονάδα μάζας. Το κάρβουνο ήταν καλύτερο –με μειωμένη μάζα κατά 75% – αλλά η παραγωγή του ήταν αναποτελεσματική. Η παραγωγή κάρβουνου για τις πρώτες βιομηχανικές χρήσεις προκάλεσε μεγάλη αποψίλωση των δασών στην Ευρώπη, ακόμη και πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Αυτά τα καύσιμα ήταν γενικά αναποτελεσματικά, καθώς μεταφέρονταν αποκλειστικά με ζώα. Με τις σχεδίες και τα πλοία, που βοήθησαν στη μεταφορά ογκωδών αντικειμένων, και την εμφάνιση των υδροτροχών και των ανεμόμυλων ως μια ακόμη νέα, αλλά σταθερή, πηγή ενέργειας, η διάδοση και τα χνάρια του πολιτισμού άρχισαν να υπαγορεύονται από την κατανομή των φυσικών πλωτών διαύλων και των θαλάσσιων κόλπων. Ήταν ένας κυρίαρχος παράγοντας σε ό, τι αφορά στα πρότυπα ανάπτυξης του πολιτισμού, ακόμη και μετά την έναρξη της Βιομηχανικής Εποχής, ενώ το καράβι ή η μαούνα παραμένουν τα μέσα μεταφοράς με την υψηλότερη αποτελεσματικότητα ακόμη και σήμερα.


Όταν άρχισε η κατασκευή καναλιών, οι πλωτοί δίαυλοι για τη μεταφορά ογκωδών φορτίων κατασκευάζονταν ανάλογα με τη ζήτηση για να παρέχουν πρόσβαση σε τοποθεσίες που βρίσκονταν μακριά από τους φυσικούς πλωτούς διαύλους- αν και αυτά ήταν τα μεγαλύτερα και πιο κοπιαστικά μηχανικά έργα της εποχής. Παρόλο που ήταν κυρίως ευρωπαϊκό φαινόμενο, ακόμη και η Αποικιοκρατική και Μετα-αποικιοκρατική Αμερική χρησιμοποίησε την τεχνολογία αυτή στις παλιότερες ανατολικές πολιτείες της, μολονότι γρήγορα υποκαταστάθηκε από το σιδηρόδρομο. Η ανάπτυξη των καναλιών έγινε περισσότερο λόγω της επιθυμίας πρόσβασης στους πόρους της ενδοχώρας- και ειδικότερα στο λιθάνθρακα, καθώς η χρήση του ως βιομηχανικού καυσίμου έγινε σημαντικότερη. Υπήρχε κυρίως ανάγκη να καλυφθεί η ζήτηση των υπαρχουσών κοινοτήτων παρά επέκτασης των οικισμών, πράγμα που έγινε έτσι κι αλλιώς καθώς δημιουργήθηκαν νέες αμαξιτές οδοί , άνοιξαν νέες εκτάσεις για καλλιέργεια και έγιναν νέοι στρατηγικοί κόμβοι για τη μεταφορά της κυκλοφορίας. Αλλά η μαζική κλίμακα, ο χρόνος κατασκευής των καναλιών και οι περιορισμοί τους λόγω γεωγραφικών παραγόντων, περιόρισαν πολύ αυτό το πρότυπο και το ρυθμό ανάπτυξης- παρόλο που ήταν πολύ πιο γρήγορος από ό, τι στα προηγούμενα πρότυπα.


Η Εποχή του Ατμού, όπου υπήρχε ενεργειακή εξάρτηση από τον λιθάνθρακα, έφερε αυξανόμενη ζήτηση για ενέργεια και άλλους πόρους μαζί με την τεχνολογία των αμαξιτών οδών και των ατμόπλοιων για την κάλυψη μακρινών αποστάσεων και οδήγησε στην αναζήτηση περισσότερης ενδοχώρας ανά τον πλανήτη. Τα χνάρια του πολιτισμού απλώθηκαν περισσότερο και ευρύτερα στο χώρο, όχι όμως ομοιογενώς. Η κατασκευή αμαξιτών οδών στοίχιζε πολύ λιγότερο από τα κανάλια, γινόταν πιο ελεύθερα από γεωγραφικής πλευράς και προσέφερε πολύ γρηγορότερα μέσα μεταφοράς. Καθιστούσε έτσι παλιά την προηγούμενη τεχνολογία, εκτός από τους μεγαλύτερους πλωτούς διαύλους όπου οι μαούνες μπορούσαν να γίνουν μεγαλύτερες και μηχανοποιημένες. Εκτός σιδηροδρομικών γραμμών, όμως, οι άνθρωποι εξαρτώντο ακόμη από τα πόδια τους και τη μεταφορά με άλογο, κυρίως επειδή ο λιθάνθρακας είναι ογκώδες καύσιμο με χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα. Οι ατμομηχανές – μολονότι μπορούσαν να είναι αρκετά μικρές– δεν παρείχαν την απαιτούμενη αναλογία μεταξύ ενέργειας και μάζας που θα έκανε ένα πρακτικό μέσο μεταφοράς, σε ατομική κλίμακα, ανταγωνιστικό στο σιδηρόδρομο που χρησιμοποιούσε αυτό το είδος καύσιμου. Παρότι, κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου , ελαφρά ατμοκίνητα αυτοκίνητα που χρησιμοποιούσαν υγρά καύσιμα (με πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή πυκνότητα και πολύ λιγότερο όγκο) γνώρισαν μια σύντομη περίοδο ακμής, το αργό και βαρύ ατμοκίνητο τρακτέρ αποδείχτηκε η πιο πρακτική εφαρμογή ατμού σε οχήματα εκτός σιδηροδρομικών γραμμών. Δεν γινόταν να υπάρχουν σταθμοί σε κάθε σημείο κατά μήκος των αμαξιτών οδών. Κατασκευάζονταν μόνο εκεί που υπήρχε δυνατότητα για τοπικό εμπόριο και βιομηχανία – όπως υπαγόρευαν οι περιφερειακοί φυσικοί πόροι – και εκεί η επέκταση των οικισμών περιοριζόταν από την κίνηση των πεζών και των ζώων, με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται οι οικισμοί κοντά στους σταθμούς, ακόμη κι όταν αυτοί ήταν μικροί. Αυτό ήταν που καθόρισε την αρχιτεκτονική και τον χαρακτήρα της λεγόμενης παραδοσιακής αμερικανικής ‘κεντρικής οδού’, που αποτελεί φαινόμενο των αγροτικών πόλεων, σε σιδηροδρομικούς κόμβους. Η ανάπτυξη του σιδηρόδρομου ακολούθησε πρότυπα που συνέδεαν ευρύτερες περιοχές εκμετάλλευσης φυσικών πόρων με αυτοτελή αστικά κέντρα και πολύ απομακρυσμένους, αλλά εξίσου αυτοτελείς αστικούς δορυφόρους των ‘πόλεων’.


Η τελευταία και πιο ριζική επέκταση στα χνάρια του πολιτισμού ήρθε με την εμφάνιση του αυτοκινήτου και των καυσίμων που ήταν παράγωγα του αργού πετρελαίου. Αυτές οι δυο τεχνολογίες απέκτησαν αλληλεξάρτηση, παράλληλα με τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές των αρχών του 20ου αιώνα. Τα υγρά καύσιμα προσέφεραν πολύ υψηλές πυκνότητες ενέργειας σε σύγκριση με τα προηγούμενα καύσιμα, έτσι ώστε με μια σχετικά μικρή και εύκολα μεταφερόμενη ποσότητα, σε συνδυασμό με τον κινητήρα εσωτερικής καύσης, ένα σχετικά ελαφρύ όχημα να μπορεί να διανύει μεγάλες αποστάσεις. Ωστόσο, τα προερχόμενα από το πετρέλαιο καύσιμα δεν ήταν αρχικά διαδεδομένα, ήταν πιο ακριβά από τον λιθάνθρακα και η ανάπτυξή τους ήταν, από τεχνικής πλευράς, περίπλοκη (ακούγεται σαν τα σημερινά παράπονα για το υδρογόνο!). Ο ανταγωνισμός με την ενέργεια από λιθάνθρακα θα ήταν δύσκολος, αν το αυτοκίνητο δεν είχε τόση ζήτηση. Απ’ την αρχή, η βενζίνη πουλιόταν σε δοχεία από τους εμπόρους αυτοκινήτων και τα καταστήματα γενικού εμπορίου! Δεν υπήρχε ειδική διανομή βενζίνης όπως σήμερα. Λένε ότι εξαιτίας της απουσίας υποδομής στην παραγωγή βενζίνης, ο Χένρυ Φορντ κινούσε αρχικά τα αυτοκίνητά του με καύσιμο από κάνναβη- γεγονός που είχε την εξήγησή του, αφού μπορούσε να παραχθεί οπουδήποτε, και ειδικά στις αγροτικές κοινότητες που αποδείχτηκαν κρίσιμη αγορά για τα αυτοκίνητα με κινητήρα καύσης.


Από την αρχή της ιστορίας του αυτοκινήτου, το ηλεκτρικό αυτοκίνητο έγινε γρήγορα κυρίαρχη μορφή αυτής της νέας τεχνολογίας (προηγήθηκε μάλιστα του αυτοκίνητου που κινείτο με ατμό) γιατί η ηλεκτρική ενέργεια ήταν, για ένα διάστημα, πιο διαθέσιμη από τη βενζίνη. Οι πλούσιοι άνθρωποι που υιοθέτησαν πρώτοι το αυτοκίνητο, στις αρχές του 20ου αιώνα, ζούσαν κυρίως στις μεγαλύτερες πόλεις που απέκτησαν γρηγορότερα ηλεκτρική ενέργεια και επέλεξαν να υιοθετήσουν αυτοκίνητα για τη βολή τους, την ασφάλεια, την ησυχία και την καθαριότητά τους σε σχέση με τα άλογα. Τα χρησιμοποιούσαν κυρίως για κοντινές μετακινήσεις και όχι για την ταχύτητα, που διέθετε, έτσι κι αλλιώς, ο σιδηρόδρομος. Εκείνη την εποχή τα προβλήματα υγείας και υγιεινής του αστικού περιβάλλοντος προκαλούσαν μεγάλη πολιτισμική ανησυχία (αν λάβουμε υπόψη τον τυφώδη πυρετό και την επιδημία γρίπης στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα) και όλες οι μεγάλες πόλεις απέκτησαν εμμονή με τον καθαριότητα του περιβάλλοντος για λόγους δημόσιας υγείας. Αυτό οδήγησε εν μέρει στην ανάπτυξη όλων των μορφών ηλεκτρικής μεταφοράς, συμπεριλαμβανομένων των τρένων, των τρόλεϊ, των λεωφορείων και των αυτοκινήτων. Σωστά. Ένα ισχυρό κίνητρο για την υιοθέτηση των πρώτων αυτοκινήτων ήταν ότι ήταν πιο φιλικά προς το περιβάλλον από τα άλογα! Και οι πρώτες δημοφιλείς επιλογές μας ήταν ηλεκτρικές.


Αλλά οι περιορισμοί στην ταχύτητα και την εμβέλεια του πρώτου ηλεκτρικού αυτοκινήτου – ή, πιο σημαντικό, η απουσία δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας έξω από τις πόλεις – περιόρισε την επέκταση της αγοράς αυτοκινήτων. Τα οχήματα με κινητήρα καύσης έγιναν απαραίτητα για τις πιο χρηστικές εφαρμογές της τεχνολογίας και τη χρήση της στις αγροτικές περιοχές. Και η καλλιέργεια των ‘αγώνων αυτοκινήτων’ και του ‘κάμπινγκ’ έκανε τα πλεονεκτήματα ταχύτητας και εμβέλειας που είχε ο κινητήρας εσωτερικής καύσης να φανούν πιο σημαντικά. Οι έμποροι αυτοκινήτων συνειδητοποίησαν, όμως, ότι εάν ήθελαν πράγματι να κερδίσουν χρήματα, έπρεπε να στοχεύσουν στην αγορά της αυξανόμενης μεσαίας τάξης. Δεν μπορείς να αναπτύξεις μια νέα μεγάλη βιομηχανία σε μια αγορά πλουσίων. Δεν υπάρχουν ποτέ αρκετοί. Όμως, η μεσαία τάξη της εποχής ζούσε κυρίως στις πόλεις, και εξαρτιόταν από τις δημόσιες μεταφορές. Έτσι, η ανάπτυξη της βιομηχανίας της παραγωγής αυτοκινήτων έγινε το κλειδί για να ενθαρρυνθεί η μεσαία τάξη να βγει από την πόλη και να πηγαινοέρχεται στη δουλειά οδικά και όχι σιδηροδρομικά, πράγμα που σήμαινε ότι οι τεχνολογικοί περιορισμοί της μπαταρίας και η σταθερή αύξηση των καθημερινών αποστάσεων θα καθιστούσαν τους κινητήρες καύσης απαραίτητους. Τα προάστια και η ιδέα της προσωπικής ιδιοκτησίας – ακόμη και με δανεισμό για όλη τη ζωή– ως βάση του στάτους της μεσαίας τάξης, ήρθαν να επηρεάσουν αυτή την εξέλιξη.


Ένας άλλος σημαντικός παράγων ήταν οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι, που οδήγησαν σε μια μεταστροφή προς τον μηχανοκίνητο πόλεμο και επομένως σε μεγάλη επιτάχυνση των τεχνολογιών κινητήρων καύσης και παραγωγής πετρελαίου ως καύσιμο για την υποστήριξή του, καθώς και τη δημιουργία εκτεταμένων υποδομών που υποστήριζαν την ανάπτυξή του σε καιρό ειρήνης. Στην πραγματικότητα, μέσα από τον πόλεμο, επιχορηγήσαμε την καλλιέργεια μιας περιεκτικής υποδομής πετρελαϊκής ενέργειας που, σε καιρό ειρήνης, μείωσε ριζικά τα κόστη τους. Όμως, το πετρέλαιο άρχισε να υποκαθιστά τον λιθάνθρακα ακόμη και σε δημοτικές/μόνιμες ενεργειακές εφαρμογές και σε συστήματα ευρύτερης κλίμακας όπως πλοία και λέμβοι, μολονότι κατά τη διάρκεια των πολέμων οι ελλείψεις καυσίμων οδήγησαν σε μια σύντομη έκρηξη στην ανάπτυξη οχημάτων με εναλλακτικά καύσιμα και τη δημιουργία παράξενων αυτοκινήτων και καμιονιών που τροφοδοτούνταν με ξύλο και λιθάνθρακα.


Βλέπουμε λοιπόν αυτή την αμοιβαία ενισχυτική δυναμική ανάμεσα στην άνοδο της μεσαίας τάξης τον 20 αιώνα, τις πολιτισμικές αντιλήψεις της για την ιδιοκτησία και μια αναδυόμενη καταναλωτική κουλτούρα – τα προάστια, οι βιομηχανίες ακινήτων και ενυπόθηκων δανείων, η τεχνολογία και βιομηχανία του αυτοκινήτου , η πετρελαϊκή βιομηχανία και οι παρενέργειες του πολέμου οδήγησαν στην κυριαρχία της πετρελαϊκής ενέργειας στις αρχές του 20 ου αιώνα, η οποία είχε ως αποτέλεσμα τη μεταμόρφωση της πόλης από τόπο κατοικίας σε εμπορικό κόμβο και μια ριζική ομοιογενή διάδοση του πολιτισμού, που διευκολύνθηκε από το αυτοκίνητο και την ανάπτυξη των προαστίων.


Έτσι ο πολιτισμός μας απέκτησε τη μορφή που έχει σήμερα. Η ειρωνεία είναι ότι, όπως αποδείχτηκε, το περιβαλλοντολογικό κίνημα ευνόησε αυτή την εξέλιξη με τη συμβολή του στη δαιμονοποίηση της πόλης και την ευλάβεια του για τις αγροτικές περιφέρειες, ενθαρρύνοντας έτσι την επέκταση των προαστίων και αυξάνοντας τη ζήτηση για αυτοκίνητα και πετρέλαιο. Είναι το μεγαλύτερο σφάλμα αυτού του κινήματος και συνεχίζεται μέχρι σήμερα ( αναρωτιέται κανείς τι γινόταν σε εκείνες τις διάσημες εκδρομές με το αυτοκίνητο που έκαναν οι ‘αλήτες’, ο Τόμας Έντισον, ο Χένρυ Φορντ, ο Χάρβει Φάιρστον και ο Τζον Μπάροους – μια ομάδα που δεν ταίριαζε στον Μπάροους, αλλά σύμφωνα με όσα έλεγαν και έγραφαν εκείνοι οι καπετάνιοι της βιομηχανίας, οι οποίοι είναι κατεξοχήν υπεύθυνοι για τον πολιτισμό που έχουμε τώρα, στη διάρκεια αυτών των ταξιδιών, ήταν σα να είχαν πάθος με το περιβάλλον! Κι ύστερα πήγαιναν σπίτι και συνέχιζαν τη συστηματική προαστικοποίηση του πλανήτη…)


Όταν κανείς αντιληφθεί τη σχέση μεταξύ ενέργειας και οικισμών, γίνεται γρήγορα εμφανές γιατί, προς το τέλος του 20ου αιώνα, η ανανεώσιμη ενέργεια αντιμετώπισε τόσο δύσκολα εμπόδια στην ανάπτυξή της. Τα χαρακτηριστικά της ανανεώσιμης ενέργειας είναι πιο σταθερά σε μια αρχιτεκτονική οικισμών όπως εκείνη της Εποχής του Ατμού παρά της Εποχής του Πετρελαίου, όπου το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι αστικό, οι αστικοί οικισμοί συμπαγείς, οι τοπικές ή πολύ μακρινές μεταφορές περισσότερες, ενώ οι μακρινές μεταφορές γίνονται κυρίως σιδηροδρομικώς και ακτοπλοϊκώς και η μεταφορά ενέργειας εκτός δικτύου αφορά σχετικά ογκώδεις μορφές, όπως το υδρογόνο που μεταφέρεται με μεγάλα μέσα όπως τα πλοία. Αν ανατρέξει κανείς σ’ αυτόν τον κόσμο μέχρι σήμερα βλέπει ότι μοιάζει ακριβώς με εκείνον που οραματίστηκε ο φουτουριστής αρχιτέκτονας Paulo Soleri. Στην πραγματικότητα, τα χαρακτηριστικά της ανανεώσιμης ενέργειας μοιάζουν πολύ με εκείνα του λιθάνθρακα. Το μεγαλύτερο μέρος της λεγόμενης ‘μοντέρνας’ τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας χρονολογείται από το τέλος της Εποχής του Ατμού και τις αρχές του 20ου αιώνα. Ακόμη και οι πιο κερδοσκοπικές, εξωτικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας, που θυμίζουν σχεδόν επιστημονική φαντασία, όπως η μαγνητουδροδυναμική εκμετάλλευση των ρευμάτων του ωκεανού, ανάγονται σε εκείνη την περίοδο. Δυστυχώς, η Εποχή του Ατμού τοποθέτησε ήδη τα περισσότερα από τα μεγάλα αστικά κέντρα σε λάθος γεωγραφικές θέσεις ώστε οι τεχνολογίες αυτές να βρουν γόνιμο έδαφος. Και οι τεχνολογίες ηλεκτρικής ενέργειας, σε μορφές όπως υγρό υδρογόνο, διαλύματα οξειδοαναγωγών και υβρίδια, βρίσκονται πολύ πίσω από την κλασματική απόσταξη κι επομένως τα σημαντικά μέσα για μεταφορές ογκωδών αντικειμένων με ηλεκτρική ενέργεια σε μακρές αποστάσεις άργησαν να έρθουν (το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας διακινείται ανά τον κόσμο με πλοία και τρένα). Η ανανεώσιμη ενέργεια μπορεί να μοιάζει με τον λιθάνθρακα, αλλά έχει ένα εντελώς διαφορετικό γεωγραφικό πλαίσιο που βασίζεται σε διαφορετικές τοποθεσίες παραγωγής (πιο νότιο γεωγραφικό πλάτος) και περιορισμούς στην καλωδιακή διανομή/μεταφορά, με αποτέλεσμα οι καλύτερες τοποθεσίες και οι μορφές οικισμών που εξαρτώνται από την ανανεώσιμη ενέργεια να είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες που δέχονται ενέργεια από λιθάνθρακα και πετρέλαιο. Αυτό ήταν πάντα το μοναδικό μεγάλο εμπόδιο για την ανάπτυξη της ανανεώσιμης ενέργειας. Δεν φταίει η τεχνολογία. Είναι το πως η παλιά οργάνωση της ενέργειας υπαγόρευσε πού θα ζούμε τώρα και πόσο δύσκολο είναι να μετακινήσουμε την ηλεκτρική ενέργεια σε μεγάλες αποστάσεις.


Έχουμε οδηγηθεί, εδώ και πολύ καιρό, να πιστεύουμε ότι υπήρχε ένα είδος τεχνολογικής ανεπάρκειας στην ανανεώσιμη ενέργεια. Πρέπει πάντα να φτάσει σε ένα ορισμένο επίπεδο ικανότητας, εκεί, στον ορίζοντα του μέλλοντος, πριν γίνει ‘πρακτική’. Η ηλιακή ενέργεια δεν μπορεί να λειτουργήσει αν δεν φτάσει σ’ αυτό το σημείο κόστους. Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα δεν μπορούν να λειτουργήσουν αν δεν ταξιδέψουν 1000 μίλια με χρέωση ανά 5 λεπτά. Και τα λοιπά, και τα λοιπά. Το πρόβλημα όμως δεν ήταν ποτέ αυτό. Είναι το πώς και πού ζούμε και η εσωτερική απροθυμία μας να το αλλάξουμε. Αυτό μπορεί να καταργήσει την ανάγκη για αυτοκίνητο και να μεταβάλει την ενέργειά μας, μέσα από τον προσεκτικό σχεδιασμό των οικισμών, όπως υποστηρίζουν αναρίθμητοι αρχιτέκτονες. Η οροφή για ένα επίπεδο και μια ποιότητα ζωής δεν ήταν χαμηλότερη πριν από την εφεύρεση των αυτοκινήτων και της πετρελαϊκής ενέργειας. Όπως βλέπουμε, μερικά ελάσσονα σημεία καμπής στην προηγούμενη περιβαλλοντολογική και ενεργειακή ιστορία μας, θα έκαναν την Εποχή του Ατμού να εξελιχθεί σε Ηλεκτρική Εποχή και μετά σε Εποχή Ανανεώσιμης Ενέργειας και όχι σε Πετρελαϊκή Εποχή. Ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν μια πιο αργή ανάπτυξη της κλασματικής απόσταξης του αργού πετρελαίου, μια πιο γρήγορη ανάπτυξη των τεχνολογιών ψύξης και μια λίγο καλύτερη μεταχείριση ανθρώπων όπως ο Nikola Tesla, που θα μας έδινε μια τεχνολογία μεταφοράς ενέργειας σε μακρινές αποστάσεις πιο γρήγορα. Ή ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν να αποφύγουμε τον έναν ή και τους δυο παγκόσμιους πολέμους. Αλλά κανείς δεν είδε ποτέ τη Μεγάλη Εικόνα (εκτός ίσως από τύπους όπως οι ‘αλήτες’……..)


Ορίζοντας την ομότιμη ενέργεια (p2p energy)


Τι μας διδάσκει, λοιπόν, αυτή η εξερεύνηση της ιστορίας της ενέργειας για το μέλλον της ανανεώσιμης ενέργειας και τι σημαίνει αυτό για την ιδέα της ομότιμης ενέργειας; Το βασικό μήνυμα είναι ότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την ανάπτυξη μιας εναλλακτικής τεχνολογίας ενέργειας και συστημάτων ανεξάρτητων από τα φυσικά χαρακτηριστικά των οικισμών μας και ότι η μετάβαση στην εξάρτηση από τα ανανεώσιμα (ή τη βάση για ένα νέο ξεκίνημα) σημαίνει εξέλιξη των οικισμών μας μαζί με αυτήν. Πρέπει να καταλάβουμε την οργάνωση που βρίσκεται πίσω από οποιαδήποτε τεχνολογία και να συνειδητοποιήσουμε ότι για να λειτουργήσει πρακτικά, οι οικισμοί μας και οι τρόποι ζωής που συνεπάγονται πρέπει να είναι συμβατοί με τους περιορισμούς και τα χαρακτηριστικά τους. Αυτή μπορεί να είναι μια ‘λεπτή’ πρόταση γιατί συχνά καταλήγει σε μια αλλαγή στην αξία της ιδιοκτησίας – και τις πολιτισμικές προοπτικές μας σε σχέση μ’ αυτή την αξία – καθώς φέρει μαζί της αλλαγές στα στρατηγικά γεωγραφικά σημεία έλξης που επιδρούν στο πού οι άνθρωποι μπορούν να ζουν πιο πρακτικά και επομένως ωθεί τους ανθρώπους να μετακομίσουν, ή να αντισταθούν σ’ αυτή την ώθηση μέσω της πολιτισμικής άρνησης. Ήταν εύκολο από την Εποχή του Ατμού να προκύψει η Εποχή του Πετρελαίου, επειδή η επέκταση προς πιο ομοιογενείς οικισμούς με χαμηλή αστική πυκνότητα ταίριαζε με τις τάσεις που εκδηλώνονταν στον δυτικό πολιτισμό της βιομηχανικής εποχής εκείνη την περίοδο. Βρισκόμαστε εδώ και πολύ καιρό στην κατάσταση όπου το αυτοκίνητο ανεβάζει παντού στην αξία της γης, γιατί καθιστά εφικτό ένα υψηλό επίπεδο ζωής σχεδόν παντού. Την ίδια στιγμή, η πολιτική κακοδιαχείριση που καταλήγει στην αστική παρακμή, συνδυασμένη με την υπερβολική ευλάβεια του δυτικού πολιτισμού για ανεξαρτησία, ατομικότητα και ιδιοκτησία, η κοινωνική αποξένωση της Βιομηχανικής Εποχής, η συστηματική καταστροφή των παραδοσιακών κοινοτικών και οικογενειακών δεσμών, η ατροφία των κοινωνικών δεξιοτήτων και η ταυτόχρονη δαιμονοποίηση της πόλης από το περιβαλλοντολογικό κίνημα και η εμπορευματοποίηση της φύσης ( ως ακούσια συνέπεια της περιβαλλοντικής συνείδησης-όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να εκτιμούν κάτι, θέλουν να είναι δικό τους…), όλα αυτά δημιουργούν μια τάση διασποράς των οικισμών. Αυτές είναι οι δυνάμεις που οδηγούν στην εξάπλωση των προαστίων.


Σε οικισμούς που βασίζονται στην ανανεώσιμη ενέργεια (οικισμούς της Πράσινης Εποχής; ) οι ιεραρχίες στη χρήση της γης επανεμφανίζονται σα να υπαγορεύονται από τους περιορισμούς στην αποθήκευση και την κατανομή ηλεκτρικής ενέργειας, όπως και σαν εκούσιος περιορισμός στην προσωπική κινητικότητα που κάποτε προσέφερε το αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης, με την υιοθέτηση ηλεκτρικών οχημάτων παρά τα γνωστά όριά τους. Αυτό απαιτεί να επανεκτιμήσουμε τα στοιχεία του επιπέδου ζωής και της ποιότητας ζωής και να κατασκευάσουμε εναλλακτικές που θα ταιριάζουν με τους νέους περιορισμούς αυτού που μπορούμε να ονομάσουμε ‘ανανεώσιμο ηλεκτρικό τρόπο ζωής ‘ ή ‘ηλιακό τρόπο ζωής’. Όσο η παλιά τεχνολογία διαρκεί και παραμένει διαθέσιμη και οι κυβερνήσεις αρνούνται να επιβάλουν περιεκτικό περιορισμό και έλεγχο στη χρήση της γης για να κατασκευάσουν έναν ηλιακό τρόπο ζωής, δεν μπορούμε να υποχρεώσουμε τους ανθρώπους να υιοθετήσουν αυτό το διαφορετικό είδος οικισμού. Μάλλον θα πρέπει να δούμε πώς μπορεί να προσφέρει πραγματικά οφέλη στο επίπεδο ζωής που μπορούν να αμβλύνουν αυτόν τον καταναγκαστικό διασκορπισμό. Η παλαίωση είναι πιο αποτελεσματική από την απαγόρευση. Η παροχή κινήτρων είναι πιο αποτελεσματική από την ανιδιοτελή αυτοθυσία.


Για παράδειγμα, ας δούμε το αυτοκίνητο με νέα ματιά, για να εξετάσουμε τη βασική χρησιμότητα και μη χρησιμότητα του και τα ανθρώπινα κίνητρα που συνδέονται με τη χρήση του. Ένα αυτοκίνητο με κινητήρα εσωτερικής καύσης και ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο είναι δυο διαφορετικά πράγματα από την άποψη λειτουργικών χαρακτηριστικών. Είναι λάθος να υποθέσουμε ότι λειτουργούν ακριβώς το ίδιο, με δεδομένες τις διαφορές στις μορφές ενέργειας που χρησιμοποιούν, ωστόσο για πολύ καιρό επενδύθηκε μαζική κατασκευαστική προσπάθεια για να γίνει το ηλεκτρικό αυτοκίνητο ‘ανταγωνιστικό ’ σε σχέση με το αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης, προκειμένου να ‘αποδειχτεί’ η πρακτικότητα της εναλλακτικής ενέργειας. Με δεδομένες όμως τις εξελίξεις στην τεχνολογία της μπαταρίας, που είναι αναγκαίες για να επιτευχθεί η ίδια πυκνότητα ενέργειας/μάζας όπως στη βενζίνη, αυτό είναι ανόητο (μολονότι προσπαθούμε από το τέλος του 19ου αιώνα και ενδέχεται, επιτέλους, να είμαστε κοντά σ’ αυτή την εξέλιξη). Αυτό που είναι πιο λογικό είναι να θέσει κανείς το ερώτημα γιατί και πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν αυτοκίνητα και πώς μπορούμε να αλλάξουμε αυτές τις ανάγκες- ή, πιο σημαντικό, τις προσδοκίες των ανθρώπων για το τι ‘υποτίθεται’ ότι κάνει ένα αυτοκίνητο- με αλλαγές στους οικισμούς μας που να ταιριάζουν στους λειτουργικούς περιορισμούς του ηλεκτροκίνητου οχήματος. Κάποτε- μόλις μερικές γενιές πριν- οι περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν καλά χωρίς αυτοκίνητα. Σήμερα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες που θα πέθαιναν κυριολεκτικά από την πείνα για να μην τους λείψει το αυτοκίνητο. Ακόμη και σε ένα πυκνό αστικό περιβάλλον όπου οι ανάγκες των ανθρώπων για αυτοκίνητα είναι μειωμένες κατά 10-20% σε σχέση με τα προάστια, οι άνθρωποι ακόμη αγοράζουν και κατέχουν αυτοκίνητα. Αυτό που έχει λοιπόν σημασία δεν είναι η σύγκριση ανάμεσα στο ηλεκτρικό αυτοκίνητο και σε εκείνο με τον κινητήρα καύσης, αλλά τα χαρακτηριστικά της μεταφοράς στον τρόπο ζωής μας και πώς μπορούμε να τα αλλάξουμε προς όφελος μια εναλλακτικής λύσης με ανανεώσιμη ενέργεια, χωρίς συμβιβασμό στο επίπεδο ζωής. Πού βασίζεται η ανάγκη μας για προσωπική μεταφορά και ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της ανάγκης, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε συγκεκριμένη μορφή οχήματος; Ίσως η απάντηση να μην έχει να κάνει με κάποιο είδος αυτοκινήτου, αλλά με την αρχιτεκτονική και μια σειρά δημόσιων υπηρεσιών και επιχειρήσεων κοινής ωφελείας που λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη προσωπικής μεταφοράς και κάνουν τα πράγματα πιο βολικά για το άτομο. Ίσως η εναλλακτική λύση στο αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης να είναι απλώς μια αλλαγή στο σχεδιασμό και την τοποθεσία της παραγωγής αγαθών! Σε ποιο βαθμό πρέπει να καταργήσουμε τη χρήση αυτοκινήτου στο αστικό περιβάλλον, με κάτι απλό όπως πακέτα διέλευσης ( γιατί το μετρό δεν μεταφέρει φορτία;) Αυτό είναι το είδος της στρατηγικής που έχει λείψει από την προάσπιση της ανανεώσιμης ενέργειας.


Προσπαθώντας να ορίσουμε την έννοια της ομότιμης ενέργειας αντιμετωπίζουμε αυτά ακριβώς τα ζητήματα και ερωτήματα. Η βασική έννοια της ομότιμης ενέργειας, που έχει πολύ χαλαρό ορισμό, αφορά ένα σύστημα αμοιβαίας τοπικής παραγωγής ενέργειας που επιδιώκει το crowdsourcing μιας κοινοτικής ενεργειακής υποδομής, η οποία μπορεί να είναι βιώσιμη – μέσω της τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας– και παράλληλα προσιτή, με την έννοια της προσωπικής επένδυσης κεφαλαίου/εργασίας, σε προσωπικό και κοινοτικό επίπεδο. Είναι μια μεγάλη πρόκληση επειδή η φυσική δεν είναι με το μέρος μας σε ένα τέτοιο εγχείρημα. Οι περισσότερες μορφές παραγωγής ενέργειας τείνουν να είναι πιο αποτελεσματικές σε ευρύτερες κλίμακες– κι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τον συγκεντρωτισμό στην παραγωγή ενέργειας που παρατηρούμε σήμερα. Μερικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας είναι εντελώς άχρηστες σε μικρά μεγέθη- όπως οι ανεμογεννήτριες. Εάν η βιομηχανία στέγης στα προάστια μπορούσε να μετατρέψει κάθε σπίτι σε αυτάρκες νησί, θα το είχε κάνει, γιατί θα είχε επιταχύνει τον ρυθμό ανάπτυξης της γης (αργότερα στη ζωή του ο Buckminster Fuller, μιλώντας για την αποτυχία του να πραγματοποιήσει το ιδανικό του για το Dymaxion House δήλωσε ότι δεν ήταν απογοητευμένος. Εάν το Dymaxion House είχε υλοποιηθεί, η αυτάρκεια του θα είχε οδηγήσει στη ραγδαία προαστιοποίηση όλου του κόσμου. Αυτή είναι η σκοτεινή πλευρά της πράσινης τεχνολογίας, η ικανότητά της να διευκολύνει την προαστιοποίηση καθιστώντας την εκτός δικτύου αυτάρκεια βολική και επιτρέποντας στους ανθρώπους να ζουν εκεί που δεν πρέπει και να καταναλώνουν παρθένους αγριότοπους. Ας είμαστε ευγνώμονες που το ιπτάμενο αυτοκίνητο δεν έγινε ποτέ… ). Ακόμη χειρότερα, η εφαρμογή της τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας τείνει να είναι γεωγραφικά εξαρτώμενη. Υπάρχουν ελάχιστα μέρη όπου λειτουργεί καλά και πολλά όπου δεν λειτουργεί καθόλου.


Παρόλα αυτά, έχουμε ισχυρούς λόγους να επιδιώκουμε τον εντοπισμό της παραγωγής ενέργειας όσο περισσότερο γίνεται– το ένα τρίτο όλης της ενέργειας που μεταδίδεται σε μεγάλες αποστάσεις από γραμμές ηλεκτρικής ενέργειας χάνεται, δεν έχουμε ακόμη καλή υποδομή για τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας με ολοκληρωμένα μέσα, όπως το υγρό υδρογόνο. Επίσης, το ‘κατεστημένο’ που διαχειρίζεται την παραδοσιακή ενεργειακή υποδομή έχει αποδείξει ότι δεν δρα πλέον προς το συμφέρον μας – εάν ποτέ δρούσε – και δεν μπορούμε να το εμπιστευθούμε για συγκεντρωτικό έλεγχο σε κάτι που είναι τόσο σημαντικό για τη ζωή μας. Μια ενεργειακή ομότιμη στρατηγική πρέπει λοιπόν να επιδιώκει μια ισορροπία ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα των συστημάτων και την οικονομία κλίμακας σε κοινοτικό πλαίσιο. Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς οποιασδήποτε τεχνολογίας σε οποιαδήποτε τοποθεσία, ένα υβριδικό μείγμα συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας είναι στις περισσότερες περιπτώσεις κατάλληλο. Σε τελική ανάλυση, μια υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας πρέπει να ενσωματώνει μια ευρεία ποικιλία τεχνολογιών και να χρησιμοποιεί ένα νέο είδος ‘δικτύου’ συναφές με το δίκτυο ηλεκτρονικού υπολογιστή– διπλή κατεύθυνση, ποικίλο φορτίο, βραχυπρόθεσμη προσωρινή μνήμη και μακροπρόθεσμη εποχιακή αποθήκευση. Η χρήση μιας τέτοιας αποθήκευσης απαιτεί την ανάπτυξη παλιάς τεχνολογίας, όπως δεξαμενές αποθήκευσης υδροηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και εκκολαπτόμενων τεχνολογιών όπως τράπεζες αποθήκευσης θερμότητας, ηλεκτρικοί πυκνωτές μεγάλης κλίμακας, αποθήκευση συμπιεσμένου αέρα, οξειδοαναγωγή βαναδίου, υδροβοριούχα και ενθυλακωμένα υδρίδια.


Πρέπει επίσης να εξετάσουμε την ενσωμάτωση ενέργειας και αρχιτεκτονικής, υπό την έννοια των παθητικών ενεργειακών χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής προς όφελος της ενεργειακής αποτελεσματικότητας, αλλά επίσης την ενσωμάτωση ενεργών ενεργειακών συστημάτων στους ήδη κατασκευασμένους οικισμούς μας. Τα ενεργειακά συστήματα της Βιομηχανικής Εποχής επεδίωκαν οικονομίες μιας κλίμακας που υποχρέωνε τις ενεργειακές εγκαταστάσεις να έχουν αυτάρκεια και να βρίσκονται σε απόσταση από τις κατοικίες. Μια από τις παρενέργειες είναι ότι η φύση της ενεργειακής υποδομής μας παρέμεινε άγνωστη στην κοινωνία, οδηγώντας σε γενικευμένη άγνοια για το τι γίνεται πίσω από το πέπλο της βιομηχανίας ενέργειας, παρά τη σημασία της για τη βασική επιβίωσή μας. Εάν όμως η παραγωγή ενέργειας είναι εντοπισμένη, θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτό τον βαρύ εξοπλισμό. Αυτό απαιτεί μια πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή συνείδηση στους οικισμούς μας, αλλά δεδομένου ότι ένα μεγάλο μέρος αυτής της τεχνολογίας είναι σε εκκολαπτόμενη μορφή, μπορούμε να κάνουμε αισθητικούς συμβιβασμούς που, στις κοινότητες της ανώτερης τάξης, αποτελούν μήλο της έριδος (κατά τα άλλα, οι πλούσιοι που ‘σκέφτονται πράσινα’ ξεσηκώνονται αμέσως όταν οι ανεμόμυλοι αρχίζουν να χαλάνε τη θέα των εκατομμυρίων δολαρίων που βλέπουν απ’ τα παράθυρά τους). Μέρος αυτού θα πρέπει να αγκαλιάσει την αισθητική αυτής της τεχνολογίας όπως και να προσπαθήσει να την αμβλύνει.


Ένας καίριος παράγοντας για τη φυσική ενσωμάτωση των συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας στον οικισμό είναι η σχέση ενέργειας -περιοχής . Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε αυτά τα συστήματα με την έννοια του κόστους ανά κιλοβατώρα, που δεν είναι ασήμαντο αλλά είναι λιγότερο κρίσιμο για την ενσωμάτωση αυτών των συστημάτων στους οικισμούς μας. Αυτό που πρέπει να εξετάσουμε είναι τη φυσική περιοχή που τα ενεργειακά συστήματα χρειάζονται για να ανταποκριθούν στην ενέργεια που αναφέρεται σε έναν δεδομένο τρόπο ζωής. Τα κινήματα για ενέργεια εκτός δικτύου και για ‘πράσινο σπίτι’, όσο ωφέλιμα κι αν ήταν για την ανάπτυξη της ανανεώσιμης ενέργειας, έχουν δημιουργήσει παρανοήσεις για τη δυνητική αυτάρκεια της ατομικής κατοικίας. Δημιουργούν την εντύπωση ότι μπορεί να επιτευχθεί ένα υψηλότερο επίπεδο αυτάρκειας με σχετικά μικρότερα συστήματα ενέργειας από εκείνα που είναι απαραίτητα. Για τα περισσότερα εκτός δικτύου σπίτια αυτό δεν ισχύει. Η αποσύνδεση από το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας δεν σημαίνει πραγματική αποσύνδεση από την υποδομή του, εάν ένα μεγάλο μέρος του τρόπου ζωής σου που βασίζεται σ’ αυτό προκύπτει, με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, από το ‘δίκτυο ορυκτών καυσίμων’. Και το καθαρά περιβαλλοντικό κέρδος, να φτιάξεις ένα σπίτι στις παρυφές των παρθένων αγριότοπων απλώς για να έχεις την επιλογή να είσαι εκτός δικτύου και να χρησιμοποιείς την πράσινη αρχιτεκτονική, είναι αμφίβολο. Στο κοντινό μέλλον θα δούμε ριζική αλλαγή σε αυτό που ονομάζουμε ‘πράσινη’ στέγη. Αντιμετωπίζουμε, λοιπόν, ένα απλό αλλά συχνά παραγνωρισμένο ερώτημα: έχει η ιδιοκτησία μας αρκετή διαθέσιμη επιφάνεια για συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας, προκειμένου να καλύψει την καθαρή ενέργεια που αναφέρεται στους κατόχους της; Ποιο είναι το κόστος, από άποψη χώρου, για την παραγωγή ενέργειας ανά άτομο, που βασίζεται σε ανανεώσιμα; Πρόκειται πιθανώς για ένα πολύ μεγάλο νούμερο κι ακόμη μεγαλύτερο όσο πιο βορινό είναι το γεωγραφικό πλάτος. Πώς βρίσκουμε, λοιπόν, χώρο γι’ στις κατοικίες μας είναι ένα καίριο σημείο – θα χρειαστούμε μάλλον τόσο πολύ χώρο που θα ήταν καλύτερα να σχεδιάσουμε τις κοινότητές μας σαν συστήματα ενσωματωμένα στην ενέργεια. Επειδή στο παρελθόν η πράσινη αρχιτεκτονική εφαρμόστηκε στους αγριότοπους, όπου ο χώρος δεν αποτελεί πρόβλημα, η ενσωμάτωση των συστημάτων ενέργειας στην αρχιτεκτονική δεν εξετάστηκε αρκετά. Υπάρχουν λίγα παραδείγματα και τα διαθέσιμα προϊόντα είναι σπάνια και αμφίβολης εφαρμογής. Οι πιο απλές λύσεις είναι και οι πιο ριζοσπαστικές από αρχιτεκτονική/αισθητική άποψη– για παράδειγμα, ολόκληρες κοινότητες κτισμένες κάτω από έναν διαφανή θόλο με ηλιακούς συλλέκτες και ανεμογεννήτριες – κι αυτή δεν είναι κακή στρατηγική στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής P2P και εξερευνάται ήδη σε προγράμματα όπως αυτό του Masdar City στο Άμπου Ντάμπι, αλλά απαιτεί από τους ανθρώπους να δεχτούν να ζουν μόνιμα κάτω από έναν ‘ενεργειακό θόλο’. Ορισμένες από τις αρνητικές πλευρές ενός τέτοιου ηλιακού θόλου μπορούν να αμβλυνθούν με τον κατάλληλο σχεδιασμό. Για παράδειγμα, η αντίληψη της σειράς ‘ηλιακών δασών’ του σχεδιαστή Neville Mars όπου σχήματα που θυμίζουν δέντρα με μεγάλα οργανικά διαμορφωμένα φύλλα ηλιακών συλλεκτών υποκαθιστούν το παραδοσιακό σκληρό ευθύγραμμο δίκτυο- μολονότι είναι ασαφές πόσο αποτελεσματικό μπορεί να είναι αυτό στην πράξη.


Ένας άλλος παράγοντας που πρέπει κανείς να λάβει υπόψη είναι η ανεξάρτητη βιομηχανική δυνατότητα της ανανεώσιμης ενέργειας που, για τα φωτοβολταϊκά για παράδειγμα, εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση. Ακριβώς όπως το τυπικό εκτός δικτύου σπίτι δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά εκτός δικτύου, όταν το μεγαλύτερο μέρος της σύστασής του και του τρόπου ζωής σε αυτό εξαρτάται ακόμη από την εξ αποστάσεως βιομηχανική παραγωγή, έτσι και η έννοια της ομότιμης ενέργειας πρέπει να εξετάσει την κατασκευή των ενεργειακών συστημάτων στο πλαίσιο της βιομηχανικής δυνατότητας μιας κοινότητας μεταξύ ομότιμων. Εάν από την παραγωγή των συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας αφαιρούσαμε το κέρδος, μέσω μιας τοπικής παραγωγής σε τιμή κόστους, θα υπήρχε μεγάλη βελτίωση στον συσχετισμό κόστος-αποτελεσματικότητα. Οι κατασκευαστές μεγάλων απομακρυσμένων εργοστασίων ηλιακής ενέργειας το έχουν ήδη αντιληφθεί. Ένα από τα πρώτα, μεγαλύτερα εργοστάσια φωτοβολταϊκής ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Carrizzo Plains Solar Plant, χτίστηκε με τις δικές του ευκολίες παραγωγής ηλιακών συλλεκτών προκειμένου να εξοικονομηθεί το κόστος της διατήρησης μιας πολύ μεγάλης γκάμας ενέργειας, καταργώντας τους μεσάζοντες στην παραγωγή σε βαρύ εξοπλισμό. Ως παράπλευρο όφελος, ανακάλυψαν ότι υπήρχε μια αγορά για τους περισσευούμενους ηλιακούς συλλέκτες που μπορούσαν να είναι χρήσιμοι για οικιακά ενεργειακά συστήματα. Κι εδώ αντιμετωπίζουμε μεγάλες προκλήσεις εξαιτίας της σχετικά πολύπλοκης κατασκευής πολλών συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας και των εξωτικών υλικών που χρησιμοποιούν, και του γεγονότος ότι όσο λιγότερο πολύπλοκο είναι το ενεργειακό σύστημα τόσο πιο δύσκολη είναι η λειτουργικότητά του και η αισθητική ενσωμάτωσή του στο οικιστικό περιβάλλον. Τι είδους ενεργειακά συστήματα μπορεί να παράγει μια κοινότητα περιορισμένης κλίμακας; Ποιες είναι οι οικονομίες στην κλίμακα παραγωγή διαφόρων ενεργειακών τεχνολογιών; Σε ορισμένες καταστάσεις, η συνολική στρατηγική της ενέργειας εξαρτάται από την τοπική βιομηχανική και κατασκευαστική δυνατότητα της κοινότητας. Για παράδειγμα, μια πολύ μικρή κοινότητα σήμερα – με τη δυτική κοινωνία μας να αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από βιομηχανικά αναλφάβητους ανθρώπους με μικρές λειτουργικές ικανότητες πέραν της εργασίας σε δημόσιες υπηρεσίες και εταιρίες– μπορεί να μη διαθέτει μεγάλη βιομηχανική δυνατότητα και να πρέπει να εστιαστεί στην παθητική αποτελεσματικότητα της αρχιτεκτονικής για να εξισορροπήσει το υψηλό κόστος των συστημάτων που αγοράζει από αλλού. Μια μεγαλύτερη, όμως, βιομηχανικά πιο εξελιγμένη κοινότητα, με μια πιο εξελιγμένη τεχνικά κοινωνία μπορεί να έχει δυνατότητα για μια ευρεία ποικιλία τοπικών συστημάτων ανάπτυξης και παραγωγής. Για παράδειγμα, μια εξελιγμένη παράκτια κοινότητα, που διαθέτει τα μέσα για την κατασκευή μεγάλων ποντοπόρων πλοίων σε τιμή κόστους, μπορεί να εξετάσει μια στρατηγική για την κατασκευή και ανάπτυξη των δικών της εργοστασίων μετατροπής θερμικής ενέργειας στον Ισημερινό, που θα συνδεθούν με την κοινότητα με πλοία που λειτουργούν με υδρογόνο και οξειδοαναγωγή, πράγμα που θα αποτελούσε την καλύτερη εναλλακτική λύση για να μετατραπούν οι πόλεις της σε έναν γιγάντιο ηλιακό συλλέκτη.


Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η πρόταση για ομότιμης ενέργεια πρέπει να εξεταστεί στο συνδυασμένο πλαίσιο της ομότιμης αρχιτεκτονικής και της ομότιμης βιομηχανίας. Πρέπει να εξετάσουμε την κοινότητα στο σύνολό της –και όχι μόνο τις ιδιωτικές κατοικίες ως ενσωματωμένο σύστημα εστιασμένο – με εμμονή στην έννοια της αποτελεσματικότητας, τη λειτουργία, τη θερμοδυναμική, την ενέργεια και τη χρήση του χώρου. Η ιδανική πράσινη κοινότητα είναι ένα μέρος σχεδιασμένο όπως ένα ογκομετρικό ενσωματωμένο κύκλωμα, συντονισμένο συνεχώς έτσι ώστε να με τη βοήθεια των προσαρμοστικών δομών του, να είναι αποτελεσματικό. Κανένας χώρος δεν μπορεί να έχει μόνο μια λειτουργία ή μια μόνιμη λειτουργία. Εάν τοποθετήσετε ένα κτίριο σε ένα χώρο, πρέπει να εξετάσετε αν μπορείτε να κάνετε κηπουρική ή να καλλιεργείτε στην οροφή. Εάν κάνετε κηπουρική ή καλλιεργείτε σε ένα χώρο, πρέπει να εξετάσετε αν συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας μπορούν να μπουν εκεί. Κατά συνέπεια, η λογική προσέγγιση είναι να υπάρχει κάθετη διαστρωμάτωση του οικισμού ανάλογα με τις λειτουργίες– οι χώροι κοινής ωφέλειας και βιομηχανίας κάτω, εμπορίου από πάνω, κατοικιών πιο πάνω, χώρος πρασίνου πιο πάνω και ηλιακός/ άνεμος στην κορφή. Παρόμοιες ογκομετρικές οργανώσεις εμφανίζονται ήδη στους περισσότερους νεωτεριστικούς σχεδιασμούς οικοχωριών.


Στρατηγικές και Τεχνολογίες


Πώς μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε την ανάπτυξη μιας ομότιμης ενεργειακής υποδομής σε μια νέα κοινότητα; Σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε από τα παραπάνω, η διαδικασία θα συνδέεται άμεσα με εκείνη του ομότιμου αρχιτεκτονικού σχεδίου και την οργάνωση πολύ συγκεκριμένων συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας που θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο ενσωμάτωσής τους σε ένα συγκεκριμένο κατασκευαστικό σύστημα, καθώς και τις βιομηχανικές δυνατότητες μεταξύ ομότιμων ενός δημογραφικού στόχου. Προς χάρη της απεικόνισης, ας φανταστούμε ένα πολύ απλό μοντέλο. Θα υποθέσουμε ότι η κοινότητά μας χρησιμοποιεί μια ενοποιημένη κοινοτική δομή ως μέσο μεγιστοποίησης του παθητικού πόρου και της ενεργειακής αποτελεσματικότητας της αρχιτεκτονικής της. Είναι μια κοινότητα βασισμένη στην ομότιμη αρχιτεκτονική, όπου οι προσαρμοστικές κατασκευαστικές μέθοδοι – plug-in αρχιτεκτονική – χρησιμοποιούνται με τρόπο που επιτρέπει μεγαλύτερη εξελικτική ελευθερία της κοινοτικής αρχιτεκτονικής, έτσι ώστε να ικανοποιεί τις εξελισσόμενες ανάγκες των κατοίκων της και μια διαδικασία ‘δομικής μάθησης’ για την εναρμόνιση του συστήματος των κατοικιών με το ευρύτερο περιβάλλον. Τίποτα δεν θεωρείται μόνιμο. Ακόμη και οι διάδρομοι και οι δρόμοι μπορούν να μετακινηθούν– και να κατασκευαστούν– κατόπιν αιτήματος. Για να ανταποκριθεί σ’ αυτή την εξελικτική ελευθερία, η κοινότητα χρησιμοποιεί ένα πολύ διαφορετικό ιδιοκτησιακό μοντέλο. Κάτι συναφές με την Kelsonian Community Investment Corporations κατέχει όλη την ιδιοκτησία. Ανήκει με μετοχές σε όλους τους κατοίκους και επιτρέπει στην προσαρμοστική αρχιτεκτονική να χρησιμοποιείται προς ένα νέο είδος ελευθερίας. Όλος ο χώρος στην κοινότητα είναι ‘ελεύθερος’ για χρήση από ‘εξουσιοδοτημένους κατοίκους’, ξεκινώντας από τους παλιότερους, σε αναλογία με τις μετοχές τους, σύμφωνα με τη συλλογική διακριτική ευχέρεια της κοινότητας και στο πλαίσιο των περιορισμών της συγκεκριμένης χρήσης του χώρου, όπως καθιερώθηκε με το ομότιμο μοντέλο από την κοινότητα. Μπορείτε λοιπόν να πάτε σε οποιοδήποτε μέρος στην κοινότητα που δεν έχει ορισμένη χρήση και να χτίσετε ό,τι θέλετε, αλλά πάντα σε διαπραγμάτευση με την υπόλοιπη κοινότητα που μπορεί, ως ομάδα (με σας ως μέρος της συζήτησης), να αποφασίσει ότι πρέπει να μετακομίσετε κάπου αλλού επειδή υπάρχει άλλη λειτουργική ανάγκη γι’ αυτό το χώρο. Έχετε εξασφαλισμένο το δικαίωμα σε ένα χώρο στην κοινότητα, αλλά δεν έχετε δικαίωμα σε άλλο συγκεκριμένο χώρο, εκτός αν αποφασίσει αλλιώς η κοινότητα. Kι αν αυτό δεν σας βολεύει μπορείτε πάντα να πουλήσετε τις μετοχές σας και να πάτε σε άλλη κοινότητα. Σήμερα, με δεδομένη την πρωτόγονη τεχνολογία κτιρίων, μια τέτοια αντίληψη θα αποτελούσε εφιάλτη. Αλλά με την plug-in αρχιτεκτονική αυτό γίνεται πρακτικό γιατί μπορείτε πάντα να πάρετε το σπίτι σας και να το ξαναχτίσετε κάπου αλλού, γρήγορα, εύκολα και συχνά μόνος σας. Για να χειριστεί αυτή την προσέγγιση, η κοινότητα μπορεί να έχει μια διττή ιεραρχία δομικών συστημάτων, ένα μικροδομικό σύστημα που υποστηρίζει τα πράγματα σε προσωπική κλίμακα και ένα μακροδομικό σύστημα που τα υποστηρίζει σε κοινοτική κλίμακα, φιλοξενεί μικροδομή που αλλάζει ελεύθερα και συνδέεται με τις υπηρεσίες κοινής ωφελείας, χρησιμοποιεί βαρύτερα στοιχεία και εξελίσσεται σε πιο αργούς ρυθμούς. Ο συγγραφέας έχει συζητήσει αυτές τις αντιλήψεις της ομότιμης αρχιτεκτονικής σε πολλά άρθρα του αλλού.


Ας υποθέσουμε ότι αυτή η κοινότητα αποτελείται δημογραφικά από σχετικά πιο εξελιγμένους, από τεχνική άποψη, ανθρώπους που μπορούν να κατασκευάσουν σε μικρή κλίμακα πιο εξελιγμένο βαρύ εξοπλισμό για τις κατοικίες τους και που θα επιδιώξουν να βασιστούν πρωταρχικά στην ηλιακή και αιολική ενέργεια, κι έτσι η ενσωμάτωση ανάλογων συστημάτων σε αυτό το αρχιτεκτονικό σύστημα αποτελεί κλειδί.


Προηγουμένως, αναφερθήκαμε σε μια κοινότητα που καλύπτεται εντελώς από ένα διάφανο ηλιακό θόλο με ένα δίκτυο υποστηρικτικών πόλων, καθώς το σύστημα έχει το διπλό καθήκον της υποστήριξης κτιρίων αλλά και των δομών των οικισμών.


Αναφερθήκαμε επίσης στην ογκομετρική οργάνωση της λειτουργίας μέσα από τη διαστρωμάτωση. Σε μια σχετικά μικρή κοινότητα (περίπου δυο χιλιάδων ατόμων) μπορούμε να εφαρμόσουμε αυτή την προσέγγιση στο θεωρητικό μοντέλο μας με απλό τρόπο. Η πρωταρχική ‘μακροδομή’ της κοινότητας θα ορίζεται από τους πόλους του ηλιακού θόλου, συνδεδεμένους με ένα σύστημα ωφελειών έναν όροφο πάνω από το έδαφος. Δρόμοι, αυτοκινητόδρομοι και ταράτσες κρέμονται ανάμεσα στους πόλους του θόλου. Ο χώρος κάτω από το ‘επίπεδο του δρόμου’ χρησιμοποιείται για αποθήκευση, ο χώρος στάθμευσης για τα όποια οχήματα χρησιμοποιεί η κοινότητα, προσωπικά πακέτα διέλευσης και προσαρμοστικά συστήματα ωφελειών, βασισμένα σε συναρτησιακά στοιχεία. Πάνω από το επίπεδο του δρόμου, τα πάντα– συμπεριλαμβανομένων των δρόμων/αυτοκινητόδρομων– μπορούν να αλλάζουν ελεύθερα από τους κατοίκους, κατόπιν αιτήματος, σε ένα χώρο που καταλαμβάνει από ένα έως πολλά πατώματα κάτω από τον ηλιακό θόλο. Επειδή η κοινότητα δεν χρειάζεται πολύ βαριά οχήματα, οι δρόμοι και οι λεωφόροι της θα χρησιμοποιούν σχετικά ελαφρά συστήματα συλλεκτών, παρόμοια με εκείνα που χρησιμοποιούνται σε σπίτια και κτίρια και που μπορούν να αποσυντεθούν ανάλογα με τις ανάγκες. Διαθέτοντας πολλά πατώματα κάτω από τον ηλιακό θόλο, ο οικισμός θα προσφέρει μεγάλη ελευθερία δομικής ποικιλίας. Ο περισσότερος χώρος στην οροφή θα χρησιμεύει ως ταράτσα και κήπος και θα γίνεται ανάκτηση του νερού για νέα χρήση. Οι κυριότερες κατοικήσιμες περιοχές θα χρησιμοποιούν το θόλο με τα ηλιακά δέντρα –μαζί με πιο αθόρυβες αλλά λιγότερο αποτελεσματικές κάθετες ανεμογεννήτριες– για λόγους αισθητικής, ενώ περιοχές εντατικής γεωργίας θα χρησιμοποιούν τον απλούστερο και πιο αποτελεσματικό ευθύγραμμο ηλιακό θόλο με συλλέκτες και οι μεγάλοι ανοιχτοί χώροι θα χρησιμοποιούν τον θόλο οροφής. Στην περιφέρεια θα υπάρχει χώρος για ζώα, πάντα κάτω από τον ηλιακό θόλο. Ελαφρές βιομηχανικές ευκολίες θα βρίσκονται επίσης εκεί- ακριβώς κάτω από την άκρη του επιπέδου του δρόμου του κυρίως οικισμού.


Στους κυρίως χώρους της κοινότητας δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται αυτοκίνητα, ηλεκτρικά ή άλλα. Ωστόσο, ελαφρά ηλεκτρικά οχήματα, όπως ηλεκτρικά ποδήλατα, αμαξάκια του γκολφ, segways και τα παρόμοια (όπως ο τύπος Foomobile OScar που προτείνει ο συγγραφέας) μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ιδανικά, η κοινότητα θα συνδέεται με σιδηροδρομικές ή άλλες αρτηρίες χωρίς τις παραδοσιακές δευτερεύουσες οδούς. Αυτό θα της επιτρέψει να αναπτύξει τους δικούς της κυκλοφοριακούς κόμβους με βάση τη χρήση της δικής της ενεργειακής υποδομής. Με το δικό της εσωτερικό προσωπικό σύστημα πακέτων διέλευσης, η κοινότητα μπορεί να δημιουργήσει ένα ηλεκτρονικό κατάστημα για τις αγορές όλων των αγαθών που δεν παράγονται τοπικά, συνδεδεμένο με υπηρεσίες παράδοσης.


Η κοινοτική δομή θα είναι περιβαλλοντικά κατάλληλη μέσω ενός δικτύου ΙΡ συστημάτων ανίχνευσης που θα ελέγχουν τη θερμοκρασία, την υγρασία, την ταχύτητα των ανέμων, την έκθεση στις ηλιακές ακτίνες, τα δομικά φορτία, τη χρήση ενέργειας και ύδατος, την κυκλοφορία και λοιπά. Αυτό θα επιτρέπει σε ένα πρότυπο οικισμού, βασισμένο σε λογισμικό, να αναλύει συνεχώς την περιβαλλοντική απόδοση, έτσι ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να δουν πώς οι αλλαγές επιδρούν στην κοινότητα, επιτρέποντας της να εξελίσσεται μαζί με τις ανάγκες των κατοίκων της και να εναρμονίζεται με τον καλύτερο τρόπο με τις περιφερειακές περιβαλλοντικές συνθήκες. Πριν από την κατασκευή αυτής της δομής, μπορεί να γίνει ένα προκαταρκτικό σχέδιο με προσομοίωση του λογισμικού πρότυπου.


Αυτό είναι απλώς ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να είναι η ομότιμη ενεργειακή υποδομή συνδυασμένη με μια ομότιμη αρχιτεκτονική. Υπάρχουν αναρίθμητοι άλλοι τρόποι ώστε αυτές οι βασικές λειτουργικές αρχές ενσωμάτωσης των συστημάτων να εφαρμοστούν σε μια ενοποιημένη δομή κοινότητας. Και ασφαλώς μπορεί να υιοθετηθεί μια διαφορετική προσέγγιση για τη μετατροπή των υπαρχουσών κοινοτήτων σε αυτό το πρότυπο ενεργειακής διαχείρισης. Σε περιορισμένη κλίμακα, μπορεί μάλιστα να χρησιμεύσει ως βάση σχεδιασμού κατασκευαστικών πειραμάτων για την εξερεύνηση και επίδειξη αυτών των αρχών και των διάφορων τεχνολογιών που χρησιμοποιήθηκαν.

Ο Walt Patterson υποστηρίζει ότι πρέπει να επικεντρωθούμε ξανά στις λεγόμενες ‘ενεργειακές’ δραστηριότητες για να μεταβάλλουμε την ισορροπία από την προμήθεια καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας προς την αναβάθμιση της τεχνολογίας χρήστη και της υποδομής χρήστη – ιδιαίτερα τα κτίρια – που παρέχουν τις υπηρεσίες που επιθυμούμε. Αυτή τη στιγμή, η άποψη αυτή δεν εκπροσωπείται επαρκώς από καμιά πλευρά σε οποιοδήποτε μέρος του πολιτικού φάσματος σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία. Εάν πάψουμε να θεωρούμε την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια δεδομένη, εάν αρχίσουμε να την εξετάζουμε και να την αμφισβητούμε, μπορεί τελικά να προτιμήσουμε την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια.


Βασίλης Κωστάκης/Παύλος Χατζόπουλος: Ποιες ήταν οι αποτυχίες του παρελθόντος που οδήγησαν στην επικράτηση και διατήρηση των παραδοσιακών συστημάτων ενέργειας;


Walt Patterson: Η επικράτηση και διατήρηση των παραδοσιακών συστημάτων ενέργειας δεν οφείλεται σε ‘αποτυχίες’ του παρελθόντος, εκτός, κι αυτό είναι πολύ σημαντικό, από το ότι δεν επωφεληθήκαμε από τις μεταβαλλόμενες συνθήκες, την τεχνολογία, τις διευθετήσεις επιχειρήσεων και θεσμών και γενικότερα από τις ευκαιρίες που προσφέρουν τέτοιες αλλαγές. Δεν πρόκειται όμως τόσο για ‘αποτυχία’ όσο για συνέπεια της υπάρχουσων δομών εξουσίας. Τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα δεν είναι απλώς τεχνολογικά, είναι κοινωνικά, όπως επίσης χρηματοοικονομικά, θεσμικά και πολιτικά. Πολλές ισχυρές ομάδες στην κοινωνία τα πάνε πολύ καλά με τα υπάρχοντα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα. Οι ομάδες αυτές δεν έχουν επιθυμία για αλλαγή: αντίθετα, εναντιώνονται ενεργά στην αλλαγή. Αυτό έχει μείζονες επιπτώσεις για τα περισσότερα από τα παρακάτω ζητήματα.


Εάν θέλουμε να αδράξουμε τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται τώρα, πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα του λεγόμενου ‘κληρονομημένου ενεργητικού’ και της κληρονομημένης νοοτροπίας που το συνοδεύει. Τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα είναι πολλά και ποικίλα, διαφορετικά και για διαφορετικούς σκοπούς, και χρησιμοποιούν καταλλήλως την περιρρέουσα ενέργεια, την τεχνολογία και τα καύσιμα. Πρέπει να καταλάβουμε πώς αυτά τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα ταιριάζουν στις πολιτικές και κοινωνικές δομές εξουσίας: πώς δημιουργήθηκαν, πώς διατηρούνται, πώς αποκρούουν τις προκλήσεις της καινοτομίας, ποιος ωφελείται από τις παραδοσιακές και κληρονομημένες διευθετήσεις και πώς η αντίθεσή τους στην αλλαγή μπορεί να ξεπεραστεί. Οι επόμενες απαντήσεις μου θα επιστρέψουν σε αυτό το κρίσιμο θέμα.


Β.Κ./Π.Χ.: Εάν η ενέργεια, όπως λέτε, είναι μια διαδικασία που έχει να κάνει με την τεχνολογία και την υποδομή, ποιες νομίζετε ότι είναι οι βασικές πολιτικές διαχωριστικές γραμμές σε σχέση με το πώς οι τεχνολογίες αυτές χρησιμοποιούνται και για ποιους σκοπούς και πώς η υποδομή αυτή κατασκευάζεται, διαχειρίζεται και ελέγχεται;


Walt Patterson: Εδώ χρειάζεται προσοχή. Διαδικασία είναι η χρήση ενέργειας – όχι η ίδια η ‘ενέργεια’. Η χρήση ενέργειας στη σύγχρονη κοινωνία έχει να κάνει με την τεχνολογία και την υποδομή. Μπορεί επίσης να έχει να κάνει με καύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια, ή ίσως όχι, για κάποιες φυσικά απλές εφαρμογές όπως η άνεση. Πρέπει λοιπόν να θέσουμε το ερώτημα: ποιος παρέχει τεχνολογία και υποδομή και σε ποια βάση;


Ποιος παρέχει καύσιμα, ποιος παρέχει ηλεκτρική ενέργεια και σε ποια βάση; Εάν καταλαβαίνω καλά την ερώτηση, οι ‘πολιτικές διαχωριστικές γραμμές’ είναι αυτές που απαντούν σε αυτές τις ερωτήσεις και προτείνουν επιλεγμένες απαντήσεις. Εκείνοι που έχουν διαφορετικές πολιτικές απόψεις και σχέσεις, θα προτείνουν διαφορετικές απαντήσεις που διαφέρουν συνήθως ως προς τους ρόλους της διακυβέρνησης και του ιδιωτικού κεφαλαίου, των επιχειρήσεων και της βιομηχανίας, όπως και των διαδικασιών λήψης αποφάσεων για τις εξελίξεις. Οι συναφείς πολιτικές πτυχές περιλαμβάνουν εμπορικούς νόμους και ρυθμίσεις, φόρους, επιδοτήσεις και άλλα χρηματοοικονομικά ζητήματα, κριτήρια, κρατικές προμήθειες, και διεθνείς συμφωνίες. Υπάρχει μια ιδιαίτερα σημαντική διάκριση ανάμεσα στην κεντρική και την αποκεντρωμένη λήψη αποφάσεων. Τα πολιτικά κόμματα έχουν συχνά διαφορετικές απόψεις σε πτυχές της ενεργειακής πολιτικής όπως αυτές.


Πιστεύω, όμως, ότι έχουμε ένα πιο θεμελιακό πρόβλημα. Νομίζω ότι η ισορροπία δραστηριότητας, κρατική ή ιδιωτική, παρεκκλίνει σημαντικά προς την παροχή καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας για ακατάλληλη τεχνολογία χρήστη και υποδομή. Για τους περισσότερους ανθρώπους που έχουν να κάνουν με την ενέργεια, ανεξάρτητα αν είναι κρατική ή ιδιωτική, η ‘υποδομή’ σημαίνει αγωγούς και γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και άλλη τεχνολογία που παράγει και παρέχει καύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια. Γνωρίζουμε, όμως, εδώ και καιρό ότι μεγάλο μέρος, αν όχι το μεγαλύτερο, από αυτά τα καύσιμα και την ηλεκτρική ενέργεια πηγαίνει χαμένο σε ακατάλληλα κτίρια, εξαρτήματα, συσκευές, οχήματα και άλλες τεχνολογίες χρήστη και υποδομές.


Κατά συνέπεια, πρέπει να επικεντρωθούμε ξανά στις λεγόμενες ‘ενεργειακές’ δραστηριότητες για να μεταβάλλουμε την ισορροπία από την προμήθεια καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας προς την αναβάθμιση της τεχνολογίας χρήστη και της υποδομής χρήστη – ιδιαίτερα τα κτίρια – που παρέχουν τις υπηρεσίες που επιθυμούμε. Αυτή τη στιγμή, η άποψη αυτή δεν εκπροσωπείται επαρκώς από καμιά πλευρά σε οποιοδήποτε μέρος του πολιτικού φάσματος σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία, απ’ όσο ξέρω. Τα κόμματα εμφανίζουν διαφοροποιήσεις σε σχέση με την ισορροπία στην παροχή τεχνολογίας, όπως για παράδειγμα σε σχέση με το ρόλο της πυρηνικής ενέργειας, της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με την καύση λιθάνθρακα, ή των ανανεώσιμων. Αλλά κανένα κόμμα δεν καλεί για την αλλαγή εστίασης που χρειαζόμαστε, από την παροχή καυσίμων προς την αναβάθμιση της ενεργειακής απόδοσης. Στην πραγματικότητα, θα ήμουν ευτυχής αν ένα μεγάλο εθνικό πολιτικό κόμμα, οπουδήποτε, διακήρυττε ως βασικό στοιχείο της ενεργειακής πολιτικής του ένα ενεργό και περιεκτικό πρόγραμμα για την αναβάθμιση των κρατικών εγκαταστάσεων, ειδικότερα των κτιρίων και του περιεχομένου τους. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών υπό τον πρόεδρο Ομπάμα και η κυβέρνηση της Καλιφόρνιας, για παράδειγμα, εγκαινίασαν τέτοια προγράμματα. Ακόμη, ωστόσο, δεν εμφανίζονται στο μανιφέστο κανενός κόμματος, απ’ όσο ξέρω.


Β.Κ./Π.Χ.: Ποια θεωρείτε ότι είναι τα κυριότερα εμπόδια για τη μετάβαση προς διανεμημένα ενεργειακά δίκτυα;


Walt Patterson: Τα κυριότερα εμπόδια, όπως παρατηρήσαμε πιο πάνω, είναι το κληρονομημένο ενεργητικό σε σχέση με τις υπάρχουσες κεντρικές, φυσικές εγκαταστάσεις και η κληρονομημένη νοοτροπία των κατόχων και χειριστών τους. Ξεκινήστε από το ερώτημα γιατί τα δίκτυα οποιασδήποτε διάταξης είναι απαραίτητα. Στην περίπτωση του φυσικού αερίου, το αέριο αναδύεται από το έδαφος, σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία. Εάν θέλετε να το χρησιμοποιήσετε οπουδήποτε αλλού, χρειάζεστε το δίκτυο για να το μεταφέρει από τον χώρο που βρίσκεται στον χρήστη. Η ηλεκτρική ενέργεια είναι διαφορετικό πράγμα. Μπορείτε να δημιουργήσετε ηλεκτρική ενέργεια παντού, σε οποιαδήποτε ποσότητα, μικρή ή μεγάλη{Βλέπε τα βιβλία μου Transforming Electricity και Keeping The Lights On (Μεταμορφώνοντας το Ηλεκτρικό Ρεύμα και το Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά), για λεπτομερή σχόλια, συμπεριλαμβανομένων ιστορικών αναδρομών}


Εάν το παραδοσιακό κεντρικό σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας ήταν το βέλτιστο, κανείς δεν θα ενδιαφερόταν για την αποκεντρωμένη ηλεκτρική ενέργεια. Σκεφτείτε όμως την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια. Όπως υπογραμμίζεται στο Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά, “βασίζεται σε μεγάλες, κεντρικές γεννήτριες, οι περισσότερες από τις οποίες λειτουργούν το μεγαλύτερο διάστημα διακεκομμένα ή με μέρος του φορτίου. Οι κεντρικές γεννήτριες που χρησιμοποιούν καύσιμα χάνουν τα δυο τρία της ενέργειας των καυσίμων, πριν ακόμη φύγει από τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Το σύστημα χρειάζεται μακρές γραμμές δικτύου, όπου οι απώλειες γραμμής κοστίζουν ένα ακόμη σημαντικό κλάσμα από την ενέργεια που ρέει. Η δομή αυτή είναι εγγενώς ευάλωτη σε διαταραχή, λόγω ατυχήματος ή εγκληματικής πράξης, σε μεγάλη έκταση και σχεδόν στιγμιαία. Προϋποθέτει ότι κάθε φορτίο είναι ισοδύναμο και απαιτεί την ίδια υψηλή ποιότητα ηλεκτρικής ενέργειας. Το σύστημα παράγει και παρέχει την ηλεκτρική ενέργεια υψηλής ποιότητας που απαιτούν τα ευαίσθητα φορτία, μεγάλο μέρος της οποίας χρησιμοποιείται στη συνέχεια για μη απαιτητικές υπηρεσίες όπως η θέρμανση και η ψύξη. Οι γεννήτριες είναι, σχεδόν όλες, χιλιάδες και συνήθως εκατομμύρια φορές μεγαλύτερες από τα περισσότερα φορτία του συστήματος. Τα περισσότερα φορτία είναι εγγενώς διακοπτόμενα ή ποικίλα, αλλά οι μεγάλες, βασισμένες στα καύσιμα γεννήτριες είναι από τη φύση τους άκαμπτες. Ο αποτυχημένος αυτός συνδυασμός είναι τόσο πλήρης που θα έλεγε κανείς ότι σχεδιάστηκε έτσι.


Παρόλα αυτά, όσοι από μας είμαστε αρκετά τυχεροί ώστε να έχουμε ηλεκτρικό φως βασιζόμαστε τώρα σε τέτοια συστήματα για να έχουμε τα φώτα ανοιχτά. Δεν μπορούμε να τα πετάξουμε και να ξαναρχίσουμε απ’ την αρχή. Για οποιοδήποτε συγκεκριμένο σύστημα σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία χρειαζόμαστε τώρα έναν ‘οδικό χάρτη’ εφικτών αλλαγών, τεχνικών και πολιτικών. Τα γνωστά εμπόδια περιλαμβάνουν τους κανόνες πρόσβασης στα δίκτυα, την πληρωμή για χρήση των δικτύων, τις υπάρχουσες διατάξεις δικτύων που δεν ταιριάζουν για παραγωγή μικρής κλίμακας και χαμηλής τάση και λοιπά. Πολλή δουλειά απομένει, λοιπόν, να γίνει για να αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα και να απομακρυνθούν αυτά τα εμπόδια. Αλλά η διαδικασία είναι απογοητευτικά αργή.”


Β.Κ./Π.Χ.: Πώς θα έμοιαζε ένα αυθεντικά βιώσιμο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας εν συντομία;


Walt Patterson: Με λίγα λόγια, η αυθεντικά βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια θα ήταν αόρατη. Οι τελευταίες σελίδες του Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά το περιγράφουν ως εξής:


“Για να έχουμε μια άποψη για τη βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια, μπορούμε, κατά παράδοξο τρόπο, να ξεκινήσουμε από ένα κτίριο. Το αγοράζετε ως επένδυση. Περιλαμβάνει μια ποικιλία ενεργών τεχνολογιών και συνεπάγεται διατήρηση και λειτουργικά κόστη, αλλά επικεντρωθείτε στο φυσικό στοιχείο που είναι η κατασκευή του ίδιου του κτιρίου. Ξέρουμε ότι όσο καλύτερη είναι η κατασκευή τόσο χαμηλότερη είναι η συντήρηση και τα τρέχοντα κόστη. Η φυσική υποδομή του κτιρίου μετατρέπει και αναδιοργανώνει την ενέργεια, ειδικότερα υπό τη μορφή θερμότητας, ως εγγενές μέρος της λειτουργίας του κτιρίου. Δεν μετράτε ούτε πληρώνετε για τις ροές θερμότητας προς τα μέσα, έξω και διαμέσου του υλικού του κτιρίου. Αποτελούν απλώς μέρος της απόδοσης του κτιρίου ως κτισμένη υποδομή, σχεδιασμένη, πληρωμένη και χρησιμοποιημένη ανάλογα. Η ίδια η κατασκευή παρέχει, μεταξύ άλλων, υπηρεσίες ενέργειας όπως άνεση, καθώς και όταν χρησιμοποιείτε το κτίριο. Η υπηρεσία ενέργειας δεν είναι εμπορεύσιμη. Δεν την μετράτε ούτε πληρώνετε γι’ αυτήν με τη μονάδα. Το φυσικό απόκτημα, το κτίριο, παρέχει υπηρεσία διαρκώς, ως λειτουργία υποδομής.


Εσείς, επομένως, σχεδιάζετε και κατασκευάζετε το κτίριο έτσι ώστε να εκμεταλλευτείτε όσο περισσότερο γίνεται τις φυσικές ροές της περιρρέουσας ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του φωτός, της θερμότητας, και της κυκλοφορίας ρευμάτων αέρα. Το φως της μέρας φτάνει σε μεγάλο μέρος του εσωτερικού του. Η διάταξη του κτιρίου λειτουργεί ως αποθήκη θερμότητας, απορροφώντας την υπερβολική θερμότητα ή απελευθερώνοντας τη θερμότητα που έχει αποθηκευτεί, έτσι ώστε να διατηρείται το εσωτερικό σε άνετη θερμοκρασία οποιαδήποτε κι αν είναι η εξωτερική θερμοκρασία. Ο αέρας κυκλοφορεί στο κτίριο απαλά και συνεχόμενα, λόγω της εσωτερικής διαρρύθμισης και τις μικρές διαφορές θερμοκρασίας ανάμεσα στα διάφορα μέρη του κτιρίου. Αυτές οι αρχές καθορίζουν έναν γοργά αυξανόμενο αριθμό σύγχρονων κτιρίων σε πολλά μέρη του κόσμου και, στην πραγματικότητα, πολλά πολύ παλιά κτίρια που κτίστηκαν προτού η ηλεκτρική ενέργεια αποτελέσει επιλογή, όταν οι κατασκευαστές χρησιμοποιούσαν στην πράξη, με επιδεξιότητα και εξυπνάδα, το φως, τη θερμότητα και την κυκλοφορία του αέρα που ήταν φυσικά διαθέσιμα.


Το ίδιο το κτίριο παρέχει μεγάλο μέρος του απαιτούμενου φωτισμού και άνεσης. Η ηλεκτρική ενέργεια δεν έχει πολλά να προσθέσει σε αυτές τις υπηρεσίες. Ο εσωτερικός φωτισμός προέρχεται από φώτα υψηλής απόδοσης. Χρησιμοποιείτε συμπαγείς λαμπτήρες φθορισμού ή ελαφρές διοδικές λυχνίες, LED, για όλα τα φώτα που είναι ανοιχτά για σχετικά μεγάλο διάστημα ή που βρίσκονται σε περίεργα μέρη και θα έπρεπε διαφορετικά να αντικαθιστάτε τις καμένες λυχνίες πυράκτωσης συχνά. Τα καλά σχεδιασμένα εξαρτήματα κατευθύνουν το φως εκεί που πρέπει, με ελάχιστη σπατάλη. Στα εύκρατα και τροπικά κλίματα, τα κτίρια που είναι σχεδιασμένα και κατασκευασμένα με τον κατάλληλο τρόπο μπορούν και διατηρούν άνετες εσωτερικές θερμοκρασίες με μικρή ή και καμία συνεισφορά ηλεκτρικής ενέργειας. Εάν το κτίριο σας χρειάζεται ενεργό κλιματισμό, τότε είναι κακά σχεδιασμένο. Εάν, ωστόσο, το κτίριο σας βρίσκεται σε ψυχρό κλίμα, με εξωτερικές θερμοκρασίες κάτω από το μηδέν το χειμώνα, τότε παρέχετε πρόσθετη εσωτερική ζέστη με μικρο-συμπαραγωγή ή με αντλίες θερμότητας, που είναι ήδη συνηθισμένες στη Σκανδιναβία. Εξοπλίζετε το κτίριο με ανιχνευτήρες που μετρούν τη θερμοκρασία, τα επίπεδα του φωτισμού, την κατοίκηση και άλλες συναφείς πληροφορίες. Αυτόματοι έλεγχοι προσαρμόζουν την άνεση και τον φωτισμό στα επίπεδα που επιθυμείτε.


Μέσα στο κτίριο, ηλεκτρικά μοτέρ παρέχουν κινητήρια δύναμη. Επιλέγετε μοτέρ στο κατάλληλο μέγεθος, όχι υπερβολικά μεγάλα όπως συνηθίζεται, με κίνηση ποικίλης ταχύτητας για τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας στο μεγαλύτερο μέρος του λειτουργικού φάσματος. Επιλέγετε επίσης τα κατάλληλα μεγέθη κινητήριου εξοπλισμού. Ενσωματώνετε ανεμιστήρες και αντλίες, για παράδειγμα, σε σωλήνες και αγωγούς που χρησιμεύουν για την ελαχιστοποίηση τριβών και άλλων απωλειών. Μπορείτε να επιλέξετε μικρότερους πόρους και αγωγούς και μικρότερα κινητήρια μοτέρ. Η βελτίωση στο σχεδιασμό του συστήματος, η ενσωμάτωση και βελτιστοποίηση της εκτέλεσης όλων των στοιχείων μαζί, σας δίνει υψηλότερη αξιοπιστία και χαμηλότερη περιβαλλοντική επίδραση, ενώ το κόστος είναι μικρότερο.


Το ηλεκτρονικό σύστημα είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να βελτιώνει την απόδοση και να ελαχιστοποιεί τις απώλειες. Χειρίζεται την πληροφορία, συμπεριλαμβανομένων των επικοινωνιών, της επεξεργασίας δεδομένων και της συντήρησης. Ψηφιακά δίκτυα συνδέουν μεταξύ τους τηλέφωνα, φαξ, υπολογιστές, τηλεόραση, βίντεο, κατασκευαστικούς ελέγχους και συστήματα ασφαλείας, όχι μόνο μέσα στο δικό σας κτίριο αλλά και διαμέσου πόλεων, χωρών και ηπείρων. Σημειώστε, παρόλα αυτά, ότι η μέθοδος stand by για τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό, όπως το κόκκινο φωτάκι που παραμένει ανοιχτό στην τηλεόραση όταν χρησιμοποιείτε το τηλεχειριστήριο για να την κλείσετε, είναι ένας εκπληκτικά μεγάλος χρήστης ηλεκτρικής ενέργειας στη σύγχρονη κοινωνία. Εάν επιδιώκετε υψηλή αξιοπιστία και χαμηλή επίπτωση, ξανασχεδιάστε τη μέθοδο stand by για να μειώσετε αυτή την ύπουλη αποστράγγιση ηλεκτρικής ενέργειας. Σε κάθε περίπτωση, όταν δεν χρησιμοποιείτε τις συσκευές, μπορείτε απλώς να τις απενεργοποιείτε.


Το ίδιο το κτίριο, ο φωτισμός, τα μοτέρ και τα ηλεκτρονικά, όλα συνεισφέρουν στις υπηρεσίες ηλεκτρικής ενέργειας που επιθυμείτε. Επιδιώκοντας υψηλή αξιοπιστία και χαμηλή επίπτωση, παράγετε μεγάλος μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας μέσα ή κοντά στο μέρος που χρησιμοποιείται, ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο διαταραχής. Το κτίριο σας μπορεί να έχει μηχανή εσωτερικής καύσης φυσικού αερίους, κινητήρα Stirling, μικροτουρμπίνα, ή κυψέλες καυσίμων στο υπόγειο, τροφοδοτημένο με φυσικό αέριο, που πιθανώς λειτουργεί με μέθοδο συμπαραγωγής, παρέχοντας ηλεκτρική ενέργεια, θερμότητα, ζεστό νερό ή ατμό σύμφωνα με τις επιθυμίες σας. Εάν το κτίριό σας είναι σε βιομηχανική τοποθεσία και χρειάζεται πολλή θέρμανση ή ατμό, η εγκατάσταση συμπαραγωγής μπορεί να περιλαμβάνει τουρμπίνες αερίου και ατμού. Εάν το κτίριό σας είναι, ας πούμε, ένα σουπερμάρκετ που χρειάζεται βαθιά ψύξη, μπορείτε να μην χρησιμοποιήσετε συμπαραγωγή αλλά τριπλή παραγωγή, που δεν παρέχει μόνο ηλεκτρική ενέργεια και θέρμανση αλλά επίσης παγωμένο νερό για καταψύκτες. Η τριπλή παραγωγή μπορεί να ανεβάσει τη συνολική αποτελεσματικότητα σε καύσιμα ακόμα ψηλότερα.


Μπορείτε επίσης να εξοπλίσετε το κτίριο σας για να χρησιμοποιήσετε όχι μόνο την περιρρέουσα ενέργεια και φως αλλά επίσης καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια. Όπως, ας πούμε, στο τροφοδοτούμενο από αέριο στοιχείο μετατροπής χημικής ενέργειας σε ηλεκτρική στο υπόγειο, ενσωματώνετε φωτοβολταϊκά πλακάκια και προστατευτική επίστρωση. Συμπεριλαμβάνετε απόν αρχή τρεις σειρές καλωδίων, μια για τις τηλεπικοινωνίες, μια για το συγχρονισμένο εναλλασσόμενο ρεύμα από το εξωτερικό δίκτυο και μια για συνεχές ρεύμα χαμηλής τάσης από το στοιχείο μετατροπής χημικής ενέργειας σε ηλεκτρική και τα φωτοβολταϊκά. Όλοι οι υπολογιστές και τα άλλα ηλεκτρονικά, τα πιο ευαίσθητα φορτία στο κτίριο, απαιτούν DC χαμηλής τάσης. Τα παραδοσιακά ηλεκτρονικά συμπεριλαμβάνουν έναν βαρύ μετασχηματιστή ‘power pack’ που μετατρέπει το εξωτερικό AC σε DC χαμηλής τάσης και συνοδεύεται από θερμότητα, θορύβους ανεμιστήρα και απώλειες. Εάν το κάνετε όμως στο δικό σας DC χαμηλής τάσης, μπορείτε να παρακάμψετε τα ‘power packs’. Επιπλέον, τα ηλεκτρονικά ισχύος διατηρούν την παροχή πιο σταθερή και αξιόπιστη από ό,τι η ηλεκτρική ενέργεια από το εξωτερικό δίκτυο. Ο φωτισμός υψηλής απόδοσης λειτουργεί, κατά τον ίδιο τρόπο, στο δικό σας DC χαμηλής τάσης. Όσο τα φώτα μένουν ανοιχτά, οι υπολογιστές και ο υπόλοιπος εξοπλισμός δουλεύουν και το κτίριο παραμένει βολικό και άνετο, δεν χρειάζεται καν να μετράτε τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του τοπικού συστήματός σας DC. Θα μετρήσετε και θα πληρώσετε για την κυψέλη καυσίμου που τροφοδοτείται με φυσικό αέριο στο υπόγειό σας. Αλλά δεν θα μετρήσετε την ηλεκτρική ενέργεια που εξέρχεται, ούτε εκείνη από τους φωτοβολταϊκούς πίνακες. Και ασφαλώς δεν θα πληρώσετε γι’ αυτήν με τη μονάδα. Αντίθετα, αυτή η μη μετρήσιμη αλλά λειτουργική ηλεκτρική ενέργεια είναι ανάλογη με τη θερμότητα που ρέει μέσω του υλικού του κτιρίου. Η ηλεκτρική ενέργεια γίνεται μέρος της λειτουργίας της υποδομής, μέρος του τρόπου με τον οποίον η υποδομή παρέχει τις ενεργειακές υπηρεσίες που επιθυμείτε.


Μπορούμε τώρα να επεκτείνουμε την άποψή μας για τη βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια. Ένα ευρύτερο δίκτυο συνδέει το κτίριό σας υψηλής απόδοσης με άλλα κτίρια στο σύστημα. Περιλαμβάνει μεγαλύτερες γεννήτριες, μεγάλες παλιές υδρο-εγκαταστάσεις και σύγχρονες μικροϋδρο- μονάδες, καθώς και μεγαλύτερους συμπαραγωγούς, παράκτιες αιολικές εγκαταστάσεις και μερικές γεννήτριες σε αγροτικές περιοχές, όπως εγκαταστάσεις ηλεκτρικής ενέργειας βιομάζας σε κλίμακα χωριού. Το ευρύτερο δίκτυο έχει ορισμένους τομείς που λειτουργούν ως συγχρονισμένα AC. Περιλαμβάνει επίσης πολλούς συνδέσμους AC-DC-AC που χρησιμοποιούν ηλεκτρονική ενέργεια για να μεταφέρουν ηλεκτρική ενέργεια, αποτρέποντας αναταράξεις AC. Το ευρύτερο δίκτυο είναι επίσης βαριά εξοπλισμένο και μεταφέρει συνεχή πληροφόρηση δυο κατευθύνσεων και σε πραγματικό χρόνο, όχι μόνο για τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και για τις αξιόλογες ροές διαμέσου του δικτύου. Η διάταξη ελέγχου των ηλεκτρονικών συστημάτων διατηρεί το δίκτυο σταθερό. Δεν ελέγχει μόνο τις γεννήτριες αλλά και τα ευέλικτα φορτία, ενορχηστρωμένα με ενσωματωμένους μικροεπεξεργαστές και άλλους ελέγχους. Αντί για συνεχή αύξηση της παραγωγής ώστε να ακολουθεί το φορτίο, η διάταξη ελέγχου των ηλεκτρονικών συστημάτων μπορεί επίσης να μειώσει ή να αποσυνδέσει τα ευέλικτα φορτία, ακολουθώντας την παραγωγή. Παρακολουθεί επίσης τις υπηρεσίες του δικτύου, ποιος τις παρέχει και ποιος τι χρησιμοποιεί, ποιος πληρώνει και πληρώνεται και πόσο. Οι απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές δεν είναι, ωστόσο, συνδεδεμένες με αυτό το δίκτυο. Εξαρτώνται από αυτοδύναμα τοπικά συστήματα, που ενδέχεται να περιλαμβάνουν ενέργεια βιομάζας, αιολική ενέργεια, φωτοβολταϊκά και πιθανώς μπαταρίες αποθήκευσης, καθώς και ένα κατάλληλο σύστημα εποπτείας και ελέγχου, επίσης τοπικό.


Εάν πάψουμε να θεωρούμε την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια δεδομένη, εάν αρχίσουμε να την εξετάζουμε και να την αμφισβητούμε, μπορεί τελικά να προτιμήσουμε την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια. Η αλλαγή της νοοτροπίας μας για την ηλεκτρική ενέργεια, θα επηρεάσει βαθιά τις αποφάσεις που θα πάρουμε από κει κι ύστερα. Η παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια συνεπάγεται κεντρικές αποφάσεις. Για την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια αυτό δεν ισχύει. Εάν πολλοί συμμετέχοντες με πολλές ατζέντες λάβουν τις αποφάσεις τους, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακατάστατο, αλλά θα είναι δραματικό.


Εάν το καταλάβουμε καλά, εάν υπερβούμε τις χαμηλές προσδοκίες και την παραδοσιακή νοοτροπία, τα εγγόνια μας μπορεί να ανακαλύψουν ότι η βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια είναι αόρατη. Κανείς δεν μετρά την ηλεκτρική ενέργεια, ούτε την αγοράζει ή την παρατηρεί. Η υποδομή κρατά τα φώτα αναμμένα.”


Β.Κ./Π.Χ.: Τι ρόλο μπορούν να παίξουν οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορίες και Επικοινωνίας) για μια πιο βιώσιμη μέθοδο παραγωγής και κατανομής ενέργειας;


Walt Patterson: Σας παραπέμπω στην προηγούμενή μου απάντηση. Οι ΤΠΕ θα έχουν καίριους ρόλους τόσο στους ατομικούς λειτουργικούς χώρους όσο και στα ευρύτερα διασυνδεδεμένα συστήματα, τοπικής και ευρείας κλίμακας, για ανίχνευση, έλεγχο, απαντήσεις σε μεταβαλλόμενες συνθήκες, αλληλεπίδραση μεταξύ εξαρτημάτων όπως οι γεννήτριες και τα φορτία – και όπου χρειάζεται– υπολογισμό και απόδοση του κόστους και ποιος το πληρώνει. Αυτό δεν θα ισχύει μόνο για συστήματα ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και για συστήματα που διανέμουν θέρμανση ή/και ψύξη. Και θα ισχύει επίσης για συστήματα φυσικού αερίου, ιδίως όταν διασυνδέονται και αλληλεπιδρούν με τοπικά συστήματα για ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση και ψύξη.


Β.Κ./Π.Χ.: Μιλάτε για τη σημασία των καινοτόμων αποκεντρωμένων τεχνολογιών σε ό,τι αφορά τη βελτιστοποίηση των ενεργειακών συστημάτων. Η χρήση τους πρόκειται να οδηγήσει και σε εκδημοκρατισμό της ενέργειας ως διαδικασίας;


Walt Patterson: Και πάλι, θυμηθείτε ότι μιλάμε για τη χρήση ενέργειας ως διαδικασία, όχι για την ‘ενέργεια’. Ναι, τα αποκεντρωμένα συστήματα, από τη φύση τους, συνεπάγονται λήψη αποφάσεων για κτίρια, τεχνολογίες χρήστη και υποδομή, που βρίσκονται πολύ πιο κοντά και πιο συχνά στους σημερινούς χρήστες τοπικών συστημάτων, είτε άμεσα είτε μέσω της τοπικής διοίκησης, όπως τα εκλεγμένα τοπικά συμβούλια. Θεωρώ ότι αυτό σημαίνει ενισχυμένο ’εκδημοκρατισμό’ στη λήψη αποφάσεων σε ό,τι αφορά στη χρήση ενέργειας και πράγματι – τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό – σε σχέση με την προμήθεια καυσίμων και την ηλεκτρική ενέργεια.


Β.Κ./Π.Χ.: Το μέλλον της βιώσιμης ενέργειας βασίζεται στην αγορά;


Walt Patterson: Οι αγορές, συμπεριλαμβανομένων των αγορών αγαθών, θα παίξουν οπωσδήποτε ρόλο στη βιώσιμη ενέργεια. Θυμηθείτε όμως ότι μπορούμε να επικαλεστούμε μια ποικιλία διαφορετικών αγορών, όχι μόνο αγορές για βραχυπρόθεσμες παρτίδες συναλλαγών με εμπορεύσιμα καύσιμα, αλλά επίσης αγορές συμβολαίων, επενδύσεων και υπηρεσιών – οι πιο μακροπρόθεσμες επιχειρηματικές σχέσεις έχουν εισέλθει κατόπιν συμφωνίας σε ένα πλαίσιο αγοράς με κατάλληλους νόμους και ρυθμίσεις. Αυτές οι πιο μακροπρόθεσμες αγορές θα παίξουν ένα ρόλο που θα γίνεται πιο σημαντικός με το πέρασμα του χρόνου, καθώς η βιωσιμότητα της επιχείρησης της ενέργειας θα αυξάνει.


Β.Κ./Π.Χ.: Όπως ξέρουμε, έχετε ισχυρούς δεσμούς με την  Ελλάδα και επομένως καλή άποψη για  τη ελληνική πραγματικότητα στον κόσμο  της ενέργειας. Εάν σας ζητούσαν να διευθύνετε ένα βραχυπρόθεσμο  σχέδιο δράσης για τα 5 επόμενα χρόνια, τι θα προτείνατε;
 

Walt Patterson: Θα έκανα  μια πρόταση: η νέα κυβέρνηση να εφαρμόσει ως προτεραιότητα και με δυναμική διαφήμιση έναν λογιστικό ενεργειακό έλεγχο των εγκαταστάσεών της, ειδικότερα των κτιρίων που κατέχει ή νοικιάζει και χρησιμοποιεί, σε όλη τη χώρα. Εάν στη συνέχεια εγκαινιάσει ένα πρόγραμμα αναβάθμισης των εγκαταστάσεών της, θα αποτελέσει ένα σημαντικό παράδειγμα όχι μόνο για τους ιδιοκτήτες και τη βιομηχανία στην Ελλάδα, αλλά και για άλλες χώρες στον κόσμο. 


Το άρθρο μου  για τη ‘Managing Energy Wrong‘ (Λανθασμένη διαχείριση της ενέργειας) θέτει το θέμα ως εξής: “Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο, εθνικές, περιφερειακές και τοπικές, χρησιμοποιούν την ενέργεια στις δικές τους εγκαταστάσεις, ειδικότερα στα κτίρια τους. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, η εθνική κυβέρνηση είναι άμεσα ή έμμεσα υπεύθυνη για δεκάδες χιλιάδες κτίρια σε όλη τη  χώρα. Τα τελευταία δυο χρόνια, οι εκθέσεις της Επιτροπής για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη του Ηνωμένου Βασιλείου και το Εθνικό Γραφείο Ελέγχου δήλωσαν όχι μόνο ότι η ενεργειακή απόδοση των κρατικών κτιρίων του Ηνωμένου Βασιλείου δεν είναι ικανοποιητική, αλλά ότι από το 2000 κι ύστερα επιδεινώθηκε. Το συμπέρασμα θα έπρεπε να είναι προφανές. Κυβερνήσεις όπως αυτή του Ηνωμένου Βασιλείου πρέπει να πάψουν να μας λένε τι να κάνουμε και, αντίθετα, να μας δείξουν. Οι κυβερνήσεις πρέπει να εγκαινιάσουν προγράμματα αναβάθμισης των εγκαταστάσεων τους, της υποδομής των ενεργειακών υπηρεσιών τους, σε πολύ υψηλότερα επίπεδα- καλύτερη μόνωση, καλύτερες πόρτες και παράθυρα, καλύτερο φωτισμό, καλύτερους ελέγχους, καλύτερες συσκευές και ηλεκτρονικά συστήματα, ίσως ακόμη και πλήρη τοπικά συστήματα με επιτόπια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, θερμότητας και ψύξης.


Τέτοια κρατικά προγράμματα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις συνθήκες για τη νέα μορφή της επιχείρησης της ενέργειας που χρειαζόμαστε. Θα έκαναν σαφώς τη διαχείριση της ενέργειας θέμα επένδυσης στην υποδομή, ειδικότερα στην υποδομή ενεργειακών υπηρεσιών, όπως πρέπει να είναι. Τα κυβερνητικά αναβαθμισμένα προγράμματα, στην  κλίμακα, την ποικιλία και τη συνέχεια τους, θα αποτελούσαν το εφαλτήριο για να πειστούν οι μείζονες παίκτες της ενέργειας να δημιουργήσουν αποτελεσματικές και επικερδείς εταιρίες υπηρεσιών ενέργειας, που θα συμμετάσχουν και θα φέρουν σε πέρας τη δουλειά. Θα δημιουργούσαν εξειδικευμένες θέσεις εργασίας παντού. Θα προσέφεραν επίσης στον ιδιωτικό τομέα ένα ζωντανό παράδειγμα του οφέλους μιας τέτοιας επένδυσης. Μαζικές παραγγελίες για αναβαθμίσεις θα κατέβαζαν το κόστος ανά μονάδα των νεωτεριστικών υλικών και τεχνολογιών. Και, ασφαλώς, με την κατάλληλη διαχείριση, τα αναβαθμισμένα κρατικά προγράμματα θα γλύτωναν, σε όλους εμάς τους φορολογούμενους, χρήματα. Φανταστείτε τι θα μπορούσε να κάνει μια τέτοια προσέγγιση σε όλο τον κόσμο, ενισχύοντας την κλιματική και ενεργειακή ασφάλεια, και φέρνοντας παράλληλα οικονομικά πλεονεκτήματα σε χώρες, εταιρίες και πολίτες.


Οι ιδέες αυτές  δεν είναι καινούργιες, ούτε ριζοσπαστικές. Πολλοί υπέρμαχοί τους σε πολλές χώρες  τις έχουν ήδη προωθήσει με σαφήνεια,  σχεδόν από τις απαρχές της ενεργειακής πολιτικής, πριν από περίπου τέσσερις δεκαετίες. Ίσως να έχει έρθει, επιτέλους, η ώρα τους.”

με τη συμβολή των Franz Nahrada και Gleb Tyurin



Η νέα οικονομία θα είναι μια οικονομία ανανεώσιμων πόρων, γι’ αυτό και η πρόσβαση στη γη και το έδαφος θα γίνει ξανά μια από τις κυριότερες πηγές αφθονίας εάν συνδυαστεί με πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες της πληροφορίας και της ανταλλαγής πληροφοριών, υποστηρίζει ο Michel Bauwens. Οι χώρες με μεγάλη έκθεση στην ηλιακή εισροή και μεγάλες ρεζέρβες γης και βιομάζας θα βρίσκονται σε ιδιαίτερα καλή θέση σε αυτή τη μετάβαση.


Εισαγωγή


Η οικονομική κρίση, που επιδρά σιγά-σιγά σε όλες τις δραστηριότητες σε παγκόσμιο επίπεδο, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν είναι ούτε ‘κανονική’ κρίση ούτε ‘τελική’ κρίση. Είναι μια περίοδος θεμελιακών αλλαγών που επιδρούν σε όλα, από την οικονομία μέχρι την πολιτική. Γι’ αυτό και θα ήθελα να μιλήσω πιο λεπτομερώς για τη φύση της σημερινής κρίσης και πώς μπορούμε ρεαλιστικά να προσδοκούμε μια ανανεωμένη περίοδο ανάπτυξης (και ποιο είδος ανάπτυξης). Η αντίληψή μου για την παρούσα κρίση εμπνέεται από τα έργα του διάσημου Ρώσου οικονομολόγου Nikolay Kondratieff, του οποίου τις ιδέες αναπτύσσουν και εκσυγχρονίζουν σήμερα οι Carlota Perez, Lucy Badalian και Viktor Krivotorov. Η βασική αντίληψη στις προσεγγίσεις αυτές είναι ότι η οικονομική ιστορία μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια σειρά μακρών κυμάτων τεχνολογικής ανάπτυξης, μέσα σε ένα συγκεκριμένο υποστηρικτικό θεσμικό πλαίσιο. Αυτά τα μακρά κύματα καταλήγουν αναπόφευκτα σε κρίση, σε ένα Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος, σημάδι ότι το παλιό πλαίσιο δεν είναι πλέον λειτουργικό.


Γιατί συμβαίνει αυτό;


Τα κύματα αυτά έχουν μια συγκεκριμένη εσωτερική λογική. Αρχίζουν με μια περίοδο κύησης όπου η νέα τεχνολογία εγκαθίσταται, δημιουργεί ενθουσιασμό και φυσαλίδες, αλλά δεν μπορεί πραγματικά να αναδυθεί επειδή το θεσμικό πλαίσιο αντανακλά ακόμη τις παλιές πραγματικότητες. Ακολουθεί μια περίοδος ωρίμανσης, που χαρακτηρίζεται από θεσμική προσαρμογή, μαζική επένδυση από το κράτος και παραγωγικές επενδύσεις από τις επιχειρήσεις, οδηγώντας σε έναν κύκλο ανάπτυξης. Τέλος, μια περίοδος παρακμής και κορεσμού, με υποχώρηση του κράτους και παρασιτικές επιχειρηματικές επενδύσεις, που οδηγούν σε έναν κύκλο συστολής, με κερδοσκοπικές, χρηματοοικονομικές φούσκες, ο οποίος καταλήγει σε ένα Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος (1797, 1847, 1893, 1929 ή 2008).


Ποια είναι τα στοιχεία σε ένα μακρύ κύμα;


Ιστορικά, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι σε κάθε κύκλο μακρών κυμάτων υπάρχει αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων:


1) Μια νέα μορφή ενέργειας: η κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου βασιζόταν στον άνθρακα, η κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών βασιζόταν στο πετρέλαιο.


2) Ορισμένες ριζικές τεχνολογικές καινοτομίες (όχι περισσότερες από τρεις, σύμφωνα με τους προαναφερόμενους συγγραφείς). Οι τρεις τελευταίες:

• 1830: Ατμός και σιδηρόδρομοι
• 1870: Βαριά μηχανική
• 1920: Αυτοκίνητα και μαζική παραγωγή


3) Ένας νέος ‘υπερ-παραγωγικός’ τρόπος ‘εξερεύνησης του εδάφους’ κι εδώ είναι που υπεισέρχεται η χρήση της γης. Την τελευταία περίοδο: η βιομηχανική γεωργία και η ‘Πράσινη Επανάσταση’ ευθύνονταν για την υπερ-παραγωγική γεωργία. (Ωστόσο, υπάρχουν σοβαρά προβλήματα βιωσιμότητας σε αυτό το μοντέλο, που πρέπει να λυθούν για το επόμενο κύμα).


4) Ένα κατάλληλο χρηματοικοινομικό σύστημα: από τις νέες δημόσιες εταιρίες, τις επενδύσεις τύπου Νιου Ντηλ (όπως το Σχέδιο Μάρσαλ), στη φάση ανάπτυξης του κύκλου, στις παρασιτικές επενδύσεις ενός καπιταλισμού-καζίνο στη δεύτερη φάση. Σε αυτή την τελευταία φάση, το χρηματοοικονομικό σύστημα υπερβαίνει τις δυνατότητες της παραγωγικής οικονομίας, διαχωρίζεται από αυτήν και αρχίζει να επενδύει σε παρασιτικές επενδύσεις. Στο σημείο αυτό, το χρηματοικοινομικό κεφάλαιο τείνει να λειτουργεί διασπαστικά στην παραγωγή, για να διατηρήσει την κεφαλαιοποίηση.


5) Ένα συγκεκριμένο κοινωνικό συμβόλαιο. Εδώ, επίσης, μπορούμε να δούμε κύματα πιο εντατικής ‘κοινωνικοποίησης’ . Για παράδειγμα, το κοινωνικό συμβόλαιο του Φορντ δημιούργησε, σε πρώτη φάση, τον μαζικό καταναλωτή και βασιζόταν στην κοινωνική ειρήνη με τους εργαζόμενους, ενώ στη δεύτερη παρασιτική φάση το μέρος που πήγαινε στον εργαζόμενο μειώθηκε δραστικά και υποκαταστάθηκε από την υπερχρέωση, που οδήγησε στο σημερινό Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος.


6) Όπως ήδη αναφέραμε, κάθε κύμα κυριαρχείται από μια συγκεκριμένη μεγάλη πολιτική δύναμη και στη δεύτερη φάση επέκτασης μια νέα περιφέρεια αφυπνίζεται, δημιουργώντας τους σπόρους για ένα μελλοντικό κύμα ενδεχόμενης ηγεμονίας νέων παικτών.


Οι ρίζες της τρέχουσας κρίσης


Είναι σημαντικό να μην ξεχνάμε τα βασικά χαρακτηριστικά του κύκλου συστολής: αυτό που επιτρέπει την ανάπτυξη σε πρώτη φάση, μετατρέπεται σε αντιπαραγωγικό φορτίο στη δεύτερη, παρακμιακή φάση του κύματος.


Εάν εξετάσουμε τους έξι παράγοντες, είναι εύκολο να εντοπίσουμε τα προβλήματα:


- Η εποχή των φτηνών και άφθονων ορυκτών καυσίμων πλησιάζει στο τέλος της. Θα υποκαθίστανται όλο και περισσότερο από ανανεώσιμες ενέργειες, ενώ οι χώρες που έχουν αποθέματα όλο και σπανιότερων ειδών, θα παίξουν βασικό ρόλο στη μεταβατική περίοδο και έχουν ειδικές επιλογές για να διαχειριστούν τη μετάβαση.


- Η εποχή της μαζικής παραγωγής, που βασίζεται στο αυτοκίνητο, επιβαρύνει υπερβολικά το περιβάλλον, για να είναι βιώσιμη.


- Ο σημερινός τρόπος χρήσης της γης και του εδάφους (που είναι κυρίως βιομηχανικός) μακροπρόθεσμα δεν είναι βιώσιμος γιατί εξαντλεί το έδαφος και βασίζεται σε παράγωγα του πετρελαίου. Πρόκειται για μια πολύ εντατική εκμετάλλευση που αφήνει εκατομμύρια εκτάρια αχρησιμοποίητα. Θα χρειαστεί να ενισχυθεί με έξυπνες γεωργικές τεχνικές μεγαλύτερης ακρίβειας που χρησιμοποιούν την τεχνολογία της πληροφορίας, την παγκόσμια συλλογική γνώση. Αυτές οι νέες τεχνικές θα επιτρέψουν την εκμετάλλευση νέων εδαφών, που δεν ήταν μέχρι τώρα παραγωγικά, όπως συνέβη στα προηγούμενα μακρά κύματα.


- Το χρηματοοικονομικό σύστημα έχει διαλυθεί και η εξαγορά χρεών των 10 τρις δολαρίων που πραγματοποιήθηκε στις δυτικές χώρες αποδυναμώνει τις παραγωγικές επενδύσεις έναντι των μη παραγωγικών, παρασιτικών επενδύσεων. Όπως συμβαίνει με έναν παίκτη που χάνει στο καζίνο, οι υπάρχοντες παίκτες θα έχουν την τάση να στοιχηματίζουν όλο και μεγαλύτερα ποσά, ελπίζοντας να αντιστρέψουν την αναπόφευκτη ήττα τους, καταστρέφοντας στο μεταξύ πολύτιμα μέσα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγική οικονομία. Ένα καλό παράδειγμα είναι η ‘διάσωση της αυτοκινητοβιομηχανίας’, που είναι δομικά συντηρητική.


- Το κοινωνικό συμβόλαιο του Φορντ, που έσπασε στη δεκαετία του 1980, οδηγώντας σε μια αυξημένη αποδυνάμωση της δυτικής μεσαίας τάξης και σε γενικευμένη αβεβαιότητα, δεν λειτουργεί πλέον μετά το Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος και ενδέχεται να οδηγήσει σε μια νέα περίοδο πολιτικής αναταραχής.


- Η παλιά κυρίαρχη δύναμη, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν έχουν πλέον τα μέσα να διατηρήσουν την κυριαρχία τους και η περιφέρεια έχει αφυπνιστεί. Οι δυνάμεις που βλέπουν μια ευκαιρία για ανταγωνισμό, ψάχνουν για νέες κοινωνικές δομές που θα τις βοηθήσουν να αναδυθούν. Δεν μπορούν να βασιστούν στις στρατηγικές και τους φθίνοντες πόρους του ετοιμοθάνατου κύματος για να πετύχουν αυτούς τους σκοπούς, αλλά πρέπει να εφεύρουν νέους.


Οι σπόροι του καινούριου


Η έξυπνη χρήση ενέργειας μεγαλύτερης ακρίβειας θα αυξήσει τη χρήση ανανεώσιμης ενέργειας, η οποία θα υποκαταστήσει το απόθεμα των ορυκτών καυσίμων που σιγά-σιγά εξαντλείται. Η ηλιακή ενέργεια θα είναι η ραχοκοκαλιά των ανανεώσιμων αλλά μπορεί να υποκατασταθεί από άλλες μορφές. Οι χώρες με μεγάλη έκθεση στην ηλιακή εισροή και μεγάλες ρεζέρβες γης και βιομάζας θα βρίσκονται σε ιδιαίτερα καλή θέση σε αυτή τη μετάβαση.


Την εποχή της μαζικής παραγωγής θα αντικαταστήσει μια μεγαλύτερη τοπική παραγωγή σε μικρές σειρές, βασισμένη σε εξελίξεις όπως η ευέλικτη και γρήγορη βιομηχανία που βασίζεται σε πρωτότυπα, η μαζική προσαρμογή στα γούστα του πελάτη, η προσωπική και προσθετική κατασκευή, ο μηχανικός εξοπλισμός πολλαπλών χρήσεων. Αυτό το ευέλικτο βιομηχανικό σύστημα είναι πιο γρήγορο, πιο φτηνό, πιο προσαρμόσιμο και συμβατό με την ηλιακή και ανανεώσιμη ενέργεια και μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο με βαθιά συμμετοχική δέσμευση. Κατά συνέπεια απαιτεί την εκ νέου αφύπνιση της έξυπνης παραγωγής και της ατομικής πρωτοβουλίας, που είχαν αποθαρρυνθεί από διάφορες μορφές του βιομηχανικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων που βασίζονται στον κεντρικό σχεδιασμό.


Η νέα οικονομία θα είναι μια οικονομία ανανεώσιμων πόρων, γι’ αυτό και η πρόσβαση στη γη και το έδαφος θα γίνει ξανά μια από τις κυριότερες πηγές αφθονίας εάν συνδυαστεί με πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες της πληροφορίας και της ανταλλαγής πληροφοριών. Προσεγγίσεις στη γεωργία που εμπνέονται από την κυβερνητική όπως η permaculture (μόνιμες καλλιέργειες, που βασίζονται στην οργανική παραγωγή), έχουν ως βάση την ποικιλία, εργάζονται με τους πιο πολύπλοκους κύκλους ανάδρασης της φύσης και βασίζονται περισσότερο στην ειδική γνώση των τοπικών αγροτικών κοινοτήτων. Ο συνδυασμός της παγκόσμιας διαδικτυακής γνώσης αυτών των αγροτικών κοινοτήτων με τη συνετή χρήση των υποδομών της τεχνολογίας της πληροφορίας, καθώς και η αυξημένη χρήση του διανεμημένου γεωργικού μηχανικού εξοπλισμού (με χαμηλότερο όριο πρόσβασης) θα επιτρέψει την εκμετάλλευση νέων γαιών. Κάθε προηγούμενο μακρύ κύμα χαρακτηρίσθηκε από την εκμετάλλευση γης που προηγουμένως ήταν αντιπαραγωγική. Η έξυπνη γεωργία θα επιτρέψει μια πιο εντατική χρήση της υπάρχουσας γης και μια πιο επεκτατική ανάπτυξη νέων γαιών.


Η αφύπνιση της περιφέρειας των πρόσφατα αναδυόμενων χωρών θα οδηγήσει, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, στην κυριαρχία της περιοχής της Ανατολικής Ασίας. Ωστόσο, υπάρχουν πάντα ευκαιρίες για άλλους αναδυόμενους παίκτες, υπό την προϋπόθεση ότι θα βρουν τον τρόπο να ενσωματώσουν, σε τοπικό επίπεδο, τους άφθονους παραγωγικούς πόρους στο νέο μακρύ κύμα. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορούμε να τοποθετήσουμε την αναδυόμενη επιτυχία της Βραζιλίας, ενώ η Ρωσία, με τις τεράστιες μάζες γης, έχει ακόμη ανεκμετάλλευτους παραγωγικούς πόρους.


Ομότιμα δίκτυα και το νέο κοινωνικό συμβόλαιο


Μια νέα μακρά φάση συνδέεται ιστορικά με μια αύξηση του ρόλου του κράτους και του δημόσιου τομέα, που μπορεί μόνος του να κάνει τις απαραίτητες επενδύσεις που η ιδιωτική επένδυση δεν μπορεί στις πρώτες φάσεις να αναλάβει.


Ο παγκόσμιος νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός που άρχισε τη δεκαετία του 1980, υπό δυτική κυριαρχία, έχει πράγματι καταρρεύσει. Πολλοί σημαντικοί τομείς των επιχειρήσεων δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς ουσιαστική κρατική στήριξη. Ακόμη και το σύμβολο της αμερικανικής οικονομίας της ελεύθερης αγοράς από το προηγούμενο μακρύ κύμα, η General Motors, έγινε σε μεγάλο βαθμό κρατική ιδιοκτησία. Βλέπουμε την επιστροφή του ρυθμιστικού κράτους και όπως λένε, ‘είμαστε όλοι Κεϋνσιανοί τώρα’. Αλλά το κράτος, μόνο του, δεν θα μπορέσει να σηκώσει ολόκληρο το φορτίο και να βρει λύσεις στα υπάρχοντα προβλήματα. Ένα νέο συμβόλαιο ( ένα ‘νέο’ Νιου Ντηλ) του κράτους με τις επιχειρήσεις και την κοινωνία είναι απαραίτητο. Το μεγαλύτερο συμφέρον και το μεγαλύτερο όφελος αυτού του νέου κράτους είναι η ικανότητά του να κάνει την κοινωνία πιο ενεργή και πιο αυτάρκη.


Πρέπει λοιπόν να έχουμε συνείδηση ενός από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της νέας περιόδου, που είναι η αναβίωση του ρόλου των τοπικών κοινοτήτων, όπως και των κοινοτήτων με κοινά χαρακτηριστικά. Το Ίντερνετ επιτρέπει την αυτό- συσσωμάτωση των κοινοτήτων σε ό, τι αφορά τη δημιουργία κοινής αξίας – μέσω της ομότιμης παραγωγής, του crowdsourcing, του κοινού σχεδιασμού και άλλων μορφών ‘ανοιχτής καινοτομίας’. Οι παγκόσμιες κοινότητες έχουν αποδειχτεί ικανές να είναι υπερ-παραγωγικές σε ό, τι αφορά τη δημιουργία πολύπλοκων προϊόντων γνώσης, λογισμικού με ελεύθερο και ανοιχτό κώδικα και, ολοένα περισσότερο, με ανοιχτό σχεδιασμό που συνδέεται με τη διανεμημένη κατασκευή.


Αυτό σημαίνει ότι έχει αναδυθεί μια υβριδική μορφή παραγωγής, που συνδυάζει την ύπαρξη παγκόσμιων αυτό-διαχειριζόμενων κοινοτήτων ανοιχτού σχεδιασμού, οργανώσεις με τη μορφή ιδρυμάτων που διαχειρίζονται την υποδομή της συνεργασίας και μια οικολογία ενωμένων επιχειρήσεων που ωφελούνται και συμβάλλουν στην ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα Κοινά (Commons). Ανεξάρτητα πόσο ισχυρό είναι το ινστιτούτο έρευνας μιας εταιρίας ή ενός κράτους, δεν μπορεί να συναγωνιστεί τα παγκόσμια δίκτυα καινοτομίας- και επομένως όλο και περισσότερες εταιρίες ανά τον κόσμο θα στρέφονται σε αυτό το μοντέλο της ‘ανοιχτής καινοτομίας’.


Καθώς ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός και οι νεοφιλελεύθερες αγορές χαμηλής ρύθμισης δείχνουν τα όριά τους, το κράτος αποκτά ένα νέο ρόλο που είναι να διευκολύνει αυτές τις ενσωματωμένες μορφές παραγωγής που απαιτούν πολύπλοκη ενσωμάτωση. Κανένα κράτος δεν μπορεί να είναι ανταγωνιστικό σε παγκόσμια κλίμακα εάν δεν διευκολύνει την κοινωνική καινοτομία και δεν επεκτείνει τη στήριξή του, όχι μόνο στις ιδιωτικές εταιρίες αλλά και στα δίκτυα καινοτομίας που τις υποστηρίζουν. Αυτά τα δίκτυα καινοτομίας είναι παγκόσμια, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπουν τον εκ νέου εντοπισμό της παραγωγικής οικονομίας, με πολλές μικρές εταιρίες να παράγουν περισσότερο για τοπικές αγορές και για την τόνωση της εγχώριας οικονομίας.


Η μεταφορά γνώσης με αυτό το μέσο απαιτεί μια υποδομή και μια παιδεία που πρέπει να κτιστούν διαχρονικά, με τη συνεργασία μεταξύ κοινοτήτων διασυνδεδεμένων με τα παγκόσμια δίκτυα, αλλά επίσης με την υποστήριξη μιας υποβοηθητικής υποδομής, εκπαίδευσης και εξάσκησης, που είναι ανάμεσα στις λειτουργίες των δημόσιων αρχών.


Απαιτεί ειδικές υπηρεσίες που μπορούν να εργαστούν με καινοτομίες, να παράσχουν εξάσκηση, να διευκολύνουν την ανταλλαγή πληροφοριών και αυτό που αποκαλείται κοινωνικός σχεδιασμός (να βοηθούν στη δημιουργία νέων θεσμών, δομών), να υιοθετήσουν και να διευκολύνουν νέες πρακτικές. Οι υπηρεσίες αυτές ενεργούν ως κόμβοι και είναι καίρια στοιχεία ανάπτυξης. Είναι παρόμοιες με εκείνες των Franz Nahrada και Gleb Tyurin στη Ρωσία.


Ο ηγετικός ρόλος που η Ρωσία έχει ήδη αναλάβει σε ό, τι αφορά την ανάπτυξη λογισμικού ελεύθερου και ανοιχτού κώδικα δείχνει ότι μπορεί να έχει καταλυτικό ρόλο απ’ αυτή την άποψη. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι το πρότυπο για την προώθηση της ανάπτυξης λογισμικού μπορεί να γενικευτεί στην προώθηση της ανάπτυξης ανοιχτού σχεδιασμού, συμπεριλαμβανομένων των εφαρμογών στο πεδίο της καλλιέργειας και της χρήσης γης.


Στις δυτικές χώρες, και ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένα νέο είδος εταιριών που διευκολύνουν και ενισχύουν την κοινωνική παραγωγή αξίας, έχει γίνει ο σπόρος για τις κυρίαρχες εταιρίες του μέλλοντος (Google, eBay κλπ). Οι εταιρίες θα χρειαστεί να ανοιχτούν στον κοινό σχεδιασμό και την κοινή δημιουργία, ενώ η διανομή (σμίκρυνση) των μέσων φυσικής παραγωγής αυξάνει τις πιθανότητες για μικρότερες και πιο εντοπισμένες μονάδες παραγωγής που θα παίξουν πιο σημαντικούς ρόλους.


Υπάρχουν αυξανόμενα σημάδια ότι ο ρόλος του καθαρού κέρδους που κινούσε τις πολυεθνικές εταιρίες, οι οποίες δεν είχαν καθόλου ρίζες στις τοπικές κοινότητες, πλησιάζει στο ιστορικό τέλος του και θα υποκαθίσταται όλο και περισσότερο από νέα πρότυπα οντοτήτων, που συνδυάζουν το κέρδος με την υλοποίηση κοινωνικών και δημόσιων αγαθών. Η αποκλειστική εστίαση στο εισόδημα και τη μεγιστοποίηση του κέρδους πρέπει να υποκατασταθεί από την εστίαση στα αποτελέσματα και το σκοπό, που αποτελεί προϋπόθεση για την αναγκαία μαζική συμμετοχή στην ανοιχτή καινοτομία.


Το αναδυόμενο μοντέλο είναι ότι οι κοινότητες, τα ιδρύματα ή οι δημόσιοι θεσμοί ανοιχτής καινοτομίας θέτουν το πλαίσιο για αποτελέσματα που καθοδηγούνται από το σκοπό (για παράδειγμα, η επιτυχής πολύπλοκη εξέλιξη της ανάπτυξης της Linux), που μεταφέρονται μετά στην αγορά από τις επιχειρήσεις. Οι επενδύσεις με κοινωνική συνείδηση, τα κρατικά επενδυτικά κεφάλαια, η μικροοικονομία, η κοινωνική επιχειρηματικότητα, το θεμιτό εμπόριο και η ανάδυση κοινωφελών οντοτήτων στρέφονται σε αυτό το νέο θεσμικό μέλλον της επιχειρηματικότητας. Για την κρατική μορφή, αυτό σημαίνει να περάσει από τα πρότυπα του κράτους πρόνοιας ή του νεοφιλελεύθερου κράτους σε εκείνο του κράτους συνέταιρου, που διευκολύνει και ενισχύει την κοινωνική παραγωγή. Στο πρότυπο του κράτους συνέταιρου, το κράτος κατευθύνει, υποστηρίζει και διευκολύνει τις τοπικές κοινότητες και τις επιχειρηματικές οικολογίες και τη διασταύρωσή τους με τα παγκόσμια δίκτυα ανταλλαγής πληροφοριών, μέσα από υποστηρικτικές υπηρεσίες ανάπτυξης.


Σε αυτό το σενάριο, συνδυάζουμε την αναγκαιότητα ενός ισχυρού κράτους, το οποίο ενδυναμώνεται από την ύπαρξη οριζόντιων ανταγωνιστικών δικτύων καινοτομίας ( ορισμένων υπερεθνικών από τη φύση τους). Αυτό με τη σειρά του δημιουργεί μια ισχυρότερη, τοπική εγχώρια οικονομία που βασίζεται στη διανεμημένη παραγωγή, που τώρα φτάνει στις αγροτικές περιοχές και οδηγεί σε μια ανάπτυξη χωρίς προηγούμενο. Η διοχέτευση γνώσης και τεχνολογίας της πληροφορίας στις τοπικές κοινότητες σπάει την πολιτισμική και επιστημονική απομόνωσή τους και τις κάνει ελκυστικούς τόπους για να ζει κανείς, ενώ παράλληλα είναι συνδεδεμένες με τα αστικά κέντρα για τη διάδοση του πολιτισμού.


Στην αρχή αυτού του άρθρου τονίσαμε ότι κάθε μακρύ κύμα χαρακτηρίζεται, επίσης, από ένα νέο πιο περιεκτικό κοινωνικό συμβόλαιο.


Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο, επομένως, θα σημαίνει:


- Την επέκταση της επιχειρηματικότητας στις τοπικές κοινωνίες και τη βάση της πυραμίδας. Αυτή μπορεί να βασιστεί στις οριζόντιες διασυνδέσεις και την ‘κάθετη’ υποστήριξη των δημόσιων αρχών.


- Νέους θεσμούς που πετυχαίνουν κάνοντας καλό (καθοδηγούνται από ένα σκοπό ), δηλαδή το εισόδημα και το κέρδος χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της παροχής κοινωνικών αγαθών.


- Μηχανισμούς κοινωνικής χρηματοδότησης βασισμένους σε μια συσσωμάτωση μεταξύ ομότιμων που μπορούν να αποκτούν και να διανέμουν τη χρηματοδότηση σε ένα καλύτερα επεξεργασμένο επίπεδο.


- Μηχανισμούς που υποστηρίζουν την κοινωνική καινοτομία (από κοινού σχεδιασμό και δημιουργία) και την ομότιμη παραγωγή, οργανωμένων από τις δημόσιες αρχές.


- Εστίαση σε μια πιο εντοπισμένη, φυσική παραγωγή ακρίβειας, σε μικρές σειρές, συνδεδεμένης με παγκόσμιες κοινότητες ανοιχτού σχεδιασμού.


- Λιγότερο γνωστή αλλά επίσης σημαντική είναι η πνευματική διάσταση. Επειδή η μετα-βιομηχανική ανάπτυξη είναι συναφής με την προ-βιομηχανική ανάπτυξη σε ό, τι αφορά τις ‘άϋλες’ πτυχές της ανάπτυξης (όπως τον εντοπισμό και την έμφαση στη χρήση γης), παραπέμπει στα προ-μοντέρνα συστήματα αξιών, που είναι ακόμη πολύ ζωντανά σε ευρείες περιοχές του κόσμου. Η επιτυχής βιωσιμότητα των νέων οικονομικών μορφών εξαρτάται από την ηθική και πνευματική μεταρρύθμιση, που μπορεί να εμπνευστεί από την αυτάρκεια των παραδοσιακών πνευματικών μορφών.