Η εικόνα του αυτόνομου, ενεργού, επιθυμητού υποκείμενου έχει γίνει-θα έλεγα- κυρίαρχη σε ό, τι αφορά την απεικόνιση των νέων γυναικών από τα νέα μέσα. Με αυτό τον τρόπο όμως, υποστηρίζει η Rosalind Gill, το σεξουαλικό υποκείμενο κατέληξε να γίνει αντικείμενο με νέα, ακόμη πιο επιβλαβή, επίφαση.


Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά


Πριν από λίγο καιρό το μπλουζάκι FCUK (Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά) ήταν από τα είδη που είχαν τις καλύτερες πωλήσεις στο γνωστό βρετανικό κατάστημα της μόδας French Connection. Όπως το μπλουζάκι ‘fcuk me’ του French Connection και το εμπνευσμένο από το Παγκόσμιο Κύπελλο μπεστ-σέλλερ ‘fcuk football’, είχε κι αυτό τεράστια επιτυχία. Το έβλεπες παντού, στα στήθη των κοριτσιών και των νεαρών γυναικών, να ανταγωνίζεται στους δρόμους, στα κλαμπ και τον υπόγειο άλλα παρόμοια μπλουζάκια που δήλωναν αυτή που τα φορούσε ‘γκομενάκι’ ή ‘πορνο-σταρ’ ή ‘έτοιμη για όλα’, ή έδιναν οδηγίες όπως ‘άγγιξέ με’ ή ‘πίεσε εδώ’. Ακόμη και το δικό μου πανεπιστήμιο, το London School of Economics, πέρασε στη δράση με ένα μπλουζάκι σχεδιασμένο, υποθέτω, για να υποδηλώσει ένα συνδυασμό ομορφιάς και μυαλού, σεξ και επιτήδευσης: ‘LSE BABE’ (Γκομενάκι του LSE).


Αυτό που με εντυπωσίασε στο μπλουζάκι ‘Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά’ δεν ήταν απλώς ότι προβάλλει το στοιχείο του σεξ, αλλά και ότι το κείμενο παραπέμπει σε αντικείμενο. Μια γενιά πριν, πολλές γυναίκες μάχονταν και αγωνίζονταν για να μην παρουσιάζονται ως αντικείμενα, να μην προσδιορίζονται από το μέγεθος του στήθους τους, να μην καταναλώνονται ως απλά σεξουαλικά αντικείμενα και σήμερα οι νέες γυναίκες πληρώνουν αρκετά χρήματα (αυτά τα μπλουζάκια δεν είναι φτηνά, κοστίζουν 20-30 $) για να παρουσιάζονται με αυτό τον τρόπο.


Τι συμβαίνει εδώ; Πιστεύω ότι αυτά τα μπλουζάκια αποτελούν ένα από τα πολύ ορατά παραδείγματα μιας μεταστροφής που παρατηρείται στη λαϊκή κουλτούρα εδώ και πολλά χρόνια- τη συνειδητή και ηθελημένη επιστροφή στη σεξοποίηση και εμπορευματοποίηση του γυναικείου αλλά και του ανδρικού σώματος- ως συνέχεια της φεμινιστικής κριτικής που εξουδετέρωσε τα πιο φανερά τουλάχιστον παραδείγματα της μετατροπής του γυναικείου σώματος σε αντικείμενο. Πηγαίνοντας καθημερινά στη δουλειά μου, στο Λονδίνο, με το λεωφορείο και τον υπόγειο, με υποδέχεται ένας ‘καταιγισμός στήθους’ που υπερβαίνει κατά πολύ αυτόν των φεμινιστριών τη δεκαετία του 1970, κι ενώ εκείνες μουτζούρωναν γκράφιτι ή τοποθετούσαν αυτοκόλλητα στις προσβλητικές διαφημίσεις, σήμερα αυτού του είδους οι απεικονίσεις θεωρούνται νορμάλ (ή, όπως έχω πει σε άλλη ευκαιρία, οι εν δυνάμει κριτικές έχουν ‘ειρωνικά ενσωματωθεί’ στις ίδιες τις διαφημίσεις).


Από αντικείμενο του σεξ, σεξουαλικό υποκείμενο


Αυτό που διαφοροποιεί αυτές τις υπερ-σεξουαλικές απεικονίσεις του γυναικείου σώματος από τις προγενέστερες, της δεκαετίας του 1960 και του 1970, είναι ότι αποτελούν σαφώς αντίδραση στον φεμινισμό και με αυτή την έννοια, θα έλεγα, είναι πολύ λιγότερο ‘αθώες’ από τις προηγούμενες σεξοποιημένες απεικονίσεις. Ακόμη περισσότερο, αυτή η διαδεδομένη καταγραφή των γυναικών ως σεξουαλικά αντικείμενα συμβαίνει τη στιγμή ακριβώς που μας λένε ότι οι γυναίκες μπορούν ‘να τα έχουν όλα’ και ότι τα καταφέρνουν καλύτερα από ποτέ- στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο και στη δουλειά.


Οι δημοσιεύσεις των think tanks, τα άρθρα των δημοσιογράφων και οι εμπορικές έρευνες των εταιριών συγκλίνουν στην έννοια ότι γίνεται ‘σεισμός των φύλων’ στη σύγχρονη κοινωνία, ότι οι αξίες του αύριο είναι ‘θηλυκές’ και ότι ‘οι γυναίκες νικούν’. Όπως είπε η Angela Mc Robbie, οι νέες γυναίκες, που έχουν μετατραπεί μεταφορικά σε κομιστές κριτηρίων για τη ‘νέα αξιοκρατία’ στη Βρετανία του Τόνι Μπλερ, είναι επιφορτισμένες να φέρουν την κοινωνική αλλαγή (’Good girls, bad girls?’, στο British Cultural Studies).
.


Από τη μια πλευρά, λοιπόν, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια λαϊκή κουλτούρα σε αυξανόμενο κορεσμό από τις απεικονίσεις των γυναικείων σωμάτων ως αντικειμένων, και από την άλλη με το μονότονο τροπάριο για την ‘επιτυχία των γυναικών’ και την ‘Εξουσία των Κοριτσιών’. Ένας τρόπος για να ερμηνεύσουμε την επιστροφή στη σεξοποίηση του γυναικείου σώματος σ’ αυτό το παράξενο, αντιφατικό πλαίσιο, είναι ότι αποτελεί μέρος της αντίδρασης κατά του φεμινισμού. Πρόκειται ενδεχομένως για επίθεση κατά των γυναικών – οι γυναίκες στη θέση τους- και ταυτόχρονα για καθησυχασμό των αντρών που απειλούνται από τις ολοένα καλύτερες επιδόσεις των γυναικών στις δημόσιες εξετάσεις και τις επιτυχίες τους στο χώρο εργασίας. Σε μια εξαιρετική, διορατική ανάλυση, η Imelda Wheleman αναφέρει ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή ‘ρετροσεξισμού’, βασισμένη σε πραγματικούς φόβους για κατάρρευση της αρσενικής ηγεμονίας. Ερευνά τη νοσταλγική ποιότητα της σύγχρονης τηλεόρασης, που επιστρέφει σε ένα χρόνο και τόπο κατοικημένο από πραγματικές γυναίκες και εύθυμα ‘αναιδή φιλαράκια’ (σ. 11). Υποστηρίζει ότι οι απεικονίσεις των γυναικών, ‘από τις κοινές μέχρι τις καθαρά προσβλητικές’ εφευρίσκονται ξανά, ως άμυνα, κόντρα στις πολιτιστικές αλλαγές στις ζωές των γυναικών (σ. 11).


Αυτό το επιχείρημα είναι ακαταμάχητο και αρκετά ισχυρό. Αλλά δεν καλύπτει, κατά τη γνώμη μου, όλη την υπόθεση. Ειδικότερα, εστιάζοντας στην επιστροφή χάνεται αυτό που είναι νέο στις σύγχρονες σεξοποιημένες απεικονίσεις των γυναικών. Νομίζω ότι αυτό που βλέπουμε δεν είναι μόνο η επιστροφή σε μια ασφαλή, περασμένη ή μυθική εποχή όπου ‘οι άντρες ήταν άντρες και οι γυναίκες γυναίκες’, αλλά μάλλον η οικοδόμηση μιας νέας θηλυκότητας (ή, καλύτερα, πολλών), οργανωμένης γύρω από τη σεξουαλική αυτοπεποίθηση και αυτονομία. Πράγματι, αυτό που είναι καινούργιο και εντυπωσιακό στις σύγχρονες σεξοποιημένες απεικονίσεις των γυναικών στη λαϊκή κουλτούρα είναι ότι δεν απεικονίζουν (όπως στο παρελθόν) τις γυναίκες ως παθητικά αντικείμενα αλλά ως συνειδητά, ενεργά και επιθυμητά σεξουαλικά υποκείμενα. Πιστεύω πως σε ό, τι αφορά την οικοδόμηση της θηλυκότητας στα μέσα επικοινωνίας και τη λαϊκή κουλτούρα, βρισκόμαστε σε μια μεταστροφή – από το σεξουαλικό αντικείμενο στο σεξουαλικό υποκείμενο.


Πουθενά δεν είναι αυτό πιο σαφές από ό, τι στη διαφήμιση που αντέδρασε στις φεμινιστικές κριτικές οικοδομώντας και πουλώντας στις νέες γυναίκες μια νέα εικόνα: της σεξουαλικά αυτόνομης ετεροφυλόφιλης νέας γυναίκας που παίζει με τη σεξουαλική εξουσία της και είναι ‘έτοιμη για όλα’ για πάντα. Οι παραινέσεις προς τις νέες γυναίκες ‘να είσαι ο εαυτός σου’ και ‘να ευχαριστείς τον εαυτό σου’ είναι εμβληματικές αυτής της μεταστροφής όπου οι γυναίκες παρουσιάζονται ως συνειδητά και ενεργά σεξουαλικά υποκείμενα.


Ένα βήμα μπροστά σε ό, τι αφορά τις απεικονίσεις των γυναικών στα μέσα επικοινωνίας;


Πώς να ερμηνεύσουμε αυτή τη μεταστροφή; Πρόκειται για μια θετική αλλαγή, για μια μετατόπιση από την κατάσταση του παθητικού αντικείμενου, για έναν εναγκαλισμό του αυτόνομου φεμινιστικού υποκείμενου- του δυναμικού απελευθερωμένου υποκείμενου των φεμινιστικών φαντασιώσεων; Δεν νομίζω. Η ερμηνεία μου είναι πιο απαισιόδοξη.


Πρώτον, υπάρχει το πρόβλημα των αποκλεισμών από αυτή την απεικονιστική πρακτική. Είναι σαφές, βλέποντας τις απεικονίσεις στα μέσα επικοινωνίας, ότι μόνο ορισμένες γυναίκες παρουσιάζονται ως ενεργά επιθυμητά σεξουαλικά υποκείμενα. Μόνο οι γυναίκες που επιθυμούν σεξ με άντρες- εκτός όταν ομοφυλόφιλες γυναίκες ‘παίζουν’ για άντρες- αλλά και, εξίσου σημαντικό, μόνο νέες, αδύνατες και όμορφες γυναίκες. Όπως επεσήμανε η Myra MacDonald, οι πιο μεγάλες γυναίκες, οι πιο εύσωμες, οι γυναίκες με ρυτίδες κλπ δεν θεωρούνται ποτέ σεξουαλικά υποκείμενα και τυγχάνουν πάντα προσβλητικών και, μερικές φορές, κακοπροαίρετων απεικονίσεων. Πράγματι, η εικόνα της μη ελκυστικής γυναίκας που επιθυμεί σεξουαλικό παρτενέρ παραμένει μια από τις πλέον διασυρμένες στη γκάμα των λαϊκών πολιτιστικών μορφών.


Δεύτερον, έχει ενδιαφέρον γι’ αυτό που καθιστά αόρατο. Η νέα απεικονιστική πρακτική κρύβει αυτό που ο Robert Goldman αποκαλεί ‘διάφορες μορφές τρομοκρατίας που βιώνουν οι γυναίκες που μετατρέπουν τον εαυτό τους σε αντικείμενο’ (σ. 122).

Υπάρχει η κοινότοπη ψυχική τρομοκρατία που σχετίζεται με το να μην εισπράττεις ‘βλέμματα’ θαυμασμού – δηλαδή, όταν οι άλλοι δεν εγκρίνουν την εμφάνισή σου. Μια παρόμοια αίσθηση τρομοκρατίας εμπεριέχει το φόβο ‘να υποστεί πλήγμα η εμφάνισή σου’- τον βάσιμο φόβο ότι η ηλικία θα μειώσει την αξία και την κοινωνική ισχύ σου. Μια ανάλογη πηγή άγχους εμπεριέχει το φόβο ‘να χάσεις τον έλεγχο’ του βάρους και της εμφάνισής σου….Και υπάρχει και η, πολύ πραγματική, φυσική τρομοκρατία που συνοδεύει την παρουσίαση του εαυτού σου ως αντικείμενο πόθου- ο φόβος του βιασμού και της βίας από μισογύνηδες αρσενικούς (σ. 123).


Αυτό το επιχείρημα ταιριάζει καλά με τη μελέτη της Naomi Wolf για τον διχασμό της ‘καταπίεσης της ομορφιάς’- μια μυστική ‘υποζωή’, μια ‘διάθεση μίσους του εαυτού σου, φυσικών εμμονών, τρόμου της ηλικίας και της απώλειας ελέγχου’ που δηλητηριάζει και υπονομεύει τις γυναίκες (σ. 2). Η Wolf υποστηρίζει ότι ο μύθος της ομορφιάς πλήττει τις γυναίκες φυσικά και ψυχολογικά και τις οδηγεί συνειδητά σε δίαιτες –βασανιστήρια (λιμοκτονίες και πλαστική χειρουργική).


Το τρίτο μείζον πρόβλημα είναι η έννοια ότι οι γυναίκες ευχαριστούν τον εαυτό τους και επιλέγουν ελεύθερα. Οι γυναίκες σ’ αυτές τις διαφημίσεις παρουσιάζονται σαν να επιλέγουν ενεργά να γίνουν αντικείμενα. Αυτή η έννοια της ελεύθερης επιλογής ταιριάζει πολύ καλά με τον ευρύτερο μεταφεμινιστικό λόγο, σύμφωνα με τον οποίο οι γυναίκες είναι αυτόνομες, δεν περιορίζονται πλέον από ανισότητες ή ανισομέρειες εξουσίας και μπορούν να επιλέξουν, με κάποιο τρόπο, ‘να χρησιμοποιήσουν την ομορφιά’ για να αισθανθούν καλά. Η Fay Weldon –η συγγραφέας- το θέτει ως εξής:



Οι νέες κοπέλες γίνονται όλο και πιο όμορφες. Υπάρχει μια επιστροφή στη θηλυκότητα, αλλά μου φαίνεται ότι οι περισσότερες κοπέλες δεν δίνουν δυάρα για τους άντρες. Θέλουν να είναι σε φόρμα και υγιείς για τις ίδιες, όχι για τους άντρες (αναφέρεται στον Observer, 25 Αυγούστου 1996).


Ασφαλώς, η ιδέα ότι στο παρελθόν οι γυναίκες ντύνονταν με συγκεκριμένο τρόπο αποκλειστικά και μόνο για να ικανοποιούν τους άντρες είναι γελοία: υποδηλώνει μια θεώρηση της εξουσίας ως κάτι αυταρχικό και φανερό που ασκείται σε εντελώς πειθήνια υποκείμενα (και υπονοεί ότι όλες οι γυναίκες είναι ετεροφυλόφιλες). Η μεταστροφή, όμως, σε σχέση με την έννοια ότι οι γυναίκες απλώς ‘ευχαριστούν τον εαυτό τους’ δεν αποτελεί υποκατάστατο- παρουσιάζει τις γυναίκες ως εντελώς αυτεξούσιες και δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί, εάν απλώς ευχαριστούμε τον εαυτό μας, το αποτέλεσμα είναι μια ίδια ‘εμφάνιση’ – άτριχο σώμα, λεπτή μέση, σφιχτοί γλουτοί κλπ. Επιπλέον αποφεύγει όλα τα ενδιαφέροντα και δύσκολα ερωτήματα για το πώς γίνεται να ενστερνιζόμαστε και να κάνουμε δικά μας ιδεώδη ομορφιάς που φτιάχνοναι από την κοινωνία. Υπάρχουν ομοιότητες εδώ με την ανάλυση της Valerie Walkerdine για τις απαιτήσεις του νεοφιλελευθερισμού σχετικά με το ψυχολογικό υποκείμενο- και ειδικότερα τη σύγχρονη επιταγή να καθίσταται η ζωή κάποιου συνειδητή και αξιόλογη μέσα από θεωρίες για ελεύθερη επιλογή και ριζοσπαστική αυτονομία- όσο περιορισμένη κι αν είναι στην πραγματικότητα.


Τελικά, θα έλεγα ότι αυτή η μεταστροφή συνεπάγεται μια μετατόπιση από ένα εξωτερικό αρσενικό κριτικό βλέμμα σε ένα ναρκισσιστικό βλέμμα αυτό-αστυνόμευσης. Νομίζω ότι αποτελεί μάλλον μια υψηλότερη ή βαθύτερη μορφή εκμετάλλευσης παρά μια μετατροπή σε αντικείμενο-την οποία ενστερνίζεται το αρσενικό βλέμμα για να σχηματίσει ένα νέο πειθαρχικό καθεστώς. Αυτή η απεικονιστική πρακτική υπόσχεται εξουσία στις γυναίκες ως αντικείμενα του πόθου. Τους δίνει στις στάτους ενεργών υποκειμένων έτσι ώστε να μπορούν να ‘επιλέξουν’ να γίνουν σεξουαλικά αντικείμενα γιατί αυτό ταιριάζει με τα ‘απελευθερωμένα’ συμφέροντά τους. Μ’ αυτό τον τρόπο, το στάτους του σεξουαλικού αντικείμενου δεν παρουσιάζεται σαν κάτι που επιβάλλεται στις γυναίκες από άντρες, αλλά σαν μια ελεύθερα επιλεγμένη επιθυμία για ενεργά, σίγουρα για τον εαυτό τους, επιθετικά θηλυκά υποκείμενα. Μια από τις πιο ενοχλητικές πτυχές αυτής της βαθιάς μεταστροφής είναι ότι κάνει την κριτική πολύ πιο δύσκολη.


Συμπέρασμα


Πώς επιδρούν όλα αυτά στις ‘γκομενάρες με εκπληκτικά βυζιά;’ Δεν ασχολήθηκα άμεσα με την αιτία που τόσες πολλές νέες γυναίκες επιλέγουν να απεικονίζονται με αυτό τον τρόπο. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε λεπτομερή εμπειρική έρευνα. Είναι όμως σαφές ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι ερμηνείας που δεν τονίζουν την ‘τεχνητή επίγνωση’ των νέων γυναικών αλλά δίνουν, αντίθετα, έμφαση στον παιχνιδιάρικο ή ειρωνικό χαρακτήρα που έχουν αυτά τα μπλουζάκια, τη διεκδίκηση για σεξουαλική ωριμότητα, το ‘μήνυμα’ στους γονείς, τον φιλήδονο εορτασμό του σεξ στον μετα- HIV/AIDS κόσμο και λοιπά. Όπως άλλα κείμενα, είναι κι αυτά πολυσήμαντα.


Αυτό που προσπάθησα, ωστόσο, να πω είναι πως το γεγονός ότι αυτές οι αυτό-παρουσιάσεις είναι τόσο δημοφιλείς πρέπει να γίνει κατανοητό στο πλαίσιο της γενικότερης μεταστροφής στις απεικονίσεις των νέων γυναικών στα μέσα ενημέρωσης και τη λαϊκή κουλτούρα. Η εικόνα του αυτόνομου, ενεργού, επιθυμητού υποκείμενου έχει γίνει-θα έλεγα- κυρίαρχη σε ό, τι αφορά την απεικόνιση των νέων γυναικών, μέρος της οικοδόμησης του νεοφιλελεύθερου θηλυκού υποκείμενου. Νομίζω όμως ότι το σεξουαλικό υποκείμενο κατέληξε να γίνει αντικείμενο με νέα, ακόμη πιο επιβλαβή, επίφαση.


Το κείμενο έχει δημοσιευθεί σε μία πρώτη μορφή στο περιοδικό Feminist Media Studies.

Αποτελούν τα μπλογκ το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι «θηλυκές» φωνές που παλαιότερα αποκλείονταν από το δημόσιο λογο και παρέμεναν κρυμμένες στην «ιδιωτική σφαίρα», έχουν τώρα πια τη δυνατότητα να αφεθούν ελεύθερες; Είναι τα μπλογκ ένα μέσο επιβεβαίωσης του δημόσιου χαρακτήρα των ιδιωτικών πρακτικών, ρωτούν η Καμπούρη και ο Χατζόπουλος.


Όταν εξετάζουμε με ποιον τρόπο το φύλο επηρεάζεται από την άνοδο των ψηφιακών τεχνολογιών, είναι σαν ο έως τώρα μυθικός όρος «ψηφιακό χάσμα» να καλύπτει τα πάντα: στην περίπτωση του φύλου, χρειάζεται, απλώς, να τονίσουμε τη δυσανάλογη πρόσβαση στα ψηφιακά αγαθά και τις υπηρεσίες που βιώνουν οι «γυναίκες» και το πρόβλημά μας λύνεται ως δια μαγείας. Ή όχι; Αυτό που συμβαίνει δεν είναι ότι οι μορφές ανισότητας που αποδίδονται στο φύλο πρέπει να τεθούν στο περιθώριο, αλλά ότι παραμένουν πεισματικά προσκολλημένες σε έναν περιορισμένο ορίζοντα. Και αυτός ο ορίζοντας αποκρύπτει τις πιο ριζοσπαστικές, ενδιαφέρουσες και δύσκολες ερωτήσεις, τις οποίες η εστίαση στο φύλο θα μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο για την ανάλυση της κοινωνίας του διαδικτύου. Η άνοδος των ψηφιακών τεχνολογιών δεν μας καλεί, με άλλα λόγια, να παρουσιάσουμε με άλλη μορφή πολιτικές αντιλήψεις, αλλά μάλλον μας εμπλέκει στην επαναδιατύπωσή τους.
Θα επιχειρήσουμε μία τέτοιου είδους επαναδιατύπωση θέτοντας το ακόλουθο ερώτημα: με ποιους τρόπους ο διαχωρισμός ιδιωτικού/δημοσίου επαναδομείται στο διαδίκτυο; Το πρόβλημα εδώ δεν έγκειται στο ότι το ερώτημα, κατά κάποιον τρόπο αγνοείται, αλλά στο ότι στην ανάλυση της κοινωνίας του διαδικτύου σπάνια τίθεται από την οπτική του φύλου. Όλες οι ριζοσπαστικές εκκλήσεις για «συμμετοχική δημοσιογραφία», για «πληροφορίες που δημιουργούνται από το χρήστη», για να «γίνουμε τα μέσα» εμπεριέχουν, είτε αυτό εκφράζεται ρητά είτε όχι, μία πρόκληση για το διαχωρισμό ιδιωτικής/ δημόσιας σφαίρας που είναι κατά βάση έμφυλη. Πώς, λοιπόν, αποτελεί το φύλο ένα εγγενές κομμάτι αυτής της εικόνας; Για να αντιμετωπίσουμε το εν λόγω πρόβλημα, θα προσπαθήσουμε να στραφούμε στην πεισματική επιμονή της Hannah Arendt να κρατηθεί ακλόνητο το όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, όχι στο όνομα της διατήρησης του περιθωριοποιημένου, υποτιμημένου χαρακτήρα του ιδιωτικού, αλλά στο όνομα της προάσπισης της πλούσιας πολλαπλότητας του δημοσίου. Για να χρησιμοποιήσουμε τη μεταφορά της Arendt, το διαδίκτυο λειτουργεί, συχνά, όπως τα ταχυδαχτυλουργικά κόλπα: το τραπέζι που υπήρχε ανάμεσα στους ανθρώπους και τους έφερνε κοντά, τους ένωνε και τους διαφοροποιούσε, φαίνεται ξαφνικά να έχει εξαφανιστεί. Σε αντίθεση, όλοι ερχόμαστε κοντά, χωρίς κάποιο τραπέζι ανάμεσά μας που να μας συνδέει ή να μας διαχωρίζει.


Ο ιδιωτικός, «θηλυκός» κόσμος των απόκρυφων μπλογκ


Τα μπλογκς φαίνεται ότι έχουν ξετυλίξει έναν νέο, απρόσμενο κόσμο «ιδιωτικών» πολιτικών θεμάτων. Οι έφηβοι μιλούν για τη σεξουαλικότητά τους, οι μητέρες μοιράζονται τις ανησυχίες για τα παιδιά τους, οι βετεράνοι πολέμων αποκαλύπτουν δημόσια τη βία της καθημερινότητάς τους, οι νοικοκυρές μοιράζονται τα μυστικά της πλήξης τους, οι μουσουλμάνες περιγράφουν τη σχέση τους με το Θεό, οι μοναχικοί άνδρες ανοίγουν το ημερολόγιό τους σε ολόκληρο τον κόσμο, «πολίτες δημοσιογράφοι» δημοσιοποιούν τις προσωπικές τους θέσεις για τα πολιτικά γεγονότα, χωρίς μεσάζοντες. Όσοι ήταν παλαιότερα αποκλεισμένοι από το δημόσιο διάλογο μπορούν σήμερα να βρουν μία θέση στη δημόσια αρένα, η οποία θα τους επιτρέπει να εκφραστούν μέσω ιδιωτικών, απόκρυφων, «γυναικείων» πρακτικών. Η επιτυχία των εν λόγω πρακτικών έγκειται στο ότι ακόμα και οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και οι συγγραφείς, οι οποίοι διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση στο δημόσιο διάλογο, ολοένα και περισσότερο νιώθουν υποχρεωμένοι να «εκφράσουν» τις προσωπικές θέσεις τους, τα ημερολόγια και τις σκέψεις τους σε ιδιωτικά μπλόγκ. Χάρη στα μπλόγκ, έχουμε σήμερα όλοι την ευκαιρία να μιλήσουμε δημόσια, ακόμα και αν δεν ανήκουμε στους περιθωριοποιημένους ή στους μη προνομιούχους. Μερικοί από εμάς θα το βρίσκαμε ακόμα και ενδιαφέρον να υιοθετήσουμε μία διαφορετική, συναρπαστική προσωπικότητα (ενός τρανσέξουαλ, μιας γυναίκας, ενός ομοφυλόφιλου, μιας πόρνης), απλώς για να δούμε τι θα συμβεί.


Αλλά πάλι, συνήθως, δεν το επιχειρούμε.


Ο «θηλυκός» κόσμος των απόκρυφων μπλόγκ φαίνεται να αποκαλύπτει ελάχιστα ενδιαφέροντα και συναρπαστικά «γεγονότα» για τον ιδιωτικό χώρο. Οι περισσότεροι μπλόκερς (ακόμα και όταν αποκρύπτουν την πραγματική τους ταυτότητα) θα επαναλάβουν τις ίδιες βαρετές «πληροφορίες» για την προσωπική τους ζωή, θα χρησιμοποιήσουν την ίδια διάταξη, τους ίδιους κώδικες και –πάνω από όλα- την ίδια γεμάτη επαναλήψεις και στερούμενη φαντασίας γλώσσα: τίποτα για να ανοιχτούν, ελάχιστες έμφυλες διαπλοκές. Οι πιο “επιτυχημένες” εξομολογήσεις θα βρουν το δρόμο τους στις έντυπες εκδόσεις και πολλοί από αυτούς θα μεταμορφωθούν σε επαγγελματίες συγγραφείς. Διάσημοι και άσημοι μπλόκερς σε πολλές περιπτώσεις θα κυριαρχήσουν στη δημόσια σφαίρα,


Η Arendt θεωρούσε ότι η διάκριση ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο είναι όπως η διάκριση ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως. Η ιδιωτική σφαίρα κρατούσε κρυμμένα όλα όσα είχαν να κάνουν, με τη φυσική εργασία (γυναίκες, σκλάβοι και έπειτα εργαζόμενοι). Η δημόσια σφαίρα, σε αντίθεση, ήταν το βασίλειο του φωτός, ένας ενδιάμεσος χώρος που επέτρεπε στη διαφορά να υπάρχει. Στην εποχή της νεωτερικότητας με το να μετατρέπουμε τα ιδιωτικά σε δημόσια, αυτή η διαφορά εξατμίζεται και ο δημόσιος χώρος καταλαμβάνεται από ασήμαντα «μικρά» πράγματα. Αυτό δεν συνέβη, γιατί ότι παρέμενε κρυφό ήταν ασήμαντο, αλλά γιατί τα σημαντικά ιδιωτικά πράγματα, όπως ο πόνος και η αγάπη, τείνουν να χάνουν την δύναμη τους μόλις έρθουν στο φως. Η αποσύνθεση της δημόσιας σφαίρας με την επέκταση των ιδιωτικών μύχιων πρακτικών σήμανε τη μετατροπή των δυνατών συναισθημάτων που δεν μπορούν να εκφραστούν δημόσια σε αναρίθμητα γοητευτικά «μικροπράγματα» τα οποία με τη σειρά τους σήμαναν τη διάλυση του δημόσιου χώρου ως κατεξοχήν τόπου της διαφοράς. Το περίεργο αποτέλεσμα της κατάληψης του δημόσιου χώρου από τον ιδιωτικό είναι αφενός ότι η αντίληψη του κόσμου είναι μονόπλευρη αφετέρου ότι βλέπουμε ολόκληρο τον κόσμο μέσω μίας μοναδικής οπτικής.


Η τάση των σύγχρονων κοινωνιών να καταναλώνουν μαζικά το ιδιωτικό δημόσια καταλήγει σε μια α-πολιτική δημόσια σφαίρα, όπου πάθος και διαφορά δεν είναι δυνατόν να υπάρξουν. Για την Arendt, η πραγματικότητα της δημόσιας ζωής βασίζεται στην ταυτόχρονη συνύπαρξη αμέτρητων όψεων και πολλαπλών οπτικών για ένα κοινό αντικείμενο. Δεν υπάρχει κοινός παρονομαστής, ούτε μέτρο. Σε αντίθεση με την οικογενειακή ζωή, η δημόσια ζωή προσφέρει την δυνατότητα στον καθένα να γίνει ορατός. Αλλά η εν λόγω δυνατότητα είναι σημαντική μόνο εφόσον μπορούμε να γίνουμε ορατοί από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η κατάληψη του δημόσιου χώρου από εκείνα τα γοητευτικά «μικροπράγματα» δηλώνει ότι όλοι αισθανόμαστε μέρος μίας μεγάλης «δημόσιας οικογένειας», ότι όλοι αναγνωρίζουμε και συμμετέχουμε συναισθηματικά στα ίδια ασήμαντα ζητήματα, τα οποία φθείρονται αμέσως μόλις έρθουν στο φως. Η απώλεια της πολλαπλότητας των οπτικών που ενυπάρχει στην ασφάλεια και την ανακούφιση που απολαμβάνουμε σαν μέλη της ίδιας οικογένειας που μοιράζονται τα ίδια μυστικά, σημαίνει ότι οι άνθρωποι μετατρέπονται σε ‘ιδιωτικά όντα’, τα οποία έχουν χάσει τη ικανότητα να βλέπουν και να ακούν άλλους ανθρώπους ή να βλέπονται και να ακούγονται από άλλους ανθρώπους. Είναι όλοι ‘αιχμάλωτοι’ της υποκειμενικότητας της προσωπικής τους εμπειρίας, η οποία παραμένει ιδιωτική, ακόμα και αν πολλαπλασιαστεί χιλιάδες φορές.


Είναι το προσωπικό πολιτικό στα μπλογκ;


Τα μπλογκ προσφέρουν, λοιπόν, αυτόν ακριβώς τον τύπο της λύσης στο πρόβλημα του διαχωρισμού ιδιωτικού/ δημόσιου που η Arendt φοβάται. Δεν απελευθερώνουν το πάθος της ιδιωτικής στη δημόσια ζωή, αλλά στερούν από την ιδιωτική ζωή τη γοητεία της και επενδύουν τη δημόσια ζωή με μια συνεχή επανάληψη πανομοιότυπων προσωπικών εμπειριών. Φαντάζονται μία δημόσια σφαίρα, η οποία θα περικλείει τα πάντα, εφόσον οι πολίτες συμμετέχουν σε αυτήν σαν ιδιωτικά όντα, σαν άτομα. Η υπόσχεση της απόλυτης διαφάνειας, η πίεση για να βγουν στον αέρα τα πάντα, στο βαθμό που είναι αυτό δυνατόν, είναι κενή. Τα μπλογκ εξυμνούν την ανατροπή της διαδικασίας της δημιουργικότητας που υπόσχονται, αλλά αγνοούν το περιεχόμενό της. Τι και αν ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει και να ανεβάσει τα δικά του βίντεο για να τα δει όλος ο κόσμος; Αναπτύσσονται νέες μορφές αισθητικής μέσω αυτής της διαδικασίας ή τα τηλεοπτικά και τα Χολλυγουντιανά πρότυπα απλά αναπαράγονται έπ’ αόριστον; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: αν συγκρίνουμε το You Tube και το Χόλλυγουντ, δεν υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση στην αισθητική τους. Με το να μετατραπεί σε δημόσιο, ο ιδιωτικός κόσμος των «απόκρυφων» μπλόγκ χάνει τη συναισθηματική ισχύ του, ενώ η δημόσια σφαίρα καταλήγει κοινότοπη με την άρνηση της διαφοράς που τηνδιακρίνει και τον βαθιά α-πολιτικό χαρακτήρα της.


Αλλά τι γίνεται με την έμφυλη πολιτική; Τι συμβαίνει με το προσωπικό που γίνεται πολιτικό; Γιατί να μην μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις εξουσίας που ενυπάρχουν στις πιο συνηθισμένες καθημερινές «ιδιωτικές» πρακτικές; Δεν αποτελούν τα μπλογκ το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι «θηλυκές» φωνές που παλαιότερα αποκλείονταν από το δημόσιο λογο και παρέμεναν κρυμμένες στην «ιδιωτική σφαίρα», έχουν τώρα πια τη δυνατότητα να αφεθούν ελεύθερες; Δεν είναι τα μπλογκ ένα μέσο επιβεβαίωσης του δημόσιου χαρακτήρα των ιδιωτικών πρακτικών;


Περιέργως όχι.


Ο αποκλεισμός, όσον αφορά στη σφαίρα των μπλόγκ, κατανοείται συνήθως σε σχέση με την ελευθερία της επικοινωνίας και της έκφρασης. Τα μπλόγκ κάνουν, έτσι, μια χειρονομία άνευ νοήματος: απαιτούν μια «ουτοπία», που δίνει σε όλους τη δυνατότητα να ακουστεί η φωνή τους, μια ουτοπία η οποία έχει ήδη συντελεστεί,. Αλλά η παγκοσμιοποίηση και η λογοκρισία είναι από τα πιο παράξενα ζευγάρια. Καμιά φωνή –δεν αναφερόμαστε στη φωνή κάποιου συγκεκριμένου ατόμου, αλλά σε μια απόφανση λόγου- δεν μπορεί να αναγκαστεί να σιωπά πλέον, ακόμα και αν τα συγκεκριμένα άτομα ή οι ομάδες που την εκφέρουν καταδιώκονται. Σε αυτό το πλαίσιο, τα μπλόγκ είναι μια επανάσταση, η οποία αναγγέλλεται μετά το γεγονός. Το σημαντικό πολιτικό ερώτημα είναι, τουλάχιστον κατά την περίοδο της όψιμης νεωτερικότητας, κάπως διαφορετικό: τι είδους φωνές θα είναι αυτές; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, θα εμπλουτιστεί η δημόσια σφαίρα από το μεγάλο αριθμό φωνών ή θα επέλθει κορεσμός από τις διάφορες φωνές, οι οποίες περιέργως θα μοιάζουν πανομοιότυπες; Και τα μπλόγκ προσφέρουν, σε αυτό το πλαίσιο, μία συντηρητική απάντηση: δεν αμφισβητούν ουσιωδώς τη φύση της ιδιωτικής και τη σχέση της με τη δημόσια σφαίρα, ούτε δημιουργούν νέες υποκειμενικότητες, νέους τρόπους ζωής. Τα μπλόγκ υπάρχουν απλά για να απελευθερώσουν τις μύχιες σκέψεις των ατόμων και πολύ σπάνια οδηγούν σε υπερβάσεις.


Εδώ είναι που η ανάλυση της σκέψης της Arendt από την Bonnie Honig παρέχει μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία για την πολιτική του φύλου. Παρά την πίστη της Arendt ότι το «γυναικείο ζήτημα» πρέπει να κρατηθεί μακριά από τη δημόσια σφαίρα, η θεωρία της ανοίγει το δρόμο για μια αγωνιστική πολιτική, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την ομογενοποίηση των κλειστών ταυτοτήτων και πραγματοποιείται επιτελεστικά. «Αν η πολιτική είναι παντού, τότε δεν είναι πουθενά. Αλλά δεν είναι όλα πολιτικά, σε αυτή την (τροποποιημένη) θεώρηση, το ζήτημα είναι απλά ότι τίποτα δεν είναι οντολογικά προστατευμένο από την πολιτικοποίηση, που τίποτα δεν είναι απαραίτητα ή φυσικά ή οντολογικά μη πολιτικό. Ο διαχωρισμός ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό είναι το επιτελεστικό προϊόν ενός πολιτικού αγώνα που κερδήθηκε δύσκολα και παραμένει πάντοτε προσωρινός» (σ. 147). Αν το ιδιωτικό δεν είναι ένας καθορισμένος χώρος κυριαρχίας κλειστών, στατικών και φυσικών ταυτοτήτων, τότε είναι πιθανό να αρχίσουμε να δρούμε πολιτικά στην ιδιωτική μας ζωή. Αν η δημόσια σφαίρα δεν καθορίζεται από την κυριαρχία κλειστών και σταθερών ταυτοτήτων, αλλά αντίθετα χαρακτηρίζεται από ετερογένεια και ασυνέχεια, τότε είναι πιθανό να διευρύνουμε τη δημόσια σφαίρα με εναλλακτικές επιτελεστικές πρακτικές.


Συμπέρασμα


Η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου παραμένει επομένως ανοιχτή. Πως επηρεάζει το το διαδίκτυο τον διαχωρισμό ιδιωτικού/δημοσίου; Εξαρτάται. Σε ό,τι αφορά στα μπλόγκ, ο διαχωρισμός έχει υποθετικά καταρριφθεί, δίνοντας τη θέση του σε μία κοινότοπη και α-πολιτική δημόσια σφαίρα, η οποία περιλαμβάνει τα πάντα. Υπάρχουν, όμως άλλες διαδικτυακές πρακτικές που υπόσχονται πολύ περισσότερα για την ριζοσπαστική επαναδιατύπωση των ορίων που διαχωρίζουν το ιδιωτικό από το δημόσιο.


Ένα διάσημο παράδειγμα είναι αυτό του εγχειρήματος του Luther Blissett που έδωσε έμπνευση για μια σειρά από παρόμοια εγχειρήματα μετά την αυτοκτονία του. Το όνομα Luther Blissett, που προέρχεται από ένα Βρετανό ποδοσφαιριστή της δεκαετίας του ’80, έγινε το σύμβολο μιας πολλαπλής ταυτότητας που υιοθετήθηκε από ένα ανοιχτό, άτυπο δίκτυο ανθρώπων για ένα χρονικό διάστημα πέντε ετών. Το Luther Blissett ήταν “ένα παιχνίδι ρόλων που χρησιμοποιούσε όλες τις διαθέσιμες πλατφόρμες της εποχής”. Θέτοντας σε αμφισβήτηση τους παραδοσιακούς έμφυλους ρόλους, ο Luther Blissett μπορούσε να γίνεται και θηλυκός και αρσενικός, και ετεροφυλόφιλος και ομοφυλόφιλος. Καλούσε δυνητικά τους πάντες – και χιλιάδες ανταποκρίθηκαν – να ζωντανέψουν αυτό τον χαρακτήρα δημόσια και ζωντανεύοντας αυτή την περσόνα να του προσδώσουν ουσία, να τον κάνουν ένα λαϊκό ήρωα. Ο(Οι) Luther Blissett υιοθέτησαν μια στάση αντιπαράθεσης που αποσκοπούσε στην αποκάλυψη της συνηγορίας των παραδοσιακών μέσων, διαδίδοντας εναλλακτική πληροφόρηση, κάνοντας φάρσες, παριστάνοντας τον απατεώνα με τα εκατό πρόσωπα, κάνοντας σε γενικές γραμμές ανταρτοπόλεμο στην βιομηχανία του θεάματος.


Όποια και αν ήταν η επίδρασή του και οι δρόμοι που άνοιξε, ο Luther Blissett ήταν μια προσπάθεια να αμφισβητηθούν οι υπάρχουσες παράμετροι της δημόσιας σφαίρας μέσα από την παραγωγή μιας ιδιωτικής συλλογικής ύπαρξής. Ενάντια στον εσωστρεφή χαρακτήρα των μπλόγκς, εγχειρήματα αυτού του τύπου δημιουργούν ένα τέτοιο ήθος επινοητικότητας, που επιτρέπει την επιτελεστικότητα εναλλακτικών ατομικοτήτων που εμπλέκονται ήδη σε πολιτικές αντιπαραθέσεις και δρουν προς μια ψηφιακή επαναδιατύπωση. Ενάντια στην περιχαράκωση των κλειστών ταυτοτήτων των μπλόγκς που ‘ανόιγονται’ στον κόσμο, τα εγχειρήματα του Luther Blissett θέτουν μια ανοιχτή ταυτότητα, που διαμορφώνεται μέσα από ψηφιακές επιτελεστικές πρακτικές στο όνομά του, μια ανοιχτή ταυτότητα που μπορεί να αναδιαμορφωθεί ανάλογα με τα πολιτικά εγχειρήματα στα οποία εμπλέκεται.


Το ψηφιακό σώμα του Luther Blissett θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν διαμορφωμένο από ετερογενή υλικά και ψηφιακά, εθνικά και διαεθνικά στοιχεία που έθεταν σε αμφισβήτηση τους προδιαγεγραμμένους έμφυλους διαχωρισμούς μεταξύ αρσενικού και θηλυκού. Το ίδιο συναντάμε και σε μια περφόρμανς με τον τίτλο «Ψηφιακό Τζαμί» που παίζει με τις στερεοτυπικές έμφυλες εικόνες του Ισλάμ και του νέο-οριενταλισμού. Η αμφισημία των εννοιών γίνεται αμέσως ορατή: όταν κάνουμε κλίκ στον νεολογισμό ‘modemites’, βγαίνει η εικόνα δυο γυναικών με μαντίλες. Είτε στερούνται είτε έχουν πρόσβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες, οι γυναίκες με τη μαντίλα είναι ήδη κομμάτι ενός ψηφιακού κόσμου. Οι γυναικείες ισλαμικές πρακτικές αποτελούνται από ‘ιδιωτικές’ τελετές καθαρισμού, σεβασμού στις ώρες προσευχής, αλλά επίσης και από τις δημόσιες ψηφιακές επιδείξεις μεγαλείου που συναντάμε σε Ισλαμικές ιστοσελίδες. Το Δυτικό κοινό προσβλέπει σε αυτές τις πρακτικές «με τον μοναδικό τρόπο που γνωρίζει» μέσα από την οριενταλιστική τουριστική εικονογραφία. Ποικίλες δημόσιες προσωπικότητες αποκαλύπτουν την πολυμορφία των Ισλαμικών έμφυλων ρόλων: γυναίκες με μπούργκα εναλλάσσονται με λευκές νύφες, ο Νταρθ Βέιντερ κι ένας Ιμάμης χορεύουν μαζί σε ψηφιακό χρόνο. Το κοινό που παρακολουθεί την παράσταση χωρίζεται σε άνδρες και γυναίκες, ο καθένας όμως μπορεί να επιλέξει που θα κάτσει. Η διαχωριστική γραμμή που διαχωρίζει το δημόσιο από το ιδιωτικό και το θηλυκό από το αρσενικό δεν έχουν εξαφανιστεί. Ούτε και οι ασσυμετρίες που ενυπάρχουν σε αυτά τα δίπολα. Αλλά επαναπροσδιορίζονται. Και σε αυτό τον αναπροσδιορισμό βρίσκονται και οι πιθανότητες μιας εναλλακτικής πολιτικής του φύλου.

Ο Sir David Madden επιδοκιμάζει την πρωτοβουλία για μια Οικουμενική Διακήρυξη για την Ευημερία των Ζώων (UDAW) με στόχο την επίτευξη της παγκόσμιας αναγνώρισης της ευημερίας των ζώων που έχουν την ικανότητα να αισθάνονται, και την αναγνώριση της ευημερίας των ζώων ως σημαντικό ζήτημα για την παγκόσμια κοινωνικής ανάπτυξης


Είχα την τύχη να είμαι Βρετανός πρέσβης στην Ελλάδα από το 1999 ως το 2004. Ύστερα αποσύρθηκα από το διπλωματικό σώμα, υπηρέτησα ως πολιτικός σύμβουλος στην ειρηνευτική δύναμη της Ε.Ε. στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη για 18 μήνες και τώρα έχω επιστρέψει στο Ηνωμένο Βασίλειο. Όταν ήμουν στην Ελλάδα, εγώ και η σύζυγός μου συνεργαζόμαστε στενά με τοπικές και διεθνείς οργανώσεις για την ευημερία των ζώων. Κάνω ακόμη κάποια εθελοντική εργασία για την Παγκόσμια Εταιρία Προστασίας Ζώων (WSPA). Πιο συγκεκριμένα, ασκώ καθήκοντα συμβούλου και λομπίστα για λογαριασμό τους, για μια σημαντική πρωτοβουλία για την οποία ενεργούν ως γραμματεία.


Η πρωτοβουλία για μια Οικουμενική Διακήρυξη για την Ευημερία των Ζώων (UDAW) στοχεύει στην επίτευξη της παγκόσμιας αναγνώρισης της ευημερίας των ζώων που έχουν την ικανότητα να αισθάνονται, και την αναγνώριση της ευημερίας των ζώων ως σημαντικό ζήτημα που αποτελεί μέρος της κοινωνικής ανάπτυξης των εθνών ανά τον κόσμο.


Η Οικουμενική Διακήρυξη για την Ευημερία των Ζώων είναι μια συμφωνία μεταξύ λαών και εθνών ότι η αισθαντικότητα των ζώων αξίζει την προσοχή και το σεβασμό. Κατά συνέπεια, οι λαοί και τα έθνη οφείλουν να εργαστούν για να αποτρέψουν την κακομεταχείριση των ζώων, να αναπτύξουν και να προωθήσουν μια ανθρώπινη μεταχείριση για όλα τα ζώα που έχουν την ικανότητα να αισθάνονται.


Η UDAW θα έχει τη μορφή μιας σειράς αρχών, με έμφαση στην αναγνώριση της σημασίας της αισθαντικότητας στα ζώα ανά τον κόσμο. Θα αφορά τα ζώα στα αγροκτήματα, τα ζώα ως συντρόφους, τα καματερά ζώα, τα άγρια ζώα, τα ζώα σε αναψυχή και τα ζώα στην επιστημονική έρευνα.


Η επίτευξη αυτής της Διακήρυξης θα είναι ένα βασικό βήμα για τη βελτίωση των συνθηκών για τα ζώα ανά τον κόσμο και θα δράσει ως καταλύτης για αλλαγή ως ακολούθως:


– Θέτοντας το καθεστώς της ευημερίας των ζώων ως διεθνές θέμα.
– Ενθαρρύνοντας τις κυβερνήσεις να βελτιώσουν την εθνική νομοθεσία τους για την ευημερία των ζώων.
– Παρέχοντας μια νομοθετική βάση για την ευημερία των ζώων σε χώρες που δεν διαθέτουν τέτοια νομοθεσία.
– Ενθαρρύνοντας τις βιομηχανίες που χρησιμοποιούν ζώα να διατηρήσουν την ευημερία τους στο προσκήνιο της πολιτικής τους.
– Ενισχύοντας τη συνειδητοποίηση του κοινού για τη σημασία της ευημερίας των ζώων.
– Εμπνέοντας μια θετική αλλαγή στη στάση του κοινού σχετικά με την ευημερία των ζώων.


Μεταξύ των κυβερνήσεων που αρχικά υποστήριξαν την UDAW είναι αυτές της Ινδίας, της Κόστα Ρίκα, της Δημοκρατίας της Τσεχίας, της Κένυας, των Φιλιππίνων και του Ηνωμένου Βασιλείου. Ολοένα και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται σε αυτή την υπόθεση. Επισκέφτηκα μια–δυο φορές την Αθήνα για την UDAW και η Ελλάδα υποσχέθηκε στήριξη. Αυτό ασφαλώς δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς το θέμα της αισθαντικότητας των ζώων αποτελεί εδραιωμένη αρχή της Ε.Ε. και όσοι βρίσκονταν στην Ελλάδα των Ολυμπιακών Αγώνων το 2004 θα θυμούνται τις τεράστιες προσπάθειες που έκανε η Ντόρα Μπακογιάννη ως Δήμαρχος για τη βελτίωση της ευημερίας των ζώων. Η Παγκόσμια Οργάνωση για την Υγεία των Ζώων (ΟΙΕ), στην οποία μετέχουν οι επικεφαλής των κτηνιατρικών υπηρεσιών από 169 χώρες, έλαβε πρόσφατα μια απόφαση υπέρ της UDAW.


Ενθαρρύνοντας τη διεθνή αναγνώριση της αισθαντικότητας των ζώων, μαζί με τις αντίστοιχες ευθύνες για την ευημερία τους, η Διακήρυξη συμβαδίζει και μπορεί να συμβάλει στη διασφάλιση της επίτευξης των Αναπτυξιακών Στόχων για τη Χιλιετία των Ηνωμένων Εθνών. Το θέμα της ευημερίας των ζώων μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για την άμβλυνση πολλών προβλημάτων που έχουμε σήμερα και μπορεί να συμβάλει στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των ακόλουθων θεμάτων:



• Ασθένεια. Η υπόθεση της ευημερίας των ζώων μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο στην καταπολέμηση της απειλής των παγκόσμιων ανθρώπινων πανδημιών που προέρχονται από ασθένειες των ζώων όπως η γρίπη των πτηνών και η BSE.
• Καταστροφές. Οι φυσικές καταστροφές γίνονται χειρότερες όταν οι άνθρωποι χάνουν τα ζώα από τα οποία εξαρτώνται, και οι άνθρωποι που υφίστανται τις καταστροφές δεν εγκαταλείπουν εύκολα τα ζώα τους. Οι καταστροφές μπορούν μειωθούν και οι επιδράσεις τους να είναι λιγότερες εάν η ευημερία των ζώων ληφθεί υπόψη κατά την ανάπτυξη της στρατηγικής που αφορά τη διαχείριση των καταστροφών.
• Βιώσιμη Ανάπτυξη. Ο σχεδιασμός και η εφαρμογή περισσότερων βιώσιμων αγροτικών πρακτικών συμπεριλαμβάνει αναγκαστικά την αντιμετώπιση των αναγκών για την ευημερία των ζώων.
• Ασφάλεια Τροφής. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας, περίπου ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν χωρίς ασφάλεια τροφής. Διασφαλίζοντας την υγεία και την ευημερία των ζώων που χρησιμεύουν ως τροφή, ο αριθμός αυτός μπορεί να μειωθεί σημαντικά και η φτώχεια να εξαλειφθεί περισσότερο.
• Κοινωνική Ανάπτυξη. Η διασύνδεση ανάμεσα στην εκμετάλλευση των ζώων και την ανθρώπινη βία είναι καλά τεκμηριωμένη. Η συμπερίληψη της ευημερίας των ζώων στην εκπαίδευση μπορεί να βοηθήσει τις πρωτοβουλίες για την κοινωνική ανάπτυξη που στοχεύουν στη μείωση των πράξεων βίας στις κοινότητες ανά τον κόσμο.


Με δυο λόγια, η ευημερία των ζώων συνδέεται αναπόφευκτα με την ανθρώπινη ευημερία, και αντίστροφα. Συνδέεται, επίσης, άμεσα με την ανθρώπινη πρόοδο, την ανάπτυξη του βιοπορισμού και την προστασία του περιβάλλοντος.


Επιπλέον, ως αποτέλεσμα μεταξύ άλλων των κλιματικών αλλαγών, αρχίζουμε επιτέλους να αναγνωρίζουμε τη σημασία που έχει η φροντίδα του πλανήτη μας- κι αυτή συμπεριλαμβάνει όλα τα ζώα που ζουν σε αυτόν. Οι κυβερνήσεις πρέπει να δράσουν τώρα για να αποτρέψουν περαιτέρω ζημίες και δεινά.


Διαβάστε ακόμα


Υπογράψτε την αίτηση του UDAW


UDAW: Η εκστρατεία

Η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά. H Roxanne Lynn Doty υπογραμμίζει, αντιθέτως, την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων


Η μετανάστευση είναι ένας ‘τόπος’ όπου σύνορα, δημοκρατία και ταυτότητα πάνε μαζί, δημιουργώντας προβλήματα. Αυτό ισχύει ιδίως όταν πρόκειται για μετανάστευση χωρίς χαρτιά. Οι αντιδράσεις μιας κοινωνίας απέναντι στους ανθρώπους που εισέρχονται στην εδαφική κυριαρχία της χωρίς νόμιμη άδεια λένε πολλά για τον τρόπο με τον οποίον η κοινωνία αυτή αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τους ‘άλλους’ (συνειδητά ή υποσυνείδητα). Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους κάνει πράξη τις δημοκρατικές αξίες. Αναφέρομαι ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίον μια κοινωνία μεταχειρίζεται τους μετανάστες που δεν έχουν χαρτιά. Οι αξίες που μια κοινωνία θεωρεί θεμελιώδεις όπως η δικαιοσύνη, η τιμιότητα και η ισότητα δοκιμάζονται μέσα από τις αντιδράσεις της απέναντι σε εκείνους που δεν έχουν χαρτιά.


Ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας


Αυτό το δοκίμιο επικεντρώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλο που το θέμα έχει πολύ ευρύτερες διαστάσεις. Οι ξεχωριστές καταστάσεις στις χώρες που βρίσκονται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ποικίλλουν, αλλά η σημερινή μεταναστευτική ‘κρίση’ στις Ηνωμένες Πολιτείες θέτει ερωτήματα που σχετίζονται με εκείνα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες ανεπτυγμένες βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, οι οποίες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν την εμπειρία της μετανάστευσης από τις λεγόμενες χώρες του ‘τρίτου κόσμου’ και βρίσκονται με ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που φτάνουν χωρίς τα αναγκαία νόμιμα έγγραφα (sans papiers, indocumentados, ‘παράνομοι ξένοι’). Η δοκιμασία εκείνων που η ίδια τους η ύπαρξη θεωρείται παράνομη ρίχνει άπλετο φως στο τι μπορεί να σημαίνει η έννοια της δημοκρατίας σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, σε όλες τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις της, όταν τα σύνορα αποκτούν ολοένα μικρότερη και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη σημασία.


Παρ’ όλα αυτά, η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά που μαίνεται αυτή τη στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο δημόσιος διάλογος, που απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης και εκείνων που παράγουν πολιτική, επικεντρώνεται στις διαφορές ανάμεσα σε ένα εξαιρετικά περιοριστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων τον Δεκέμβριο του 2005 και ένα συμβιβαστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στη Γερουσία την άνοιξη του 2006. Το πρώτο αποτελεί αναμφίβολα μια από τις πλέον δρακόντειες προτάσεις που υποβλήθηκαν ποτέ. Θεωρεί τη βοήθεια στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, σε οποιαδήποτε μορφή της, εγκληματικό αδίκημα- ακόμη κι αν κάποιος τους δώσει νερό στα αποπνικτικά ερημικά περάσματα της νοτιοδυτικής Αμερικής. Πολλοί ανθρωπιστές, θρησκευτικοί και ιατρικοί λειτουργοί, θα θεωρούνταν στην περίπτωση αυτή εγκληματίες. Το νομοσχέδιο αυτό αξιώνει επίσης την άμεση κράτηση και απέλαση κάθε ατόμου χωρίς χαρτιά. Το νομοσχέδιο της Γερουσίας εισηγείται ένα πρόγραμμα ξένων εργατών και δίνει τη δυνατότητα σε ένα ποσοστό των περίπου 11-12 εκατομμυρίων μεταναστών χωρίς χαρτιά, που ζουν κι εργάζονται σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, να μπουν σε μια διαδικασία υπηκοότητας. Αυτό που διέφυγε ουσιαστικά της κριτικής προσοχής είναι το γεγονός ότι ακόμη και η σχετικά μετριοπαθής θέση της Γερουσίας προωθεί ένα σύστημα που κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους, παρέχοντας ένα καθεστώς δεύτερης κατηγορίας, ριζικά διαφορετικό από εκείνο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται την πλήρη σειρά των δικαιωμάτων που εγγυάται μια δημοκρατία. Ακόμη και με το νομοσχέδιο της Γερουσίας, ένα μεγάλο τμήμα του χωρίς χαρτιά πληθυσμού θα απειλείτο με απέλαση. Μια πρόταση όπως αυτή ενός μέλους του Κογκρέσου, της Sheila Jackson Lee, αντιπροσώπου των αφρο-αμερικανών από το Χιούστον του Τέξας- σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση είναι ο κατεξοχήν αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας- ουσιαστικά αγνοήθηκε. Η πρότασή της δεν έχει πρόβλεψη για τους ξένους εργάτες αλλά εγγυάται νόμιμο καθεστώς σε όποιον ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες για πέντε χρόνια από την ημερομηνία εισόδου του και διασφαλίζει την ενίσχυση των δικαιωμάτων των μεταναστών. Μονάχα αυτή η πρόταση θέτει το ζήτημα της δημοκρατίας και των συνεπειών που η σημερινή δυσχερής θέση των μεταναστών χωρίς χαρτιά στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να έχει, σε σχέση με το πώς η ιδέα αυτή μπορεί να γίνει πράξη.


Η επανεκτίμηση των δημοκρατικών αξιών


Το υπέρτατο τεστ για τη δέσμευση μιας κοινωνίας στις δημοκρατικές αξίες σχετίζεται αναμφίβολα με τις πρακτικές αποκλεισμού. Εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στον ‘αποκλεισμό’ με τη στενή έννοια της φυσικής εισόδου, γιατί είναι σαφές πως όταν πρόκειται για μετανάστες χωρίς χαρτιά αυτό το είδος του αποκλεισμού έχει αποτύχει. Οι πρακτικές του αποκλεισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες από την απλή άρνηση εισόδου. Ούτε άλλωστε συναντιούνται μόνο στο πεδίο της νομιμότητας. Η κατάσταση των μεταναστών χωρίς χαρτιά αποτελεί μια περίπλοκη μίξη ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους κατοικούν στις Ηνωμένες Πολιτείες πάρα πολλά χρόνια, κάποιοι από αυτούς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Έχουν λοιπόν βιώσει την ενσωμάτωση σε σημαντικό βαθμό. Η υπογράμμιση του παράνομου καθεστώτος τους είναι σαν ένας σιγαστήρας που πνίγει κάθε αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η δημοκρατία σε αυτό το πλαίσιο. Σε διάφορες περιόδους της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν νόμιμο οι Αμερικανοί υπήκοοι ιαπωνικής προέλευσης να κρατούνται σε στρατόπεδα. Ήταν νόμιμο η εκπαίδευση των παιδιών να είναι όμηρος της διάκρισης που βασίζεται στο χρώμα της επιδερμίδας. Ήταν νόμιμο για τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τις γυναίκες να στερούνται το δικαίωμα ψήφου. Εάν οι άδικοι νόμοι δεν είχαν αλλάξει, οι αξίες που ορίζουν τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είχαν επιβιώσει. Στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρούμε όλο και περισσότερες απελάσεις μεταναστών, όλο και περισσότερες εφόδους στους τόπους εργασίας και μεροκάματου και μια ευρεία αντι-μεταναστευτική νομοθεσία να ενεργοποιείται σε τοπικό επίπεδο, για παράδειγμα στις πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μοναδικό ‘έγκλημα’ των μεταναστών είναι ότι προσπαθούν να δουλέψουν, να κερδίσουν ένα μεροκάματο και να παράσχουν μια αξιοπρεπή διαβίωση στις οικογένειές τους.


Οι δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία. Αναμφίβολα η διαμόρφωση του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εδαφικά σύνορα, τα κράτη-έθνη ή η έννοια της υπηκοότητας τείνουν να γίνουν εντελώς άχρηστα. Σημαίνει ωστόσο ότι οι συμβατικοί τρόποι κατανόησης αυτών των πραγμάτων χρειάζονται αναθεώρηση. Οι βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της μετανάστευσης από χώρες του τρίτου κόσμου από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περιοριστική νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέτυχε στο μεγαλύτερο μέρος της να μειώσει τη μετανάστευση. Έκανε μόνο πιο δύσκολα και επικίνδυνα τα μακρά ταξίδια των μεταναστών και δημιούργησε μια κατηγορία ανθρώπων στους οποίους οι δημοκρατικές αρχές δεν εφαρμόζονται. Ανέδειξε επίσης μια άσχημη πλευρά των χωρών που περηφανεύονται ότι αποτελούν πρότυπα δημοκρατίας. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων.


Διαβάστε ακόμα


Μία μέρα χωρίς μετανάστες (στα Αγγλικά)


Τα ψήγματα μίας νέας μεταναστευτικής πραγματικότητας (στα Αγγλικά)

Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, η Saskia Sassen συζητά τις θέσεις του καινούργιου της βιβλίου, Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα. Η ανάλυση της επικεντρώνεται στον πολλαπλασιασμό άτυπων πολιτικών και επαναπροσδιορίζει τις σύγχρονες παγκόσμιες εξελίξεις σαν μία πολύπλοκη αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κινητικότητα και την ακινησία.


Πάνος Παπούλιας: Στο πρόσφατο βιβλίο σας «Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα: Από τις Μεσαιωνικές στις Παγκόσμιες Συναρμολογήσεις», μελετάτε την παγκοσμιοποίηση σαν μια διαδικασία από-εθνικοποίησης. Ποιες είναι οι πολιτικές επιπτώσεις της ανάλυσής σας σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση;


Saskia Sassen: Πιστεύω ότι σήμερα συντελείται μια θεμελιώδης μετατροπή. Η άποψη ότι με τον όρο παγκοσμιοποίηση μπορούμε να συλλάβουμε αυτή την θεμελιώδη μετατροπή μου προκαλεί ανησυχία για δύο λόγους. Πρώτον, διότι βασίζεται στην υπόθεση ότι η παγκοσμιοποίηση καλύπτει όλα όσα συμβαίνουν εκτός του εθνικού. Δεύτερον, διότι όταν αναφερόμαστε σε μια θεμελιώδη μετατροπή τότε αυτή θα πρέπει εν μέρει να εμπίπτει και στην ουσία: να λαμβάνει χώρα και να αλλάζει αυτό που αποτελεί ιστορικά την πιο περίπλοκη κοινωνική αρχιτεκτονική, το έθνος-κράτος. Επομένως το ερώτημα για εμένα είναι «ποιες είναι οι διαφορετικές τοποθεσίες όπου λαμβάνει χώρα αυτή η μετατροπή»; Θεωρώ ότι όλα συμβαίνουν στο εσωτερικό του εθνικού χώρου και σε εξαιρετικές περιπτώσεις στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού.


Οι επιπτώσεις τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο είναι πολλαπλές. Γενικά, κάτι τέτοιο σημαίνει ότι όποιος σκοπεύει να κάνει έρευνα για την παγκοσμιοποίηση θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του αυτό που συμβαίνει εντός του εθνικού. Σημαίνει επίσης ότι δεν μπορεί κάποιος να κάθεται στην πολυθρόνα του στις ΗΠΑ και να νομίζει ότι θα συλλάβει το παγκόσμιο. Χρειαζόμαστε ανθρώπους από διαφορετικές περιοχές για να μας πουν τι συμβαίνει και πως αλλάζουν τα πράγματα εντός του έθνους-κράτους. Επιπλέον, εάν το παγκόσμιο συγκροτείται εντός του εθνικού, αυτό σημαίνει ότι στην πραγματικότητα μπορούμε να είμαστε ενεργοί στην παγκόσμια πολιτική ως πολίτες του έθνους-κράτους. Δεν χρειαζόμαστε ένα παγκόσμιο κράτος. Μπορούμε να κάνουμε πολύ περισσότερα σε μία δια-εθνική πολιτική γεωγραφία από ό,τι νομίζουμε. Σε θεωρητικό επίπεδο, με τον όρο παγκοσμιοποίηση δεν πετυχαίνουμε να συλλάβουμε μια κατάσταση όπου το παγκόσμιο και το εθνικό δεν αλληλοαναιρούνται. Για αυτό τον λόγο χρησιμοποιώ τον όρο «από-εθνικοποίηση», έναν όρο που καλύπτει την τεράστια αλλαγή αυτού που ιστορικά έχει κατασκευαστεί ως εθνικό, που ιστορικά έχει αναπτυχθεί σαν μια τεράστια δύναμη η οποία επέτρεψε στην ταυτότητα, την επικράτεια, την ασφάλεια να υπάρξουν. Η από-εθνικοποίηση δεν αποκλείει, όμως, και την δημιουργία ενός πολύ ισχυρού παγκόσμιου μηχανισμού.


Π.Π.: Με ποιο τρόπο η εμφάνιση αυτών των καινούργιων πολιτικών πρακτικών επηρεάζει τον ρόλο των ΜΚΟ και της κοινωνίας των πολιτών στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Ένα από τα ζητήματα που με έχουν απασχολήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά δεν είχα καταφέρει να διατυπώσω τόσο ξεκάθαρα όσο στο τελευταίο μου βιβλίο, είναι το ερώτημα της ακινησίας. Η διαφορά σήμερα είναι ότι τονίζουμε την κινητικότητα με την έννοια ότι το παγκόσμιο διαπερνά τα σύνορα. Όπως λένε, οι άνθρωποι που είναι παγκόσμιοι έχουν την ταξική συνείδηση αυτών που ταξιδεύουν συχνά. Εκείνο που πιστεύω εγώ, όμως, είναι ότι εξαιτίας της από-εθνικοποίησης, εν μέρει λόγω των παγκόσμιων φαντασιώσεων, οι άνθρωποι μπορεί να εντάσσονται στα παγκόσμια δίκτυα και τις παγκόσμιες πρωτοβουλίες ακόμα και όταν είναι ακίνητοι.


Για παράδειγμα, οι ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχουν στο μυαλό τους αφηρημένους κανόνες, αλλά τα βασανιστήρια που συμβαίνουν εκείνη την ώρα μέσα στις φυλακές, στην πόλη τους ή στην πατρίδα τους. Ή οι ακτιβιστές που ασχολούνται με το περιβάλλον έχουν στο μυαλό τους το νερό που μολύνεται εκεί ακριβώς, στην ίδια τους την πόλη. Επομένως πιστεύω ότι τα ζητήματα της τοπικής πολιτικής γίνονται παγκόσμια διότι συμβαίνουν σε μια χώρα μετά την άλλη, σε μια τοποθεσία μετά την άλλη. Ως αποτέλεσμα έχουμε τον συνδυασμό κάποιου που είναι ακίνητος στο όριο, είναι φτωχός, δεν έχει την δυνατότητα να ταξιδεύει, αλλά ταυτόχρονα έχει πάθος με ένα συγκεκριμένο τοπικό ζήτημα. Οι περισσότεροι ακτιβιστές που γνωρίζω δεν γράφουν σαν τον David Held. Έχουν πραγματική εμμονή με ένα πολύ συγκεκριμένο εχθρό. Η διαφορά, όμως, είναι ότι σήμερα η επανάληψη αυτών των φαινομένων συντελεί στην παγκοσμιοποίηση. Και αυτό εγώ το ονομάζω, εν μέρει σαν πρόκληση, αλλά και σαν περιγραφή, «μη-κοσμοπολιτικές παγκοσμιότητες». Γιατί υπάρχει μια αίσθηση του παγκόσμιου (παγκοσμιότητα) για εκείνους τους τύπους ανθρώπων που δεν είναι παγκόσμιοι χρηματιστές με κοσμοπολίτικα γούστα στο φαγητό και τα ρούχα. Η κατάσταση εκείνη που τους καθιστά παγκόσμιους είναι αντίθετα, το πάθος τους για ένα πολύ τοπικό ζήτημα. Επομένως πιστεύω ότι δεν θα πρέπει να μπερδεύουμε το παγκόσμιο με το κοσμοπολίτικο. Εκείνο που πραγματικά με ενδιαφέρει είναι να δώσουμε σε αυτούς τους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική, στις παγκόσμιες υποκειμενικότητες, ακόμα και αν δεν ταξιδεύουν.


Π.Π.: Αυτό όμως καλύπτει μόνο ένα μέρος των λειτουργιών της κοινωνίας των πολιτών. Τι διαφορά υπάρχει όταν αυτοί οι άνθρωποι συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Η ανάλυση μου είναι πιο συγκεκριμένη. Από την μια πλευρά, υπάρχουν οι φτωχοί, οι κολλημένοι με την λάσπη, που είναι ακίνητοι. Αλλά από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και εκείνοι που είναι ενεργοί στις τοπικές πολιτικές του παγκόσμιου. Και θα σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: έγινε μια δίκη στο εθνικό δικαστήριο στην Ουάσιγκτον εναντίον εννιά πολυεθνικών, μόνο τρεις εκ των οποίων ήταν Αμερικάνικες (οι υπόλοιπες ήταν Ολλανδικές, Αγγλικές και Γαλλικές) που κατηγορούνταν όχι για όσα έκαναν στα στρατηγία τους αλλά για όσα έκαναν παράκτια. Αυτό είναι να κάνει κανείς παγκόσμια πολιτική. Οι πολίτες δεν είναι ανάγκη να ταξιδεύουν, ούτε να πάνε στο παγκόσμιο δικαστήριο. Και φυσικά αυτή είναι μόνο μια επίσημη μορφή πολιτικής.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι η καινούργια αυτή μορφή πολιτικών γίνεται κεντρικής σημασίας για την παγκόσμια πολιτική ή πιστεύετε ότι θα είναι πάντα συμπληρωματικές της πολιτικής παλαιού τύπου;


S.S.: Η πολιτική παλαιού τύπου, ο «επίσημος πολιτικός μηχανισμός», τυπική έκφραση του φιλελεύθερου δημοκρατικού κράτους, έχει δύο πολιτικές εργαλειακές λειτουργίες: το εκλογικό σύστημα και το θεσμικό δικαίωμα να δικαστεί ένα κράτος. Θεωρώ ότι αυτοί οι μηχανισμοί υποφέρουν από κούραση. Στην ανάλυση που κάνω στο καινούργιο μου βιβλίο, αυτό που κυριαρχεί είναι η διάδοση των ανεπίσημων πολιτικών.


Με αυτό δεν εννοώ ότι είναι παράνομες, ούτε ότι υπάρχουν χωρίς επίσημη έγκριση. Στη σφαίρα των άτυπων πολιτικών συμπεριλαμβάνω επίσης και τις πολυεθνικές εταιρείες, των οποίων η νομική προσωπικότητα είναι ιδιωτική, αλλά κάνουν και αυτές πολιτική με άτυπο τρόπο. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν ενεργοποιηθεί ιδιαίτερα στην πολιτική εντός του κράτους, πιέζοντας πάνω από εκατόν είκοσι χώρες να αλλάξουν στοιχεία της νομοθεσίας τους. Μια άλλη μορφή άτυπων πολιτικών είναι και αυτή των Μητέρων της Plaza de Mayo που στεκόντουσαν καθημερινά σιωπηλές ενάντια στην δικτατορία. Δεν ενεργούσαν σαν πολίτες., αλλά σαν άτυποι πολιτικοί παράγοντες. Ενεργούσαν σαν μητέρες. Η μητέρα δεν είναι επίσημος πολιτικός παράγων. Οι παρελάσεις στο Λονδίνο και την Νέα Υόρκη είναι άλλη μια μορφή άτυπων πολιτικών. Το Capoeira είναι ο χορός των σκλάβων αλλά είναι και μια πολεμική τέχνη. Και υπάρχουν και πολλά άλλα παραδείγματα.


Το θέμα δεν είναι απλά η κούραση με την πολιτική παλαιού τύπου, ή η ανάγκη μίας νέας μορφής ηγεσίας. Νομίζω ότι η ο μεγάλος συνασπισμός στην Γερμανία, που υποτίθεται ότι λειτουργεί περίφημα γιατί δεν ενέχει πια ιδεολογικές διαμάχες, είναι ένα σημάδι αποτυχίας. Δεν ξέρω αν η επίσημη πολιτική θα εξαφανιστεί. Αυτό που ξέρω είναι ότι ο επίσημος πολιτικός μηχανισμός καλύπτει όλο και λιγότερο το πολιτικό (le politique) σε σχέση με τις δεκαετίες αμέσως μετά τον πόλεμο. Και θεωρώ ότι αυτό ξεπερνά την πολιτική των κομμάτων.


Π.Π.: Θεωρείτε ότι η εμφάνιση αυτού του νέου είδους πολιτικών είναι μια επιτάχυνση ενός φαινόμενου που προ-υπήρχε ή ότι είναι κάτι εντελώς καινούργιο;


S.S.: Δεν θα έλεγα εντελώς καινούργιο. Στο βιβλίο αναπτύσσω το επιχείρημα ότι η δυνατότητες πρώτα διαμορφώνονται και έπειτα χρησιμοποιούνται για να μορφοποιήσουν ξανά αυτή την κατάσταση. Είναι πολύ πολύπλοκο. Αλλά θεωρώ ότι αυτό που βλέπουμε είναι ο πολλαπλασιασμός των τόπων όπου συμβαίνει. Για παράδειγμα, δύο όροι χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν αυτό που συμβαίνει στο Λονδίνο: ο ένας είναι η επιστροφή στον εθνικισμό παλαιού τύπου, και ο άλλος η επιστροφή σε ένα ισχυρό εθνικιστικό κράτος. Θεωρώ ότι η έννοια της επιστροφής είναι παραπλανητική: πρόκειται για τον εθνικισμό των ιθαγενών που προβάλουν διεκδικήσεις. Αυτός είναι διαφορετικός από τον ευρωπαϊκό εθνικισμό. Η υποτιθέμενη επιστροφή σε ένα εθνικιστικό κράτος είναι επίσης παραπλανητική. Αυτό που θέλουν οι Άγγλοι εθνικιστές είναι ένα κράτος νέου τύπου.


Επομένως πιστεύω ότι οι πιθανότητες της φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαντλούνται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και δημιουργούν χώρο για ποικιλόμορφες άτυπες πρωτοβουλίες. Μερικοί πληθυσμοί ιθαγενών βρίσκονταν εκεί εδώ και πολύ καιρό. Διαμαρτύρονται εδώ και καιρό. Κάνουν πολιτική εδώ και πολύ καιρό. Αλλά τώρα υπάρχει ένας συνδυασμός συνθηκών που τους επιτρέπει να τοποθετηθούν με συγκεκριμένο τρόπο. Δεν είναι καινούργιος. Διαχέεται και χαρακτηρίζεται από τον πολλαπλασιασμό των λέξεων, και τον πολλαπλασιασμό των τόπων. Με αυτήν την έννοια, δημιουργείται μια παγκοσμιότητα που δεν έχει σχέση με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).


Π.Π.: Η απο-εθνικοποίηση στην οποία αναφέρεστε κατ’ επανάληψη είναι απλά μια πολιτική διαδικασία; Ή θα λέγατε ότι είναι μια διαδικασία με κανονιστικές και ηθικές διαστάσεις? Αυτό που συνδέει τους «πρώην πολίτες» μεταξύ τους είναι οι κοινές ανάγκες και πόθοι για το πώς τα πράγματα πρέπει να γίνουν. Θεωρείτε ότι υπάρχει μια ηθική πλευρά στην απο-εθνικοποίηση;


S.S.: Νομίζω ότι διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κόσμος δεν έχει ούτε καν συναίσθηση αυτού που συμβαίνει. Μεταξύ των ιθαγενών της Λατινικής Αμερικής σίγουρα υπάρχει εθνικισμός, αλλά για τους ίδιους δεν πρόκειται για εθνικισμό. Σε άλλα σημεία του κόσμου, έχεi ενδιαφέρον πώς η απώλεια της πρόνοιας αλλάζει τις σχέσεις των πολιτών με το κράτος. Φαίνεται ότι όλο και περισσότερο έχουμε το δικαίωμα να μηνύσουμε το κράτος. Σήμερα μπορούμε να έχουμε παραπάνω από μια εθνικότητες. Αλλά για πόσα έθνη μπορεί να πεθάνει κάποιος; Υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα, όπως το γεγονός ότι τόσοι νέοι άνθρωποι νοιώθουν ότι μπορούν να έχουν ταξιδιωτική βίζα. Παλιότερα απλά δεν ένοιωθες ότι μπορούσες να το κάνεις. Για μένα αυτές είναι διαφορετικές στιγμές που δείχνουν πώς αλλάζουν τα πράγματα. Σήμερα υπάρχουν πολυποίκιλα στοιχεία που συνδυάζονται δημιουργώντας μία απόσταση μεταξύ πολιτών και κράτους.


Π.Π.: Το έργο σας χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι το φιλελεύθερο κράτος βρίσκεται σε παρακμή. Που την αποδίδεται;


S.S.: Τίποτα δεν διαρκεί για πάντα, εκτός ίσως από την Καθολική εκκλησία. Αν θα ήθελα να γίνω ιδιαίτερα δραματική θα έλεγα ότι ζούμε τις απαρχές του μέλλοντος, ότι σήμερα ζούμε σε ένα αλλαγμένο κόσμο. Όχι, αυτό δεν είναι το μέλλον. Δεν νομίζω ότι ο κρατικός μηχανισμός θα μετακινηθεί, αλλά το λειτουργικό κράτος. Σήμερα, μόνον 15 κράτη στον κόσμο είναι πλουσιότερα από τις πιο πλούσιες πολυεθνικές εταιρίες. Αλλά ακόμα και αυτές οι πολυεθνικές δεν διαθέτουν την πολύπλοκη διοικητική οργάνωση και τις δυνατότητες διακυβέρνησης που έχουν τα περισσότερα έθνη-κράτη. Θα περιλάμβανα σε αυτά ακόμα και όσα θεωρούνται δυσλειτουργικά, όπως την Αργεντινή και την Ιταλία. Δεν μιλώ απλώς για ένα τέλεια οργανωμένο κράτος, όπως η Σουηδία.


Σύμφωνα με δική μου ανάγνωση, ο εθνικός κρατικός μηχανισμός από-εθνικοποιείται. Αυτό δεν αποκλείει το γεγονός ότι ο εθνικιστικός λόγος μπορεί να γίνει ακόμα πιο ισχυρός. Όντως, είναι ιδιαίτερα ισχυρός σήμερα. Πρώτον, κάνω το διαχωρισμό μεταξύ των πράξεων λόγου (speech acts) του πολιτικού συστήματος και των πραγματικών του επιδόσεων. Δεύτερον, (και ο Νίκος Πουλαντζάς -τον οποίο θαύμαζα ενώ παρακολούθησα μερικά μαθήματά του όταν ήμουν πολύ μικρή για να καταλάβω- το έχει ξεκαθαρίσει) υπάρχουν εσωτερικές διαφοροποιήσεις εντός του κράτους. Ο εκτελεστικός κλάδος της κυβέρνησης δεν έχει απλώς αποκτήσει περισσότερη δύναμη: πρώτον, έχει ιδιωτικοποιηθεί, καταλύοντας το διαχωρισμό μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, και δεύτερον ευθυγραμμίζεται όλο και περισσότερο με το παγκόσμιο.


Όταν το ΔΝΤ καταρτίζει ένα πρόγραμμα για μία συγκεκριμένη χώρα, δεν διαπραγματεύεται με την νομοθετική εξουσία, παρά μόνον με την εκτελεστική. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος ζητά από τη νομοθετικό σώμα να τοποθετήσει τη χώρα σε ταχεία πορεία (fast track), αυτό σημαίνει ότι θα κάνει εκείνος κουμάντο. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ): μιλά μόνον με την εκτελεστικό κλάδο. Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε το παράδειγμα. Όποιες και αν είναι οι πράξεις λόγου του εθνικισμού, η νομοθετική εξουσία γίνεται περισσότερο κούφια σε εθνικό επίπεδο. Και υπάρχει μία εξήγηση για το πώς όταν την ίδια στιγμή κυριαρχεί η ιδιωτικοποίηση, η απορύθμιση, και η φιλελευθεροποίηση, ενώ ορισμένες κρατικές λειτουργίες εξαλείφονται, άλλοι τομείς ρυθμίζονται περισσότερο και μεταφέρονται στην δικαιοδοσία της εκτελεστικής εξουσίας. Οι ΗΠΑ είναι το πιο ακραίο παράδειγμα, όπου η δημόσια διοίκηση νουθετείται από την εκτελεστική εξουσία. Και αυτό δεν είναι σύννομο. Όταν μελετούμε το εντός του εθνικού, δεν είναι δυνατόν να περιορίσουμε τα πολιτικά ζητήματα σε αυτή την επίσημη σφαίρα. Αυτό που φαίνεται ξεκάθαρα είναι ότι, ανάλογα με τις χρονικότητες, η ιστορία φτιάχνεται συχνά από τους αποκλεισμένους, τους άτυπους , γιατί σε αυτό το σημείο συντελείται η δημιουργία του καινούργιου. Οι άτυποι δράστες δημιουργούν το πολιτικό. Οι δημιουργοί των μεσαιωνικών πόλεων δεν σκέφτονταν για τα θέματα υπηκοότητας, αλλά για το δικαίωμα προστασίας της ιδιοκτησίας τους. Με αυτή την έννοια, το πώς σκέφτονται οι δράστες σχετικά με το τι πράττουν δεν είναι απαραίτητα ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβουμε τι συμβαίνει. Μπορεί να υπάρχει μία συστημική τάση την οποία οι δράστες δεν γνωρίζουν.


Π.Π.: Αφού πιστεύετε ότι η ιστορία φτιάχνεται από τους αποκλεισμένους, τους λιγότερο προνομιούχους, αλλά και από ισχυρούς άτυπους παίκτες όπως οι πολυεθνικές, πως βλέπετε το ρóλο των κεντροαριστερών πολιτικών κομμάτων σε σχέση με αυτές τις νέες μορφές πολιτικής;


S.S.: Πρώτα από όλα νομίζω ότι οι πολιτικοί οργανισμοί είναι απαραίτητοι. Αλλά δύο στοιχεία πρέπει να ληφθούν υπόψη. Αν πάρουμε το παράδειγμα της Βολιβίας με τον Έβο Μοράλες ή της Βενεζουέλας με τον Τσάβες βλέπετε το συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο αναφέρομαι. Τα δύο στοιχεία αναφέρονται λοιπόν πρώτον στην ενσωμάτωση των αποκλεισμένων. Αυτή είναι συχνά η απάντηση του μηχανισμού του έθνους-κράτους όταν αντιμετωπίζει τα αιτήματα των άτυπων δραστών. Στο σχολείο μαθαίνουμε ότι μία μέρα οι πατέρες του έθνους αποφάσισαν να δώσουν το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες και τους μαύρους. Αλλά δεν είναι έτσι: υπάρχουν χρόνια άτυπων αγώνων πίσω από μία τέτοια απόφαση. Και δεν αναφέρομαι στον κομμουνισμό, γιατί είμαι σοσιαλίστρια. Χρειάζεται όλοι αυτοί οι αγώνες να γίνουν ορατοί. Άρα μάθημα πρώτο για όλα αυτά τα κόμματα είναι ότι χρειαζόμαστε ένα ισχυρό κόμμα το οποίο όμως θα αφουγκράζεται αυτό που συμβαίνει. Το θέμα δεν είναι απλά να μαζευτούν πολιτικά στελέχη με εξαιρετικά μυαλά σε ένα δωμάτιο και να εφεύρουν κάτι. Η ιστορία δεν συμβαίνει με αυτό τον τρόπο.


Το δεύτερο θέμα είναι η παγκόσμια πόλη. Η πολυεθνική εταιρία δεν θέλει μία πόλη, αλλά ένα δίκτυο. Οι πόλεις είναι σήμερα κοντόφθαλμες. Αυτό είναι ριζικά λανθασμένο – πρέπει να αναπτύξουν τη δυνατότητα να κάνουν μία πολιτική των δικτύων. Δεν μιλάω για έναν Οργανισμό Ηνωμένων Πόλεων. Εννοώ την δημιουργία πολλών στρατηγικών συνεργασιών. Αν μία εταιρία εδρεύει σε 20 διαφορετικές πόλεις, μπορούν οι πόλεις να συγκροτήσουν ένα αντίστοιχο δίκτυο. Νομίζω ότι ο διεθνισμός βρίσκεται πολύ ψηλά στην ατζέντα. Δεν σημαίνει μία επιστροφή στο παρελθόν, αλλά την δημιουργία νέων δημόσιων φορέων.


Διαβάστε ακόμα


Επικράτεια, δικαιοδοσία, δικαιώματα: Εισαγωγή (στα Αγγλικά)


Μεταναστευτικές πολιτικές: Από τον έλεγχο στην διακυβέρνηση (στα Αγγλικά)

Τι μπορεί να σημαίνει η διεύρυνση των θεμελιωδών δικαιωμάτων πέρα από τα όρια του είδους μας, ρωτά η Paola Cavalieri. Κυρίως, την αντιμετώπιση των ζώων σαν υποκείμενα νομικών δικαιωμάτων και συνεπώς, την απαγόρευση όλων των πρακτικών εκμετάλλευσης, οι οποίες σήμερα επιτρέπονται από την ισχύουσα θέση τους.


Από την απαρχή του πολιτισμού μας υπήρχε μια διαφορετική οπτική για τα ζώα. Υπήρχε μια εποχή και ένα μέρος στο οποίο όσοι δεν λογίζονταν ως άνθρωποι, θεωρούνταν, σύμφωνα με τη φιλοσοφία, συγγενή όντα της αυτής καταγωγής και όχι αντικείμενα που απλώς είχαν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται ή να αισθάνονται. Όταν, στον 4ο προ Χριστού αιώνα, οι Αθηναίοι, υπό την επιρροή της ευρέως διαδεδομένης Ελληνικής σκέψης για την προέλευση της οποίας ανατρέχουμε στον Πυθαγόρα, τιμώρησαν έναν άνδρα, τον Ξενοκράτη τον Χαλκηδόνιο, επειδή έγδαρε ζωντανό ένα ποντίκι, διακήρυξαν ότι τα βασανιστήρια δεν είναι χειρότερα από τη δολοφονία- αυτό που είναι πραγματικά εγκληματικό είναι η αφαίρεση της ζωής ενός πλάσματος του ίδιου είδους, «ομογενούς».(1)


Η συγκεκριμένη οπτική για τα ζώα ουσιαστικά εξαφανίστηκε με το τέλος του Κλασικού Κόσμου. Κατά τη διάρκεια της ύστερης αρχαιότητας και του μεσαίωνα μέχρι τους τελευταίους αιώνες, η υπόσταση των μη-ανθρώπων ως όντων δεύτερης κατηγορίας δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Τις τελευταίες δεκαετίες, πάντως, στην αρχή των φιλοσοφικών εξελίξεων που υπαγορεύθηκαν από τα εξελισσόμενα κινήματα της δημοκρατικής μεταβολής, τα ζώα βρίσκονται στο επίκεντρο ενός έντονου φιλοσοφικού διαλόγου. Πολλοί συγγραφείς, ιδίως, ασκούν κριτική στην παραδοσιακή ηθική διακηρύσσοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο μεταχειριζόμαστε τα άλλα είδη είναι ηθικά αδικαιολόγητος. Συνήθως χρησιμοποιούμε τα ζώα ως μέσα επίτευξης των ανθρώπινων σκοπών- ουσιαστικά, τα μεταχειριζόμαστε με τέτοιους τρόπους που θα θεωρούσαμε ανήθικο να μεταχειριζόμαστε τα ανθρώπινα όντα. Παρότι είναι επιδεκτικά ηθικής- δηλαδή, όντα, η μεταχείριση των οποίων δύναται να αξιολογηθεί ηθικά- η θέση τους είναι απείρως κατώτερη από τη δική μας. Δικαιολογημένα έχουμε δύο μέτρα και δύο σταθμά; Και αν ναι, σε ποια βάση;


Παρότι στην ιστορία μας, η διαφοροποιημένη μεταχείριση των όντων συχνά καθοριζόταν στη βάση της διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας των υπερ-επιστημονικών συστημάτων αρχών, ευτυχώς πλέον αυτό δεν είναι αποδεκτό- και όπως ακριβώς στις μέρες μας δεν μπορούμε να επικαλεστούμε καθ’υπόθεση οντολογικές ιεραρχίες για να μεταχειριζόμαστε συνανθρώπους μας ως κατώτερους, κατ’ αυτόν τον τρόπο δεν μπορούμε να επικαλούμαστε συγκεκριμένες μεταφυσικές οπτικές για να μεταχειριζόμαστε τα υπόλοιπα όντα ως κατώτερα. Συνεπώς, θα περιοριστούμε στο πώς επιχειρούμε να δικαιολογήσουμε τη στάση μας στη σύγχρονη εποχή.


Στο κοινωνικό επίπεδο, η πρώτη απάντηση που δίδεται στο ερώτημα, τι πρέπει να χαράσσει την ηθική γραμμή ανάμεσα σε εμάς και τα άλλα έμβια όντα, είναι το γεγονός ότι δεν είναι άνθρωποι. Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η κατοχή, ή η έλλειψη ενός γονότυπου χαρακτηριστικού του είδους Homo sapiens. Είναι η συγκεκριμένη μια καλή απάντηση; Όχι. Ερχόμενο σε αντιπαράθεση με τη βιολογική διάκριση εναντίον ορισμένων ομάδων ανθρώπων, η οποία έχει σημαδεύσει το πρόσφατο παρελθόν μας, το φιλοσοφικό δόγμα της πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ισότητας έχει ανοικτά καταδικάσει αμφότερα το ρατσισμό και τις διακρίσεις εις βάρος του γυναικείου φύλου. Αλλά, εμφανώς, και η διάκριση που βασίζεται στο είδος είναι μία μορφή βιολογικού ρατσισμού (biologism), η οποία ανάγεται στη διαφορά της γενετικής σύνθεσης. Συνεπώς, οποιαδήποτε ηθική οπτική, η οποία, ενώ απορρίπτει το ρατσισμό και τις διακρίσεις κατά των γυναικών, αποδέχεται τη διάκριση ως προς το είδος -η άποψη που αναγνωρίζει στα μέλη του είδους μας ιδιαίτερη ηθική υπόσταση- είναι εσωτερικά αντιφατική.(2)


Σε αντίθεση με το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, οι φιλόσοφοι, από την άλλη πλευρά, αισθάνονται την ανάγκη να επιχειρηματολογήσουν υπέρ των απόψεων που προωθούν. Η αιτιολόγηση, λοιπόν, για τα υπάρχοντα διπλά κριτήρια στα οποία συνήθως καταφεύγουν είναι πιο πολύπλοκη. Σύμφωνα με τους περισσότερους από αυτούς, δεν διαδραματίζει κεντρικό ρόλο σε ποιο είδος ανήκει ένα έμβιο ον, αλλά αν αυτό διαθέτει λογική. Μπορούμε να θέσουμε στο περιθώριο, για χάρη του επιχειρήματος, την (αμφίβολη και ευρέως αμφισβητούμενη) υπόθεση ότι η λογική αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων για να επικεντρωθούμε στην ηθική συνάφεια που συνδέεται με τη λογική.


Ένα ευρέως διαδεδομένο επιχείρημα, η πιο ξεκάθαρη διατύπωση του οποίου έχει γίνει από τον Καντ, αλλά το οποίο ήδη χρησιμοποιείτο από τους Στωικούς, βασίζεται στην ιδέα ότι τα έλλογα όντα είναι η πραγματική θεμελιώδης προϋπόθεση της ηθικής. Οι ηθικοί κανόνες απευθύνονται σε συγκεκριμένου είδους όντα- τους ηθικούς παράγοντες. Οι ηθικοί παράγοντες είναι εκείνα τα έλλογα όντα η συμπεριφορά των οποίων δύναται να αξιολογηθεί ηθικά. Αν δεν υπάρχουν ηθικοί παράγοντες, δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν ηθικοί κανόνες. Συνεπώς, η ηθική είναι μία εσωτερική υπόθεση των ηθικών παραγόντων.(3) Το συγκεκριμένο επιχείρημα βασίζεται σε μία παρανόηση. Καταλήγει στο συμπέρασμα μόνο με τη μεταβολή από την ιδέα ότι αποκλειστικά τα έλλογα όντα μπορούν να είναι ηθικώς υπεύθυνα στην ιδέα ότι μόνο ό,τι υφίστανται τα έλλογα όντα έχει (πλήρες) ηθικό βάρος. Αλλά άλλο είναι το πώς, δηλαδή, η δυνατότητα της ηθικής και άλλο το τι, δηλαδή, το αντικείμενο της ηθικής. Το γεγονός ότι αναγνωρίσουμε πως οι ηθικοί παράγοντες καθιστούν δυνατή την ηθική δεν σημαίνει ότι είναι οι μόνοι (πλήρως) επιδεκτικοί ηθικής. Το ότι δεν ενστερνιζόμαστε πραγματικά αυτήν την άποψη καταδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν θεωρούμε ότι τα μικρά παιδιά ή τα άτομα με νοητική υστέρηση, στο μέτρο που δεν δύνανται να συμμορφωθούν με τους ηθικούς κανόνες, πρέπει να στερούνται πλήρους ηθικής υπόστασης.(4)


Μια διαφορετική εκδοχή του επιχειρήματος από τη λογική, όπως αρχικά διατυπώθηκε από τους Επικούρειους, αποδίδει, αντιθέτως, σε αυτό το χαρακτηριστικό ένα ιδιαίτερο είδος οργανικής αξίας. Η βασική ιδέα είναι ότι η εισαγωγή στην ηθική κοινωνία δύναται να αιτιολογηθεί μέσω κάποιου είδους συμφωνίας. Για να συμμορφωθεί κάποιος με τα προβλεπόμενα από τη συμφωνία πρέπει να είναι λογικός, συνεπώς η συμφωνία θα περιλαμβάνει μόνο έλλογα όντα, τα οποία αποκλειστικά και μόνο θα είναι επιδεκτικά ηθικής. Αν το προηγούμενο ειχείρημα ενέπνευσε τη σύγχρονη θέση του John Rawls, εδώ διακρίνουμε την επιρροή της θεωρίας του αμοιβαίου πλεονεκτήματος του Hobbes, την οποία πρόσφατα αναβίωσε ο David Gauthier.(5) Και αυτή η προσέγγιση πάντως, είναι απορριπτέα. Το συμβόλαιο του Hobbes, αν και βάσιμο στην περίπτωση όμοιων όντων, καταλήγει σε παρωδία, στην περίπτωση λιγότερο προικισμένων όντων. Πράγματι, εφόσον οι συμβαλλόμενοι που ενδιαφέρονται για το συμφέρον τους δεν ωφελούνται από την αποδοχή αρχών, οι οποίες προσφέρουν εγγυήσεις σε άτομα, τα οποία δεν δύνανται να προσφέρουν με τη σειρά τους εγγυήσεις, μπορούν να αγνοήσουν τα συμφέροντα όσων δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν. Αλλά, αν ο χρυσός κανόνας «μεταχειρίσου τους άλλους, όπως θα ήθελες να σε μεταχειριστούν και εκείνοι» αντικατασταθεί από τον αργυρό κανόνα «μεταχειρίσου τους άλλους, όπως θα σε μεταχειρίζονταν εκείνοι,» (6) η θεωρία του αμοιβαίου πλεονεκτήματος οδηγεί στο καταστρεπτικό αποτέλεσμα του παραγκωνισμού της ηθικής αμεροληψίας. Για άλλη μια φορά, αποδεικνύουμε ότι αυτό δεν ισχύει, όταν δεν αφαιρούμε τα δικαιώματα των ανήλικων ή αδύναμων ανθρώπινων όντων που δεν δύνανται να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους απέναντί στους υπολοίπους.


Βαθιά εντυπωμένα ηθικά δόγματα δεν χάνουν την ισχύ τους από τη μια μέρα στην άλλη. Συνεπώς, ενώπιον της σύγχρονης φιλοσοφικής πρόκλησης, έχουν προταθεί διάφοροι τρόποι υπεράσπισης του δόγματος της ανθρώπινης υπεροχής. Πάντως, η επίκληση των ειδών και της κατοχής λογικής είτε ως προϋπόθεση ηθικής είτε ως μέσο για την επίτευξη αντικειμενικής συμφωνίας παραμένουν οι πιο βασικοί(7) Αν κανένας από αυτούς δεν δύναται να αιτιολογήσει τη διατήρηση της κατώτερης ηθικής θέσης των μη ανθρώπινων έμβιων όντων, μπορούμε εύλογα να αναφερόμαστε στην τρέχουσα συμπεριφορά μας ως τελείως λαθεμένη. Αλλά ποια προσέγγιση θα έπρεπε να την αντικαταστήσει; Για να αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα, καλύτερα να αποφύγουμε την επίκληση διαφόρων εκκεντρικών κανονιστικών θέσεων, καθώς μόνο ένα επιχείρημα που θα απορρέει από κοινά συμπεφωνημένα δύναται να αξιώνει για τα συμπεράσματά του τη γενικότητα που απαιτείται για την ενδεχομένως επερχόμενη ηθική αναμόρφωση. Επομένως, θα αρχίσουμε κατευθείαν από την πιο διαδεδομένη και ευρέως αποδεκτή ανάμεσα στις σύγχρονες θεωρίες περί ηθικής- το παγκόσμιο δόγμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.


Στον πυρήνα αυτού του δόγματος βρίσκεται η προστασία των ζωτικών συμφερόντων – στην ευημερία, την ελευθερία και τη ζωή – ορισμένων όντων. Ποιων, όμως, όντων συγκεκριμένα; Αν και η πιο κοινή και εμφανώς ταυτολογική απάντηση είναι «των ανθρωπίνων όντων,» μία τέτοιου είδους κίνηση είναι, όπως έχουμε δει, τουλάχιστον αμφιλεγόμενη, καθώς η διάκριση στη βάση του είδους είναι ανάλογη των μορφών διαχωρισμού που το ίδιο το δόγμα καταδικάζει, όπως ο ρατσισμός και οι διακρίσεις εις βάρος των γυναικών. Πράγματι, όταν έρχεται στο προσκήνιο, η αναφορά στα είδη γίνεται με έναν συνήθως βιαστικό και έμμεσο τρόπο.(8) Αλλά τότε, τι παίζει καθοριστικό ρόλο στη διασαφήνιση του τι ενυπάρχει στα ανθρώπινα όντα, το οποίο θα αιτιολογεί την απόδοση ίσης θεμελιώδους προστασίας;


Η πιο βάσιμη ανάμεσα στις απαντήσεις στη συγκεκριμένη ερώτηση είναι, χωρίς αμφιβολία, αυτή που δόθηκε από ένα επιχείρημα, το οποίο έκανε την εμφάνισή του στις αρχές της δεκαετίας του 1960, (9) και εδραιώθηκε στην πιο πρόσφατη επεξεργασμένη μορφή του από τον Αμερικανό φιλόσοφο Alan Gewirth.(10) Σύμφωνα με αυτό, το κριτήριο για την πρόσβαση στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι άλλο από το να είναι κάποιος παράγων – ένα συνειδητοποιημένο ανθρώπινο ον, το οποίο ενδιαφέρεται για τους στόχους του και επιδιώκει να τους επιτύχει. Όλα τα συνειδητοποιημένα όντα έχουν την ικανότητα να χαρούν την ελευθερία και την ευημερία (και τη ζωή, φυσικά, που είναι απαραίτητη προϋπόθεση για αυτά) αμφότερες κατευθείαν και ως προαπαιτούμενα για δράση. Για όλα αυτά τα όντα, η εγγενής αξία της ευχαρίστησής τους είναι η ίδια. Αν επιλέγαμε ως κριτήριο, εκτός από την πρόθεση, κάποιο άλλο χαρακτηριστικό – τη λογική ή μια άλλη από τις νοητικές ικανότητες που παραδοσιακά θεωρούνται «ανώτερες» – θα ενεργούσαμε αυθαίρετα, καθώς θα αποκλείαμε το συνυπολογισμό συμφερόντων που σχετικά ομοιάζουν ως προς τη ζωτική σημασία που έχουν για τους κομιστές τους.


Μόλις διατυπωθεί, μια τέτοιου είδους απάντηση μοιάζει προφανής. Παρόλα αυτά, συνεπάγεται ένα αποτέλεσμα, το οποίο δεν είναι εξίσου προφανές: δηλαδή, στη βάση του ίδιου δόγματος που τα αναγνωρίζει, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι (αποκλειστικά) ανθρώπινα. Όχι μόνο γιατί η ανεπιφύλακτη αποδοχή της ιδέας, ότι τα είδη είναι ηθικά άνευ σημασίας, έχει αποβάλει από τη θεωρία κάθε δομική αναφορά στην κατοχή του γονότυπου Homo Sapiens, αλλά η πρόθεση της διασφάλισης ίσων θεμελιωδών δικαιωμάτων για όλα τα ανθρώπινα όντα, συμπεριλαμβανομένων και των μη-λογικών, συνεπάγεται ότι το κριτήριο για την απόδοση των συγκεκριμένων δικαιωμάτων πρέπει να βρίσκεται σε ένα νοητικό επίπεδο προσβάσιμο και σε ένα μεγάλο αριθμό (μη-ανθρώπων) ζώων.


Αλλά τι μπορεί να σημαίνει η διεύρυνση των θεμελιωδών δικαιωμάτων πέρα από τα όρια του είδους μας; Με αυτήν την ευκαιρία, πρέπει να σημειωθεί ότι το συγκεκριμένο είδος ηθικών δικαιωμάτων, τα οποία ονομάζουμε ανθρώπινα δικαιώματα ορίζεται από δύο, κυρίως, χαρακτηριστικά. Από τη μία πλευρά, παρ’όλες τις προσπάθειες να ενσωματωθούν στο δόγμα ορισμένα θετικά δικαιώματα ή επικουρικά δικαιώματα, τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμένουν βασικά αρνητικά δικαιώματα, ή δικαιώματα μη-παρέμβασης.(11) Από την άλλη πλευρά, εφόσον τα ανθρώπινα δικαιώματα δημιουργήθηκαν ως απάντηση στις μορφές θεσμικής βίας και διακρίσεων, οι οποίες σημάδευσαν το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, το πρότυπο αμφότερων, της εφαρμογής, δηλαδή, και της παραβίασής τους βασίζεται στην οργάνωση και τη δράση του κράτους.(12)


Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, την παρούσα κατάσταση από τη σκοπιά αυτών των απόψεων. Δισεκατομμύρια ζώων, τα οποία πληρούν την αναγκαία προϋπόθεση της έκφρασης πρόθεσης βλάπτονται, ζουν υπό περιορισμό και δολοφονούνται για την επίτευξη των ανθρώπινων στόχων. Αλλά η συστηματική βλάβη, ο περιορισμός και η δολοφονία έρχονται σε αντίθεση με την προστασία από τη θεσμική παρέμβαση, την οποία η θεωρία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων επιδιώκει να προσφέρει. Συνεπώς, μια επαρκής εφαρμογή της θεωρίας στις δημοκρατικές μας κοινωνίες απαιτεί μια νομική αλλαγή, η οποία θα αποσκοπεί στη μεταβολή του καθεστώτος της ιδιοκτησίας, του κυριότερου εμποδίου για την απόλαυση των δικαιωμάτων που έχουν αφαιρεθεί.(13) Με άλλα λόγια, αυτό σημαίνει για αυτά τα ζώα τη μεταβολή από την κατάσταση των αντικειμένων σε αυτήν των υποκειμένων νομικών δικαιωμάτων και συνεπώς, την απαγόρευση όλων των πρακτικών εκμετάλλευσης, οι οποίες σήμερα επιτρέπονται από την ισχύουσα θέση τους, από την ανατροφή για την κάλυψη των διατροφικών μας αναγκών και την επιστημονική έρευνα μέχρι τις ποικίλες μορφές εμπορικής χρήσης και συστηματικής εξόντωσής τους.(14)


Τέλος, φαίνεται ασφαλές να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι σήμερα έχουμε επιστρέψει στην αρχική Ελληνική εκτίμηση για την αξία των ζώων. Όχι μόνο η κατάσταση των μη-ανθρώπων, όπως των σκλάβων, έχει μεταβληθεί, αλλά έχει υποστηριχθεί και η ιδέα ότι η ζωή των ζώων έχει αξία – είναι δηλαδή, λάθος όχι απλώς να τα κάνουμε να υποφέρουν, αλλά και να τα σκοτώνουμε. Υπό μίαν έννοια, ένας κύκλος έχει ολοκληρωθεί. Μετά από περισσότερους από είκοσι αιώνες, τα υπόλοιπα (μη-ανθρώπινα) όντα παρουσιάζονται για άλλη μια φορά προ των πυλών της Πόλης.


Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Franco Salanga και τον Harlan B. Miller για τα διαφωτιστικά τους σχόλια.

——————————————————————————–

(1) βλ. Margherita Isnardi Parente, «Le ‘tu ne tueras pas’ de Xénocrate», στο Histoire et Structure: A la mémoire de Victor Goldschmidt, επιμ. J. Brunschwig, C. Imbert και A.Roger, Vrin, Paris 1985, σελ.161-172.

(2) Cfr. Peter Singer, Animal Liberation, 2η εκδ. (Νέα Υόρκη: The New York Review of Books, 1990), σελ. 9. Για την ηθική ασημαντότητα των βιολογικών χαρακτηριστικών βλ. π.χ. Michael Tooley, «Speciesism and Basic Moral Principles», Etica & Animali 9 (1998), σελ. 5-36.

(3) Βλ. κυρίως, Immanuel Kant, Foundations of the Metaphysics of Morals, μετάφραση Lewis W. Beck (Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall, 1997), σελ. 45.

(4) Μια εμπεριστατωμένη έρευνα για τη συζήτηση στην υπόθεση των μη-παραδειγματικών μελών του είδους μας βλ. Daniel A. Dombrowski, Babies and Beasts. The Argument from Marginal Cases (Σικάγο: University of Illinois Press, 1997).

(5) John Rawls, A Theory of Justice (Οξφόρδη: Oxford University Press, 1971; David Gauthier, Morals by Agreement (Οξφόρδη: Oxford University Press, 1986). Για τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ της αμερόληπτης θεωρίας του συμβολαίου του Rawls και της προσέγγισης του αμοιβαίου πλεονεκτήματος του Hobbes βλ. Paola Cavalieri και Will Kymlicka. «Expanding the Social Contract», Etica & Animali 8 (1996), σελ. 5-33.

(6) Δανείζομαι την έκφραση «αργυρός κανόνας» από τον Edward Johns, Species and Morality (Διδακτορική διατριβή, Princeton University, Ιούλιος 1976 [University Microfilms International, Ann Arbor, MI]), σελ. 134.

(7) Αναπτύσσω μια συνοπτική κριτική των πολλών επιμέρους επιχειρημάτων στο Paola Cavalieri, The Animal Question. Why Nonhuman Animals Deserve Human Rights (Οξφόρδη: Oxford University Press, 2001), κεφάλαια III και IV.

(8) Βλ. Hugo Adam Bedau, «International Human Rights,» στο And Justice for All, επιμ. Tom Regan και Donald VanDeVeer (Totowa, NJ: Rowman & Allanheld, 1983), σελ. 298.

(9) Η αρχή έγινε από τον Gregory Vlastos, «Justice and Equality,» στο Social Justice, επιμ. Richard B. Brandt (Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1962).

(10) Βλ. Alan Gewirth, Reason and Morality (Chicago: University of Chicago Press, 1978).

(11) Στο «Human Rights, Old and New», στο Political Theory and the Rights of Man, επιμ. D. D. Raphael (Λονδίνο: Macmillan, 1967), ο D. D. Raphael υποστηρίζει κατηγορηματικά ότι τα θετικά δικαιώματα και όχι τα ανθρώπινα δικαιώματα ανήκουν στην κατηγορία των «δικαιωμάτων των πολιτών».

(12) Βλ. Thomas Pogge, “How Should Human Rights Be Conceived?”, Jahrbuch für Recht und Ethik 3 (1995), pp. 103-120.

(13) Για μια συζήτηση αυτού του ζητήματος βλ. Gary L. Francione, Animals, Property, and the Law (Φιλαδέλφια: Temple University Press, 1995).

(14) Για την πρώτη πρωτοβουλία προς αυτήν την κατεύθυνση βλ P. Cavalieri and P. Singer (eds.), The Great Ape Project. Equality beyond Humanity (λονδίνο: Fourth Estate, 1993).

Ο Josef Bordat εγείρει δύο κριτικές παρατηρήσεις σχετικά με τη θεωρία του Peter Singer για τα δικαιώματα των ζώων: την εξομοίωσης των ζώων και των ανθρώπινων πλασμάτων και το διαχωρισμό των ανθρώπινων πλασμάτων ‘σε διάφορετικές κατηγορίες’.

I.


Είναι προφανές ότι στις πρόσφατες δημόσιες συζητήσεις ηθικής φύσης υπάρχουν πολλές σοβαρές προσεγγίσεις για τα λεγόμενα ‘δικαιώματα των ζώων’. Μολονότι είναι αδιαμφισβήτητο ότι το ζώο ως πλάσμα έχει ένα συγκεκριμένο είδος ‘αξιοπρέπειας’ και συνεπώς ένα εγγενές δικαίωμα προστασίας, είναι αρκετά αμφίβολο κατά πόσον αυτό πρέπει να οδηγεί σε ‘απόλυτα’ δικαιώματα, εδραιωμένα στο ίδιο επίπεδο με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Υπό συζήτηση είναι εάν πρέπει να υπάρχουν εξαιρέσεις στην προστασία της ζωής του ζώου στις περιπτώσεις που τα ζώα χρησιμεύουν στους ανθρώπους ως τροφή ή για επιστημονικούς σκοπούς. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τη χριστιανική έννοια του ανθρώπινου πλάσματος ως ‘κατ’ εικόνα του Θεού’ και ως ‘κορωνίς της δημιουργίας’ μοιάζει δικαιολογημένο να επιτρέπονται οι εξαιρέσεις αυτές εξαιτίας της εξέχουσας θέσης του ανθρώπινου πλάσματος έναντι των ζώων.


Ωστόσο, οι ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ζώων καθώς και ορισμένοι φιλόσοφοι όπως ο Peter Singer το θεωρούν αυτό ως ‘διάκριση ειδών’. Θεωρούν αυτές τις εξαιρέσεις ως ένα είδος ‘διάκρισης’ στο πλαίσιο της σχέσης ενός ανθρώπινου πλάσματος με ένα ζώο, την οποία θέτουν στο ίδιο ηθικό επίπεδο με τη διάκριση των μαύρων έναντι των λευκών (ρατσισμός) ή των θηλυκών ανθρώπινων πλασμάτων έναντι των αρσενικών (σεξισμός). Υποστηρίζουν ότι τα ανθρώπινα πλάσματα και τα ζώα πρέπει να αντιμετωπίζονται ισότιμα εάν και όταν έχουν τα ίδια συμφέροντα, π.χ. το συμφέρον να μην υφίστανται κακό και πόνο. Ο Singer φέρνει το παράδειγμα του χαστουκίσματος ενός αλόγου κι ενός ανθρώπινου μωρού: ‘…..εάν θεωρούμε ότι είναι λάθος να προξενούμε αυτό τον πόνο σε ένα μωρό άνευ λόγου, τότε εκτός κι αν κάνουμε διακρίσεις στα είδη, πρέπει να θεωρούμε εξίσου λάθος να προκαλούμε τον ίδιο πόνο σε ένα άλογο άνευ λόγου’ (σ. 52). Αυτή η ωφελιμιστική λογικότητα μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, να είναι λογικά ορθή και δικαιολογημένη.


Με δεύτερη σκέψη, όμως, γίνεται σαφές ότι η έννοια του συμφέροντος και της ισότιμης θεώρησης των συμφερόντων του ανθρώπινου πλάσματος και του ζώου εμπεριέχει ορισμένες επικίνδυνες επιπτώσεις. Αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν μάλλον για να εγκαταλειφθεί η αξίωση του ανθρώπινου πλάσματος στη ζωή ως θεμελιακό ανθρώπινο δικαίωμα, παρά απλώς για να αιτιολογηθεί το δικαίωμα του ζώου να μη θανατώνεται, όπως δείχνουν ορισμένες παρατηρήσεις του Singer για την άμβλωση και την ευθανασία (σσ. 126-57).



ΙΙ.


Ο Singer υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε διαφορετική μεταχείριση ανθρώπινων πλασμάτων και ζώων είναι αδικαιολόγητη, επειδή παραβιάζει την αρχή της ισότιμης θεώρησης των βασικών συμφερόντων. Κατά συνέπεια, ο Singer δεν διαχωρίζει τους ανθρώπους από τα άλλα πλάσματα, αλλά τα πρόσωπα (πλάσματα με την ικανότητα να έχουν συμφέροντα) από τα μη πρόσωπα (πλάσματα χωρίς την ικανότητα να έχουν συμφέροντα). Ενώ στην πρώτη ομάδα ανήκουν ‘ορισμένα μη ανθρώπινα ζώα’ (σ. 97) όπως οι πίθηκοι, κάθε ανθρώπινο έμβρυο ανήκει στη δεύτερη, γιατί ‘κανένα έμβρυο δεν είναι πρόσωπο’ (σ. 118). Αυτό το επιχείρημα οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ‘κανένα έμβρυο δεν έχει το ίδιο δικαίωμα στη ζωή με ένα πρόσωπο’. Για τον Singer η πιθανότητα τα έμβρυα με λιγότερο από δεκαοχτώ εβδομάδες ζωής ‘να είναι ανίκανα να νιώσουν οτιδήποτε, καθώς το νευρικό τους σύστημα μοιάζει να είναι ανεπαρκώς ανεπτυγμένο για να λειτουργεί’ σημαίνει ότι ‘η άμβλωση σ’ αυτό το στάδιο τερματίζει μια ύπαρξη που δεν έχει καμιά απολύτως εγγενή αξία’ (σ. 118). Μολονότι, ακόμη και σε μια πιο προχωρημένη εγκυμοσύνη, μια άμβλωση ‘δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με ελαφρότητα’, ‘η καταδίκη της, σε μια κοινωνία που θανατώνει πολύ πιο ανεπτυγμένες μορφές ζωής για τη γεύση της σάρκας τους, είναι δύσκολη’ (σ. 118). Ο Singer επιμένει πως αν δεν θέλουμε να κάνουμε ‘διακρίσεις στα είδη’ για θρησκευτικούς ή άλλους λόγους και δεν θέλουμε να γίνουμε χορτοφάγοι, δεν μπορούμε να υποστηρίζουμε ότι η άμβλωση είναι ηθικά λάθος.


Το πρόβλημα σ’ αυτό το επιχείρημα σε σχέση με την άμβλωση έγκειται στη σύγκριση του πραγματικού ηθικού στάτους του ανθρώπινου εμβρύου με τα ανεπτυγμένα ζώα με βάση την έννοια του συμφέροντος, αφήνοντας έξω τη δυνητικότητα. Η βάση, δηλαδή το αποτυπωμένο σύνολο των χρωματοσωμάτων που συγκροτεί ένα ανθρώπινο πλάσμα ως πλάσμα σοβαρών συμφερόντων (και όχι μόνο ως βασικών που μπορούν επίσης να ισχύουν για τα ζώα, όπως το συμφέρον να μην υφίστανται πόνο) υπάρχει ήδη, αμέσως μετά τη γονιμοποίηση. Κατά συνέπεια, από την πολύ αρχή της ανθρώπινης ζωής μπορούμε να θεωρούμε το πλάσμα ως ‘εν δυνάμει πρόσωπο’.

Από την άλλη πλευρά, η συγκριτική επιχειρηματολογία του Singer μπορεί να εκληφθεί ως δικαιολογία για τη θανάτωση ανθρώπινων πλασμάτων. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι ο Singer εξισώνει το πραγματικό ηθικό στάτους ορισμένων ζώων (ως προσώπων) και διανοητικά ανάπηρων ανθρώπινων πλασμάτων (ως ‘μη προσώπων’): ‘Ορισμένα μη ανθρώπινα ζώα μοιάζουν να έχουν λογική και συνείδηση του εαυτού τους, να θεωρούν ότι είναι ξεχωριστά πλάσματα με παρελθόν και μέλλον. Όταν αυτό ισχύει, ή απ’ όσο γνωρίζουμε, μπορεί να ισχύει, το επιχείρημα κατά της θανάτωσης είναι ισχυρό, όσο ισχυρό είναι και το επιχείρημα κατά της διαρκούς θανάτωσης ελαττωματικών ανθρώπινων πλασμάτων που βρίσκονται στο ίδιο διανοητικό επίπεδο’ (σ. 103). Ή αντιστρόφως: Εάν σκοτώνουμε ζώα προς όφελός μας δεν μπορούμε να καταδικάζουμε τη θανάτωση ανθρώπινων πλασμάτων με ίδιο ή χαμηλότερο διανοητικό επίπεδο. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, μια πολύ προβληματική επίπτωση που οδηγεί απευθείας στην ευθανασία. Και θα μπορούσε να είναι το πρώτο βήμα σε μια ολισθηρή πλαγιά που καταλήγει στην πλήρη ανηθικότητα και καθιστά δυνατή τη γενοκτονία για ηθικούς λόγους, που αντλούνται από τη δημόσια συζήτηση για τα δικαιώματα των ζώων και λαμβάνουν υπόψη τα συμφέροντα και την προσωπικότητα. Ο Singer επιχειρεί βεβαίως να αναιρέσει αυτό το ανησυχητικό ενδεχόμενο με κάποιες ιστορικές και ανθρωπολογικές παρατηρήσεις: ‘ Οι αρχαίοι Έλληνες θανάτωναν ή εξέθεταν τα μωρά σε τακτική βάση, αλλά φαίνεται ότι είχαν τους ίδιους ενδοιασμούς να σκοτώνουν τους συμπολίτες τους με τους Χριστιανούς του Μεσαίωνα ή τους σύγχρονους Αμερικανούς. Στις παραδοσιακές κοινωνίες των Εσκιμώων υπήρχε το έθιμο να σκοτώνει ο άντρας τους ηλικιωμένους γονείς του, αλλά ο φόνος ενός φυσιολογικού, υγιούς ενήλικου ήταν σχεδόν ανήκουστος. Εάν αυτές οι κοινωνίες μπορούσαν να χωρίζουν τα ανθρώπινα πλάσματα σε διαφορετικές κατηγορίες χωρίς να μεταφέρουν τις συμπεριφορές τους από τη μια ομάδα στην άλλη, εμείς, που έχουμε πιο περίπλοκα νομικά συστήματα και μεγαλύτερη ιατρική γνώση, θα έπρεπε να μπορούμε να κάνουμε το ίδιο’ (σ. 157).


Θα έπρεπε; Θα μπορούσαμε; Μπορούμε πράγματι να αποτρέψουμε μια κατάσταση που μας φεύγει απ’ τα χέρια; Είναι ένα σοβαρό ερώτημα, ιδίως υπό το φως της πρόσφατης ευρωπαϊκής ιστορίας που συνδέεται με το πρόγραμμα ευθανασίας της ναζιστικής Γερμανίας και το Ολοκαύτωμα. Παρόλο που είναι λάθος να συγκρίνουμε τη ναζιστική ιδεολογία με τις προτάσεις του Singer, οι τελευταίες γεννούν αμφιβολίες: Ποιος ορίζει τις ‘κατηγορίες διαχωρισμού’, ποιος ορίζει τα όριά του και μπορεί να θέσει αυτά τα σύνορα; Ποιος λέει ότι κάποιος είναι ‘συμπολίτης’, ποιος καθορίζει ότι κάποιος είναι ‘φυσιολογικός, υγιής’; Με δυο λόγια: ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι στην περίπτωση που αυτός ο ωφελιμιστικός τρόπος διαχωρισμού γίνει μια αποδεκτή κοινή πρακτική, δεν θα υπάρξει κατάχρηση;


ΙΙΙ.


Καταλήγοντας, δεν είμαι εναντίον της προστασίας των ζώων. Η θεμελίωση, όμως, του όρου ‘δικαιώματα των ζώων’ στην έννοια του συμφέροντος , όπως κάνει ο Singer, οδηγεί σε ανεπιθύμητες ηθικές επιπτώσεις, κι αυτό προσπάθησα να δείξω. Μπορεί να βλάψει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αφενός μέσω της εξομοίωσης των ζώων και των ανθρώπινων πλασμάτων και αφετέρου μέσω του διαχωρισμού των ανθρώπινων πλασμάτων ‘σε διάφορετικές κατηγορίες’ (σ. 157). Επιπλέον, δεν θέλω μόνο να επιμείνω στη διαφορά ανάμεσα σε ένα ανθρώπινο και ένα μη ανθρώπινο πλάσμα για θεολογικούς ή μεταφυσικούς λόγους, επικαλούμενος, δηλαδή, τη δημιουργία ή την έννοια της ψυχής ως ίδιον του ανθρώπινου πλάσματος, όπως υποστηρίζει μια μακρά χριστιανική παράδοση. Αντιθέτως, θέλω να προειδοποιήσω ότι η προστασία των ζώων, επικεντρωμένη στην έννοια του συμφέροντος και βασισμένη στα δικαιώματα, υπονομεύει πολύ σοβαρά το στάτους των ανθρώπινων πλασμάτων και βάζει σε κίνδυνο το πιο στοιχειώδες ζήτημα σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα : τη ζωή –την ανθρώπινη ζωή. Κατά την άποψή μου, το τίμημα είναι πολύ υψηλό.


Διαβάστε ακόμα


Η διαμάχη για τους μεγάλους πίθηκους (στα αγγλικά)


Ο επικίνδυνος φιλόσοφος (στα αγγλικά)

Ο πολιτισμός των δικαιωμάτων διαμορφώνεται συνεχώς με βάση ένα συνδυασμό περασμένων γεγονότων και φόβων, σημερινών συνθηκών, μελλοντικών προοπτικών και ελπίδων, σημειώνει η Χαρά Κούκη. Όταν τα βλέπουμε ως προκατασκευασμένες δομές που μας κληροδοτήθηκαν για να ταξινομούμε γεγονότα και ανθρώπους, τότε τα δικαιώματα γίνονται μια συντηρητική και περιοριστική άποψη.


Ο πολιτισμός των νέων δικαιωμάτων μοιάζει πράγματι ακαταμάχητος: η απόρριψη των παραδοσιακών δυϊσμών της Δύσης και της Ανατολής- αρσενικό και θηλυκό, τυραννία και επανάσταση, εντός και εκτός- προωθεί μια απροσδιόριστη προοπτική για τη δημοκρατία. Η δυνατότητα για τον καθένα να συμμετέχει, να σκέφτεται, να μιλά, να ζητά, να ενεργεί, να συνεργάζεται με άλλους για να επιφέρει περαιτέρω αλλαγές, μπορεί να αγκαλιάσει ακόμη περισσότερους ανθρώπους και περισσότερα δικαιώματα σε ένα διάχυτο και αποκεντρωμένο πεδίο. Ψηφιακά, λεσβιακά, περιβαλλοντολογικά, πληροφορικά δικαιώματα, δικαιώματα των ζώων, των καταναλωτών, δικαιώματα που είναι τοπικά, ειδικά, μετα-εθνικά, μερικά, οικουμενικά, αντι-ιεραρχικά, μεταβαλλόμενα, δικαιώματα που περιλαμβάνουν και περιλαμβάνονται σε περισσότερες δυνατές διατάξεις, δικαιώματα που αναδιαμορφώνουν τη δομή του κόσμου γύρω μας και, συνεπώς, την ικανότητά μας να τον μεταμορφώσουμε. Εκστρατεία για νέα δικαιώματα σημαίνει δημιουργία νέων δικαιωμάτων και με αυτή την έννοια αυτό το εκκολαπτόμενο λεξιλόγιο δεν μπορεί παρά να είναι επαναστατικό.


Τα ανθρώπινα δικαιώματα επεκτείνονται πέρα από την Αριστερά και τη Δεξιά


Όταν στο τέλος της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970 τα ανθρώπινα δικαιώματα άρχισαν να αποτελούν μέρος των καθημερινών συζητήσεων, κάτι εξίσου βασικό συνέβη στον τρόπο με τον οποίον είχαμε μάθει να βλέπουμε την πραγματικότητα γύρω μας: η δυνατότητα να σκεφτόμαστε και να μιλάμε με όρους πέρα από την αριστερά και τη δεξιά έδειχνε έναν ριζικό τρόπο διαφυγής από την ψυχροπολεμική πολιτική και νοοτροπία. Η συζήτηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ακόμη κι αν σε ένα βαθμό πολιτικοποιήθηκε, επέτρεψε στους πολίτες, τους ακτιβιστές και τις ομάδες ανά τον κόσμο να επικοινωνούν για θέματα όπως η κρατική καταστολή, η ατομική ελευθερία και ο σεβασμός για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, πέρα από τα όρια των κρατικών και πολιτικών ιδεολογιών. Αυτό που έμοιαζε επίσης, σε αυτή την περίπτωση, να αλλάζει ήταν το πλαίσιο έναντι του οποίου οι άνθρωποι μάθαιναν να τοποθετούν τη ζωή τους και, κατά συνέπεια, να τη βιώνουν και να την αλλάζουν.


Ας πάρουμε για παράδειγμα το θέμα των ‘ καταχρήσεων της ψυχιατρικής για πολιτικούς σκοπούς στην ΕΣΣΔ’ στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Η ιστορία είναι πασίγνωστη και τεκμηριωμένη: ενώ το 1971 οι κατηγορίες για πολλές περιπτώσεις ψυχιατρικής κατάχρησης σε διακεκριμένους Σοβιετικούς αντιφρονούντες δεν απασχόλησαν το συνέδριο της World Psychiatric Association ( Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Οργάνωσης), σε διάστημα λίγων ετών η στάση των επιστημονικών οργανώσεων, των εκπροσώπων των μέσων επικοινωνίας και της κοινής γνώμης γενικά, άλλαξε εντελώς. Οι διεθνείς διαμαρτυρίες ξεκίνησαν λόγω του αυξανόμενου αριθμού καλά τεκμηριωμένων περιπτώσεων που έφτασαν στη Δύση και αφηγούνταν τα ακόλουθα: ψυχικά υγιείς άνθρωποι περιορίζονταν από τα όργανα ασφαλείας της KGB σε σοβιετικά ψυχιατρικά άσυλα όπως το Ινστιτούτο Serbsky, λόγω των πολιτικών ιδεών και πράξεών τους κατά του σοβιετικού καθεστώτος, στη βάση ψευδών διαγνώσεων για ‘ βραδεία σχιζοφρένεια’ που διατυπώνονταν κυρίως από τον Δρα Andre Snezhnevsky. Αντιτιθέμενες σε αυτή την κρατική παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι εθνικές ψυχιατρικές οργανώσεις ενεργοποιήθηκαν και δημιουργήθηκαν επιτροπές ενάντια στις πολιτικές καταχρήσεις της ψυχιατρικής, ενώ ομάδες ακτιβιστών και άτομα επιλήφθηκαν του θέματος με ιδιωτικές και επίσημες επαφές με την ΕΣΣΔ, άρθρα σε ακαδημαϊκά έντυπα και τον ημερήσιο Τύπο, γραπτές επιστολές διαμαρτυρίας και εργαστήρια. Η προβολή αυτής της δημόσιας συζήτησης τροφοδοτήθηκε περαιτέρω από το αντι-ψυχιατρικό κίνημα που εξελισσόταν παράλληλα, καθώς και από τη συγκινησιακή ανταπόκριση που αυτή η κακομεταχείριση προκαλούσε στους ανθρώπους, ιδιαίτερα στη διάρκεια της ταραχώδους δεκαετίας του 1970. Ο εγκλεισμός των πολιτικών αντιφρονούντων σε ειδικές ψυχιατρικές κλινικές οδήγησε, το 1983, στην αναγκαστική αποχώρηση της Σοβιετικής Ένωσης από την WPA, όπου δεν ξαναέγινε δεκτή μέχρι το 1989, όταν οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ έδωσαν ένα τέλος στη συστηματική κακομεταχείριση των ψυχικά υγιών ανθρώπων από τους ψυχιάτρους στην ΕΣΣΔ.


Από το 1971 έως το 1983, λοιπόν, οι ακτιβιστές και οι ομάδες για τα ανθρώπινα δικαιώματα κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα φόρουμ γι’ αυτό το λεπτό θέμα, βασισμένοι σε νομικά και ιατρικά επιχειρήματα και αποφεύγοντας τις πολιτικές εικασίες. Δημοσιοποίησαν ορισμένες ιστορίες βίαιης κρατικής κατάχρησης από μια ευαίσθητη περιοχή του ψυχροπολεμικού κόσμου χωρίς να χρησιμοποιήσουν πολωτικές κατηγορίες σκέψης. Προώθησαν μια εναλλακτική μορφή διεθνικής υπηκοότητας, επικοινωνίας και συμμαχίας, παρακάμπτοντας παράλληλα τους κρατικούς περιορισμούς. Κινητοποίησαν όλο και περισσότερους ανθρώπους σε μια προσπάθεια να ενεργοποιήσουν τους διεθνείς παράγοντες χωρίς να καταφύγουν σε συμβατικές τακτικές. Προώθησαν, συνεπώς, την προοπτική μιας περιεκτικής και δυναμικής δημοκρατίας ενάντια στο μονοχρωματικό και στατικό πολιτικό ρεπερτόριο της εποχής.


Αυτή είναι η ιστορία όπως την ξέρουμε. Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ματιά στις δημόσιες συζητήσεις που λάμβαναν χώρα εκείνη την περίοδο στους ακτιβιστές και τις ομάδες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δείχνει ότι πρόκειται απλώς για μια εκδοχή αυτού που θα μπορούσε να λεχθεί ότι συνέβαινε. Κανείς δεν αμφισβητούσε ότι οι περισσότεροι αντιφρονούντες κατέληγαν ύστερα από μια εμφανώς λανθασμένη διάγνωση σε ειδικά νοσοκομεία λόγω των μη αποδεκτών πολιτικών ιδεών τους και κόντρα στις νομικές πρόνοιες. Αυτό που ήταν ωστόσο πολύ αμφιλεγόμενο ήταν το κατά πόσο αυτή η πραγματικότητα ήταν συστηματική και κατευθυνόμενη από το κράτος.


Για παράδειγμα, ο Walter Reich, ύστερα από σχετική έρευνα και αποστολές στην ΕΣΣΔ, συμπέρανε το 1985 ότι ‘σε πολλές και ίσως στις περισσότερες περιπτώσεις τέτοιας ( βραδείας σχιζοφρένειας) διάγνωσης, δεν ήταν μόνο η KGB και άλλοι υπεύθυνοι αξιωματούχοι που πίστευαν πραγματικά ότι οι αντιφρονούντες ήταν άρρωστοι, αλλά και οι ίδιοι οι ψυχίατροι’. Η διαφωνία ως συμπεριφορά ‘έμοιαζε πραγματικά παράξενη εκεί’, λόγω της φύσης της πολιτικής ζωής στη Σοβιετική Ένωση και τις κοινωνικές αντιλήψεις που είχε διαμορφώσει- και είχαν οδηγήσει στην ανάπτυξη αυτών των ψυχιατρικών θεωριών από τις δεκαετίες του 1940-50.


Με δυο λόγια, οι σοβιετικές ιατρικές και κοινωνικές βεβαιότητες ήταν τέτοιες που κατέληγαν σε διαγνώσεις οι οποίες έμοιαζαν αληθοφανείς στους γιατρούς και τους ανθρώπους, αλλά που στην πραγματικότητα ήταν καταχρηστικές. Για παράδειγμα, ο ψυχίατρος Δρ.Tonge, σε μια έκθεση που έστειλε σε μια οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων το 1973, ήταν εξίσου σκεπτικός. Αναφερόμενος στη χρήση των ψυχιατρείων στην ΕΣΣΔ για τον έλεγχο της πολιτικής διαφωνίας, σημείωνε ότι : ‘….με τον ίδιο τρόπο που ένας Άγγλος ψυχίατρος έχει, σε μια συζυγική υπόθεση, να αντιμετωπίσει το θέμα ότι η σεξουαλική διαστροφή δεν είναι συνώνυμη με ψυχική διαταραχή, έτσι κι ο Σοβιετικός ψυχίατρος έχει καθήκον να δείξει ότι οι μεταρρυθμιστικές πολιτικές ιδέες δεν συνεπάγονται παρανοϊκές ψευδαισθήσεις. Και στις δυο περιπτώσεις, ο ψυχίατρος παλεύει ενάντια σε ένα πολιτιστικό ρεύμα που υποθέτει ότι μια απαγορευμένη δραστηριότητα πηγάζει από ψυχική διαταραχή…τα καθήκοντα της κατασταλτικής ψυχιατρικής είναι συνεπώς τα ίδια και στις δυο χώρες.. ’ (1) Ο Reich ή ο Tonge δεν ήταν οι μόνοι που διαφοροποιήθηκαν από άλλους κριτικούς σ’ αυτή τη βάση. Γιατροί-εκπρόσωποι δυτικών χωρών στην ΕΣΣΔ, καθώς και πολλοί ακτιβιστές από μη κυβερνητικές οργανώσεις που ασχολούνταν με την υπόθεση, διατύπωσαν λίγο πολύ παρόμοιες απόψεις. Σύμφωνα με αυτές, οι Σοβιετικοί ψυχίατροι δεν ακολουθούσαν απλώς τις εντολές των αξιωματούχων ασφαλείας, αλλά ήταν εγκλωβισμένοι σε μια πολύ διαφορετική αντίληψη της πραγματικότητας και υπήρχε σοβαρή έλλειψη πληροφόρησης ώστε να σχηματίσει κανείς μια διεξοδική εικόνα. Η αυθεντικότητα των μαρτυριών για τις καταχρήσεις δεν αμφισβητείτο, αντίθετα θεωρείτο η πηγή της αξίας τους, όπως επίσης των περιορισμών τους, και αυτό που θα μπορούσε βάσιμα να ονομαστεί βασανισμός είχε αναμφίβολα προκύψει σε πολυάριθμες περιπτώσεις, συνολικά όμως όχι με τόσο τακτικό και ηθελημένο τρόπο. Οι παραβιάσεις δικαιωμάτων ανθρώπων που είχαν καταταχτεί στους ψυχικά ασθενείς ελλείψει νομικών διασφαλίσεων συνέβαιναν επίσης σε άλλα μέρη του κόσμου στην ίδια έκταση, χωρίς ωστόσο να αποσπούν ανάλογη δημόσια προσοχή.


Τα ανθρώπινα δικαιώματα περιορίζονται μεταξύ λάθους και σωστού


Οι ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα αποφάσισαν να μη δημοσιεύσουν την έκθεση του Δρα Tonge με την αιτιολογία ότι ‘….τα μέλη μας και το κοινό γενικά περιμένουν μια έκθεση γι’ αυτό το θέμα που θα τεκμηριώσει τη δραματική εικόνα που παρουσιάζεται (μέχρι σήμερα)….Σε αντίθεση με τη δημόσια ανησυχία, αυτό που έχουμε είναι μια εξαιρετικά προσεκτική αποτίμηση….’ (2) Το χρονικό της ψυχιατρικής τρομοκρατίας στην ΕΣΣΔ έχει γίνει μέρος της δημόσιας γνώσης και των βιβλίων ιστορίας με μια μορφή που διαμορφώθηκε κυρίως μέσα από τη σκοπιά των Peter Reddaway και Sidney Boch: βασισμένοι σε αναφορές πρώην ασθενών, διαίρεσαν τη σοβιετική ψυχιατρική σε ένα ευρύ σώμα παθητικού ιατρικού προσωπικού, σε αθώους –διαφωνούντες ψυχιάτρους και λίγους ‘κακούς’ γιατρούς. Οι τελευταίοι ακολουθούσαν συνειδητά τις ντιρεκτίβες της KGB όταν κακομεταχειρίζονταν όλους τους αντιφρονούντες- θύματα της ποινικής ψυχιατρικής, ορισμένοι εκ των οποίων κατάφεραν ηρωϊκά να μεταδώσουν τις εμπειρίες τους στη Δύση.


Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι υπάρχουν πολυάριθμες περιπτώσεις ανθρώπων που αντιστάθηκαν γενναία: οι ιστορίες τους πρέπει να ειπωθούν και να χαραχτούν στη μνήμη και η πραγματικότητα της κακομεταχείρισης που υπέστησαν δεν πρέπει να ξεχαστεί. Από την άλλη πλευρά, δεν διαθέτουμε τα αρχειακά στοιχεία και την επιστημονική γνώση ώστε να επιβεβαιώσουμε ή να αντικρούσουμε το καθένα από τα παραπάνω επιχειρήματα. Επίσης, η προσέγγιση αυτή δεν αντιστοιχεί στο σκοπό αυτού του άρθρου, που δεν είναι να πάρουμε θέση για τις πράξεις των αντιφρονούντων και των αντιπάλων τους και να τις αντιπαραθέσουμε στο δικό μας ηθικό μέτρο σύγκρισης. Σκοπός είναι να δείξουμε πώς αναπτύξαμε τα αναγκαία κριτήρια ώστε να χωρίσουμε αυτούς τους ανθρώπους σε αχρείους και ήρωες μέσα από μια συγκεκριμένη διαδικασία. Να δείξουμε ότι η ορολογία των ανθρώπινων δικαιωμάτων που μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο δεν είναι στατική, μονοδιάστατη και αμετάβλητη αλλά ευμετάβλητη και υποκείμενη στην ιστορική ανάλυση. Διαφορετικά, πώς θα μπορούσαμε να λάβουμε υπόψη (δηλαδή να δεχτούμε ή να απορρίψουμε) τις παρακάτω δηλώσεις που έκανε το 2002 ο ψυχίατρος Alan Stone:



‘….Πολλά από τα εμπειρικά στοιχεία ήταν υπερβολικά…σήμερα η δυτική ψυχιατρική έχει δεχτεί πολλές από τις ψυχιατρικές αρχές για τις οποίες οι Σοβιετικοί καταδικάστηκαν….χωρίς να πιστεύουμε ότι έχουμε πάντοτε δίκιο, με περισσότερη αντικειμενικότητα….είναι καιρός να αναθεωρήσουμε τις υποτιθέμενες τεκμηριωμένες αναφορές για τις πολιτικές καταχρήσεις της ψυχιατρικής στη Σοβιετική Ένωση…’


Ας δεχτούμε, λοιπόν, ότι η ιστορία που θεωρούμε δεδομένη είναι στην πραγματικότητα μια από τις διάφορες εκδοχές που θα μπορούσαμε να ακούσουμε και ας υποθέσουμε ότι μια άλλη αναφορά είχε υπερτερήσει, αυτή που παρουσίασε ο David Cohen το 1989. Ο συγγραφέας πιστεύει πως κάποιος δεν μπορεί να καταλάβει πώς προκύπτει η πολιτική κατάχρηση ‘αν δεν κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο η σοβιετική ψυχιατρική αντιμετωπίζει τους άλλους ασθενείς’, που δεν έχουν να κάνουν με πολιτική διαφωνία (Soviet Psychiatry, Λονδίνο, 1989). Εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίον το ψυχιατρικό κατεστημένο είναι οργανωμένο στην ΕΣΣΔ, φτάνει στο συμπέρασμα ότι υπάρχουν σεβαστά επιτεύγματα και ότι υπάρχουν επίσης προβλήματα πολύ πιο δύσκολα και περίπλοκα από εκείνα που απομονώθηκαν από τα δυτικά μέσα επικοινωνίας, τα οποία επιδρούν σε μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού από τους ‘πολιτικούς τροφίμους.’


Τι θα είχε συμβεί, λοιπόν, εάν οι επιστημονικές οργανώσεις, τα μέσα επικοινωνίας, οι ομάδες και οι ακτιβιστές για τα ανθρώπινα δικαιώματα, στη δεκαετία του 1970, είχαν υιοθετήσει αυτή την άποψη; Πρώτα απ’ όλα, το δυτικό κοινό θα είχε να αντιμετωπίσει το γεγονός ότι υπήρχαν ευρύτερα αίτια από την απλουστευτική εκδοχή των ‘πολιτικών που διέταζαν τους γιατρούς να διαπράττουν κάποιες κακομεταχειρίσεις’, ότι οι ρίζες μιας τέτοιας κατάχρησης ήταν βαθύτερες και αποκάλυπταν περισσότερα δεινά, όχι μόνο για το σοβιετικό λαό. Θα είχε να αντιμετωπίσει ότι η περίπτωση της ΕΣΣΔ ήταν μια συγκεκριμένη μορφή ψυχικών βασανισμών, που αποτελούσε στην πραγματικότητα ένα διεθνές πρόβλημα, το οποίο υπάρχει σε λιγότερο ή περισσότερο λανθάνουσα μορφή σε όλες τις κοινωνίες. Κι ότι ο χειρισμός των παραβιάσεων των δικαιωμάτων σε εκείνο το μέρος του κόσμου συνεπάγεται το χειρισμό οικουμενικών ζητημάτων όπως τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών, οι προκαταλήψεις ενάντια στην ψυχική ασθένεια, οι διασυνδέσεις του κοινωνικού ελέγχου με την ψυχιατρική στις βιομηχανοποιημένες κοινωνίες. Με λίγα λόγια, η τοποθέτηση του προβλήματος στο πλαίσιό του θα υπογράμμιζε τις ομοιότητες μεταξύ της σοβιετικής και της δυτικής ψυχιατρικής. Και, σε κάθε περίπτωση, ήταν πιο βολική η εστίαση στη μοναδικότητα του κακού του σοβιετικού καθεστώτος, όπως εκπροσωπείτο στο ηθικό σχήμα ‘ ο καλός αντιφρονών έναντι της κακής εξουσίας’- ήταν, επίσης, ένας ευκολότερος τρόπος κατηγοριοποίησης και κατανόησης του κόσμου.


Με λίγα λόγια, στα χρόνια του ψυχρού πολέμου τα ανθρώπινα δικαιώματα πρότειναν μια εναλλακτική ερμηνεία της πραγματικότητας, πέρα από αριστερές και δεξιές αναλύσεις. Και μ’ αυτόν τον τρόπο, ακούστηκαν πολλές φωνές που αναζητούσαν το ρόλο τους στη σύγχρονη δημοκρατία. Ωστόσο, η συζήτηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αντί να ενσωματώνει, έκανε μερικές φορές τους ανθρώπους να υιοθετούν έναν ακόμη πιο μονοχρωματικό τρόπο για να βλέπουν μακριά και μέσα τους.


Η ιστορία που αφηγηθήκαμε πιο πάνω για το θέμα της ψυχιατρικής κατάχρησης στην ΕΣΣΔ μπορεί να είναι σωστή: κάποιοι θα τη θεωρήσουν αδιάφορη ή επιλεκτική, κάποιοι άλλοι υπερβολική ή εντελώς λανθασμένη. Κι αυτό ακριβώς είναι το θέμα. Ο πολιτισμός των δικαιωμάτων διαμορφώνεται συνεχώς με βάση ένα συνδυασμό περασμένων γεγονότων και φόβων, σημερινών συνθηκών, μελλοντικών προοπτικών και ελπίδων, λόγω ατομικών πρωτοβουλιών και δυναμικής των ομάδων, τυχαίων συμπτώσεων και μακροπρόθεσμων στρατηγικών, μέσω δημόσιων συζητήσεων, συγκρούσεων και συνασπισμών. Όταν τα βλέπουμε ως προκατασκευασμένες δομές που μας κληροδοτήθηκαν για να ταξινομούμε γεγονότα και ανθρώπους, τότε τα δικαιώματα γίνονται μια συντηρητική και περιοριστική άποψη. Αντίθετα, όμως, τα δικαιώματα έχουν μια απροσδιόριστη και επαναστατική δυναμική, επειδή εμείς έχουμε την ικανότητα να επιδράσουμε σ’ αυτά για να μεταμορφώσουμε τον κόσμο μας σε ένα πιο δημοκρατικό και πολύχρωμο μέρος πέρα από μαύρες και άσπρες σκιές.

——————————————————————————–

(1) Διεθνής Αμνηστία, International Secretariat Archives, ανέκδοτη εργασία του Dr W. Lawton Tonge, 30 Αυγούστου 1973.

(2)Διεθνής Αμνηστία, International Secretariat Archives, ανέκδοτη αναφορά για την εργασία του Dr Tonge’s paper to the International Executive Committee, 14 Οκτωβρίου 1973.

H αντιδραστική νομοθεσία για το κοπυράιτ και η τεχνολογία για το DRM (Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων) επιφέρουν, υποστηρίζει η Εύα Γαρμπή, ισχυρό πλήγμα στις ελευθερίες των ανθρώπων, αποστερώντας τους από φυσικά και συνταγματικά κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα.


Ο όρος ‘Ψηφιακά Δικαιώματα’ αναφέρεται σε εκείνα τα δικαιώματα που ανήκουν στη σφαίρα του ψηφιοποιημένου κόσμου και ισχύουν για ψηφιακό περιεχόμενο δημοσιευμένο και διανεμημένο σε ηλεκτρονικό σχήμα. Τα Ψηφιακά Δικαιώματα δείχνουν την ελευθερία των ατόμων να εκτελούν ορισμένες πράξεις χρησιμοποιώντας μια ηλεκτρονική συσκευή έναν επεξεργαστή ή γενικά ένα διαδραστικό δίκτυο. Αυτή η παλέτα πράξεων είναι συναφής με τα ατομικά δικαιώματα που έχουν κατοχυρωθεί και διασφαλιστεί στον φυσικό κόσμο αλλά έχουν δεχτεί τις επιδράσεις των προκλήσεων της ψηφιακής τεχνολογίας και, κατά συνέπεια, μια λυσσαλέα πολεμική από εκείνους που θεωρούν εσφαλμένα το Ίντερνετ ως τόπο ανεξέλεγκτης και απεριόριστης ελευθερίας. Στις μέρες μας, ένα απλό κλικ, ένα σύρσιμο του ποντικιού και η επιλογή προγράμματος είναι οι μόνες βασικές κινήσεις για να τεθεί μια νέα ιδέα ή έκφραση στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής, κι αυτό αποτελεί μια νέα πρόκληση έναντι των παραδοσιακών τρόπων προστασίας, όπως αυτός που προσφέρει η παραδοσιακή νομοθεσία για το κοπυράιτ. Πράγματι, στις περισσότερες εθνικές δικαιοδοσίες, το ψηφιακό περιεχόμενο υπόκειται στις ρυθμίσεις της νομοθεσίας για το κοπυράιτ.


Συνεπώς, ενώ το Ίντερνετ αποτελεί μια θαυμάσια λεωφόρο, που προφέρει μια τρομερή ποσότητα δεδομένων και δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης, παρέχοντας στα άτομα νέα μέσα για τη μετάδοση και την αναζήτηση της γνώσης σε παγκόσμιο επίπεδο, επικρατεί ευρέως η αντίληψη, ιδίως από την πλευρά ορισμένων ισχυρών ομάδων πίεσης υπέρ του κοπυράιτ, ότι αποτελεί ένα εξαιρετικά επικίνδυνο πεδίο που προλειαίνει το έδαφος για τους αμφισβητίες έτσι ώστε να τα βάζουν με ένα υποτιθέμενα ακλόνητο προπύργιο νόμων, κανόνων και ρυθμίσεων που καθιερώθηκαν από πολλά νομικά συστήματα ανά τον κόσμο. Πασίγνωστα προβλήματα μεταξύ των οποίων τα δίκτυα κοινών αρχείων μεταξύ ομότιμων (Peer-to-Peer) , δηλαδή το λογισμικό που χρησιμοποιείται για (βασικά παράνομη) ανταλλαγή μουσικής και άλλων αρχείων, πυροδότησαν μια σειρά από μάχες στη σύγχρονη μουσική ιστορία και έθεσαν στο προσκήνιο τη νομοθεσία για το κοπυράιτ. Γι’ αυτό το λόγο, παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση αυτο- ρύθμισης, έτσι ώστε να διασφαλιστεί και να διατηρηθεί η εφαρμογή και η παρακολούθηση της παραδοσιακής νομοθεσίας για το κοπυράιτ, με τη χρήση τεχνολογιών όπως τα φίλτρα σε σημεία κοινής πρόσβασης, προκειμένου να διασφαλιστεί, να εντοπιστεί και να ελεγχθεί το ψηφιακό περιεχόμενο.


Η νομοθεσία και η τεχνολογία προχωρούν χέρι-χέρι για να σχεδιάσουν το περίγραμμα ενός ρυθμιστικού-προστατευτικού πλαισίου για το ψηφιακό περιεχόμενο. Στην πραγματικότητα, η αντιδραστική νομοθεσία για το κοπυράιτ και η τεχνολογία για το Digital Rights Management –DRM (Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων) (1) επιφέρουν ισχυρό πλήγμα στις ελευθερίες των ανθρώπων, αποστερώντας τους από φυσικά και συνταγματικά κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα.


Οι μεγάλες εταιρίες των μέσων επικοινωνίας, προκειμένου να διατηρήσουν τα όλο και πιο ξεπερασμένα επιχειρηματικά πρότυπά τους, οι μεγάλες εταιρίες των μέσων επικοινωνίας προσπαθούν να περιορίσουν την πρόσβαση στο περιεχόμενό τους, κλειδώνοντάς το με το DRM. Κάποτε, το DRM αποτελούσε μια πρόσθετη πρόνοια στην παραδοσιακή προστασία του κοπυράιτ, σήμερα όμως έχει μεταμορφωθεί σε έναν περίπλοκο και πολύ-επίπεδο μηχανισμό άμυνας που ελέγχει με κακό τρόπο την αναπαραγωγή και τη διανομή της ηλεκτρονικής πληροφορίας, εμποδίζει την ελεύθερη πρόσβαση των ανθρώπων στο WWW και υπονομεύει την ελευθερία τους να ασκήσουν τα ψηφιακά τους δικαιώματα. Επιπλέον, σα να μην είναι ήδη αρκετά ισχυρό, το DRM έχει ενισχυθεί από τους νόμους και υποστηριχθεί από μέτρα κατά της παράκαμψης. Οι μεγάλες εταιρίες των μέσων επικοινωνίας έχουν επιτυχώς ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις για να υιοθετήσουν νέες ρυθμίσεις, οι οποίες εκτός του ότι επιτρέπουν και επικυρώνουν τη χρήση του DRM, απαγορεύουν την παράκαμψή του, ανεξάρτητα από το αν η χρήση του υλικού που υπόκειται στο κοπυράιτ και γίνεται δυνατή από την παράκαμψη αυτή συνιστά παραβίαση του κοπυράιτ. Το 1998, για παράδειγμα, τέθηκε σε ισχύ το Digital Millennium Copyright Act (DMCA), για να παρέχει στους κατόχους του κοπυράιτ πρόσθετη ασφάλεια. Το DMCA είναι ο νομικός κώδικας που προσφέρει προστασία στον κώδικα λογισμικού που παρέχει το DMR, το οποίο με τη σειρά του στοχεύει στην υποστήριξη του νομικού κώδικα του κοπυράιτ. Γίνεται βεβαίως εμφανές ότι το αποτέλεσμα μιας τέτοιας δια-υποστηρικτικής αλληλουχίας μπορεί να είναι πολύ κακό, να προκαλεί σύγχυση και να θέτει σε κίνδυνο τις συνταγματικά κατοχυρωμένες ελευθερίες των ανθρώπων. Πράγματι, όταν η ψηφιακή ελευθερία έκφρασης των ανθρώπων γίνεται υπόθεση ‘διαχείρισης’ της τεχνολογίας, τότε είναι καιρός η ανθρώπινη γνώση να αντισταθεί σ’ αυτή την παρακμή. Πέραν τούτου, το DMCA έχει προχωρήσει ακόμη πιο μακριά, προγράφοντας συσκευές που προτίθενται να παρακάμψουν τα μέτρα προστασίας του κοπυράιτ, ακόμη κι αν η παράκαμψη αυτή γίνεται για την άσκηση δικαιωμάτων εύλογης χρήσης ή για την ελευθερία του λόγου. Πιο αυστηρό από την παραδοσιακή νομοθεσία για το κοπυράιτ, το DMCA ενθαρρύνει τον απόλυτο έλεγχο στα δημιουργικά έργα, αποτρέποντας έτσι την άνθηση ενός ‘αποδεσμευμένου’ πολιτισμού.


Αυτός ο εντελώς απάνθρωπος φαύλος κύκλος κατά των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ελευθεριών έχει σταδιακά επεκταθεί και νόμοι όπως το DMCA έχουν τώρα διαδοθεί σε όλο τον κόσμο. Η δίωξη των ψηφιακών δικαιωμάτων έχει γίνει, στις μέρες μας, παγκόσμιο φαινόμενο. Η Ιαπωνία, η Αυστραλία και πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν υιοθετήσει περιορισμούς του κοπυράιτ σαν το DMCA. Τουλάχιστον εννιά ακόμη χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Χιλής, της Γουατεμάλας και της Σιγκαπούρης, δέχονται πιέσεις για να θέσουν σε ισχύ νόμους όπως το DMCA, έπειτα από ενοχλητικά παζάρια με Αμερικανούς διαπραγματευτές του εμπορίου που ισχυρίζονται ότι αυτό αποτελεί προϋπόθεση για την ασφάλεια των συμφωνιών του ελεύθερου εμπορίου που ρυθμίζουν το εμπόριο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα θυσιάζονται στο όνομα της υποτιθέμενης κοινωνικής ασφάλειας και σταθερότητας, σε μια δίωξη που δεν λαμβάνει υπόψη την πιο σημαντική λεπτομέρεια από όλες, που είναι η διασφάλιση και προώθηση αυτών ακριβώς των δικαιωμάτων ως μοναδική βάση για να επιτευχθούν οι προαναφερόμενες επιθυμητές αξίες.


Πριν από το Ίντερνετ, ο νόμος και ειδικότερα το δικαστήριο, ο δικαστής, καθόριζε το θέμα της προστασίας του κοπυράιτ και τον τρόπο εφαρμογής της νομοθεσίας για το κοπυράιτ. Ο ανθρώπινος παράγοντας ήταν ο κύριος και μοναδικός διαχειριστής της ρυθμιστικής εξουσίας της νομοθεσίας για το κοπυράιτ κι αυτό το καθεστώς έδινε μια αίσθηση φυσικότητας στη νομική διαδικασία και συνεπώς μια αίσθηση κοινωνικής ασφάλειας. Ωστόσο, στην ψηφιακή εποχή όλα υπάρχουν πέρα από τον έλεγχο της γνώσης και είναι βασικά το Ίντερνετ και όχι πλέον τα δικαστήρια που διαχειρίζονται τη δικαιοσύνη. Ένας ‘αναίσχυντος’ κώδικας για το κοπυράιτ αποτελεί το μέλλον του κοπυράιτ, όπου οι προγραμματιστές θα κωδικοποιούν τον έλεγχο για την πρόσβαση στο περιεχόμενο, έναν έλεγχο που οι δικαστές δεν θα μπορούν να τσεκάρουν και τα δικαστήρια να επικυρώσουν. Η τεχνολογία DRM έχει προχωρήσει λίγο παραπέρα από την απλή διασφάλιση της δημόσιας πρόσβασης, τη διατήρηση της εύλογης χρήσης και της προστασίας των κατόχων ψηφιακών δικαιωμάτων από την παράνομη μεταφορά δεδομένων, αποδυναμώνοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα ιδίως στον τομέα της ελευθερίας της έκφρασης και της ιδιωτικότητας. Υπάρχει, όμως, κάτι που μπορούσε ν’ αλλάξει την τροχιά αυτού του δυναστικού κύκλου, θα μπορούσαν τα ψηφιακά δικαιώματα να έχουν ένα δικό τους χώρο πέρα από τα περιοριστικά όρια της νομοθεσίας για το κοπυράιτ και των τεχνολογιών DRM;


Το σύστημα αδειών του Creative Commons (CC) ήρθε ως σωτήρας για να βελτιώσει και να προσαρμόσει το σύστημα του κοπυράιτ στη σημερινή ψηφιοποιημένη πραγματικότητα και να δώσει μια ανάσα στην πληθώρα των ψηφιακών δικαιωμάτων, που λαχταρούν να υπάρξουν.


Το CC αποτελεί έναν από τους πιο φιλόδοξους ανα-προσανατολισμούς του συστήματος του κοπυράιτ που ‘καλλιεργεί ένα commons όπου οι άνθρωποι μπορούν να νιώσουν ελεύθεροι να μοιραστούν τα δικαιώματά τους, να χρησιμοποιήσουν εκ νέου όχι μόνο ιδέες αλλά και λέξεις, εικόνες και μουσική. Επιδιώκει να δημιουργήσει έναν ‘ελεύθερο πολιτισμό’, ενισχυμένο από ένα ήθος μοιράσματος, δημόσιας εκπαίδευσης και δημιουργικής δια-δραστηριότητας’. Το CC παρέχει εναλλακτικά συστήματα παροχής αδειών και συμβολαίων που επιτρέπουν στους δημιουργούς να οργανώνουν, να διαχειρίζονται και να χρησιμοποιούν εκ νέου τα ψηφιακά δικαιώματά τους, χωρίς να ζητούν την άδεια του κράτους ή της υπάρχουσας νομοθεσίας. Παρέχοντας απλώς τα εργαλεία για την επωφελή χρήση των δυνατοτήτων που προσφέρει το Ίντερνετ, το CC επιχειρεί να αποκαταστήσει την ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων και τις ανάγκες της κοινωνίας για διασφάλιση της προόδου στις τέχνες και τις επιστήμες, χωρίς να λέει στους κατόχους ψηφιακών δικαιωμάτων τι να κάνουν τις ελευθερίες τους. Οι άδειες CC επιδιώκουν να δημιουργήσουν μια ‘ζώνη άνευ δικηγόρου’ όπου τα ψηφιακά δικαιώματα υπάρχουν χωρίς περιορισμούς, άδειες και νομικές παρεμβάσεις. Η ιδέα τους να διευκολύνουν και να ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα με γενναιόδωρους όρους χορήγησης αδειών, που ευνοούν το μοίρασμα και την εκ νέου χρήση του ψηφιακού περιεχομένου, δείχνει μια θετική στάση απέναντι στην έννοια της ανοικτής πρόσβασης, της κοινότητας και της συνεργασίας, μιας τριάδας που παρέχει ευρύτερη πρόσβαση στη γνώση και την πληροφορία.


Το σύστημα αδειών του CC αποτελεί μια ελπιδοφόρα πρωτοβουλία, μια απόλυτη αλλαγή στην αποδοτικότητα των ατόμων και εγκαινιάζει ένα νέο σχήμα διαχείρισης των ψηφιακών δικαιωμάτων, παρέχοντας ένα εντελώς νέο πρότυπο, πλήρως προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις της ψηφιοποιημένης εποχής.

——————————————————————————–

(1) Οι επικριτές του DRM υποστηρίζουν ότι ο όρος “διαχείρηση πνευματικών δικαιωμάτων” (digital rights management) είναι ανακριβής θα έπρεπε να αντικατασταθεί με την φράση “περιρορισμός ψηφιακών δικαιωμάτων” (digital restrictions management).


Διαβάστε ακόμα


Εκστρατεία του Free Software Foundation ενάντια στο DRM


Δεσμευμένοι από το νόμο; (στα αγγλικά)

Ο McKenzie Wark πλέκει το εγκώμιο της Wikipedia ως ένα παράδειγμα ενός νέου είδους κοινωνικών σχέσεων, σαν ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού και αναλύει την Θεωρία του Παίκτη.


Μια συνέντευξη στην Κορίννα Πατέλη για το Re-public.gr


Κορίννα Πατέλη: Πώς σας φαίνονται οι wiki καταχωρήσεις σχετικά με το ποιος είστε;


McKenzie Wark: Μόλις τώρα έριχνα μια ματιά. Διαβάζονται καλά. Είναι ουδέτερες και τα γεγονότα είναι σωστά, όσα, δηλαδή, περιμένει κάποιος σε μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Κάνετε αναφορές στις καταχωρήσεις της wikipedia στο ακαδημαϊκό σας έργο;


K.W.: Τη wikipedia τη χρησιμοποιώ καθημερινά, ειδικά μέσα στην τάξη. Προτρέπω τους φοιτητές μου να κοιτάξουν πρώτα εκεί, αλλά μετά να διασταυρώσουν τα ευρήματά τους και με μια άλλη πηγή. Σε ορισμένα από τα μαθήματά μου τους αναθέτω ως εργασία να γράψουν ή να βελτιώσουν μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Με τη χρησιμοποίηση όρων, όπως «πληροφορία» ή «χρήση» αποδίδετε οργανική λογική στη γνώση. Μεταχειρίζεστε όρους που συχνά χρησιμοποιούνται στην πρακτική-ωφελιμιστική σκέψη. Αλλά η γνώση δεν είναι κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών;


K.W.: Η γνώση είναι κάτι που μπορούμε να ποσοτικοποιήσουμε και άρα να εμπορευθούμε, όπως τα οικονομικά αγαθά. Κατά κάποιον τρόπο αυτό είναι καλό πράγμα. Αποτελεί βελτίωση από την κατάσταση του κρατικού μονοπωλίου του δικαιώματος της γνώσης. Ενδιαφέρομαι, ωστόσο, και για τους τρόπους με τους οποίους η πληροφορία υπερβαίνει τη μορφή του αγαθού. Οι τεχνικές της ψηφιακής αποθήκευσης και της μετάδοσης παρέχουν στην πληροφορία τη δυνατότητα να διαφύγει, τουλάχιστον εν μέρει, από τη σπανιότητα, προσφέροντας εξ ολοκλήρου νέους τρόπους παραγωγής γνώσης και πολιτισμού από αυτήν.


Τέτοιου είδους παράδειγμα είναι και η wikipedia. Αποτελεί είδος οικονομίας της δωρεάς -της εργασίας με την πληροφορία. Το κέρδος για όσους εργάζονται με ζήλο δεν είναι άλλο από το κύρος που αποκτούν στο πλαίσιο της κοινότητας της wikipedia. Αλλά η wikipedia είναι σίγουρα κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών. Είναι ένα νέο είδος κοινωνικών σχέσεων. Είναι ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού. Να σημειωθεί, όμως, ότι δεν βασίζεται σε ανθρώπους που αφιερώνουν το χρόνο τους έχοντας στο μυαλό τους ότι ασκούν φιλανθρωπικό έργο. Ο χρόνος που αφιερώνουν επιβραβεύεται με κάτι άλλο εκτός από χρήματα. Είναι μια τελείως διαφορετική πρακτική του τι δύναται να παρακινήσει τους ανθρώπους.


Κ.Π.: Θεωρείτε ότι παρόμοιου είδους (wiki) εγχειρήματα συμβάλλουν στο άνοιγμα της γνώσης;


K.W.: Στην εποχή μας, θα πρέπει κάποιος να ασχοληθεί λίγο πιο σοβαρά με αυτά τα πράγματα. Είναι καλό ότι οι άνθρωποι θέλουν να δημιουργήσουν όλες αυτές τις ιστοσελίδες και να προσφέρουν τόσο υλικό, αλλά σε πολλές περιπτώσεις απλά κάνουν το Google πλουσιότερο. Πουλά διαφημίσεις εκμεταλλευόμενο όλη αυτήν την εθελοντική εργασία. Θεωρώ ότι μερικές φορές, αντί να εξυμνούμε την εν λόγω κατάσταση, καλό θα ήταν να την μελετήσουμε υπό το πρίσμα μιας συνολικής κριτικής. Αυτό που αποκαλούσε ο Guy Debord «κοινωνία του θεάματος» φαντάζει τώρα σαν τις παλιές καλές μέρες. Τουλάχιστον ασχολήθηκε με την κατασκευή εικόνων που ίσως να θέλουμε να κοιτάξουμε. Σήμερα, πρέπει να φτιάξουμε τις δικές μας εικόνες. Αυτό είνα ένα από τα «μοντέλα εργασίας» της νέας διανυσματικής (vectoralist) τάξης πραγμάτων: μην κάνεις τίποτα, αλλά επέτρεψέ μας να εργαζόμαστε για τη διασκέδασή μας και παρόλα αυτά χρεωνέ μας με ενοίκιο γι΄αυτό!


Κ.Π.: Η wikipedia ως μέσον αλληλεπίδρασης θέτει περιορισμούς στους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να συνεισφέρουμε πληροφορίες;


K.W.: Φυσικά, και αυτό είναι που την κάνει τόσο καλή. Έλυσε ένα τεράστιο πρόβλημα. Στην αγγλική γλώσσα τουλάχιστον (γνωρίζω λιγότερα για τις υπόλοιπες γλώσσες), η κυρίαρχη μορφή της επικοινωνίας στο διαδίκτυο ήταν η συζήτηση. Η δημιουργία blogs επιδείνωσε την υπάρχουσα κατάσταση. Κοιτάχτε, δεν έχω τίποτα άλλο εναντίον της συζήτησης, εκτός από ότι παρέχει περιορισμένες δυνατότητες στην προσπάθεια παραγωγής γνώσης. Η Wikipedia προσέφερε μια τελείως διαφορετική πρακτική. Περιόρισε τη συζήτηση στις τελευταίες σελίδες και δημιούργησε ένα υπόδειγμα που είναι σε θέση να παράγει ένα είδος «ενημερωμένης ομόφωνα αποδεκτής πραγματικότητας». Δεν είναι αγνή δημοκρατία. Ορισμένες γνώμες στη wikipedia μετρούν περισσότερο από ότι άλλες, αλλά χρειάζεται να κερδίσει πρώτα κάποιος το σεβασμό των άλλων, προτού η γνώμη του αρχίσει πραγματικά να υπολογίζεται. Δεν μπορείς, έτσι απλά να το διασφαλίσεις. Δεν μπορείς να το εξαγοράσεις.


Αυτή, όμως, δεν είναι η απάντηση σε όλα. Πρέπει να αντιληφθούμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα ενός συνόλου πρακτικών για τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, οι περισσότερες εκ των οποίων δεν έχουν ακόμη επινοηθεί. Ξετυλίγεις, λοιπόν, τα επιχειρήματά σου στα blogs και καταχωρείς τις πληροφορίες που χρίζουν κοινής αποδοχής στη wikipedia. Τι άλλο; Αλλά τι γίνεται με τη συνεργατιή ποιητική; Υπάρχει στη μουσική και στη μαζική κουλτούρα. Και η συνεργατική κριτική θεωρία; Αυτό είναι δύσκολο. Έκανα μια μικρή προσπάθεια να την προσεγγίσω με το βιβλίο μου για τη Θεωρία Παικτών (Gamer Theory). Επιχειρεί να συνδυάσει τη φωνή της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέα με την κοινόχρηστη παραγωγή κειμένων. Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα παράδειγμα. Εμπρός, λοιπόν, ας επινοήσουμε και άλλα!


Κ.Π.: Η πίστη σας στη συνεργατική παραγωγή γνώσης, την αποκέντρωση και τις νέες πρακτικές συγγραφής υποδηλώνει ότι αυτόματα ανθίστανται σε κάθε είδους δύναμη. Πείτε μου για τη δύναμη. Καθίσταται αυτόματα απαρχαιωμένη η κριτική προσέγγιση της γνώσης σαν παιχνίδι; Και αν τα πράγματα έχουν έτσι, αποτελεί προϋπόθεση η κριτική κατανόηση της συνεργασίας για την ενασχόληση με τέτοιου τύπου πρακτικές;


K.W.: Δεν θα έθετα το ζήτημα ακριβώς έτσι, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι θεωρώ τη δύναμη μόνο ως αρνητικό, σαν ένα είδος περιορισμού ή διαστρέβλωσης του φυσικού, του αληθινού ή του δίκαιου. Κοντολογίς, όπως ακριβώς τη θεωρούσε ο Ρουσσώ. Αντιθέτως, ο Φουκώ προτείνει να δούμε την εξουσία σαν κάτι θετικό. Σύμφωνα με το Φουκώ, υπάρχουν διαφορετικά είδη θετικής και παραγωγικής δύναμης. Εγώ, στην πραγματικότητα, συνδυάζω τις δύο προσεγγίσεις. Θεωρώ ότι το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού είναι πράγματι στρεβλωτικό και περιοριστικό, αλλά όχι όσον αφορά στη φυσική κατάσταση των πραγμάτων, αλλά αναφορικά με την ποικιλία των πιθανών δυνάμεων.


Η πληροφορία παγιδευμένη στη μορφή του οικονομικού αγαθού είναι, κατά μίαν έννοια, οντολογικά τυφλή, αλλά ούτως ή άλλως κάθε μορφή δύναμης επιβάλλει κάποιο είδος τύφλωσης. Θα είμαστε καλύτερα, όταν υπάρχουν περισσότερες της μίας μορφές δύναμης, περισσότεροι του ενός είδους περιορισμοί και στρεβλώσεις. Συνεπώς, επιχειρηματολογώ υπέρ της συνεργατικής παραγωγής γνώσης πέρα από τη θεώρησή της ως οικονομικού αγαθού, και όχι ως χρυσού δείκτη του τι είναι αληθινό, αλλά ως μιας πιθανής αντιθετικής μορφής δύναμης.


Σε μια «οικονομία της δωρεάς», οι συνεργατικές πρακτικές, πέρα από το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, έχουν τη δική τους ιδιαίτερη ιστορία στις τάξεις των λογίων, των καλλιτεχνών και των χάκερς. Το ενδιαφέρον μου επικεντρώνεται στα κοινά των εν λόγω εμπειριών. Μια κριτική αποτίμησή τους, των περιορισμών και των δυνατοτήτων τους θα μας βοηθούσε να παράγουμε γνώση με διαφορετικό τρόπο. Τίθεται, λοιπόν, το ζήτημα της «αξίας» σε άλλη βάση. Πρέπει περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο να γίνουμε διαφορετικοί. Καλά πληροφορημένοι για τους άλλους και πληροφορημένοι με διαφορετικούς τρόπους.


Κ.Π.: Στο έργο σας, προσδιορίζετε την εμπορευματοποίηση ως τον πραγματικό εχθρό της αφθονίας, υποστηρίζοντας ότι το «έργο των χάκερς» την απελευθερώνει από την τεχνητή έλλειψη. Σίγουρα η έλλειψη δεν αποτελεί μόνο μια λειτουργία του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού; Σίγουρα όλοι εμείς που έχουμε τη δυνατότητα πρόσβασης στο wiki δεν θα επιλύαμε το πρόβλημα του πώς παράγεται και δομείται η γνώση;


K.W.: Το μόνο πράγμα που πραγματικά δεν βρίσκεται σε έλλειψη, και αυτό εν μέρει, είναι η πληροφορία. Τώρα μόλις, ανακαλύπτουμε τις περίεργες οντολογικές της ιδιότητες: η κατοχή πληροφοριών από κάποιον δεν τις στερεί από κάποιον άλλο. Εδώ, λοιπόν, τίθενται τα θεμέλια ενός νέου είδους κοινωνικής σχέσης, γύρω από αυτό το σημείο της υπερβολής, όπου το οικονομικό αγαθό λειτουργεί πλέον ως τροχοπέδη αντί για ενδυναμωτής.


Αλλά και η ελεύθερη πληροφόρηση από μόνη της δεν αποτελεί λύση. Είναι και ζήτημα εκδημοκρατισμού της ικανότητας χρήσης της- το ονομάζω ικανότητα γνώσης. Γνώση είναι η πληροφορία στο κατάλληλο πλαίσιο, ως πρακτική. Θα διαχωρίζω την προαναφερθείσα θεώρηση της γνώσης από αυτό που ονομάζω «εκπαίδευση», το οποίο εξακολουθεί να βασίζεται στο μοντέλο της έλλειψης.Στις Ηνωμένες Πολιτείες ειδικότερα, η εκπαίδευση είναι ένα αγαθό πολυτελείας. Η πρόσβαση σε αυτήν είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Συνεπώς, πρωτοβουλίες σαν τη wikipedia, ίσως αποτελούν αναγκαίο βήμα, αλλά σίγουρα όχι αρκετό. Δεν φανταζόμαστε ακόμα μια γενικευμένη πρακτική γνώσης γύρω από αυτήν.


Κ.Π.: Πώς αποτυπώνεται στο έργο σας το άτομο, ο χάκερ; Από πού εκπηγάζει η σχετική αυτονομία και κυριαρχία που προσδίδετε στο άτομο ως χάκερ; Έχει γεννηθεί ελεύθερος/η από το ζυγό του κεφαλαίου; Πώς η αντίληψή της διέφυγε από τα πλοκάμια της γλώσσας, ώστε να απελευθερωθεί πραγματικά; Πώς θα μπορούσε μια εξηντάχρονη Ελληνίδα γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αθήνα να ανήκει πραγματικά στη συνομοταξία των χάκερς;


K.W.: Θα ήθελα αφαιρέσω το μυστήριο γύρω από τον όρο «χάκερ» και να τον γενικεύσω. Ο χάκερ δημιουργεί γνώση, ή ακόμα και πολιτισμό σε οποιαδήποτε μορφή, ενδεχομένως στον προγραμματισμό, αλλά και στη μουσική, ακόμα και στη βιοτεχνολογία. Ο διαχωρισμός της εργασίας μάς ωθεί να φανταζόμαστε ότι όλοι αυτοί είναι ξεχωριστοί κόσμοι, χωρίς να υπάρχει κανένα συνδετικό στοιχείο μεταξύ τους. Ο καθένας διαθέτει τη δική του κουλτούρα και υποκουλτούρες. Οι προγραμματιστές δεν έχουν, συνήθως, καμιά σχέση με τους μουσικούς και οι μουσικοί με τους συγγραφείς και ου το κάθ’ εξής.


Όσον αφορά, όμως, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, όλα αυτά τα είδη «έργου των χάκερς» είναι ισοδύναμα, και αυτό που τα καθιστά ισοδύναμα είναι η πνευματική ιδιοκτησία. Χ ποσότητα των αντιγράφων ενός έργου μου αξίζουν όσο Υ ποσότητα των πατεντών κάποιου άλλου. Συνεπώς, θεωρώ ότι έχουμε κοινό συμφέρον, ακόμα και εκεί που η κουλτούρα μας διαφέρει.


Ο χάκερ είναι αυτόνομος μόνο υπό μία έννοια, μόνο όταν μπαίνει παράνομα στο δίκτυο, τη στιγμή της δημιουργίας, κάθε τέτοιου είδους πράξη δημιουργίας προέρχεται και επιστρέφει σε μία σημαντική συλλογική δουλειά. Είναι το προϊόν αυτού που ο Μαρξ αποκαλούσε «γενική διάνοια», αν και εγώ δεν χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο.


Κ.Π.: Πώς καθορίζουν οι δομικές ανισότητες την πρόσβαση στη συνομοταξία των χάκερς; Ποια είναι τα προαπαιτούμενα για να γίνει κάποιος χάκερ;


K.W.: Ο καθένας είναι χάκερ με την οντολογική έννοια. Ο καθένας δημιουργεί κάτι καινούριο από το παλιό, και το έργο των χάκερ αποδεσμεύει την πραγματικότητα από την ιδιοκτησία. Δεν στρέφονται, όμως, όλοι προς την πνευματική ιδιοκτησία. Οι χάκερς ως ομάδα προσδιορίζονται από τη σχέση του έργου τους ορόμενου ως γενική κοινωνική δραστηριότητα και της πνευματικής ιδιοκτησίας, η οποία αναγνωρίζει ορισμένους μόνο χάκερς και όχι άλλους.


Άρα οι χάκερς είναι μια προνομιούχος τάξη. Οι χάκερς ωστόσο, σε γενικές γραμμές, δεν διαθέτουν τα μέσα για να συνειδητοποιήσουν την πραγματική αξία του τι κάνουν (κάνουμε). Πρέπει να πουλήσουμε ή να εκχωρήσουμε την πνευματική ιδιοκτησία μας σε άλλους, στους ιδιοκτήτες των μέσων πραγματοποίησης της αξίας. Τους αποκαλώ διανυσματική τάξη. Είναι οι ιδιοκτήτες των χώρων όπου αποθηκεύονται, επικοινωνούνται οι πληροφορίες, ή αποκτούν υλική υπόσταση.


Κ.Π.: Συμφωνείτε με όσους υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη μαζικά παραγόμενη αλληλεπίδραση με την οποία λειτουργεί το διαδίκτυο δομεί τη διαδικτυακή επικοινωνία; Θεωρείτε ότι η αλληλεπίδραση (ένας συνδυασμός γλώσσας, οπτικής γλώσσας και ου το κάθ’ εξής) μέσω της οποίας παράγεται και συγκεντρώνεται η γνώση επηρεάζει το «έργο» των χάκερς;


K.W.: Ναι, αλλά μόνο εν μέρει. Το πλαίσιο στο οποίο κάποιος εργάζεται, θέτει τα όρια του τι μπορεί να κάνει. Αλλά (για να παραφράσω τον Deleuze, ο οποίος παραφράζει το Spinoza), ποιος είναι σε θέση να γνωρίζει τι πραγματικά μπορεί να κάνει ένας χάκερ; Ποιος γνωρίζει τις δυνατότητες μιας αλληλεπίδρασης μέχρι κάποιος να ασχοληθεί μαζί της; Να προσπαθήσει, ίσως, να τη διασπάσει; Να τη μεταχειριστεί από αισθητικής άποψης και λειτουργικής;


Για μένα το πρόβλημα έγκειται, περισσότερο μάλλον, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού παρά στον τρόπο επικοινωνίας. Η θεώρηση της πληροφορίας ως αντικειμένου και άρα ως αντικείμενο που ανήκει σε κάποιον αποτελεί παρεξήγηση του τι πράγματι είναι η πληροφορία και τι δύναται να επιτύχει.


Κ.Π.: Με την αναφορά της λέξης «παιχνίδι» στον τίτλο του νέου σας βιβλίου τοποθετείτε το έργο σας εντός ενός πολύ διαφορετικού επιστημολογικού παραδείγματος. Γιατί δεν αποφεύγετε τη «θεωρία παιγνίων» και δεν χρησιμοποιείτε τη λέξη «play (παιχνίδι)»;


K.W.: Στην πραγματικότητα, το βιβλίο ασχολείται με τη θεωρία παικτών και όχι με τη θεωρία παιγνίων, την οποία θεωρώ ως κάτι τελείως αντίθετο. Αναφέρεται στην ποιότητα, την υποκειμενικότητα και το προσωρινό- όλα όσα, δηλαδή, αφήνει απ’ έξω η θεωρία παιγνίων. Το θεωρητικό υπόβαθρο του συγκεκριμένου βιβλίου αποτελούν οι Huizinga, Bataille, Callois, Debord και Perec. Δεν θέλω, όμως, να προσδώσω προνομιούχο θέση στη λέξη «play (παιχνίδι)» σε αντίθεση με τη λέξη «game». Δεν νομίζω ότι κάτι τέτοιο έχει «θέση στο παιχνίδι». Η στρατιωτική βιομηχανία διασκέδασης έχει σφετεριστεί τη λέξη «play (παιχνίδι)», όπως ακριβώς και τη λέξη «game», κυρίως υπό τη σκέπη της «δημιουργικότητας», η οποία θεωρείται πλέον πηγή παραγωγικότητας.


Βασικά, υποστηρίζω ότι σε έναν κόσμο, ο οποίος μοιάζει όλο και περισσότερο με παιχνίδι, στο οποίο όλοι ανταγωνιζόμαστε ο ένας τον άλλο, είτε στον εργασιακό χώρο μας, είτε στον ελεύθερο χρόνο μας, ακόμα και στην ερωτική ζωή μας, αυτό που πραγματικά διακρίνει τα παιχνίδι των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ότι είναι το μόνο μέρος, όπου ο αγώνας διεξάγεται επί ίσοις όροις και ο αγωνιστικός χώρος είναι όντως επίπεδος. Εκεί, η νεο-φιλελεύθερη ιδεολογία της «δίκαιης μεταχείρισης» αποτελεί «πραγματοποιημένη ουτοπία», αλλά σε αυτόν το λόγο βασίζεται και η κριτική της αποτυχίας της νεο-φιλελεύθερης ζωής να ανταποκριθεί στις υποσχέσεις της.


Διαβάστε ακόμα


Η θεωρία του παίκτη (Gamer theory)


Συνέντευξη του McKenzie Wark στο First Monday

Τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης, υποστηρίζει ο Geert Lovink. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Είναι τα wikis το αντίθετο των blogs; Η δημιουργία μιας συλλογικής ευφυΐας ενάντια στον σολιψισμό;


Geert Lovink: Είναι ενδιαφέρον που τοποθετείτε τα blogs και τα wikis ως ανταγωνιστικούς παίκτες. Συνήθως, μέσα στην τρέλα του Web 2.0, blogs, wikis και ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται ως συμπληρωματικές εφαρμογές. Η αλήθεια είναι ότι ο πολιτισμός των blogs, όπως υφίσταται αυτή τη στιγμή, εξυπηρετεί την ιδέα ‘είμαι το μόνο μυαλό που υπάρχει’. Στη μελέτη μου ‘Blogging, the Nihilist Impulse’ (Μπλόγκινγκ, η Μηδενιστική Παρόρμηση), αναλύω τη μπλογκοσφαίρα ως ιδιαίτερα ενδοσκοπική. Τα blogs αναδιαμορφώνουν τη μεταμοντέρνα τεχνολογική υποκειμενικότητα με τρόπο που δεν έχει ακόμη πλήρως ερευνηθεί. Γιατί; Επειδή το αποτέλεσμα θα ήταν εντελώς βαρετό. Γεγονός είναι ότι τα περισσότερα blogs έχουν διάρκεια ζωής δύο μηνών και συνεισφέρουν ελάχιστα στον φιλελεύθερο μύθο της εποχής μας που διακηρύσσει ότι οι bloggers είναι ‘πολίτες δημοσιογράφοι’. Είναι μια θλιβερή κατάσταση, ιδίως για την πρώτη και δεύτερη γενιά bloggers που πίστεψαν στη μεταξύ τους διασύνδεση και αλληλογραφία. Ωστόσο, από το 2004 η συνεργατική ατμόσφαιρα εξαφανίστηκε από την μπλογκόσφαιρα. Οι αρχικές αξίες χάθηκαν και η μπλογκόσφαιρα έγινε θορυβώδης και αυτό-διαφημιζόμενη.


Απομένει να δούμε κατά πόσον τα wikis θα ανακτήσουν τη χαμένη ‘συλλογική ευφυΐα’. Το blogging έγινε πρόγραμμα αυτό-αναφοράς. Εάν αφήσουμε απέξω τη συζήτηση για τη Wikipedia, τα wikis χρησιμεύουν περισσότερο ως εργαλείο και είναι πιο ανοιχτά από το μάλλον περιοριστικό λογισμικό blog που χρησιμοποιούν οι περισσότεροι άνθρωποι. Πέραν τούτου, είναι προφανές ότι τόσο τα blogs όσο και τα wikis δυσκολεύονται να συμπεριλάβουν στην εικόνα τον ανταγωνιστή τους. Με τον ίδιο τρόπο που δεν συνδέεις το blog σου με τον εχθρό σου, δεν θέλεις ο ανταγωνιστής σου ή αυτός που σε απειλεί να σε αναστατώνει. Αυτό είναι γενικό πρόβλημα της έννοιας της ‘συλλογικής ευφυΐας’ που προέκυψε από την εκστατική κουλτούρα της δεκαετίας του 1990 των διαφόρων ηλιθίων που συζητούν, φυσικά, αλλά πάντα στο πλαίσιο να πετύχουν συναίνεση σε ένα πρόγραμμα που μοιράζονται από κοινού. Στην πραγματική ζωή, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαθέτουν ένα τέτοιο πρόγραμμα για να δουλέψουν σ’ αυτό. Μπορούμε μόνο να συζητήσουμε τη φύση των blogs και wikis μέσα σε περιορισμένα κοινωνικά δίκτυα και επομένως να συμφιλιωθούμε ξανά με την περιορισμένη εγκυρότητα της γνώσης και της ηθικής του.


Π.Χ.: Με ποιο τρόπο η διάδοση των ηλεκτρονικών συνεργατικών μεθόδων επιδρά στην πολιτική υποκειμενικότητα; Σηματοδοτεί μήπως ότι οι πολλοί γίνονται πολιτικά υποκείμενα;


G.L.: Είναι ίσως γνωστό ότι δεν υπερεκτιμώ το ρόλο των νέων τεχνολογιών των μέσων επικοινωνίας στην άνοδο πολιτικών σχηματισμών. Τα τακτικά μέσα επικοινωνίας μπορούν να παίξουν έναν ενδιαφέροντα, επικουρικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των κοινωνικών κινημάτων. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σε σχέση με τις προσδοκίες ότι τα δικτυακά γκάτζετς μπορούν αιφνιδίως να δημιουργήσουν δυσαρέσκεια κι ύστερα να μετατρέψουν αυτή την απειλητική και ανατρεπτική δυναμική σε κάποια μορφή οργάνωσης. Οφείλουμε να είμαστε συγκρατημένοι και να εκφραζόμαστε ευθαρσώς ενάντια σε όλες τις σχεδόν τεχνο-ντετερμινιστικές προσδοκίες που μας απομακρύνουν απλώς από τα πιο συναφή ζητήματα. Εμείς, οι καλλιτέχνες, οι ακτιβιστές και οι κριτικοί πρέπει να πούμε σταματήστε μια για πάντα! Η αλήθεια είναι ότι μελετάμε τη νομοθεσία για τα Μέσα Επικοινωνίας, ότι προσπαθούμε να εφεύρουμε εναλλακτική διασύνδεση και λογισμικό, να αναπτύξουμε εναλλακτικό περιεχόμενο, να στήσουμε blogs και wikis για κάθε είδους αγώνα, αλλά εμείς οι εργαζόμενοι στην τεχνολογία καλούμαστε να λύσουμε τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής μας. Πρέπει να προωθήσουμε μια νέα μετριοφροσύνη στα μέσα επικοινωνίας. Είναι αλήθεια ότι τα (νέα) μέσα επικοινωνίας μπορούν να συμβάλουν σε μια λύση αλλά δεν μπορούμε να προσδοκούμε πάρα πολλά από τα δίκτυα και την επικοινωνία. Από τη στιγμή που οι πολλοί είναι έξω στους δρόμους, ναι, μπορούν να κάνουν την καλύτερη χρήση των τεχνολογιών του έξυπνου όχλου (smart mob), αλλά πρέπει να επιμείνουμε πως όταν πρόκειται για αλλαγή, η πολιτική και η εξουσία είναι οι πρωταγωνιστές.


Π.Χ.: Ποια είναι σήμερα η σχέση ανάμεσα στα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας και τους παραδοσιακούς θεσμούς;


G.L.: Είναι ακόμη νωρίς, αλλά είναι η αλλαγή είναι ορατή, ιδίως στον κόσμο των εταιριών. Οι πολιτιστικοί θεσμοί, ο εκπαιδευτικός τομέας και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις υστερούν, αλλά αυτό αποτελεί μάλλον έκπληξη καθώς η πρωτοπορία έχει μπει στο παιχνίδι εδώ και πολύ καιρό. Οι μάχες στις καλλιτεχνικές σχολές και τον πολιτιστικό τομέα είναι θλιβερές, καθώς υπάρχει πραγματική αντίσταση, κυρίως απ’ την πλευρά της κυρίαρχης γενιάς των ‘μπέιμπι μπούμερς’, να τα παρατήσουμε και να δεχτούμε την ευχάριστη πλευρά, το σχιζο-παραγωγικό στοιχείο των τεχνολογιών της δικτύωσης. Είναι θέμα ελέγχου και καχυποψίας, αν δείτε, για παράδειγμα, πώς οι παρανοϊκοί γραφειοκράτες και τα ηλίθια εκτελεστικά όργανά τους αντιδρούν στην άνοδο των wifi δικτύων. Μεταχειρίζονται τους χρήστες σαν εγκληματίες, εάν όχι τρομοκράτες. Ορισμένα τμήματα του επιχειρηματικού κόσμου είναι πιο ανοιχτά. Λυπάμαι που το λέω αυτό, ιδίως επειδή προτίθενται να πειραματιστούν για να δουν πώς μπορούν να αποσπάσουν αξία από τη μπλογκοσφαίρα και τις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό σημαίνει, εν μέρει, μελέτη των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους η εφαρμογή του Web 2.0 έγινε και μπορεί να προσελκύσει εκατομμύρια χρήστες.


Τα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας δεν αποτελούν απειλή για τους παραδοσιακούς θεσμούς, γιατί δεν έχουν πόρους. Το γεγονός ότι είναι περιθωριακά, μη ορατά, θα μπορούσε να αποτελεί μυθική πηγή, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Αν εξαιρέσουμε τους συμμετέχοντες, για τους οποίους το παιχνίδι, blog ή δίκτυο, έχει εξαιρετική σημασία, η ελεύθερη συνεργασία στοχεύει στη διανεμημένη εξουσία. Δεν εννοώ ότι η εξουσία ως τέτοια εξαφανίζεται, αλλά υπάρχει σίγουρα μια μεταβολή, από το επίσημο στο ανεπίσημο, από τις υπεύθυνες δομές σε μια εθελοντική, προσωρινή διασύνδεση. Πρέπει να συμφιλιωθούμε ξανά με το γεγονός ότι αυτή η δομή υπονομεύει το κατεστημένο αλλά όχι μέσω αναγνωρίσιμων μορφών αντίστασης. Συχνά, το στοιχείο ‘αντί’ λείπει. Αυτό είναι που κάνει τους παραδοσιακούς, μη αναθεωρημένους αριστερούς τόσο καχύποπτους, καθώς αυτά τα δίκτυα κάνουν απλώς τη δουλειά τους και δεν προσαρμόζονται στη μια ή την άλλη ιδεολογία, είτε είναι νεοφιλελεύθερη είτε αυτόνομη μαρξιστική. Η αοριστία τους ξεφεύγει από οποιαδήποτε προσπάθεια αποδόμησης της πρόθεσή τους, είτε ως πρωτο-καπιταλιστικής είτε ως ανατρεπτικής.


Π.Χ.: Όλη αυτή η υπερβολική δημοσιότητα για τα νέα ηλεκτρονικά συνεργατικά εργαλεία πηγάζει από την τάση τους ενάντια στις μη ιεραρχικές δομές;


G.L.: Η υπερβολική δημοσιότητα για το Web 2.0 και το YouTube ειδικότερα καθοδηγείται από τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας που πανικοβάλλονται και αισθάνονται την ανάγκη να προλάβουν να επανακτήσουν τον έλεγχο. Η υπερβολική δημοσιότητα δεν είναι χαρακτηριστικό του Ίντερνετ. Οι συστάσεις είναι (και μπορούν να προκαλέσουν εκατομμύρια χτυπήματα), όπως και η εισδοχή (ειδήσεων). Η αξιολόγηση, επίσης. Όλα αυτά τα φαινόμενα δεν οδηγούν σε υπερβολική δημοσιότητα αλλά σε διασκορπισμένες μάζες ή (ηλεκτρονικά) πλήθη, όπως αποκαλούνται στις μέρες μας. Όπως και στο παρελθόν, τα πλήθη συγκεντρώνονται, και μετά, γρήγορα, εξαφανίζονται ξανά. Έχω εκπαιδευτεί στην ψυχολογία της μάζας και δεν εγκατέλειψα ποτέ αυτό το πεδίο, μολονότι δεν υφίσταται πια στον ακαδημαϊκό κόσμο. Μέσω του Βίλχελμ Ράιχ είναι ένα επιστημονικό αντικείμενο συνδεδεμένο με την άνοδο του φασισμού, αλλά κάποτε αποτελούσε γενική γνώση που εφαρμοζόταν σε όλα τα είδη των κοινωνικών, ιστορικών και πολιτικών συμβάντων. Η ψυχολογία της μάζας εμφανίστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα και εξαφανίστηκε στη δεκαετία του 1980, κυρίως λόγω της ανόδου των μέσων επικοινωνίας και των επικοινωνιακών σπουδών. Τώρα έχει έρθει η ώρα για την επιστροφή της ψυχολογίας της μάζας, για το απλό γεγονός ότι τα μέσα επικοινωνίας γίνονται κοινωνικά, χαρακτηρίζονται ως ‘συμμετοχικός πολιτισμός’ και επομένως πρέπει να μελετηθούν οι υποκείμενες δυναμικές.


Τα πλήθη αναπτύσσονται οργανικά και είναι αόρατα μέχρι τη στιγμή που προκαλούν θόρυβο. Αυτό εννοείτε με το μη ιεραρχικό; Ίσως η μη ιεραρχική φύση στην οποία αναφερθήκατε να είναι η λιγότερο κατανοητή και πιο δύσκολη πτυχή της δικτύωσης. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μην την υμνούμε, καθώς είναι προφανές ότι αποτρέπει τους ανθρώπους από βαθύτερους, βιώσιμους δεσμούς και παρεμποδίζει τις προσπάθειες οργάνωσης της δυσαρέσκειας. Η ρευστότητά της είναι καλή για λίγο, αλλά έπειτα αποκαλύπτεται ως μη δέσμευση, που τροφοδοτεί ακόμη περισσότερο μια νοοτροπία φυγής.


Π.Χ.: Είναι οι wiki κοινότητες ‘οργανωμένα δίκτυα’ στη δράση; Ή τουλάχιστον έχουν τη δυνατότητα να γίνουν;


G.L.: Τα wiki νεφελώματα θα μπορούσαν δυνητικά να εξελιχθούν σε μια άλλη κοινωνική μορφή, αλλά μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν στοιχεία για μια τέτοια υπόθεση. Αυτό που τα wikis καταφέρνουν να κάνουν είναι να βοηθούν διεσπαρμένες ομάδες στο έργο της επιμέλειας. Όσο μικρότερη είναι η κοινότητα, τόσο πιο μικρές είναι οι προθεσμίες και τόσο καλύτερα μπορεί ένα wiki να χρησιμοποιηθεί. Όσο περισσότερες προσδοκίες προβάλλουμε για μια τέτοια εφαρμογή, τόσο προδικάζουμε την αποτυχία της. Αντί να κάνουμε υποθέσεις για τις δυνατότητές της, είναι καλύτερα να καθίσουμε λίγο ήσυχα, να μη μιλάμε και να παρατηρήσουμε τα wikis σε δράση. Η θέση μου είναι ότι τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης. Πρόκειται για μια ανάμιξη χαμηλής έντασης. Δεν αναφέρομαι σε έλλειψη ενδιαφέροντος, μη δέσμευση, απολιτική αντιμετώπιση και άλλες παρόμοιες κατηγορίες. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη. Τα wikis λειτουργούν σε τέτοια ανεπίσημα, επί μέρους, με παράλληλες διαδικασίες περιβάλλοντα.


Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Συζήτηση του Geert Lovink με τον Christoph Spehr

Εκατομμύρια άνθρωποι καθοδηγούμενοι από τις ορμόνες τους και μια πλειάδα επιθυμιών απορροφούνται ατέλειωτες ώρες μπροστά από τις οθόνες των ηλεκτρονικών υπολογιστών τους. Για τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και τη βιομηχανία των ειδήσεων διανύουμε τις καλύτερες μέρες του συμμετοχικού πολιτισμού. Οι ανθρωπολόγοι μελετούν «τη διάδραση» και τη διαδικτυακή κοινωνικότητα των εφήβων, των οπαδών και των μπλόγκερς όλων των ηλικιών που προσπαθούν να εντυπωσιάσουν τους φίλους τους ή αναζητούν μια πλατφόρμα για να αναπτύξουν τις ιδέες τους. Το παρόν κείμενο δεν επιχειρεί να εξισορροπήσει την ανοχή και τους κινδύνους (τις συνέπειες του εκδημοκρατισμού, όπως η μαζικοποίηση της έκφρασης και τις επιζήμιες διαστάσεις, όπως ο εθισμός και η συνεχής αποσπασματική προσοχή), αλλά εστιάζει στη δημιουργική εργασία από την οπτική, όμως, της γενιάς του MySpace.


Το θέμα του παρόντος κειμένου δεν είναι η αδέσμευτη εργασία του πολυποίκιλου διαδικτυακού τρόπου ζωής (πχ. οι εργαζόμενοι στους φορητούς υπολογιστές τους για όλη την διάρκεια της εβδομάδας). Προτιμώ να επικεντρωθώ στην άυλη, δημιουργική και με δυνατότητες επιρροής εργασία, η οποία εκτελείται στο διαδίκτυο, το οποίο παρέχει πολυάριθμες δυνατότητες κοινωνικοποίησης. Την πρόταση για εργασία σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ακολουθούν, στο βορειοαμερικανικό τρόπο σκέψης, οι κατηγορίες του ακραίου αριστερισμού και του αποκομμένου από τον κόσμο ακαδημαϊσμού. Αυτές οι φωνές διαμαρτυρίας δεν αναδεικνύουν τίποτα περισσότερο από τον τρόπο κοινωνικοποίησης των ασκούντων την κριτική μέσω εθνικοποιημένων συλλογικών συμφερόντων, τα οποία και τους είναι πολύ πιο οικεία από ότι τα αμιγώς προσωπικά τους. Το παρόν κείμενο δεν θα αναλωθεί σε ευσεβείς πόθους, αλλά επιχειρεί να ρίξει φως στα νέα είδη της άυλης εργασίας.


Η παρεχόμενη δυνατότητα έκφρασης μέσω της εργασίας στο MySpace, το Facebook και τα blogs είναι όντως αμφίσημη. Η επιρροή, η αυθεντικότητα, η γνώση και η έκφραση πολιτισμού των ατόμων δημιουργούν επιπρόσθετη αξία μέσω της διαφημιστικής κάλυψης, η οποία μετατρέπει το ενδιαφέρον των χρηστών σε χρήμα. Ως συνήθως, ο καπιταλιστής γεύεται τους καρπούς της εργασίας, αλλά το κάνει πια με έναν νέο τρόπο.



Οι γονείς μου περνούν ώρες διαβάζοντας την εφημερίδα και τα χαζοπεριοδικά τους. Και τι έγινε, αν εγώ περνώ ώρες διαβάζοντας τα μηνύματα που μου στέλνουν οι φίλοι μου; Αυτή η υποκρισία πραγματικά με ενοχλεί.
Jassa 17 ετών


Το MySpace μονοπωλεί το χρόνο των χρηστών του διαδικτύου. Στις ΗΠΑ, οι χρήστες αφιερώνουν περισσότερο χρόνο σε αυτό από οποιοδήποτε άλλο δικτυακό τόπο και κατ’ αυτόν τον τρόπο «αιχμαλωτίζουν» ταυτόχρονα την κοινωνικότητα και τη γνώση (1) . Τα παιδιά, αντί να παρακολουθούν τηλεόραση, κάνουν σχόλια, βάζουν τίτλους, ιεραρχούν, προωθούν, διαβάζουν, γίνονται συνδρομητές, συνδέονται, θέτουν περιορισμούς, κάνουν συνδυασμούς, μοιράζονται, συνεργάζονται, υποστηρίζουν και γράφουν. Επίσης, φλερτάρουν, εργάζονται, παίζουν, συνομιλούν, κουτσομπολεύουν, συζητούν και μαθαίνουν. Οι άνθρωποι εκτιμούν ο ένας τη συνεισφορά του άλλου, αφενός επειδή έχουν στη διάθεσή τους περιορισμένο χρόνο και συναίσθηση της ποιότητας και αφετέρου γιατί τώρα πια η προσφορά εύχρηστου υλικού ακόμα και στα κινητά τηλέφωνα είναι παντού ευκολότερη από ποτέ. Ξανά, τι είδος εργασίας είναι αυτό;


Αποτελεί πραγματικά εργασία η μεταξύ των εφήβων ανταλλαγή σκέψεων (πχ για τη διαδικτυακή διασημότητα Tila Tequila); Θα το έκαναν ούτως ή άλλως ακόμα και με την απουσία του διαδικτύου. Οι άνθρωποι απλά μεταφέρουν τη ζωή τους και την εν λόγω δραστηριότητα στο διαδίκτυο. Η συγκεκριμένη εργασία άγεται από τη δυνατότητα επιρροής, την οποία ο Michael Hardt θεωρεί ως κεντρική μορφή της «άυλης» εργασίας σήμερα. Γράφει ότι «η συγκεκριμένη μορφή εργασίας είναι άυλη, [και] τα παραγόμενα προϊόντα της είναι δύσκολο να προσδιοριστούν: μία αίσθηση ευκολίας, ευζωίας, ικανοποίησης, ενθουσιασμού, πάθους- ακόμα και η εντύπωση του ανήκειν ή της κοινότητας.» Είναι ακριβώς αυτή η ικανοποίηση ότι, δηλαδή, οι άνθρωποι ξεφεύγουν από την εργασία μέσω του διαδικτύου που άλλωστε τους προσφέρει και πολυάριθμες δυνατότητες κοινωνικοποίησης.

Ορισμένοι από τους φίλους μου διοργανώνουν πάρτυ στο MySpace. Μια παρέα παιδιών συγκεντρώνονται μαζί με τους φορητούς υπολογιστές τους και συνδέονται στο MySpace για να σερφάρουν όλοι μαζί. Φαντάζεστε τι κουτσομπολιό ακολουθεί!
–Tara, 16


Σίγουρα η Tara, τα λόγια της οποίας σας μεταφέρω δεν θα θεωρούσε τα πάρτυ του MySpace εργασία. Η εικόνα αλλάζει πάντως, αν η εργασία ειδωθεί σε αυτό το νέο πλαίσιο της επιρροής. Ο Paolo Virno θα συμφωνούσε με το Hardt: Για εκείνον, η εργασία έχει μετατραπεί σε παράσταση, ο εργαζόμενος υποδύεται το ρόλο του ομιλητή μέσω επικοινωνιακών συστημάτων. Παραφράζοντας την παλιά παροιμία: το μεγαλύτερο επίτευγμα του κεφαλαίου δεν είναι άλλο από το να πείσει τον κόσμο ότι η εργασία δεν υφίσταται. Η εργασία σήμερα δεν είναι παρά μία ανεπίσημη και συχνά αποσπασματική άυλη δραστηριότητα.


Μόνο και μόνο η παρουσία της Τάρα και των φίλων της στο MySpace δημιουργεί αξία. Αναμφισβήτητα, η παραγόμενη χρηματική αξία ποικίλλει: πολύ δημοφιλή κλιπς, όπως το «treadmill video» στο YouTube συγκεντρώνουν πάνω από δέκα εκατομμύρια θεατές, ενώ άλλα δεν προσελκύουν ιδιαίτερη προσοχή. Το πλήθος των μικρών πράξεων εργασίας καθιστά το YouTube επικερδές για το Google.


Το περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες, εντούτοις, συνεπάγεται και κόστος για το Google, καθώς απαιτούνται αρχιτέκτονες λογισμικού, χώρος αποθήκευσης και καλός σχεδιασμός. Αλλά ποια είναι η σχέση κόστους – οφέλους;



«Ήμουν σαφώς εξαρτημένη από το MySpace. Περνούσα ώρες διαμορφώνοντας τη σελίδα μου, κάνοντας σχόλια σε ανθρώπους που βλέπω καθημερινά και συμπληρώνοντας ασήμαντες έρευνες».
–Wanda, 16


Από την οπτική της Wanda, η συμπλήρωση ερωτηματολογίων στο MySpace ενδεχομένως να θεωρείται εργασία. Εντούτοις, θα αποκομίσει κάτι και εκείνη από το χρόνο που αφιερώνει στο MySpace. Δεν χωρεί αμφιβολία! Οι άνθρωποι νιώθουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας, πιάνουν φιλίες, μοιράζονται εμπειρίες ζωής, αρχειοθετούν τις αναμνήσεις τους, βρίσκουν εργασία, κλείνουν ραντεβού και συμβάλλουν στη προώθηση του κοινού καλού. Πάρτε για παράδειγμα τους Κινέζους BackStreetBoys. Η Sony Erikson προσέλαβε και τα δύο αγόρια για τη διαφημιστική της καμπάνια στην Κίνα, καθώς αναρίθμητοι έφηβοι στη χώρα παρακολουθούσαν τα βίντεό τους στο YouTube. Επίσης, η επιτυχία της Jessica Rose στο χώρο του θεάματος βασίστηκε στην επιτυχία που γνώρισε στο διαδίκτυο. Αλλά όπως οι ψευδαισθήσεις της ταξικής κινητικότητας, έτσι και τα όνειρα της μαζικής διασημότητας δεν πραγματοποιούνται παρά μόνο για ελάχιστους. Τέτοιου είδους φαντασιώσεις για δημοσιότητα καθιστούν την αδέσμευτη εργασία στην «κοινωνική φάμπρικα» του MySpace πολλά υποσχόμενη και ολοένα πιο ελκυστική (2) .


Οι έφηβοι ωφελούνται με πολλαπλούς τρόπους, αλλά δημιουργούν πραγματικά αξία; Ο Nicholas Carr σημειώνει ότι το 2006 η ικανοποίηση των χρηστών ήταν ο κύριος λόγος για τον οποίο στις δέκα καλύτερες ιστοσελίδες στον Παγκόσμιο Δικτυακό Ιστό αντιστοιχούσε στο 40% της συνολικής επισκεψιμότητας ιστοσελίδων στο διαδίκτυο. Αυτή η συγκέντρωση πραγματικά προβληματίζει, καθώς προκαλεί και ενισχύει την πολιτισμική μονομέρεια (3) . Η ποικιλία του περιεχομένου δικτυακών τόπων, όπως το YouTube οδηγεί ολοένα και περισσότερους ανθρώπους σε αυτόν τον πολύ μικρό αριθμό δικτυακών τόπων (4) .


Αλλά γιατί οι επιχειρήσεις είναι πρόθυμες να δαπανήσουν υπέρογκα ποσά για να εξαγοράσουν επιτυχυμένους δικτυακούς τόπους που μόλις έχουν ξεκινήσει τη λειτουργία τους ; Μετά τη δραματική εμπειρία του dotcom τέτοιου είδους μαζικές επενδύσεις δεν πραγματοποιούνται, χωρίς τα προβλεπόμενα κέρδη να είναι εγγυημένα. Σαφώς τα δύο παραδείγματα του MySpace και του YouTube είναι ακραία, αλλά αποτελούν τους χώρους όπου οι περισσότεροι άνθρωποι την παρούσα περίοδο συμβάλλουν στη δημιουργία ηλεκτρονικού περιεχομένου. Η κοινωνικοποίηση μέσω δικτύου είναι το παραγόμενο προϊόν.


Για να πάμε ένα βήμα παρακάτω, ας συζητήσουμε τη σχέση της πραγματικής αξίας (για την επιχείρηση μέσω της διαφήμισης) και τα χρήματα που δαπανώνται για όσους συνεισφέρουν αυθεντικό υλικό (πχ YouTube, Digg). Άραγε οι εργαζόμενοι αυταπατώνται ιδεολογικά με το να πιστεύουν ότι δεν πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης; Ο Yochai Benkler προκλητικά υποστηρίζει ότι:


Η λύση βρίσκεται στον επιτυχή χειρισμό άμισθης και έμμισθης εργασίας, ώστε αυτός που δεν αμείβεται να μη θεωρήσει ότι πιάστηκε κορόιδο.


Ο Benkler υποστηρίζει, μάλλον, ότι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται κατάλληλα, ώστε να μη νιώθουν άσχημα για το γεγονός ότι τους εκμεταλλεύονται. Αντιθέτως, εγώ θα επιχειρηματολογούσα υπέρ της ανάγκης συνειδητοποίησης της προσφοράς υπηρεσιών. Η εν λόγω επίγνωση δεν έχει καν κοινωνικοποιηθεί στους πιο ένθερμους χρήστες του διαδικτύου: τους Αμερικανούς εφήβους. Παρά τις πραπλανητικές στατιστικές, η πλειονότητα των χρηστών του MySpace είναι νέοι που διαμένουν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ανατροφή τους δεν τους βοηθά να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους στους κανόνες της αγοράς (5) . Θεωρούν φυσικό το γεγονός ότι κάποιος ζει από την εργασία του άλλου. Απλά αναλογιστείτε το κοινωνικό πλαίσιο που επιτρέπει τη δημιουργία μιας εταιρίας, η οποία βασίζεται στην παραγωγή διαφημίσεων που δημιουργούνται από τους ίδιους τους ανθρώπους που τις παρακολουθούν. Δημιουργείς και προσφέρεις δωρεάν (ή για ένα ευτελές ποσό που υπολείπεται της αξίας που παράγεις) τη διαφήμιση που απευθύνεται σε σένα. Τέτοιες εταιρίες, όχι μόνο, υπάρχουν, αλλά είναι πραγματικά πολύ κερδοφόρες.


Η διαλεκτική της εκμετάλλευσης προσφέρει τη δυνατότητα σε όσους διαθέτουν υπολογιστή και σύνδεση στο διαδίκτυο να εκφράσουν την άποψή τους, χωρίς να ευνοείται η αριστερή ή η δεξιά θέση, αλλά να ενδυναμώνεται η συμμετοχική πολιτική εν γένει. Εν τούτοις, και χωρίς την παραμικρή διαφορά από τον καπιταλισμό, ο μόχθος των πολλών παράγει μαζικό πλούτο για πολύ λίγους (6) .


Πολλοί θεωρητικοί των μέσων υποστηρίζουν ότι η εποχή της κυριαρχίας των Αμερικανικών Αγγλικών (και της αμερικανικής επιρροής στο περιεχόμενο του διαδικτύου) βρίσκεται στη δύση της. Θα συμφωνήσω. Χώρες, όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ινδία, το Κογκό, η Κένυα, η Ουγκάντα και η Ρωσία θα αναδειχθούν πολύ σύντομα σε κυρίαρχες δυνάμεις στο διαδίκτυο. Το φαινόμενο της εργασίας στο πλαίσιο της δημιουργίας υλικού-περιεχομένου από το χρήστη, πάντως, είναι παγκόσμιο και θα παραμείνει ακόμα και με τη διάλυση συγκεκριμένων πλατφόρμων κοινωνικοποίησης (π.χ. YouSpace ή MyTube). Κυρίως λόγω της οικουμενικότητας του φαινομένου, είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η καλλιτεχνική παραγωγή και η κοινωνικότητα μετατρέπονται σε κεφάλαιο. Η ιδιοκτησία (copyleft ) είναι μόνο ένα ζήτημα. Μια πλατφόρμα, η οποία λειτουργεί ως μέσο μαζικής επικοινωνίας που παρέχει δυνατότητες κοινωνικοποίησης δεν χρειάζεται καν να έχει υπό την ιδιοκτησία της το παραγόμενο υλικό. Η αξία είναι η παραγόμενη κοινωνικότητα. Ο πλούτος του περιεχομένου (ακόμα και αν ανήκει στους δημιουργούς του) αιχμαλωτίζει την απαιτούμενη προσοχή των χρηστών του διαδικτύου, ώστε να δημιουργηθεί (μέσω της διαφήμισης) κεφάλαιο.


Στον τομέα της μελέτης των μέσων μαζικής επικοινωνίας σχεδόν όλοι επιχειρηματολογούν υπέρ της αγοράς, αντί να συμπράττουν με το κοινό του διαδικτύου. Σήμερα γινόμαστε μάρτυρες της συγκέντρωσης της ιδιοκτησίας δικτυακών πλατφόρμων, γεγονός το οποίο τεκμηριώνει την άποψη ότι στο διαδίκτυο εμπεριέχεται μια πολύπλοκη ακολουθία κεφαλαίου. Μολαταύτα υπάρχουν ελάχιστες διαφωνίες, για την εργασία και το διαδίκτυο που προσφέρει ποικίλες δυνατότητες κοινωνικοποίησης, εν μέρει γιατί η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση, την εργασία, την κοινωνικοποίηση και την καλλιτεχνική έκφραση είναι σχεδόν αδιόρατη. Μέρος του διαδικτύου κινείται αποκλειστικά στο πλαίσιο των νόμων της αγοράς και το υπόλοιπο σύμφωνα με την άποψη θεωρητικών, όπως ο Richard Barbrook ομοιάζει περισσότερο σε μια κομμουνιστική υψηλής τεχνολογίας οικονομία που βασίζεται στη δωρεές. Ή μήπως είναι; Σήμερα, αυτές οι συμμετοχικές πρακτικές δεν έχουν καμιά σχέση με τον κομμουνισμό, η ανταλλαγή της δωρεάς συντελείται σε επίπεδο επιχείρησης, ακόμα και η πρακτική της δωρεάν συμμετοχής δημιουργεί κεφάλαιο για τους ιδιοκτήτες της πλατφόρμας στην οποία το κοινό μοιράζεται το υλικό ή την αγάπη του (7) .


Ποιες είναι οι ρεαλιστικές και υλοποιήσιμες πρακτικές στο διαδίκτυο; Οι μη κερδοσκοπικές ζώνες που προωθούν την κοινωνικοποίηση δεν είναι παρά ελάχιστες. Στο πρώτο δείγμα πιθανής επιτυχίας τις εξαγοράσουν επιχειρηματικοί κολοσσοί. Δεν είναι καθόλου εύκολο να προστατευτεί κάποιος από το γίνει προϊόν εκμετάλλευσης στο διαδίκτυο. Αλλά υπάρχουν ορισμένες εναλλακτικές, όπως οι λίστες Craig (ο Craig Newmark απέρριψε πολύ μεγάλες προσφορές) και το Archive.org (η φιλοσοφία του Brewster Kahle δεν αφήνει περιθώριο για εξαγορές). Τα προαναφερθέντα παραδείγματα δεν είναι ιδιαίτερα αντιπροσωπευτικά του Παγκόσμιου Δικτυακού Ιστού. Ένα ιβρυδικό μοντέλο, το οποίο αναγνωρίζει υπάρχουσες σημαντικές εναλλακτικές σε εταιρικό πλαίσιο θα μπορούσε ενδεχομένως να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα εργαλεία που διαθέτει το MySpace για τη δημιουργία περιεχομένου, αλλά και ομάδες ακτιβιστών που οργανώνονται και κοινωνικοποιούνται σε αυτό το πλαίσιο.


Ο γνωστός ποιητής Kevin Killian (8) , που γράφει έργα αυτοβιογραφικής φαντασίας (υποτιθέμενες κριτικές παιδικής τροφής μέχρι Δρ. Ζιβάγκο) στην ιστοσελίδα του Amazon.com αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Ο Killian προβάλλει την καλλιτεχνική του δραστηριότητα αποκλειστικά σε ένα μυημένο κοινό.


Σε αντίθεση με τέτοιες υβριδικές πρακτικές, υποστηρίζω σαφώς την ανάγκη προσφοράς συμμετοχικών δυνατοτήτων, αντίστασης στην πολιτισμική μονομέρεια του διαδικτύου και αυτογνωσίας, έτσι ώστε να περιηγηθούμε στα μέσα μαζικής επικοινωνίας του διαδικτύου με τις άπειρες δυνατότητες κοινωνικοποίησης που προσφέρουν παραμένοντας, όμως, πιστοί στις αξίες μας. Τα Διαδικτυακά Μέσα Κοινωνικοποίησης διευκολύνουν την εκμετάλλευση των ανθρώπων, αλλά δεν μπορούμε να τους επιτρέψουμε να μας απομυζήσουν.

——————————————————————————–

(1) Το 11,9% του χρόνου που αφιερώνουν οι χρήστες στις ΗΠΑ για να σερφάρουν στο διαδίκτυο συγκεντρώνεται στο MySpace.

(2) Ο όρος κοινωνική φάμπρικα ανάγεται στους Ιταλούς αυτονομιστές.

(3) Ο κίνδυνος που ενέχεται σε τέτοιου είδους πλουραλιστικές πολιτισμικές μονομέρειες καταδεικνύεται από μηνύματα της καθημερινότητας όπως το Del.icio.us’ “Internal Error Εσωτερικό λάθος: There is something horribly wrong with our code. Συμβαίνει κάτι πολύ άσχημο με τον κωδικό μας.” Ή τα ημερολόγια του Google Calendar: “Server error. Λάθος του διαχειριστή. Google Calendar is currently unavailable. Το ημερολόγιο του Google δεν είναι διαθέσιμο προσωρινά. Cross your fingers and try again in a few minutes. Σταυρώστε τα δάχτυλα και προσπαθήστε σε λίγα λεπτά. Ή του Flickr “Flickr is having a massage. Το Flickr κάνει μασάζ. ” Αν εναποθέσουμε όλες τις προσδοκίες μας σε αυτά οδηγούμαστε σε μια τρομαχτική εξάρτηση από τις εταιρικές απόφάσεις τους. Τους εμπιστευόμαστε, άλλωστε, να μας προσφέρουν σταθερές λύσεις για τη φιλοξενία των δεδομένων μας.

(4) Το MySpace έχει πάνω από 100 εκατομμύρια προφίλ, αλλά δεν έχουν όλοι όσοι άνοιξαν λογαριασμούς ενεργές ιστοσελίδες. Το 11,9% του συνολικού χρόνου σύνδεσης στο διαδίκτυο στις ΗΠΑ αφιερώθηκε στο MySpace.com. Στη συγκεκριμένη ιστοσελίδα περνούν οι Αμερικανοί τον περισσότερο χρόνο τους στο διαδίκτυο.

(5) Πρόσφατες στατιστικές, οι οποίες υπολογίζουν το μέσο όρο ηλικίας των χρηστών του MySpace στα 35 είναι λανθασμένες καθώς δεν λαμβάνουν υπόψη ότι οι ανήλικοι χρήστες δίνουν ψευδή στοιχεία ταυτότητας. Ορισμένοι, παραδείγματος χάρη, που δηλώνουν 100 ετών διαστρεβλώνουν το τελικό αποτέλεσμα.

(6) Η εκτιμώμενη αγοραστική αξία των χώρων κοινωνικοποίησης καταδεικνύεται από τα υπέρογκα κέρδη των κολοσσών του διαδικτύου, όπως το Google.

(7) Ο Lawrence Lessig τον Οκτώβριο του 2006 έγραψε για την ηθική του Διαδικτύου 2.0. Δίνοντας βαρύτητα περισσότερο στις συλλογικές πρακτικές από την ηθική, ο Lessig ομαδοποίησε το διαδίκτυο πραγματικά συλλογικές ιστοσελίδες (Flickr, blink.tv) και μη (YouTube). Το YouTube δεν διαθέτει έναν πραγματικό μηχανισμό επιμερισμού στο σύστημά του. Είναι εύκολο να συνδέεις ένα βίντεο στο YouTube, αλλά το αρχείο καθεαυτό δεν επιμερίζεται. Το Blip.tv είναι όντως σχεδιασμένο για πραγματικό επιμερισμό του περιεχομένου.

(8) Ο ποιητής Kevin Killian από το Σαν Φρανσίσκο για παράδειγμα έγραψε 1525 κριτικές στο Amazon.com (από τις 7 Ιανουαρίου 2006).

Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για την διανεμημένη δημιουργικότητα


Το εγχείρημα των 79 ημερών

Ο δημιουργός του λογισμικού wiki, Ward Cunningham, υποστηρίζει ότι η διάδοση των συνεργατικών μέσων αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας.



Μία συνέντευξη στον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Όταν δημιουργήσατε το λογισμικό wiki είχατε ποτέ φανταστεί ένα παράγωγό του σαν την Wikipedia; Πώς αισθάνεστε που ορισμένες πανεπιστημιακές σχολές στις Ηνωμένες Πολιτείες απαγορεύουν αναφορές που βασίζονται στη Wikipedia;


Ward Cunningham: Ο συγκεκριμένος σκοπός μου για το πρώτο wiki ήταν να δημιουργήσω ένα περιβάλλον όπου θα μπορούσαμε να διασυνδέσουμε τις εμπειρίες μας για να εφεύρουμε η γλώσσα για τα πρότυπα του προγραμματισμού. Είχα, επίσης, γενικότερους στόχους για το wiki. Πρώτον, πιστεύω ότι η ομιλία έχει κάτι το συναρπαστικό. Στους ανθρώπους αρέσει να μιλούν. Δημιουργώντας το wiki, ήθελα να ενθαρρύνω αυτή την τάση που έχουμε όλοι μας, να διηγούμαστε ιστορίες. Δεύτερον, και ίσως πιο σημαντικό, ήθελα οι άνθρωποι που κανονικά δεν γράφουν, να νιώσουν την άνεση να γράψουν, έτσι ώστε να έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε τη δομή των όσων έχουν να πουν.


Ήξερα ότι το wiki θα ήταν καλό για πολλά πράγματα. Σκεφτόμουν ότι θα ήταν καλό και για εγκυκλοπαίδεια, αλλά δεν φανταζόμουν ότι η εγκυκλοπαίδεια θα αποτελούσε την ευρύτερη εφαρμογή της τεχνολογίας σήμερα. Μπράβο στη Wikipedia.


Οι πανεπιστημιακοί φοιτητές πρέπει να καταλαβαίνουν τη διαφορά ανάμεσα στις πρωτεύουσες και τις δευτερεύουσες πηγές. Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να ξεχωρίσουμε τη Wikipedia ή οποιαδήποτε άλλη εγκυκλοπαίδεια. Το να το κάνεις σημαίνει πως δεν καταλαβαίνεις τη μορφή της.


Θ.Π.: Πόσο δύσκολη είναι η διαχείριση ενός προγράμματος ανοιχτού κώδικα; Μπορείτε να τονίσετε μερικά σημεία κλειδιά της μεθοδολογίας του eXtreme programming που αλλάζουν τον τρόπο που προσεγγίζουμε τα οργανωτικά πρότυπα γενικά;


W.C.: Για να επιτύχει μακροπρόθεσμα ένα πρόγραμμα ανοιχτού κώδικα πρέπει να είναι διαφανές και διαπερατό καθώς και ανοιχτό. Διαπερατό σημαίνει να μπορούν οι άλλοι να εισαγάγουν βελτιώσεις. Η ψυχολογία μας αντιστέκεται σ’ αυτό.


Το eXtreme programming αποτρέπει την ανεπιθύμητη κτητικότητα με την από κοινού κατοχή του κώδικα από την αρχή. Εάν κάποιος είναι περήφανος για τα επιτεύγματα του άλλου, αυτό έχει σχεδόν επιτευχθεί.


Οι αποφάσεις που πήρα όταν σχεδίασα το wiki εμπνεύστηκαν κατά πολύ από την επιθυμία μου να δημιουργήσω ένα πρότυπο για τη συνεργατική διαδικασία που πίστευα πως έπρεπε να γίνει σε ευρείες βάσεις κώδικα. Ήθελα το wiki να το μιμηθεί αυτό. Ας πούμε ότι υπάρχει ένα πρόβλημα δέσμης κώδικα. Ξέρεις τη λύση του προβλήματος, αλλά η λύση αγγίζει μια δέσμη από συντελεστές. Χρειάζεται σκληρή δουλειά για την απαιτούμενη αναπροσαρμογή κι ακόμη πιο σκληρή αν πρέπει να διαπραγματευτείς με τον καθένα από τους αρχικούς συγγραφείς. Θέλεις απλώς να το κάνεις να λειτουργεί καλά.


Θ.Π.: Η διάδοση των wikis σηματοδοτεί το ενδεχόμενο τέλος του ομότιμου ελέγχου; Με ποιο τρόπο η εξέλιξη αυτή αλλάζει τη φύση των επιστημονικών κοινοτήτων;


W.C.: Το wiki δεν απειλεί τον ομότιμο έλεγχο. Η επιστήμη χρειάζεται τον ομότιμο έλεγχο και θα τον έχει. Δεν νομίζω ότι η γνώση που παράγεται μέσα από τα wikis έχει την ίδια βάση με την επιστημονική γνώση. Το wiki είναι μάλλον ένας τρόπος έρευνας, μοιράσματος, συντονισμού, πλαισίωσης των προβλημάτων και καθορισμού ατζέντας. Ένα wiki λειτουργεί καλύτερα όταν προσπαθείς να απαντήσεις σε μια ερώτηση που δεν μπορείς εύκολα να θέσεις, εκεί που δεν υπάρχει μια φυσική δομή, εκ των προτέρων γνωστή, γι’ αυτό που πρέπει να μάθεις.


Η επιστήμη βασίζεται σε επαναλαμβανόμενα πειράματα. Ο ομότιμος έλεγχος είναι ένας τρόπος αξιολόγησης της ποιότητας των πειραμάτων και όχι η εκδήλωση μιας προτίμησης. Δεν πρέπει όμως να ξεχνούμε ότι αυτό που κερδίζεις ως wiki αναγνώστης είναι η πρόσβαση σε ανθρώπους που προηγουμένως δεν είχαν φωνή. Ο άνθρωποι στους οποίους δίνουμε φωνή έχουν μεγάλο ένστικτο για το πώς είναι να γράφεις και να πλοηγείς ένα πρόγραμμα υπολογιστή.


Εάν θέλεις να συνεισφέρεις σε μια επιστημονική επιθεώρηση πρέπει να περάσεις από ομότιμο έλεγχο. Μέρος του ομότιμου ελέγχου είναι ότι όλη η θεωρία σού είναι οικεία. Και εκείνη η θεωρία που κατά κάποιο τρόπο αποδείχτηκε άσχετη. Αυτά που γράφονταν για τον προγραμματισμό δεν αντιστοιχούσαν σε αυτά που ένιωθαν οι προγραμματιστές. Με το wiki, οι προγραμματιστές που δεν έχουν καιρό να κατέχουν τέλεια τη φιλολογία και αποκτούν μια στήλη σε μια επιθεώρηση που πρόκειται να διαβαστεί, έχουν ένα μέρος που μπορούν να πουν πράγματα που είναι σημαντικά γι’ αυτούς. Το wiki προσφέρει μια διαφορετική άποψη. Στην πραγματικότητα, μπορείς να διακρίνεις αν κάποιος γράφει στο wiki από προσωπική εμπειρία ή αν απλώς αναφέρει αυτά που διάβασε τελευταία.


Θ.Π.: Τι πιστεύετε για την ‘τελική αξία του χρήστη’ στο τεχνικό επίπεδο ή στο επίπεδο του περιεχομένου; Νομίζετε ότι παίζει έναν όλο και πιο σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο;


W.C.: Το wiki αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας. Πρέπει να τιμούμε το γεγονός ότι έχουμε επιλογές. Αυτές οι επιλογές δεν αντιμάχονται η μια την άλλη (π.χ. οικονομία των δώρων έναντι οικονομία της αγοράς). Η ευρέως διαδεδομένη διανομή των ηλεκτρονικών υπολογιστών και το δραματικά μειωμένο κόστος της δικτύωσης έχει μεταβάλει κάπως τις ισορροπίες. Ωστόσο, η επανάσταση που επέφερε είναι μικρή αν συγκριθεί, για παράδειγμα, με τον τηλέγραφο, πριν από τον οποίον η μεγαλύτερη ταχύτητα με την οποία μπορούσε να ταξιδέψει ένα μήνυμα ήταν η ταχύτητα του αλόγου.


Ένα χαρακτηριστικό της οικονομίας της αγοράς είναι ότι μπορεί να προσαρμοστεί σε αυτές τις αλλαγές, μεγάλες και μικρές.


Θ.Π.: Πολλοί ανακαλύπτουν, μέσω των wiki εργαλείων, συνεργατικές μεθόδους δουλειάς και δράσης. Τι πιστεύετε ότι είναι κρίσιμο για την επιτυχή εφαρμογή των wikis σε περιβάλλοντα αυτού του είδους;


W.C.: Η συνεργασία προκύπτει όταν οι αξίες ευθυγραμμίζονται και τα άτομα διαθέτουν χρόνο για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης. Οι άνθρωποι το κάνουν αυτό. Το εκπληκτικό με το wiki είναι ότι η εμπιστοσύνη μπορεί και διαμορφώνεται σε αργή κίνηση μέσα από το κανάλι των κειμένων. Πράγμα που μας λέει περισσότερα για τους ανθρώπους παρά για το wiki.


Οι πολιτικές οργανώσεις και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις πρέπει να μην ξεχνούν ότι η δύναμη της συνεργατικής ανάπτυξης άρχισε μόλις να είναι υλοποιήσιμη και το λογισμικό ανοιχτού κώδικα θα συνεχίσει να ωθεί προς περισσότερη συνεργασία και περισσότερη καινοτομία.


Διαβάστε ακόμα


Το πρώτο wikiwikiweb


Συνέντευξη του Ward Cunningham στο συνέδριο ‘The way of eclipse’

Ο Pete Ashdown, ο πρώτος πολιτικός στον κόσμο ο οποίος υιοθέτησε ένα wiki στο πλαίσιο μιας προεκλογικής εκστρατείας (στο πλαίσιο των εκλογών για τηνΑμερικανική Γερουσία το 2006) για να αναπτύξει μία συνεργατική πολιτική πλατφόρμα, μιλά για την ανάγκη μίας πολιτικής ‘ανοιχτού κώδικα’.

Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Τι δεν πάει καλά με τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα; Μπορεί η εκτεταμένη χρήση των συνεργατικών τεχνολογιών να αντιστρέψει αυτή την κατάσταση;


Pete Ashdown: Ο Αριστοτέλης είπε ότι ‘Σε μια δημοκρατία ο φτωχός έχει περισσότερη εξουσία από τον πλούσιο, γιατί οι φτωχοί είναι περισσότεροι και η βούληση της πλειοψηφίας υπέρτατη’. Μολονότι δεν πιστεύω στην πλειοψηφία που συντρίβει τα δικαιώματα της μειοψηφίας, αυτή η δήλωση σπάνια βγήκε αληθινή.


Η πολιτική των κομμάτων επικεντρώνεται σήμερα γύρω από το χρήμα και ποιος μπορεί να μαζέψει περισσότερο. Παρόλο που οι περισσότεροι πολιτικοί απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό, είναι παραπάνω από εμφανές ότι η εξουσία πηγαίνει εκεί που βρίσκεται το χρήμα κι ότι η φωνή των πλουσίων ακούγεται περισσότερο από όλες τις άλλες.


Οι συνεργατικές τεχνολογίες έχουν τη δύναμη να αντιστρέψουν αυτή την εικόνα. Το Ίντερνετ δεν διακρίνει πλούτο, ικανότητα, φυλή, θρήσκευμα, φύλο και καταγωγή. Μια καλή ιδέα που παρουσιάζεται μέσω των συνεργατικών τεχνολογιών θα προβληθεί και θα εφαρμοστεί, ανεξάρτητα από την πηγή της. Αυτό είναι καλό για όλους, συμπεριλαμβανομένης της μειοψηφίας.


Π.Χ.:Η προεκλογική σας εκστρατεία για τη Αμερικανική Γερουσία βασίστηκε στη χρήση του wiki για την ανάπτυξη της πολιτικής σας πλατφόρμας. Ήταν ένας νέος τρόπος άσκησης πολιτικής;


P.A.: Ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε wiki από έναν υποψήφιο για ανοιχτή συζήτηση πολιτικής. Ωστόσο, με ενδιέφερε λιγότερο να είμαι ο ‘πρώτος’ και περισσότερο να ανοίξω την εκστρατεία μου σε οποιονδήποτε επιθυμούσε να συμμετάσχει. Πολλοί εξεπλάγησαν που είχαν αυτού του είδους την πρόσβαση σε έναν υποψήφιο. Και είναι ατυχές, γιατί τι άλλο είναι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι μας από υπηρέτες του λαού; Το να μην έχεις πρόσβαση σε αυτούς είναι σα να τους δίνεις λευκή επιταγή για να κάνουν ό, τι θέλουν. Όσο κι αν έλπιζα ότι κι άλλοι υποψήφιοι θα με ακολουθούσαν, δεν είδα κανέναν, σε εθνικό επίπεδο, να το κάνει. Υπήρξαν μερικοί εκλεγμένοι αξιωματούχοι που χρησιμοποίησαν wikis για συζητήσεις πολιτικής, αλλά όχι επίσημα. Είμαι σίγουρος ότι αυτό θα συνεχίσει να εξελίσσεται και να γίνεται αποδεκτό, γιατί η δημοκρατία απαιτεί συμβουλή και συναίνεση του λαού. Εάν έχουν αυτές τις τεχνολογίες σε κάθε ευκαιρία στη ζωή τους, η κυβέρνηση θα αναγκαστεί να τις υιοθετήσει για να μη μείνει πίσω.


Π.Χ.: Το πρόβλημα είναι η μη συμμετοχή των πολιτών ή το ιεραρχικό πλαίσιο μέσα από το οποίο διοχετεύεται συνήθως;


P.A.: Η απάθεια και ο κυνισμός των πολιτών πηγάζει από το σαρωτικό συναίσθημα πως δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα. ‘Δεν ακούγομαι, άρα γιατί να προσπαθήσω;’ Αυτό είναι το τροπάριο των απομονωμένων πολιτών. Εάν δείξουμε ότι έχουν φωνή και τους εισάγουμε στη λήψη αποφάσεων, θα έχουμε καλύτερους ηγέτες και πιο ενεργούς πολίτες. Η σημερινή ιεραρχία τελεί εν αδίκω, αλλά είναι απόγονος κυβερνήσεων αριστοκρατιών.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η εκστρατεία σας αποκεντρώθηκε ή/και έγινε οριζόντια μέσω της έμφασης στις συνεργατικές μεθόδους;


P.A.: Η ιεραρχία της παραδοσιακής εκστρατείας εξακολουθούσε να είναι παρούσα στην κούρσα μου για την αμερικανική Γερουσία. Ωστόσο, εκτιμώ ότι η αξία των οριζόντιων συνεισφορών από ανθρώπους που δεν ήταν μέλη του προσωπικού ήταν μεγαλύτερη από αυτή που προήλθε από μέλη του προσωπικού και συμβούλους. Μάλλον λόγω της ιδέας του Αριστοτέλη, με την έννοια ότι οι πρώτοι ήταν περισσότεροι από τους δεύτερους. Τα καλύτερα στολίδια της πλατφόρμας μου προήλθαν από το wiki μου.


Π.Χ.: Μπορείτε να μας αναπτύξετε την έννοια της πολιτικής πλατφόρμας ‘ανοιχτού κώδικα’;


P.A.: Σε μια παραδοσιακή συγγραφή είτε αφορά βιβλία είτε αφορά λογισμικό, υπάρχει μια μονολιθική κλειστή δομή. Μπορείτε να ζητήσετε από τη Microsoft ή τον αγαπημένο σας συγγραφέα να κάνει μια αλλαγή σε μια επόμενη έκδοση, αλλά στην ουσία την απόφαση εξακολουθεί να έχει το άτομο ή η εταιρία που έχει τον έλεγχο. Είναι, κατά πολύ, όπως οι σύγχρονες δημοκρατικές κυβερνήσεις, με την έννοια ότι εμείς οι πολίτες μπορούμε να απευθυνόμαστε στους αντιπροσώπους μας, αλλά στο τέλος οι φωνές μας έχουν δευτερεύουσα σημασία σε σχέση με τους λομπίστες που τους βλέπουν κάθε μέρα. Σε σύγκριση με τους μεγάλους χορηγούς, μάς λαμβάνουν πολύ λιγότερο υπόψη.


Με τον ‘Ανοιχτό Κώδικα’, οποιοσδήποτε έχει καλή συνεισφορά μπορεί να αποτελέσει μέρος της διαδικασίας. Με το λογισμικό, οποιοσδήποτε έχει την ικανότητα μπορεί να γράψει προσθήκες ή να προσθέσει άρθρα. Η Wikipedia δείχνει τη συλλογή και αξιολόγηση της γνώσης μέσα από τις ίδιες τεχνικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’.


Οι πολιτικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’ επιτρέπουν σε οποιονδήποτε διαθέτει εμπειρία ή μια καλή ιδέα να συνεισφέρει. Η ρητορική και οι προκαταλήψεις θα βγάζουν μάτι σε μια wiki σελίδα και εάν δεν έχουν συνεκτική υπεράσπιση θα βουλιάξουν στον πάτο, ενώ οι καλές, πραγματοποιήσιμες ιδέες θα ανέβουν στην κορυφή. Οι λύσεις στα προβλήματα δεν είναι κομματικές, είναι απλώς λειτουργικές. Οι απομονωμένες κομματικές πολιτικές του παρελθόντος θα δώσουν τη θέση τους στην ανοιχτή συνεργασία μεταξύ ανθρώπων κάθε προέλευσης, που θα εργάζονται για τον κοινό σκοπό μιας καλύτερης ζωής για όλους.


Διαβάστε ακόμα


Wikidemocracy


Συνέντευξη του Pete Ashdown στο Wired

Ο Jonah Bossewitch αφηγείται την ιστορία της συμμετοχικής εκστρατείας κατά του αντιψυχωτικού φαρμάκου Zyprexa, και παρατηρεί ότι η συμμετοχική κουλτούρα μπορεί να ενδυναμώσει τη συμμετοχική δημοκρατία, ενώ οι συνεργατικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν κύριο ρόλο στον σχεδιασμό ριζοσπαστικών δράσεων.

‘Η αλλαγή προέρχεται από την εξουσία και η εξουσία προέρχεται από την οργάνωση. Για να δράσουν, οι άνθρωποι πρέπει να είναι μαζί…Η εξουσία δεν είναι μόνο αυτό που έχεις, αλλά αυτό που ο εχθρός νομίζει ότι έχεις’- Saul Alinsky


Όπως ο τηλέγραφος και ο σιδηρόδρομος στην εποχή τους, το Ίντερνετ προαναγγέλθηκε ως υπέρμαχος της ισότητας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Και όπως οι τεχνολογίες που προηγήθηκαν, η επίδρασή του θα είναι τελικά παράγωγο των τρόπων που επιλέγουμε για τη χρήση του. Στην μετά dot.com εποχή, το Ίντερνετ είναι ευρέως γνωστό για την ψυχαγωγία, το εμπόριο και την κοινωνικότητα, παρόλο που χρησιμοποιείται, επίσης, για πιο σοβαρές δραστηριότητες όπως η εκπαίδευση, η προάσπιση των πολιτικών ελευθεριών και η άμεση κοινωνική δράση.


Γράφοντας στον παγκόσμιο ιστό, οι οργανώσεις βελτιώνουν σημαντικά την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητά τους. Το ντε φάκτο σύνολο των εφαρμογών Web 2.0 –ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, blog, κοινές δημόσιες ετικέτες και RSS γίνονται γρήγορα μέρος των επικοινωνιακών εργαλείων των κλασικών οπαδών. Εκτός απ’ τη δουλειά που κάνουν, οι οργανωτές μαθαίνουν να ενστερνίζονται το διαδίκτυο ως το νέο μέσο τους, ακριβώς όπως οι συγγραφείς έμαθαν να ενστερνίζονται τον επεξεργαστή κειμένων. Αυτό το αναδυόμενο κύμα τεχνολογιών μπορεί να παράσχει διαφάνεια, υπευθυνότητα και βιωσιμότητα σε χαλαρά διασυνδεδεμένους υπερασπιστές και ακτιβιστές. Αλλά η χρήση αυτών των εργαλείων δεν περιορίζεται απλώς στους ηχο-θαλάμους του κυβερνοχώρου- η επίδρασή τους αγγίζει πιο εδραιωμένους τομείς πολιτικής δέσμευσης, όπως η πολιτική ανυπακοή, η στρατηγική των δικαστικών αγώνων και τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας.


Αυτό το δοκίμιο ρίχνει φως σε ένα πρόσφατο επεισόδιο κυβερνο-ακτιβισμού, που χρησιμοποίησε τακτικές στην κόψη της τεχνολογίας και στο όριο των πολιτικών ελευθεριών. Η ιστορία αυτή δείχνει πώς ο συμμετοχικός πολιτισμός μπορεί ανοίξει το δρόμο στη συμμετοχική δημοκρατία, και ειδικότερα πώς αυτά τα είδη τεχνολογίας μπορούν να παίξουν ηγετικό ρόλο στις ριζοσπαστικές δράσεις. Δείχνει επίσης την ισχυρή συμβιωτική σχέση μεταξύ νέων και παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας και παρουσιάζει νέα πρότυπα για τη μελλοντική συνεργασία τους.


Αυτό είναι σοβαρό…είναι επικίνδυνο να είμαστε υπερβολικά πολλοί


Η εκστρατεία ZyprexaKills εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2006 όταν οι New York Times δημοσίευσαν μια σειρά πρωτοσέλιδων άρθρων για ένα δεκαετές σκάνδαλο στους κόλπους της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Στόχος της εκστρατείας ήταν το αντιψυχωτικό –δυναμίτης Zyprexa (Olanzapine), ένα εγκεκριμένο για τη σχιζοφρένεια και τη μονομανία φάρμακο, κατασκευασμένο από την πολυεθνική φαρμακευτική εταιρία Eli Lilly. Εσωτερικά έγγραφα που διέρρευσαν στους Times αποκάλυπταν ότι η Lilly είχε συνειδητά υποβαθμίσει τις θανατηφόρες παρενέργειες του ευρύτατα διαδεδομένου Zyprexa, και ηγείτο μιας παράνομης εκστρατείας μάρκετινγκ για να ενθαρρύνει τους γιατρούς της πρωτοβάθμιας περίθαλψης να χορηγούν το Zyprexa, πέρα από τους εγκεκριμένους από το FDA (Οργανισμός Φαρμάκων και Τροφίμων) σκοπούς.


Τα στοιχεία που αιτιολογούσαν αυτές τις κατηγορίες διέρρευσαν στους Times από έναν δικηγόρο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τον James Gottstein, που τα είχε κλητεύσει νόμιμα από τον Δρα David Egilman, μάρτυρα στη συνεχιζόμενη δίκη κατά της Lilly. Η Lilly είχε εμφανίσει πάνω από 11 εκατομμύρια ηλεκτρονικά ντοκουμέντα στη διάρκεια των ερευνών αυτής της δίκης, που το δικαστήριο είχε σφραγίσει για να επισπεύσει την υπόθεση. Εκτός από τους New York Times, ο Gottstein διένειμε τα ντοκουμέντα στο National Public Radio, σε μια επιτροπή του Κογκρέσου, και σε μια ντουζίνα οργανώσεις που μάχονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την υγεία. Ο Gottstein κατέθεσε ότι ‘ήθελε να τους βγάλει εκτός με τρόπο που θα καθιστούσε αδύνατο να επανέλθουν εντός’.


Η δικαιοσύνη ως αυτόκλητος προστάτης και τα http


Μόλις το πρώτο κύμα των άρθρων του New York Times βγήκε στα περίπτερα, εμφανίστηκαν στο Ίντερνετ ηλεκτρονικά αντίγραφα των ντοκουμέντων, από ποικίλες πηγές μιας γκάμας πρωτοκόλλων. Προκειμένου να διανεμηθούν αυτοί οι πόροι γρήγορα και ανώνυμα, χρησιμοποιήθηκαν τα πρωτόκολλα HTTP, FTP, Tor, Freenet, Bittorrent, Usenet και συμπληρωματικές υπηρεσίες κοινών φακέλων.


Μια ad-hoc κοινότητα ένθερμων ακτιβιστών και πολιτών-δημοσιογράφων άρχισε να (αυτό-) οργανώνεται γύρω από το σκάνδαλο, δημιουργώντας αμέσως ένα ανοιχτό, ειδικό ηλεκτρονικό ταχυδρομείο κοντά σε ένα επιμελούμενο από το κοινό wiki στο pbwiki.com- μια δωρεάν wiki υπηρεσία, που έγινε δημοφιλής. Η κοινότητα άρχισε να αναλύει τα θέματα που αφορούσαν τους παράνομους χειρισμούς της Lilly και να εντοπίζει τις προσπάθειες διάδοσής τους σε παγκόσμιο επίπεδο. Πολλοί από τους συμμετέχοντες είχαν την επιμέλεια του wiki, ενώ παράλληλα εκτελούσαν το πρόγραμμα Tor, καθιστώντας τη συμμετοχή τους ανώνυμη.


Για να προλάβει ενδεχόμενες απειλές έναντι οποιαδήποτε μεμονωμένης ιστοσελίδας, η εκστρατεία ZupraxaKills εισήγαγε την κοινή ετικέτα ‘zyprexakills’, γύρω από όλες τις δημόσιες επικοινωνίες που είχαν σχέση με αυτή την εκστρατεία. Η τακτική αυτή είχε στόχο να διασφαλίσει πως ο συμβιβασμός οποιασδήποτε συγκεκριμένης περιοχής του δικτύου δεν θα εμπόδιζε τους ακτιβιστές να εντοπίζουν ο ένας τον άλλον- μπορούσαν να βρουν ο ένας τον άλλον χρησιμοποιώντας οποιαδήποτε κοινή μηχανή αναζήτησης. Το γεγονός ότι δόθηκε μια ονομασία στην εκστρατεία βοήθησε, επίσης τους ακτιβιστές που δεν ήταν συνδεδεμένοι να βρίσκουν ο ένας τον άλλον αμέσως.


Μόλις πληροφορήθηκε τη ρήξη, η νομική ομάδα της Lilly έπιασε δουλειά με τον αναμενόμενο ζήλο. Έπεισαν έναν ομοσπονδιακό δικαστή να εκδώσει απόφαση ασφαλιστικών μέτρων κατά του Gottstein, απαγορεύοντας τη διάδοση των σημειώσεων. Η εντολή φίμωσης επεκτάθηκε δυο φορές, σε μια προσπάθεια ελέγχου της όλο και μεγαλύτερης διάδοσής τους. Η τρίτη εκδοχή της απόφασης ασφαλιστικών μέτρων του δικαστηρίου απαγόρευε οποιαδήποτε ομιλία ‘διευκόλυνε τη διάδοση των ντοκουμέντων’ και απευθυνόταν τόσο στα άτομα όσο και στις ιστοσελίδες (που προσδιορίζονταν με τα ονόματα της περιοχής τους). Μια από τις περιοχές που συμπεριλαμβανόταν στα ασφαλιστικά μέτρα ήταν το επιμελούμενο από το κοινό wiki, zyprexa.pbwiki.com.


Η διασύνδεση δεν είναι έγκλημα


Το Electronic Frontier Foundation (EFF) ανταποκρίθηκε στις εκκλήσεις των συντελεστών για βοήθεια και αγνόησε τις σαρωτικές απαγορεύσεις του δικαστηρίου για την ομιλία. Αντικείμενο διακύβευσης ήταν το καλά εδραιωμένο συνταγματικό δόγμα για τον εκ των προτέρων περιορισμό. Αυτό εγγυάται σε όλους τους Αμερικανούς το δικαίωμα, με σπάνιες εξαιρέσεις, να λένε ό, τι τους αρέσει και να υφίστανται ύστερα τις συνέπειες. Το δικαστήριο έχει μια περιορισμένη εξουσία σε ό, τι αφορά στον περιορισμό της ομιλίας των αντιδίκων, ενώ εμπορικά μυστικά ενδέχεται να υπόκεινται, επίσης, σε αυτό το είδος προστασίας. Ωστόσο, οι συντελεστές στο wiki δεν έχουν άμεση σχέση με τα εμπλεκόμενα μέρη και είναι παράλογο να ισχυρίζεται η Lilly ότι οι παράνομες πρακτικές μάρκετινγκ αποτελούν εμπορικό μυστικό.


Αυτή ήταν η πρώτη wiki υπόθεση του EFF και τα τεχνικά χαρακτηριστικά του wiki έκαναν εφικτά μερικά νομικά επιχειρήματα που δεν θα μπορούσαν να ισχύσουν εύκολα για τα blogs. Για παράδειγμα, ένας αξιότιμος δικαστής διατύπωσε κάποτε την άποψη ότι το δικαστήριο ‘δεν μπορεί νομίμως να διατάσσει τον κόσμο γενικά, ανεξάρτητα από την ευρύτητα διατύπωσης της απόφασής του’. Ο Fred Von Lohmann εφάρμοσε αυτό το σκεπτικό στα γεγονότα και υποστήριξε ότι όταν διατάζεις ένα wiki, το οποίο επιμελείται το κοινό, είναι σα να διατάζεις τον κόσμο.


Οι δράσεις των μυθικών δικτυακών τεχνολογιών τροφοδότησαν πολυάριθμους νέους κύκλους ειδήσεων στα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, αυξάνοντας τη συνειδητοποίηση του κοινού για το θέμα και προκαλώντας τεράστια ζήτηση για τα έγγραφα. Η Lilly πιάστηκε στην παγίδα- όσο περισσότερο σφάδαζαν, τόσο μεγαλύτερη προσοχή τους έδινε οΤύπος. Η κοινότητα Wikipedia παρακολουθούσε στενά την ιστορία, γιατί μια απόφαση γι’ αυτή την υπόθεση θα μπορούσε να ισχύει παρομοίως γι’ αυτούς. Πράγματι, σύντομα εμφανίστηκαν links για τα έγγραφα, σε εισόδους για ‘Zyprexa’ και ‘Eli Lilly’. Από ιστορία διαφθοράς σε μια μεγάλη φαρμακευτική εταιρία, η υπόθεση μετατράπηκε σε ψηφιακή ιστορία για τη συνταγματική διάταξη, με τον πρωταγωνιστικό ρόλο των wikis, bittorrent και Tor.


Στο τέλος Φεβρουαρίου 2007, ο δικαστής Wienstien εξέδωσε μια μακρά και περίπλοκη απόφαση που υπεραμυνόταν των ασφαλιστικών μέτρων εναντίον συγκεκριμένων, κατονομαζόμενων ατόμων αλλά κατέληγε ότι ‘το δικαστήριο δεν μπορεί να εφαρμόσει αποτελεσματικά μια απόφαση ασφαλιστικών μέτρων ενάντια στο Ίντερνετ, στις ποικίλες εκδηλώσεις του, και θα ήταν μια αμφιλεγόμενη εκδήλωση δημόσιας πολιτικής εάν επιχειρούσε να το κάνει’. Μολονότι ο δικαστής δεν δέχτηκε τα ευρύτερα συνταγματικά επιχειρήματα, ούτε χειρίστηκε το wiki δίνοντας του όλα τα προνόμια μιας ειδησεογραφικής οργάνωσης, η εκστρατεία ZyprexaΚills αποτέλεσε μια σημαντική, από πολιτική άποψη, επιτυχία.


Όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, τα γραφεία των γενικών εισαγγελέων επτά πολιτειών διεξήγαγαν έρευνες κατά της Lily και ο Δρ David Graham, από το επιτελείο της FDA, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόσυρση του Vioxx από την αγορά, είχε αρχίσει να εξετάζει προσεκτικά το Zyprexa. Τελικά, στις 5 Μαρτίου, ο βουλευτής Henry Waxman (D-Calif), πρόεδρος της αρμόδιας επιτροπής της βουλής, κλήτευσε τα έγγραφα απευθείας από τη Lilly, και είναι πιθανό να υπάρξουν ακροάσεις στο Κογκρέσο. Είναι αδύνατον να αποδειχτεί ότι αυτές οι έρευνες παρακινήθηκαν από την πρόσθετη προσοχή που έδωσαν τα μέσα ενημέρωσης, θα ήταν δίκαιο όμως να πούμε πως αυτή η πρόσθετη προσοχή δεν έβλαψε την υπόθεση. Πράγματι, τα έγγραφα εξετάζονται τώρα νόμιμα από έναν επαγγελματία ερευνητή δημοσιογράφο, τον Philip Dawdy, που διευθύνει το όλο και πιο δημοφιλές blog, furiousseasons.com. Το Furious Seasons φιλοξενεί ατομικά έγγραφα που απευθύνονται το καθένα στο δικό του URL, links για την αναζήτηση των κειμένων των εγγράφων σε απλές εκδοχές, και αναφέρει ότι τόσο η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και η Lilly είναι τακτικοί επισκέπτες της ιστοσελίδας.


Μαθήματα που διδάσκονται, διδάγματα που αντλούνται


Η εκστρατεία Zyprexakills αποτελεί τη μονογραφία μιας ad-hoc κοινότητας που σχηματίστηκε αυθόρμητα γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα που αγγίζει τους προβληματισμούς νομικών, ακαδημαϊκών ακτιβιστών και δημοσιογράφων. Οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν ιδεολογίες και ιστορίες- πολλοί αναγνώρισαν αμέσως τις ομοιότητες αυτής της υπόθεσης με τη δημοσιότητα των σημειώσεων Diebold και τις επικουρικές προσπάθειες στη μάχη να διατηρηθούν διαθέσιμες για το κοινό. Αυτές οι κοινές πολιτιστικές αναφορές επέτρεψαν σε αυτούς που έκαναν την εκστρατεία να επικοινωνούν με άνεση και να δρουν με μεγάλη επιδεξιότητα.


Από παιδαγωγικής άποψης, μπορούμε να δούμε την εκστρατεία Zyprexakills ως ένα μάθημα για την πρακτική ασφαλών και ανώνυμων αποκαλύψεων σε έναν επιτηρούμενο κόσμο. Σε αντίθεση με τις τυπικές ιστορίες για τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται – τρομοκρατία, παιδική πορνογραφία και μουσική πειρατεία- το εγχείρημα αυτό κατέδειξε την πιεστική ανάγκη του κοινού γι’ αυτά τα πρωτόκολλα. Ενισχύει τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν τις ισχυρές σχέσεις μεταξύ της ανωνυμίας στον ελεύθερο λόγο και αποτελεί ισχυρή κληρονομιά σε σχέση με τη σημασία διατήρησης της ουδετερότητας του διαδικτύου.


Η επιλογή των τεχνολογιών επικοινωνίας για την εκστρατεία αυτή αντανακλά τις δυναμικές των σχέσεων των συμμετεχόντων και δείχνει το ζωτικό ρόλο που αυτές οι διασπαστικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν. Σημαντική και σκληρή δουλειά απομένει να γίνει και πρέπει να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία έξυπνα έτσι ώστε να μπορούμε να επικοινωνούμε και να δρούμε πιο αποφασιστικά και αποτελεσματικά.


Διαβάστε ακόμα


Τo χρονικό του Zyprexa


Alchemical musings

Ο Paul Hartzog εισάγει τον όρο ‘παναρχία’, ένα κοινωνικο-πολιτικό πεδίο που αναδύεται όταν οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και εξουσίας.


Η παναρχία είναι το αναδυόμενο σύστημα της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας στο οποίο μπορούμε να αναφερόμαστε ως τη wiki-οποίηση της κοινωνίας. Με τη χρήση του όρου wiki-οποίηση αναφέρομαι στην άνοδο των συστημάτων μαζικής συμμετοχής, τα οποία περιλαμβάνουν: 1) παραγωγή λογισμικών προγραμμάτων ή είναι αποδέκτες υλικού με τη χρήση της μεθόδου του Ανοικτού Κώδικα (Open Source), 2) παραγωγή γνώσης, όπως π.χ. η wikipedia, ή 3) παραγωγή ομάδων/ ταυτότητας, δηλαδή, κοινοτήτων. Η μαζική συμμετοχή καθίσταται δυνατή και ενδυναμώνεται από την πρόσφατη εξάπλωση της τεχνολογίας συνδετικών δικτύων (από τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας μέχρι το Διαδίκτυο, δηλαδή ). Η παναρχία αναδύεται, όταν αυτού του είδους οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και δύναμης.


Οι δικτυακές τεχνολογίες, επειδή διευρύνουν την ανθρώπινη διασύνδεση, αυξάνουν αμφότερες την ταχύτητα και τη συχνότητα της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Περισσότερη διασύνδεση, ωστόσο, σημαίνει περισσότερη πολυπλοκότητα και συνεπώς, περιορισμένη δυνατότητα πρόβλεψης. Καθώς, γεγονότα μικρής σημασίας καταλήγουν να αποκτούν μεγαλύτερη, η εξουσία διαχέεται μέσω του συστήματος, ταυτόχρονα παντού και πουθενά. Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν είναι τίποτα λιγότερο από το μετασχηματισμό του πολιτισμού μας. Εκεί που το τρέχον σύστημα είναι ιεραρχικό, συγκεντρωτικό και διαφοροποιημένο, το νέο σύστημα είναι αναρχικό, αποκεντρωτικό και μερικώς επικαλυπτόμενο. Το τρέχον σύστημα περιθωριοποιεί και καταπιέζει τη διαφορετικότητα, το νέο σύστημα, εντούτοις, εξαίρει τη διαφορετικότητα αποσκοπώντας στη δημιουργία, την ανακάλυψη και την προσαρμογή όσον αφορά στις δυνατότητες και αβεβαιότητες του μέλλοντος. Το τρέχον σύστημα περιορίζει την εργασία στην αποκλειστική οικονομική παραγωγή, ενώ το νέο σύστημα προσφέρει πολλούς τρόπους εργασίας και την παραγωγή αγαθών ελεύθερης προσπέλασης. Και τελικώς, το τρέχον σύστημα θεσμοποιεί στατικές δομές, το νέο σύστημα, σε αντίθεση, επιδεικνύει πολύπλοκη δυναμική- αποτελεί ένα πεδίο, τα στοιχεία και οι σχέσεις του οποίου συνεχώς συνδυάζονται και μεταβάλλονται, το πεδίο, λοιπόν, αυτό αποκαλείται παναρχία.


Εξουσία, γνώση και δημοκρατία


Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Οι θεωρητικοί της Δημοκρατίας έχουν από μακρού συνειδητοποιήσει την πολυπλοκότητα που συνεπάγεται η συμμετοχή. Ποιος θα πρέπει να συμμετέχει; Πότε; Πώς; Οι δικτυακές τεχνολογίες έκαναν την εμφάνισή τους σε κοινότητες συμμετεχόντων, οι οποίοι ήταν σαφώς αφοσιωμένοι στα δημοκρατικά ιδεώδη της κοινοκτημοσύνης και της ελεύθερης πρόσβασης, κυρίως, δηλαδή, σε κοινότητες χάκερς και χίπις . Οι χάκερς και οι χίπις μοιράζονται τα πάντα από κωδικούς μέχρι αγαθά. Ο Michel Foucault έχοντας, σαφώς, συνειδητοποιήσει τη σχέση μεταξύ εξουσίας και γνώσης κατέδειξε μέσα από το έργο του την εν λόγω στάση της ελεύθερης διαμοίρασης.



«Αν ένα ή δύο από αυτά τα «εργαλεία» προσέγγισης ή τις μεθόδους που έχουν επιχειρήσει να συνδεθούν με την ψυχιατρική, τον ποινικό κώδικα ή τη φυσική ιστορία μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα σε σας, τότε θα ήμουν ευχαριστημένος. Αν θεωρήσετε ανάγκη να μετατρέψετε τα εργαλεία μου ή να χρησιμοποιήσετε άλλα, τότε δείξτε μου ποια είναι, γιατί, ενδεχομένως, να αποβούν προς όφελός μου.» (σ. 65)


Αν και θα ήταν παράδοξο, να θεωρήσουμε ότι ο Foucault ήταν χάκερ, εντούτοις, οι προθέσεις του σχετίζονται με το ήθος του χάκερ, το οποίο πλέον διαποτίζει τη διαδικτυακή κουλτούρα. Ο Yochai Benkler αναφέρεται σε αυτά τα διανεμημένα συστήματα ως «ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα commons». Οι δικτυακές τεχνολογίες- TCP/IP, DNS, το Διαδίκτυο, το Usenet, τα wikis, τα ιστολόγια (blogs), τα φόρα, οι κατάλογοι αλληλογραφίας, τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), οι φορητοί υπολογιστές, οι τεχνολογίες σταθερής αναφοράς και άλλες μορφές κοινωνικών λογισμικών προγραμμάτων- συνεισφέρουν από κοινού στη βελτίωση της διασύνδεσης και της συμμετοχής στην παραγωγή. Συνεπώς, είναι ορατή η ανάκαμψη των θεωριών για τα commons (κοινά αγαθά). Ενδεικτικά αναφέρονται η ενασχόληση του Lawrence Lessig με την «τύχη των commons», η ιστοσελίδα του David Bollier, Onthecommons όπως και το νέο βιβλίο των Ostrom και Hess για την “κοινοκτημοσύνη της γνώσης” (knowledge as commons).


Τα συγκεκριμένα δίκτυα προκαλούν τη δομή της ιεραρχικής εξουσίας σε φυσικό και ψηφιακό επίπεδο. Η Saskia Sassen θεωρεί τις παγκόσμιες πόλεις ως πεδία ανάλυσης, όπου αναδύονται άτυπα, φαινομενικώς απολιτικά, κινήματα ως φαινόμενα που χρίζουν περαιτέρω διερεύνησης. Τα «Έξυπνα Πλήθη» (Smart Mobs) του Howard Rheingold, επίσης, εξετάζουν την ευκολία και την ταχύτητα της συλλογικής δράσης, η οποία διευκολύνεται από αυτό που αποκαλεί «συνεργατικές τεχνολογίες.» Η παναρχία στο σύνολό της, ενδεχομένως, να είναι άμορφη και πολυκεντρική, αλλά ορισμένες ζώνες της μπορεί να είναι πιο συγκεντρωτικές και πυκνότερες από άλλες. Αυτές είναι οι ζώνες από τις οποίες αναδύονται νέες μορφές εξουσίας, οι οποίες συναγωνίζονται την ήδη υπάρχουσα εξουσία. Σύμφωνα με τη Hannah Arendt, η άσκηση εξουσίας ενυπάρχει σε κάθε απόπειρα συγκέντρωσης ανθρώπων για την ανάληψη κοινής δράσης, όπως άλλωστε είναι εμφανές και στις εν λόγω νέες ζώνες παραγωγής, όπως η wikipedia.


Υπέρ, κατά ή μακριά;


Τελικά, λοιπόν, τι περισσότερο μπορούμε να κάνουμε για να κατανοήσουμε πλήρως την παναρχία με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι; Μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε ανατρέχοντας στην προγενέστερη τεχνολογία, η οποία μετέβαλε την κοινωνική και πολιτική δομή. Η τυπογραφία και αργότερα η δαγκεροτυπία προκάλεσαν μεγάλη επιστημονική ανησυχία. Το ότι η wikipedia επωφελείται από την ευρεία συνεργασία δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Η Elizabeth Eisenstein αναφέρει τη σημαντική βελτίωση στη σχεδίαση χαρτών που προήρθαν από πρακτικές μοιράσματος της πληροφορίας και την ανάπτυξη ανοιχτών διαδικασιών παραγωγής. Η πρόοδος καθεαυτής της επιστήμης εκμεταλλεύεται το ίδιο πνεύμα (αν όχι το γράμμα) της ανοιχτής πρόσβασης.


Ωστόσο, οι παραδοσιακές διαδικασίες της εξακρίβωσης και νομιμοποίησης της αλήθειας, ξαφνικά, αμφισβητήθηκαν από την απλή παρουσία εναλλακτικών μεθόδων. Αυτό που συμβαίνει στη wikipedia και στη wiki-πολιτική είναι, ουσιαστικά, η διάσπαση της λειτουργίας του συγγραφέα. Η παραγωγή γνώσης και πολιτικής διαχέεται, αποκεντρώνεται και διανέμεται μέσα από το σύστημα διαρρηγνύοντας προγενέστερες χωρικές και χρονικές συνέχειες. Και καθώς η δομική αντίδραση στην τυπογραφία ήταν η εμφάνιση του κατάλογου των απαγορευμένων βιβλίων, έτσι, λοιπόν, και η δομική αντίδραση στη wikipedia είναι η δυσφήμιση και οι μηνύσεις. Ο Foucault μας προειδοποίησε για τα προβλήματα που θα προέκυπταν υπ’ αυτές τις συνθήκες.



«Διεξάγεται μια μάχη «για την αλήθεια» ή τουλάχιστον «γύρω από την αλήθεια»- γίνεται άλλη μια φορά κατανοητό ότι με τον όρο αλήθεια δεν εννοώ «το σύνολο των αληθειών, οι οποίες δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί και δεν έχουν γίνει αποδεκτές», αλλά «το σύνολο των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους διαχωρίζονται τα αληθινά από τα ψευδή γεγονότα, καθώς και συγκεκριμένες συνέπειες της εξουσίας, οι οποίες είναι προσκολλημένες στην αλήθεια». Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι δεν είναι θέμα διαμάχης «στο όνομα» της αλήθειας, αλλά για μια διαμάχη για το κύρος της υπάρχουσας αλήθειας και τον οικονομικό και πολιτικό ρόλο που αυτή διαδραματίζει.» (σ. 132)


Ο Ernesto Laclau μας βοηθά να κατανοήσουμε την ομοιογένεια της συστημικής απάντησης, όταν εξηγεί ότι το σύστημα του κράτους δεν δύναται να διακρίνει μεταξύ δυνητικά αντισυστημικών κοινωνικών κινημάτων, τα οποία κάνουν την εμφάνισή τους για συγκεκριμένουςς σκοπούς (π.χ. ομότιμη παραγωγή) και κοινωνικών κινημάτων που είναι αντισυστημικά στις προθέσεις τους. (π.χ. επαναστατικά).


Η ουσία των αναδυόμενων σχηματισμών στο πλαίσιο της παναρχίας είναι ότι λαμβάνουν μία από τις παρακάτω τρεις μορφές. Πρώτον, οι ομάδες είναι σε θέση να κινούνται για λογαριασμό των υπαρχουσών δομών. Δεύτερον, μπορούν να κινούνται σε αντίθεση με τις υπάρχουσες δομές. Αλλά, κυρίως, μπορούν να δραστηριοποιούνται ως εναλλακτικά κινήματα του «τρίτου δρόμου», που απορρίπτουν αμφότερες τις κυρίαρχες και τις αντιτιθέμενες δομές, λειτουργώντας στην ουσία παράλληλα με τις υπάρχουσες δομές.


Αν και πολλοί από όσους ασχολούνται με τα παγκόσμια δίκτυα αναφέρουν τις αντι-συστημικές τους ρίζες, είναι εντούτοις αλήθεια ότι κινήματα, όπως αυτά που υποστηρίζουν το ανοιχτό λογισμικό και η wikipedia δεν είναι πρωταρχικώς αντι-συστημικά, αφενός στο σχηματισμό και αφετέρου στα κίνητρά τους, παρά την προφανή δυνατότητα των καινοτόμων μεθόδων παραγωγής τους να μεταβάλουν το σύστημα. Για πολλούς λόγους, οι συνέπειες των νέων σχηματισμών θα πρέπει να αναλυθούν ξεχωριστά από τις επιδιώξεις τους, αφού οι νέες εναλλακτικές δομές λειτουργούν παράλληλα με τις υπάρχουσες μεθόδους, συχνά δε, οι συνέπειές τους είναι λιγότερο προφανείς και ίσως, να μην ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τους πραγματικούς συμμετέχοντες.


Η παναρχία


Για να μιλήσουμε θεωρητικά -όπως αρμόζει- για την παναρχία, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε σε βάθος, αφενός τις νέες τεχνολογίες και τους παράγωγους σχηματισμούς τους, όπως τα δίκτυα και άλλα πολύπλοκα συστήματα, αφετέρου την πολιτική φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία. Κατέχοντας μόνο την τεχνική γνώση, διακινδυνεύουμε να προσεγγίσουμε τα αποτελέσματα των νέων τεχνολογιών καθαρά επιφανειακά, απλώς μέσα από την οπτική της παραδοσιακής οικονομικής θεωρίας ή αυτή του έθνους-κράτους, χωρίς να εκτιμήσουμε πλήρως τις ενδεχόμενες βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες αυτών των τεχνολογιών. Αντιστρόφως, από μόνη της η φιλοσοφία ενέχει τον κίνδυνο της επικέντρωσης μόνο σε ό,τι αναγνωρίζουμε στο πλαίσιο της παραδοσιακής οπτικής μας- τα έθνη-κράτη, την οργανωμένη εργασία κτλ-, ενώ λείπει τελείως το πεδίο της πραγματικής δράσης, ακόμα και όταν συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, γιατί απλά δεν είμαστε εκπαιδευμένοι για να το δούμε.


Οι κοινωνικοί σχηματισμοί, ενδυναμωμένοι από τις τεχνολογίες διασύνδεσης, αποτελούν, επί του παρόντος, τουλάχιστον, το σημαντικότερο αντικείμενο μελέτης στην κοινωνική και την πολιτική φιλοσοφία. Επιπλέον, αυτοί οι σχηματισμοί δεν αποκτούν ενδιαφέρον μόνο όταν διασταυρώνονται με τις παραδοσιακές δομές των εθνών-κρατών και της οικονομίας. Η παναρχία δημιουργεί και αναπαράγει ένα νέο κοινωνικό και οικονομικό πολιτικό χώρο (που συχνά, αναφέρεται ως παγκόσμια κοινωνία πολιτών) και τα κινήματά του είτε ανθίστανται είτε αμφιταλατεύονται έναντι των παραδοσιακών ιεραρχικών θεσμών. Ως εκ τούτου, η παναρχία αναφαίνεται μέσω μηχανισμών κοινωνικής διακυβέρνησης, οι οποίοι λειτουργούν ανεξαρτήτως και εκ παραλλήλου με την κρατική διακυβέρνηση. Όπως υποστηρίζει ο Paul Wapner:



Αυτό που είναι απολύτως απαραίτητο να αναγνωρίσουμε, πάντως, είναι ότι δεν είναι η περιπλοκότητα και η επικάλυψη με τα κράτη και το κρατικό σύστημα που καθιστούν τις προσπάθειες στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών «πολιτικές». Ο υπερεθνικός ακτιβισμός δεν πολιτικοποιείται έτσι απλά, όταν διασταυρώνεται με την κρατική συμπεριφορά… Στη συγκεκριμένη ανάλυση αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι η αρχή της παγκόσμιας πολιτικής.» (σ. 339)


Αυτό που απειλεί να μας υπερβεί ως θεωρητικούς είναι η προφανής πολυπλοκότητα του χώρου. Είτε αποκαλείται «ετεροκρατία» (heterarchy) ή «πολυμερισμός» (plurilateralism) ή «κοσμοπολιτισμός» (cosmopolitanism) ή «πολυτμηματοποίηση» (polycontexturality) ή «νεο-μεσαιωνισμός» (neomedievalism) ή «ευέλικτη διαδικτυακή διακυβέρνηση» (mobius web governance) ή «ομότιμη κοινωνία» (p2p society), αυτό που είναι σημαντικό από την εν λόγω πολυπλοκότητα και διαφοροποίηση είναι ότι δεν δύναται να αποτυπωθεί σε έναν άξονα που θα μας παρουσιάζει ένα ενοποιημένο επιστημολογικά και πολτικά «εμείς». Αυτό υιοθετείται, για παράδειγμα, στο βιβλίο των Hardt και Negri “Το Πλήθος” «(Multitude)» και στην κριτική του Danilo Zolo με τίτλο «Cosmopolis». Γινόμαστε αποδέκτες μιας ετερόκλητης και ακαθόριστης ροής, γεγονός το οποίο δεν είναι υποχρεωτικά αρνητικό. Αντιθέτως, είναι απαραίτητο: η προσαρμοστικότητα των πολύπλοκων συστηματων αποτελεί μία εκ των λειτουργιών της ποικιλομορφίας τους. Αν και ο φιλόσοφος Mark Taylor μιλά για το Foucault, τον Derrida και για τους μεταμοντερνιστές γενικότερα, μπορεί εξίσου να αναφέρεται σε σύγχρονους κοσμοπολιτιστές, όταν υποστηρίζει ότι «δεν δύνανται να φανταστούν ένα μη ολιστικό σύστημα ή μία δομή που παρ’όλα αυτά να δρα ως σύνολο.» Αυτό που τα πολύπλοκα συστήματα αυτο-οργάνωσης επιτυγχάνουν είναι μια ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολική ευελιξία –συνεπώς απουσία ενότητας και ταυτότητας- και την υπερβολική ακαμψία –συνεπώς απουσία προσαρμοστικότητας, η οποία καθιστά αναπόφευκτη την κατάρρευση. Η βιβλιογραφία για τα πολύπλοκα συστήματα και την αυτο-οργάνωση παρέχει άλλον έναν αναλυτικό φακό θέασης της παναρχίας.


Ο Ron Deibert στα συμπεράσματα του έργου του «Parchment, Printing, and Hypermedia» υποστηρίζει ότι:



«Η ετερογενής φύση της μεταμοντέρνας κοινωνικής επιστημολογίας και τα αλληλοκαλυπτόμενα στρώματα της πολιτικής εξουσίας, για να μην αναφερθώ στα διάσπαρτα κέντρα παρακολούθησης, θα δρούσαν ως δυνατές αντιστάσεις κατά της ανάδειξης μιας ενιαίας μαζικής ταυτότητας. Είναι πιο πιθανό ότι αυτή η αίσθηση μιας φανταστικής παγκόσμιας κοινότητας θα συνυπάρχει σε ένα πολύπλοκο ετερογενές μείγμα αλληλοεπικαλυπτόμενων και ρευστών πολλαπλών ταυτοτήτων.»


Σε αυτό το σημείο, έχουμε ορισμένα πράγματα να φοβόμαστε – π.χ. την άνοδο εγκληματικών δικτύων και του «πολέμου στο διαδίκτυο» -, αλλά και πολλά για να πανηγυρίζουμε. Δεν περιφερόμαστε άσκοπα, «κανένα κέντρο» δεν είναι το ίδιο με τα «πολλά κέντρα.» Με την κινητικότητα έρχεται και η απελευθέρωση και με την απελευθέρωση οι ευθύνες. Συνεπώς, ενόσω μερικοί, ενδεχομένως, θεωρούν τα πολύπλοκα δίκτυα απρόβλεπτα, διαρκώς μεταβαλλόμενα, συγκεχυμένα ή ακόμα και επικίνδυνα, η παναρχία προσφέρει, εντούτοις, και τις πιο συναρπαστικές προκλήσεις και θεωρητικές ευκαιρίες για το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη του Paul Hartzog για την παναρχία


Διάλεξη του Paul Hartzog για τη συλλογική δράση

Αναλύοντας τις παγίδες, αλλά και τις επιτυχίες των κοινοτήτων ανοιχτού λογισμικού, ο Αλέξιος Ζάβρας καταλήγει σε εφτά βασικές αρχές που οι μελλοντικές διαδικτυακές κοινότητες θα πρέπει να υιοθετήσουν για να καταφέρουν να επιβιώσουν στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο του Ίντερνετ.


Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια πληθώρα εξουσιοδοτικών τεχνολογιών βασισμένων σε δίκτυα επικοινωνίας γενικά και στο Ιντερνετ ειδικότερα. Ένα κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των τεχνολογιών είναι η χρήση του Ίντερνετ ως υποδομής που επιτρέπει στους ανθρώπους να επικοινωνούν και να συνεργάζονται. Έχουμε δει πολλές διαφορετικές εκδηλώσεις αυτού του φαινόμενου, από τις πρώτες ανεπεξέργαστες ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τα ανοιχτά wikis και τα προσωπικά και θεσμικά blogs. Σ’ αυτό το άρθρο ο Αλέξιος Ζάβρας χρησιμοποιεί τον γενικό όρο ‘wiki πολιτική’ για να αναφερθεί σε όλες εκείνες τις προσπάθειες που χρησιμοποιούν την εξουσία του Ίντερνετ για να προωθήσουν και να πετύχουν διάφορους πολιτικούς στόχους.


Μολονότι η γενική συναίνεση για τα πλεονεκτήματά της είναι αδιαμφισβήτητη, η wiki πολιτική δεν αποτελεί εύκολο δρόμο ή πέρασμα ασφαλές από κινδύνους. Ευτυχώς, μπορούμε να κάνουμε πολλές χρήσιμες παρατηρήσεις και να αντλήσουμε αξιόλογα συμπεράσματα από ένα ευρύ φάσμα τέτοιων διαδικτυακών κοινοτήτων που υπάρχουν εδώ και πολύ καιρό.


Παρόλο που το φαινόμενο αυτό μοιάζει πρόσφατο, η χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για πολιτικούς και κοινωνικούς στόχους δεν είναι μια νέα τάση. Με την έλευση των σύγχρονων δικτύων υπολογιστών, οι διαδικτυακές κοινότητες σχηματίστηκαν αμέσως. Στις περισσότερες από αυτές μετέχουν άνθρωποι που μοιράζονται κοινά ακαδημαϊκά ή επιστημονικά ενδιαφέροντα. Και, ήδη, από τους πρώτους μήνες, σχηματίστηκαν κοινότητες που συνδέονται με κοινές πολιτικές ιδέες.


Πριν ακόμη το ARPANET γίνει λειτουργικό, οι J.C.R. Licklider και Roert W.Taylor προέβλεψαν, το 1968, την πρόκληση που αποτελούσε για την κοινωνία η ανάπτυξη των δικτύων υπολογιστών:


Πρώτον, η ζωή είναι πιο ευτυχής για το διασυνδεδεμένο άτομο γιατί οι άνθρωποι με τους οποίους υπάρχει μεγαλύτερη αλληλεπίδραση επιλέγονται μάλλον λόγω κοινών ενδιαφερόντων και σκοπών παρά λόγω τυχαίας εγγύτητας. Δεύτερον, η επικοινωνία είναι πιο αποτελεσματική και παραγωγική και, συνεπώς, πιο ευχάριστη. Τρίτον, μεγάλο μέρος της επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης γίνεται μέσα από προγράμματα και πρότυπα προγραμματισμού, που είναι απαιτητικά αλλά και προσφέρουν ικανοποίηση. Και, τέταρτο, υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για όλους (που διαθέτουν μια κονσόλα) να βρουν την κλίση τους, γιατί ολόκληρος ο κόσμος της πληροφορίας, με όλα τα πεδία και τους επιστημονικούς κλάδους του, είναι ανοιχτός γι’ αυτούς, με προγράμματα έτοιμα να τους καθοδηγήσουν ή να τους βοηθήσουν στην εξερεύνησή τους.


Κατά πόσο το αποτέλεσμα είναι καλό ή κακό για την κοινωνία, εξαρτάται από το ερώτημα: ‘Η διαδικτύωση είναι προνόμιο ή δικαίωμα;’ Εάν μόνο ένα ευνοημένο τμήμα του πληθυσμού έχει την ευκαιρία να απολαύσει το πλεονέκτημα της ‘ενισχυμένης νοημοσύνης’, το δίκτυο μπορεί να κάνει ακόμη μεγαλύτερο το χάσμα σε ό, τι αφορά στις πνευματικές ευκαιρίες.


Από την άλλη πλευρά, εάν η ιδέα του δικτύου αποδειχτεί ότι μπορεί να κάνει για την εκπαίδευση αυτό που κάποιοι οραματίστηκαν με ελπίδα, εάν όχι με συγκεκριμένο, λεπτομερές πρόγραμμα, και εάν υπάρξει πνευματική ανταπόκριση, τότε το όφελος για το ανθρώπινο είδος θα είναι ανεκτίμητο.


Λιγότερο από ένα χρόνο αργότερα, κι ενώ το ARPANET διαμορφωνόταν με μαζική συγκέντρωση κεφαλαίων, κάποια άτομα ξεκίνησαν το δικό τους ‘ARPANET των φτωχών’, το αποκαλούμενο USENET, με στόχο να δώσουν σε όλους τους χρήστες την ευκαιρία να μετάσχουν και να επωφεληθούν από ένα δίκτυο υπολογιστών. Μια από τις πρώτες ιδέες που εφαρμόστηκαν ήταν η δημιουργία της κοινότητας net.citizens.


Λόγω της τεχνικής επαγγελματικής προέλευσης της μεγάλης πλειονότητας των χρηστών του δικτύου, ήταν φανερό ότι οι κοινότητες που ενδιαφέρονταν για τεχνολογικά χαρακτηριστικά θα ήταν από τις πρώτες, τις μεγαλύτερες και τις πιο ζωντανές. Ο προγραμματισμός υπολογιστών ως επιστημονικός κλάδος αποτελούσε έναν κοινό δεσμό κι αυτές οι κοινότητες υπήρξαν τα πρώτα δείγματα κοινοτήτων ανοιχτού λογισμικού.


Μολονότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος για τις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού είναι ο σχεδιασμός και η εφαρμογή προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών, η μακροβιότητά τους επιτρέπει κάποιες παρατηρήσεις για τη λειτουργία τους, ανεξάρτητα από το στενά εστιασμένο ενδιαφέρον τους. Κατά συνέπεια, βασιζόμενος στην εμπειρία μου με αυτές τις κοινότητες, θα προσπαθήσω να διατυπώσω και να μεταφέρω ορισμένα διδάγματα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν άμεσα στις κοινότητες που σχηματίστηκαν με την wiki πολιτική, ακόμη κι αν δεν υπάρχει ένας και μόνο τρόπος για να λειτουργήσει μια κοινότητα.


Το πιο σημαντικό είναι πως οποιοδήποτε τέτοιο έργο πρέπει να έχει μακροπρόθεσμη προοπτική. Ζούμε σήμερα σε έναν κόσμο που ο χρόνος είναι δώρο και η τεχνολογική πρόοδος μεταβάλλει διαρκώς την αντίληψή μας. Ωστόσο, για να πετύχει ένα κοινωνικό εγχείρημα, θα πρέπει να είναι διαθέσιμο για πολύ καιρό. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο του Ίντερνετ. Ο πιο σπάνιος πόρος, για τον οποίον όλα αυτά τα έργα μάχονται, είναι η ανθρώπινη προσοχή και εστίαση. Μέσα στον ωκεανό των έργων, υπάρχοντων και αναπτυσσόμενων, μια διαδικτυακή κοινότητα πρέπει να παρέχει κάτι πολύ ιδιαίτερο στα μέλη της, προκειμένου να επιβιώσει και να ευδοκιμήσει. Συνεπώς, ακόμη και στα αρχικά στάδια σχεδιασμού οποιουδήποτε έργου, πρέπει να δοθεί μεγάλη προσοχή ώστε να εξασφαλιστεί ότι θα είναι κατάλληλο και λειτουργικό για πολύ καιρό αφότου χαθεί ο αρχικός ενθουσιασμός. Διαφορετικά, ακόμη και τα μέλη της κοινότητας που θα ενδιαφέρονταν να συμμετάσχουν, θα το εγκαταλείψουν και θα στραφούν αλλού.


Μια άλλη παρόμοια άποψη είναι ότι σήμερα υπάρχουν πάρα πολλές παρόμοιες διαδικυακές κοινότητες. Ο εντυπωσιακός πολλαπλασιασμός τους έχει ως αποτέλεσμα η προσοχή του κοινού να διασκορπίζεται. Ως παράδειγμα από το πολιτικό πεδίο, μπορούμε να φανταστούμε την επίδραση της ύπαρξης ενός ανεξάρτητου προσωπικού blog για κάθε ενεργό πολιτικό. Παρόλο που η ποσοτική διαφορά θα ήταν εξαιρετικά μεγάλη για τους επικοινωνιακούς μηχανισμούς, ο συνολικός αριθμός θα ήταν σαρωτικός για τον πολίτη που θέλει απλώς να είναι ενημερωμένος (-η). Χωρίς αθροιστικές τεχνολογίες, οποιαδήποτε κοινωνική αλληλεπίδραση θα διασκορπιζόταν τόσο πολύ που θα θεωρείτο ανύπαρκτη.


Ένα συναφές θέμα είναι ότι οι διαδικτυακές κοινότητες οφείλουν να έχουν σαφή και διακριτή εστίαση: πρέπει να έχουν μια αποστολή και ένα σκοπό λειτουργίας και το πεδίο τους να είναι περιορισμένο. Μια κοινότητα που προσπαθεί να συμπεριλάβει τα πάντα, που καλύπτει τις διαφορετικές ανάγκες όλων των μελών της, χάνει την κύρια ιδιότητα που διαφοροποιεί και συγκροτεί μια κοινότητα: την κοινή άποψη.


Μια από τις μεγαλύτερες ευθύνες στη ζωή μιας κοινότητας είναι η αυτό-προστασία της. Ένα ατυχές αλλά αναπόφευκτο χαρακτηριστικό των συστημάτων ανοιχτής συνεργασίας είναι ότι η ίδια η εξουσία που ο καθένας έχει για να συνεισφέρει, μπορεί επίσης να τον κάνει να καταστρέψει την κοινότητα ή έστω να γίνει διασπαστικό μέλος της. Μια διαδικτυακή κοινότητα μπορεί εύκολα να διασπαστεί ή να εξαντληθεί ψυχικά, σε σημείο που ο συνδετικός ιστός της να μην είναι πλέον λειτουργικός. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν δρουν αναγκαστικά με κακόβουλα κίνητρα. Αντίθετα, συχνά πάσχουν απλώς από τελειομανία ή έχουν εμμονές για τη δέουσα διαδικασία.


Οι περισσότερες από τις μεγάλες, δραστήριες κοινότητες των προγραμματιστών λογισμικού ανοιχτού κώδικα έχουν μάθει, εδώ και πολύ καιρό, πώς να οχυρώνονται έναντι τέτοιων επιθέσεων. Οι πιο αποτελεσματικές λέξεις για την περιγραφή της επικοινωνιακής διαδικασίας είναι ‘ευγένεια’, ‘σεβασμός’, ‘εμπιστοσύνη’ και ‘ταπεινότητα’. Ένας άλλος καίριος παράγοντας είναι η ύπαρξη καλά προσδιορισμένων και δημοσιοποιημένων διαδικασιών που καλύπτουν, αν όχι όλες τις δραστηριότητες της κοινότητας, τουλάχιστον τις πιο σημαντικές: η αποδοχή των συνεισφορών και των νέων μελών πρέπει να γίνει πριν η κοινότητα φτάσει στο σημείο να αυτό-επιλέγει. Είναι προφανές ότι οι μέθοδοι προστασίας θα πρέπει να δίνουν μεγάλη προσοχή σε όλα τα νεοφώτιστα μέλη, σε μια προσπάθεια να τα αγκαλιάσουν και όχι να τα αποξενώσουν.


Μια άλλη παρατήρηση, που μοιάζει αρχικά να έρχεται σε αντίθεση με την κυρίαρχη άποψη ότι οι υποκείμενες τεχνολογίες του Ίντερνετ συμβάλλουν στον εκδημοκρατισμό της επικοινωνίας, είναι ότι στις διαδικτυακές κοινότητες η διαδικασία ψηφοφορίας πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως μέσο ύστατης ανάγκης. Μπορεί να ηχεί παράδοξο, δεν παύει όμως να είναι αλήθεια: μια υγιής κοινότητα πολύ σπάνια χρειάζεται να καταφύγει σε ψηφοφορία, αφού μπορεί να λάβει αποφάσεις μέσω του εποικοδομητικού διαλόγου και της γενικής συναίνεσης.


Τελευταίος, αλλά όχι λιγότερο σημαντικός, είναι ένας πολύ πιο τετριμμένος κίνδυνος, στον οποίον θεωρώ ως τεχνολόγος ότι πρέπει να αναφερθώ. Μολονότι οι σύγχρονες εξελίξεις της τεχνολογίας είναι πράγματι θαυμαστές, δεν έχουμε φτάσει στο στάδιο να είναι μαγικές: η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ποτέ αρκετή. Οποιαδήποτε τεχνολογική εφαρμογή απαιτεί πόρους για να υπάρξει εγγύηση για επιτυχές αποτέλεσμα.


Είναι γνωστό ότι ενώ οι πόροι που σχετίζονται με τους υπολογιστές γίνονται κατανοητοί και παρέχονται, ο πιο σημαντικός πόρος που αφορά στην ανθρώπινη προσπάθεια αγνοείται ή θεωρείται δευτερεύων και εύκολα διαθέσιμος. Όλα τα συστήματα υπολογιστών που μπορούν να εφαρμόσουν μια πλατφόρμα wiki πολιτικής χρειάζονται ανθρώπους που θα προσφέρουν διαρκή φροντίδα. Τα καθήκοντά τους μπορεί να είναι ποικίλα, όπως διευθυντές, συντονιστές ή επιμελητές, αλλά ο ρόλος τους είναι σημαντικός και δεν πρέπει να παραγνωρίζεται. Ανάλογα με το εύρος του προγράμματος και της κοινότητας μπορεί να μη χρειάζεται να υπάρχει, για παράδειγμα, ένας ειδικός για θέματα ασφάλειας με πλήρη απασχόληση, αλλά η πτυχή της ασφάλειας του συστήματος πρέπει να αποτελεί το αντικείμενο δουλειάς κάποιου. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να επιβιώσει ένα έργο αρκετό καιρό ώστε να κάνει τη διαφορά.


Συμπερασματικά, οι κοινότητες ανοιχτού λογισμικού έχουν ήδη μια μακρά ζωή πίσω τους. Αποτελεί πεποίθησή μου ότι πολλά μπορούμε να μάθουμε από τη ιστορία και την πείρα τους και αυτά τα διδάγματα μπορεί να έχουν εξαιρετική σημασία για άλλες διαδικτυακές κοινότητες που σχηματίζονται τώρα ή που θα σχηματιστούν στο μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Ανοιχτοί κώδικες: Φωνές από την επανάσταση του ανοιχτού λογισμικού


Ορισμός του ανοιχτού λογισμικού

Ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες της απουσίας συναίνεσης στα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου, ρωτούν οι Hana Shepherd και Amir Goldberg. Μπορεί να υπάρχει προκατάληψη στην ανάκτηση ιστοσελίδων που συστηματικά δεν προωθούν συγκεκριμένα είδη πόρων ή συγκεκριμένα είδη χρηστών σε μια σαφή, διαισθητική ηλεκτρονική συμμετοχή; Για να το θέσουμε διαφορετικά, μήπως η κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες αποτελεί τυραννία της πλειοψηφίας με νέο προσωπείο;


Όπως μπορεί να διαπιστώσατε στην τελευταία σας περιήγηση στον ηλεκτρονικό κόσμο, όλο και περισσότερες ιστοσελίδες επιτρέπουν στους χρήστες να ‘κατηγοριοποιούν’ πόρους. Τόσο στις πιο δημοφιλείς, όπως η del.ici.ous, που αποτελεί κοινωνικό ορόσημο, και οι πάντα παρούσες YouTube και Amazon, όσο και στις ιστοσελίδες οργάνωσης πληροφορίας και δεδομένων, που δέχονται λιγότερες επισκέψεις, όπως οι Furl, LibraryThing και Citeulike, οι ετικέτες είναι παντού. Οι ετικέτες επιτρέπουν στους χρήστες να επισυνάπτουν τις δικές τους λέξεις-κλειδιά στους ηλεκτρονικούς πόρους (ιστοσελίδες, blogs, εικόνες, βίντεο, βιβλία κλπ) επιτρέποντας θεωρητικά μια πιο αποτελεσματική και καθοδηγούμενη από τον χρήστη ανάκτηση πόρων. Αλλά οι ιστοσελίδες που χρησιμοποιούν την κατηγοριοποίηση περιεχομένου με χρήση ετικετών, ή τουλάχιστον οι προγραμματιστές εφαρμογών διαδικτύου που ενδιαφέρονται για το πολυδιαφημισμένο σημασιολογικό διαδίκτυο (semantic web) έχουν και έναν υψηλότερο στόχο. Οι ετικέτες σε μια ιστοσελίδα εξετάζονται στο σύνολό τους, με την έννοια ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη μετα-δεδομένων από χρήστες ως ένας τρόπος χαρακτηρισμού των ηλεκτρονικών δεδομένων ανάλογα με τη διανομή της συχνότητας χρήσης των ετικετών. Η δυνατότητα δημιουργίας αποτελεσματικών μετα-δεδομένων από χρήστες, σε αντίθεση με τις κατηγορίες εννοιών που δημιουργούνται από ειδικούς, προκαλεί μεγάλη έξαψη, καθώς τα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου με χρήση ετικετών θεωρούνται ότι επιτρέπουν πολύ μεγαλύτερη ευελιξία και προσαρμοστικότητα στην οργάνωση της πληροφορίας από τα επίσημα συστήματα ταξινόμησης, και κατά συνέπεια παρέχουν τη δυνατότητα καλύτερης ηλεκτρονικής πλοήγησης. Ως προϊόντα σωρευτικής προσπάθειας των χρηστών, εμπεριέχουν την υπόσχεση μιας γνήσιας, αυθόρμητης συλλογικής εξυπνάδας.


Μολονότι όλα αυτά μοιάζουν αρκετά ευοίωνα σε σχέση με την ικανότητα οποιουδήποτε χρήστη να παίξει ρόλο στην ανάπτυξη της λειτουργίας του διαδικτύου, μια γρήγορη ματιά στις εκτιμήσεις που κρύβονται πίσω τέτοιες προτάσεις αποκαλύπτει πως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Οι υπέρμαχοι των συστημάτων κατηγοριοποίησης περιεχομένου με χρήση ετικετών υποστηρίζουν ότι ‘οι ομάδες των χρηστών δεν υποχρεούνται να συμφωνούν σε μια ιεραρχία ετικετών ή λεπτομερούς ταξινόμησης, πρέπει μόνο να συμφωνούν, σε γενικές γραμμές, με το ‘νόημα’ μιας ετικέτας ώστε να χαρακτηρίζουν το παρόμοιο υλικό έτσι ώστε να υπάρχει συνεργασία και κοινή αξία’. Αυτή ‘η συμφωνία για το νόημα’ μπορεί να είναι δυνατή σε μερικές περιπτώσεις συστημάτων κατηγοριοποίησης περιεχομένου, κυρίως εκείνων που η κοινότητα των χρηστών είναι αρκετά ομοιογενής ή προέρχεται από ανάλογη υποομάδα, αλλά ενδέχεται να είναι προβληματική σε άλλες περιπτώσεις. Μια πρόσφατη έρευνα για τις ετικέτες στο Amazon αποκάλυψε ότι η ετικέτα ‘defectivebydesign’ ήταν μια από τις πιο δημοφιλείς, αφού χρησιμοποιήθηκε για 1086 στοιχεία από 520 χρήστες, αλλά χαρακτήριζε στοιχεία που δεν άρεσαν σ’ εκείνους τους χρήστες για ένα σωρό βάσιμους λόγους ιδιοσυγκρασίας. Προφανώς, υπάρχουν πολλοί χρήστες που διάκεινται ευνοϊκά (ή αδιάφορα) απέναντι σ’ αυτά τα 1086 στοιχεία, αλλά οι ετικέτες τους πρέπει να επισκιάστηκαν από τον ενθουσιασμό εκείνων στους οποίους δεν άρεσαν.


Μια σοβαρή κατηγοριοποίηση περιεχομένου μοιάζει να απαιτεί συναίνεση για το νόημα των πόρων, όπως φαίνεται από τις ετικέτες που χρησιμοποιούνται για την περιγραφή τους. Πώς μπορεί όμως να επιτευχθεί συναίνεση; Ειδικότερα, θα θέλαμε να τονίσουμε τρία ζητήματα για τα οποία δεν υπάρχουν οριστικές απαντήσεις:. 1. Πώς μπορούμε να ξέρουμε αν υπάρχει συναίνεση ανάμεσα στους χρήστες ενός συστήματος κατηγοριοποίησης περιεχομένου για τα ‘νοήματα’ (π.χ. πρότυπο σχέσεων μεταξύ ετικετών και πόρων); 2. Ποιος ισχυροποιείται κατά τη διαμόρφωση συναίνεσης; 3. Ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες από την απουσία συναίνεσης σ’ αυτά τα ηλεκτρονικά συστήματα; Η απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα μοιάζει να εξαρτάται από τη σχετική σημασία των κοινωνικών ομάδων και συνόρων που προϋπάρχουν σε σχέση με τη διαμόρφωση του ‘νοήματος’ που τα άτομα αποδίδουν στους πόρους. Υπάρχουν στοιχεία για την ανισότητα στην πρόσβαση και το είδος χρήσης του διαδικτύου, που βασίζονται σε κοινωνικές ομάδες και διαιρέσεις (φύλο, φυλή, ηλικία κ.α.) που μπορούν, εάν αυτές οι κοινωνικές διαιρέσεις είναι σημαντικές σε σχέση με το πώς οι χρήστες κατηγοριοποιούν το περιεχόμενο με ετικέτες, να δημιουργήσουν πολλά δυνατά ‘νοηματικά συστήματα’, στο πλαίσιο μιας οποιασδήποτε δεδομένης διανομής ετικετών για έναν πόρο. Ωστόσο οποιασδήποτε προδιάθεση ατόμων ή κοινωνικών ομάδων υπόκειται σε συνεχή επαναδιαπραγμάτευση μέσω της αλληλεπίδρασης με άλλους χρήστες- είτε μέσω της συζήτησης και του μοιράσματος της πληροφορίας, που διευκολύνονται συνήθως από τις ιστοσελίδες κατηγοριοποίησης περιεχομένου, είτε μέσω ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των ιστοσελίδων που ενθαρρύνουν τη δημιουργία ενός κοινού ‘νοήματος’ των πόρων, όπως η προβολή ετικετών που χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν.


Σε τι συνίσταται, όμως, η συναίνεση σε ηλεκτρονικές ιστοσελίδες κατηγοριοποίησης περιεχομένου ή η έλλειψή της; Σύμφωνα με μια πρόσφατη εργασία, που εξέτασε τις διανομές ετικετών σε πόρους για το deli.cio.us, η διανομή μοιάζει να σταθεροποιείται ή να φτάνει σε ένα σημείο αδιαπέραστο για μελλοντική κατηγοριοποίηση, όταν ένας σημαντικός αριθμός χρηστών έχει κατηγοριοποιήσει το περιεχόμενο μιας ιστοσελίδας. Σημαίνει, όμως, η σταθεροποίηση της διανομής ότι έχει επιτευχθεί συναίνεση; Ενδεχόμενες προ-υπάρχουσες υποομάδες χρηστών, που επισύναπταν διαφορετικές σειρές νοημάτων στους πόρους, αλλά που οι αριθμός τους ήταν μικρός, θα μπορούσαν να εντοπιστούν; Σε σχέση με το περιεχόμενο που παράγεται από τις διανομές των ετικετών, κοιτάζουμε μόνο τις πιο δημοφιλείς ετικέτες αποκλείοντας αυτές που χρησιμοποιούνται λιγότερο; Οι υποομάδες που αναπτύσσουν τις δικές τους ανεξάρτητες δυναμικές κατηγοριοποίησης περιεχομένου αποτελούν άχρηστο υλικό που παύει να υφίσταται μέσα απ’ τη διαδικασία εστίασης στις ετικέτες που χρησιμοποιούνται πολύ;


Επιπλέον, ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες της απουσίας συναίνεσης στα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου; Μπορεί η έλλειψη προσοχής απέναντι σε υποομάδες με διαφορετικά νοηματικά συστήματα για τους πόρους να αποκόψει ολόκληρες ομάδες χρηστών από την εύκολη συμμετοχή στις αναζητήσεις στο διαδίκτυο, εάν αναπτυχθεί μια κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες, βασισμένη σε αυτό που θεωρείται ‘κοινό νόημα’ ή συναίνεση ανάμεσα στους χρήστες; Μπορεί να υπάρχει προκατάληψη στην ανάκτηση ιστοσελίδων που συστηματικά δεν προωθούν συγκεκριμένα είδη πόρων ή συγκεκριμένα είδη χρηστών σε μια σαφή, διαισθητική ηλεκτρονική συμμετοχή; Για να το πούμε διαφορετικά, μήπως η κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες αποτελεί τυραννία της πλειοψηφίας με νέο προσωπείο;


Υποψιαζόμαστε ότι τα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου δεν αντανακλούν μόνο τις ιδιοσυγκρασίες των ηλεκτρονικών κοινοτήτων. Πολλοί από τους εμπλεκόμενους μηχανισμούς – πώς οι ομάδες εισάγουν και διαπραγματεύονται το νόημα, πώς τα νοήματα γίνονται κυρίαρχα, ποιες είναι οι συνέπειες για όσους ‘βγαίνουν ζημιωμένοι’- μοιάζουν να απηχούν προβληματισμούς για κοινωνική ενσωμάτωση ή αποκλεισμό, τόσο παλιούς όσο η μελέτη της ίδιας της κοινωνίας. Εάν τα συστήματα αυτά συνεχίσουν να πολλαπλασιάζονται, θα πρέπει να αποσαφηνίσουμε τα θέματα που έχουν κάνουν με τη συναίνεση, πράγμα που θα είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη διασφάλιση της δημοκρατικής υπόσχεσης για συμμετοχή στη δημιουργία του ηλεκτρονικού περιεχομένου και που ενδεχομένως θα προσφέρει νέους τρόπους για να κατανοήσουμε την αλληλεπίδραση μεταξύ νοήματος και προτύπων των κοινωνικών σχέσεων σε ό, τι αφορά στην αναπαραγωγή της κοινωνικής ανισότητας.


Διαβάστε ακόμα


Τάξη μέσα από το χάος


Η οντολογία είναι υπερ-εκτιμημένη

Τα επιτυχημένα wikis, όπως η Wikipedia, προβαίνουν σε σοφές αποφάσεις, υποστηρίζει ο Kingsley Dennis. Ενσαρκώνουν μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης, όπου η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από την συνδρομή του πλήθους.


Το Διαδίκτυο έχει διέλθει διάφορα στάδια από την πρώτη εμφάνισή του τη δεκαετία του ’90 και έχει μεταβάλει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν, και δρουν, αλληλοσχετίζονται, επικοινωνούν, σκέφτονται, συνδέονται, και τελικά ενεργούν. Καθώς το Διαδίκτυο, όλο και περισσότερο, καθίσταται ένας χώρος, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δημιουργούς, συν-σχεδιαστές και σε μηχανισμούς ανάδρασης των πραγματικά άπειρων λογισμικών εφαρμογών, αρχίζει να σχηματίζεται ένας νέος τύπος πολύπλοκων διασυνδέσεων. Αυτός ο τύπος ονομάστηκε Web 2.0. Ο Tim O’ Reilly αναφέρει ως ένα από σημαντικότερα διδάγματα της εποχής του Web 2.0 ότι «οι χρήστες προσθέτουν αξία». Νεοεμφανιζόμενοι άξονες κινητικότητας και κοινωνικής διασύνδεσης καθοδηγούμενοι, κυρίως, από εφαρμογές που δημιουργούν οι χρήστες υποστηρίζουν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «ενισχυμένη συμμετοχική γνώση» μέσω της μεταβολής του υποδείγματος όσον αφορά αφενός στις τεχνολογικές εφαρμογές και αφετέρου στη συμμετοχή του χρήστη.


Η καθοδηγούμενη από το περιεχόμενο ανάπτυξη του Διαδικτύου, η οποία περιλαμβάνει δίκτυα γνώσης και επιμερισμού της γνώσης μέσω ηλεκτρονικών κοινωνικών δικτύων και συνεργατικών εργαλείων, όπως π.χ. η Wikipedia και η Cellphedia, ανοίγουν το δρόμο προς τη «μαζική ερασιτεχνοποίηση». Αυτό γίνεται περαιτέρω εμφανές σε πρακτικές, όπως η κατηγοριοποίηση/ταξινόμηση περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy/tagging), τα ιστολόγια (blogging), τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), και πρόσφατα το vlogging (video blogging). Αυτά τα νέα διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία διευκολύνουν ένα είδος συλλογικού τρόπου οργάνωσης τεράστιων όγκων πληροφοριών. Στην πράξη είναι συνεργατικά εργαλεία σχεδιασμένα να επαυξάνουν τη συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη επιτρέποντας την εμφάνιση αποθηκευμένων δεδομένων, τα οποία έχουν συγκεκριμένο νόημα, δηλαδή επιτρέπουν την πρόσβαση σε άλλους χρήστες με σκοπό να μοιραστούν πληροφορίες και συνδέσμους. Συνήθως, αναφέρονται ως μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο όρος «συλλογική νοημοσύνη» έχει πολλές και διαφορετικές σημασίες.


Χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει –χωρίς κάποια ιδιαίτερη σειρά- τη νοημοσύνη βακτηρίων, μελισσών ή εντόμων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη στρατιωτική στρατηγική, τη διαστημική διασύνδεση, την πνευματική «βιόσφαιρα», την «παγκόσμια διάνοια», την οικολογία και την πολιτική διακυβέρνηση. Κατά πόσον σε όρους βιολογικούς, υπολογιστικούς, στρατηγικούς ή κοινωνικούς, εμπεριέχεται σε αυτό που ορίζεται ως «συλλογική νοημοσύνη» η δυνατότητα της μετάδοσης, της λήψης, της χρήσης και τέλος του επιμερισμού εξαρτάται από την πληροφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές μορφές της συλλογικής νοημοσύνης είναι παράγωγα ή σχηματίζονται από βιολογικές βάσεις, αλλά, αντιθέτως, αναδεικνύει τις ομοιότητες ανάμεσα στις ποικίλες εφαρμογές και λειτουργίες τους.


Μπορούμε να αντιληφθούμε τον όρο «συλλογική νοημοσύνη» ως θετική «ομαδική σκέψη» σε δράση, η οποία γίνεται εμφανής από ενδιάμεσες μορφές τεχνολογικής επικοινωνίας. Ωστόσο, επειδή τα άτομα/οι πράκτορες που εμπλέκονται δεν βρίσκονται σε συνεχή φυσική επαφή μεταξύ τους, είναι λιγότερο επιρρεπείς στα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ομαδικής σκέψης, όπως για παράδειγμα στην πίεση για ομογενοποιημένη σκέψη. Το σύνθετο σύνολο των πληροφοριών που μοιράζονται τα δίκτυα, ανεξαρτήτως φυσικής απόστασης –κατανεμημένη νοημοσύνη-, απομακρύνει την πιθανότητα εξάρτησης, η οποία συνήθως, εμφανίζεται σε πιο περιορισμένους φυσικούς χώρους, όπως στα γραφεία και τις αίθουσες συσκέψεων. Όταν ο επιμερισμός της πληροφορίας και η διάδραση στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου συστήματος συμμετεχόντων εξελίσσεται αφενός πολύ δυναμικά, αφετέρου δε συντονισμένα, εμφανίζονται ιδιοκτησίες, οι οποίες ενδεχομένως θεωρούνται «έξυπνες» ή «λογικές» και επιδεικνύουν δυνατότητες που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ατομικών συνθετικών τους. Ο James Surowiecki, εξάλλου, το αναφέρει στη μελέτη του για τα «σοφά πλήθη» από την οπτική της άποψης ότι οι πολλοί είναι εξυπνότεροι από τους λίγους. Ο Surowiecki κατέδειξε ότι «όσο πιο προσωπική επαφή έχουν αναμεταξύ τους τα άτομα, τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι αποφάσεις της ομάδας να είναι σοφές. Είναι γεγονός ότι όσο πιο πολύ επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο, τόσο πιθανό είναι να πιστεύουμε τα ίδια πράγματα και να προβαίνουμε στα ίδια λάθη» (σ. 42). Οι προσωπικοί στόχοι, επομένως, διαστρεβλώνουν το συλλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, ο Surowiecki υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να συγκεντρωθεί μια ομάδα αποτελούμενη από διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους, οι οποίοι αφενός διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, αφετέρου έχουν διαφορετικές ικανότητες, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε «έξυπνες» αποφάσεις. Επιπλέον, τώρα πια, «η τεχνολογία καθιστά την παγκόσμια συνεργασία, όχι απλά εφικτή, αλλά εύκολη και παραγωγική» (σ. 163). Αυτό θεωρείται, πλέον, ως η λειτουργική στρατηγική πίσω από την επιτυχία που έχουν σημειώσει τα Wikis, όπως π.χ. η Wikipedia. Για το Surowiecki, λοιπόν, τα πλήθη ενδέχεται να είναι «σοφά», όταν είναι ετερόκλητα και με την απουσία φυσικής ομοιογένειας, βέβαια. Τα αποκεντρωμένα πλήθη μπορούν να αντικαταστήσουν τα «σοφά πλήθη» σύμφωνα με το Surowiecki. Αυτό, με άλλα λόγια σημαίνει ότι προφανώς υπάρχουν επίπεδα «νοημοσύνης» που μπορούν να διακριθούν σε ομάδες, διαφοροποιημένες, ετερογενείς, αλλά αρκετά συνδεδεμένες για να μοιράζονται και να συμμετέχουν σε παρεμφερείς ροές πληροφοριών.


Η στροφή προς εξυπνότερες ομάδες, οι οποίες μοιράζονται πληροφορίες αποτελούν, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του κοινωνιολόγου Pierre Levy, «μια προσπάθεια να καταστήσουν τις ομάδες ανθρώπων όσο πιο συνειδητοποιημένες γίνεται για το τι πράττουν από κοινού και να τους παρέχουν πρακτικά μέσα συντονισμού» (σ. 177 – με πλάγια γραφή στο πρωτότυπο). Στο έργο του Pierre Levy εκφράζεται η πεποίθηση ότι οι τεχνολογικές υποδομές θα συνδυαστούν με την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν ένα χώρο εικονικής πραγματικότητας –μια αγορά-, όπου αμφότεροι, συλλογικοί και έξυπνοι σχηματισμοί θα κάνουν αισθητή την παρουσία τους: «Η υπόθεσή μου υποστηρίζει ότι είναι τόσο πιθανό όσο και επιθυμητό να κατασκευαστούν τεχνικά, κοινωνικά και σημασιολογικά μέσα, τα οποία θα είναι σε θέση να προσδώσουν αποτελεσματικά υλική υπόσταση και να ταυτοποιήσουν τη συλλογική νοημοσύνη» (σ. 105). Ο Levy συνεχίζει διευκρινίζοντας το νόημα που προσδίδει στην τεχνητή νοημοσύνη: «Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη; Είναι μια μορφή παγκοσμίως διανεμημένης νοημοσύνης, η οποία διαρκώς βελτιώνεται, συντονίζεται σε πραγματικό χρόνο και έχει ως συνέπεια την αποτελεσματική κινητοποίηση των δεξιοτήτων» (σ. 13). Η συγκεκριμένη υπόθεση διευρύνεται για να συμπεριλάβει τις ιδέες που αυτή η παγκοσμίως διανεμημένη νοημοσύνη συνεπάγεται:



την ενίσχυση, την άριστη χρήση και τη σύμμειξη δεξιοτήτων, φαντασίας και πνευματικής ενέργειας ανεξαρτήτως της ποιοτικής τους διαφοροποίησης. Η ιδέα αυτή της συλλογικής νοημοσύνης εμπεριέχει προφανώς τον επιμερισμό της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας μέσω της εκτεταμένης ανταλλαγής γνώσης, των νέων μορφών ευέλικτης οργάνωσης και συντονισμού σε πραγματικό χρόνο. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας καθιστούν τις ομάδες των ανθρώπων ικανές να λειτουργήσουν ως συλλογική νοημοσύνη, αλλά δεν τις καθορίζουν αυτόματα. (σ. 147)


Η εν λόγω ανάπτυξη στην επικοινωνιακή συσσωμάτωση (όπως τα Wikis) και η πληροφοριακή δικτύωση συνδυάζει αφενός τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας, αφετέρου τις υλικές ενέργειες για το σχηματισμό ομάδων ανθρώπων, οι οποίες είναι πιο συνειδητοποιημένες και ευαίσθητες στις διεθνείς, τοπικές, σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι σε θέση να δράσουν, σχεδόν αμέσως, σε πραγματικό χρόνο.


Αυτό που προτείνεται, εδώ, είναι ότι τα εμπεδωμένα δίκτυα και οι τεχνολογικές υποδομές που διαπνέουν σχεδόν όλες τις πολιτισμικές πρακτικές π.χ. τηλεφωνικές γραμμές, σιδηρόδρομους και άλλα μέσα μεταφοράς, δορυφόρους, ραδιόφωνα και άλλα ασύρματα μέσα επικοινωνίας, σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, αποτελούν ήδη ένα συστημικό πλέγμα, το οποίο συνδέει και οργανώνει τις μορφές της κοινωνικής παρουσίας και δράσης. Η «νέα αγορά», την οποία τα Wikis και παρεμφερή συνεργατικά εργαλεία προσφέρουν, σχηματίζεται μέσω του συγχρονισμού της υλικής υπόστασης σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή και ψηφιακή τεχνολογία. Ο Levy προτιμά να την αποκαλεί «εικονική αγορά», ίσως, γιατί κατ’αυτόν τον τρόπο προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στη μη-φυσική ύπαρξή της.


Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα αυτού του είδους της συλλογικής εργασίας, είτε σχηματίζονται στο πλαίσιο των Wikis, των ιστολογίων (blogging), της κατηγοριοποίησης ή ταξινόμησης περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy ή tagging), είναι αφενός η δυνατότητα ενημέρωσης για προβληματικές καταστάσεις ή γεγονότα πολύ γρηγορότερα, αφετέρου η άρθρωση απάντησης στα εν λόγω προβλήματα μέσω του συνδυασμού αμφότερων των ψηφιακών και φυσικών ενεργειών, με άλλα λόγια, δηλαδή, η παροχή «πρακτικών μέσων συντονισμού» με έναν αυτόματο τρόπο ανταπόκρισης. Οι «νέες αγορές», οι οποίες έχουν στηθεί στο διαδίκτυο κάνουν χρήση μηχανισμών ανατροφοδότησης, με τους οποίους οι συμμετέχοντες ελέγχουν ο ένας τον άλλο έχοντας την ελπίδα ότι έτσι θα ξεφύγουν από την παγίδα της άσκησης επιρροής για λήψη «μη ενδεδειγμένων αποφάσεων» και θα οδηγηθούν στη «σοφία του πλήθους». Σε αυτήν την ανάλυση η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από τις συνδρομές των πολλών. Και, ίσως, αυτή είναι μια πραγματοποιήσιμη και λειτουργική μορφή της συλλογικής νοημοσύνης, την οποία αξίζει να αναπτύξουμε.


Διαβάστε ακόμα


Ιστολόγιο για τη συλλογική νοημοσύνη


Κέντρο για τη μελέτη της κινητικότητας

Εξετάζοντας τις πρωτοβουλίες του BBC για την προώθηση της ηλεκτρονικής συμμετοχικής δημοκρατίας, ο Laurence Pawley καταλήγει ότι τέτοιου είδους επαν-εφευρέσεις της πολιτικής δράσης πρέπει να συνοδεύονται από μια επαν-εφεύρεση των θεσμών που τις παρέχουν.


Η ανάπτυξη της ‘νέας’ πολιτικής που έγινε εφικτή από τεχνολογικές εξελίξεις όπως τα blogs και τα wikis, έγινε σε γενικές γραμμές εκτός των καθιερωμένων κόμβων της πολιτικής εξουσίας. Οι ανεπίσημες, συνεργατικές μέθοδοι δράσης που προτάθηκαν από αυτούς τους χώρους συνεχίστηκαν κυρίως από πιο χαλαρά κοινωνικά κινήματα και άτομα, με προφανή παραδείγματα το αντικαπιταλιστικό κίνημα και τους ακαταστάλαχτους ’πολιτικούς μπλόγκερς’.


Τι γίνεται, όμως, όταν παρόμοιες ευκαιρίες διευκολύνονται από έναν εθνικό θεσμό που συνδέεται ουσιαστικά με το κράτος; Μπορεί μια ενεργή υπηκοότητα να προωθηθεί μέσα από μια οργάνωση που συνδέεται με μια εκπορευόμενη από το κέντρο, γραμμική αποστολή ‘ενημέρωσης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας’; Αυτό το ερώτημα θέτει η μινι-ιστοσελίδα του BBC, Action Network (που εγκαινιάστηκε αρχικά το 2003 ως iCan).


Η ιστοσελίδα παίρνει τη μορφή ενός χώρου διευκόλυνσης, που στοχεύει σε άτομα τα οποία επιθυμούν να αναπτύξουν μονοθεματικές εκστρατείες στην περιοχή τους. Οι χρήστες μπορούν να κάνουν ‘παρατηρήσεις’ (που αντιστοιχούν στην πράξη σε έναν ηλεκτρονικό πίνακα ανακοινώσεων) ή να δημιουργήσουν πιο μόνιμες σελίδες ‘εκστρατείας’ σε συνεργατικό σχήμα blog. Η ιστοσελίδα έχει κερδίσει πολλά βραβεία για τη συμβολή της στο e-democracy και ο ιδρυτή της Martin Vogel υποστήριξε στα τέλη του 2005 ότι το Action Network δεχόταν 175.000 μοναδικούς χρήστες το μήνα.


Αυτό δεν μοιάζει να είναι προβληματικό. Το Action Network είναι μια καλά οργανωμένη και σχετικά απλή ιστοσελίδα, με σαφείς θεμελιώδεις κανόνες που απαγορεύουν την (κομματική) πολιτική δραστηριότητα και ενθαρρύνουν μια συνεργατική, διαλογική δυναμική. Ως τέτοια, ακολουθεί κοινές πρακτικές με άλλα επιτυχή παραδείγματα ηλεκτρονικής δραστηριότητας για εκστρατείες και διαχέει ένα ήθος ισότιμης συμμετοχής ως κεντρικό στοιχείο των ιδανικών που βρίσκονται πίσω από τη wiki πολιτική. Ωστόσο, εάν τοποθετήσουμε θεσμικά το Action Network στο πλαίσιο του σύγχρονου BBC, θα προκύψουν εντάσεις με ενδεχόμενες επιπτώσεις στην ιστοσελίδα, τους χρήστες της και το ίδιο το BBC.


Για το τελευταίο, το Action Network μοιάζει να αποτελεί μέρος μιας συντονισμένης προσπάθειας για την ενσωμάτωση των εννοιών της συμμετοχής και της δημόσιας πρακτικής στην πρακτική του BBC. Αυτό έγινε σαφές το 2004, στο κείμενο που οριοθέτησε τους στόχους του Οργανισμού, το ‘Οικοδομώντας Δημόσια Αξία’ (Building Public Value), που αναγνώρισε το Action Network ως κεντρική πρωτοβουλία του νέου στόχου του για ‘υποστήριξη μιας ενεργής και ενημερωμένης υπηκοότητας’. Πώς λειτουργεί, όμως, μια τέτοια έννοια στο πλαίσιο του BBC; Η οργάνωση συνδέθηκε για πολύ καιρό με μια εκπορευόμενη απ’ το κέντρο και, μερικές φορές, πατερναλιστική προσέγγιση σε ό, τι αφορά στην παροχή δημόσιων υπηρεσιών σε ένα παθητικό κοινό και έγινε, γι’ αυτούς τους λόγους, αντικείμενο μόνιμης κριτικής. Πράγματι, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι το BBC στηρίζεται σ’ αυτή τη θέση, στο μέτρο που μόνο η ύπαρξη ενός ομοιόμορφου, παθητικού συνόλου πολιτών δικαιολογεί τη συνεχιζόμενη διάκρισή του ως η μόνη ραδιοφωνία που παρέχει δημόσιες υπηρεσίες.


Στο πλαίσιο του Building Public Value, αυτό το θέμα δεν επιλύθηκε ποτέ εντελώς. Από τη μια πλευρά, το BBC (ανταποκρινόμενο σε εξωτερικές πιέσεις, συμπεριλαμβανομένου του κατακερματισμού των μέσων ενημέρωσης και της ανάπτυξης ενός νέου λόγου για την υπηκοότητα) επιθυμεί να αναπτύξει μια πιο ενεργή, αποκεντρωμένη έννοια του δημόσιου τομέα-που καταλήγει στο στόχο της οικοδόμησης ‘νέων πολιτικών δρόμων και πλατειών….χώρων όπου μπορούμε να γιορτάσουμε, να συζητήσουμε και να σκεφτούμε’. Ταυτόχρονα, όμως, εξυμνεί την ιστορική επιτυχία της εθνικής δομής του BBC και της πετυχημένης σχέσης του με τους κοινοβουλευτικούς και κρατικούς θεσμούς και δίνει σημαντική έμφαση στην ικανότητά του να καθορίσει τόσο πολιτικές όσο και πολιτιστικές ατζέντες.


Σε αυτό το πλαίσιο, η υποστήριξη από το BBC πρωτοβουλιών όπως το Action Network συνεπάγεται την αμφισβήτηση της ίδιας της θέσης του. Με απλά λόγια, οι ιδέες που βρίσκονται πίσω από το Action Network και άλλα παρόμοια έργα (μια ‘από κάτω προς τα πάνω’ προσέγγιση στην υπηκοότητα, τον τοπικισμό και την επίτευξη πολιτικών στόχων μέσα από μη παραδοσιακές στρατηγικές) βρίσκονται τουλάχιστον σε αντίφαση – αν όχι σε άμεση αντίθεση- με τις αρχές που αποτελούσαν προηγουμένως προπύργιο του Οργανισμού.


Στην πράξη, θα έλεγα ότι αυτή η αντίφαση αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό, με αποτέλεσμα τόσο το Action Network όσο και το ευρύτερο BBC να μοιάζουν κάπως εκτεθειμένα. Μολονότι η ιστοσελίδα διατηρεί κάποιο επίπεδο ανεξαρτησίας από το BBC, ο Οργανισμός διατηρεί το δικαίωμα να τοποθετεί τα δικά του μηνύματα, να παρέχει συμβουλές ‘ειδικών’ για τις μεθόδους των εκστρατειών και να επιμελείται τα περιεχόμενο (για παράδειγμα, τις βασικές εκστρατείες >στην πρώτη σελίδα). Το BBC αντιλαμβάνεται επίσης τη δραστηριότητα της ιστοσελίδας ως μια ενδεχόμενη πηγή περιεχομένου – το 2006, για παράδειγμα, η εκπομπή Breakfast του BBC προώθησε μια σειρά αναφορώνβασισμένων σε έργα του Action Network. Ακόμη κι ενθαρρύνοντας την ανοιχτή συμμετοχή, διατηρεί μια ισχυρή παρουσία με τη δική του σφραγίδα.


Ένα επιχείρημα είναι ασφαλώς ότι τέτοιοι σύνδεσμοι είναι ωφέλιμοι- η παροχή συμβουλών και η δυνατότητα ευρύτερης έκθεσης για τις ομάδες και τα άτομα που χρησιμοποιούν την ιστοσελίδα. Αυτό βέβαια έχει ένα τίμημα, στο μέτρο που το BBC ‘προτιμά’ ορισμένα είδη δράσης στις συμβουλευτικές σελίδες του και ορισμένα στοιχεία περιεχομένου στην επιμέλεια που κάνει. Έτσι μπορεί τουλάχιστον να διαπεράσει την επιτυχία ή την αποτυχία ορισμένων εκστρατειών ή κοινών σκοπών της ιστοσελίδας. Κάποιος μπορεί να υποστηρίξει πως οποιαδήποτε απόπειρα παροχής παρόμοιων φόρουμ μέσω μιας κρατικής (ή στη συγκεκριμένη περίπτωση ημι-κρατικής) οργάνωσης εμπεριέχει τους ίδιους κινδύνους, αν μη τι άλλο επειδή η διαλογική σχέση μεταξύ προμηθευτή και υπηρεσίας θα φανεί ότι ευνοεί συγκεκριμένα νήματα σκέψης.


Επιπρόσθετα, υπάρχει ο κίνδυνος ιστοσελίδες όπως το Action Network, λόγω της συγκεκριμένης θέσης τους, να γίνουν, πέρα από χώροι ‘εορτασμού, συζήτησης και σκέψης’, φόρα παραπόνων. Μια βιαστική αναζήτηση του ‘BBC’ στην ιστοσελίδα οδηγεί σε εκστρατείες που καλούν στην κατάργηση του Οργανισμού ή ζητούν αλλαγές στον προγραμματισμό. Παρόλο που τέτοιες είσοδοι δεν υπονομεύουν αναγκαστικά την ευρύτερη προοπτική της ιστοσελίδας, η συχνότητά τους είναι ενδεικτική των δυσκολιών που αντιμετωπίζει για να ‘αποτινάξει’ την κληρονομιά του προμηθευτή της (γεγονός αναμφισβήτητα γνωστό στην κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ μετά την ηλεκτρονικό αίτημα για την κατάργηση των διοδίων). Εάν αυτού του είδους οι ιστοσελίδες αποτελούν όλο και πιο πολύ αντικείμενο ‘πειρατείας’, ως ένα είδος επίθεσης στους ιδρυτές τους, είναι πιθανό ότι άλλοι χρήστες θα αναζητήσουν εναλλακτικές πλατφόρμες χωρίς τόσο ισχυρές διασυνδέσεις.


Φαίνεται λοιπόν πως υπάρχουν συγκεκριμένα εμπόδια στην ανάπτυξη ηλεκτρονικών πολιτικών δικτύων μέσα από ένα εδραιωμένο εθνικό σώμα. Σε περίπτωση που το BBC επιχειρήσει να τα ξεπεράσει – στη βάση της πιο συγκεντρωτικής πτυχής της θεσμικής λογικής του- μπορεί να βρεθεί σε δυσχερή κατάσταση. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αποσυρθεί από το Action Network, καταργώντας τους εμφανείς δεσμούς που έχει με το περιεχόμενο του BBC και να αφήσει την ιστοσελίδα πραγματικά ‘ανοιχτή’ στη συμμετοχή. Κάτι τέτοιο θα ανακούφιζε ενδεχομένως κάποιους προβληματισμένους χρήστες, δεν θα ωφελούσε όμως το ίδιο το BBC. Εάν μια τέτοια κίνηση πετύχαινε, θα έδινε επιχειρήματα σε εκείνους που επιθυμούν μια γενικότερη υποχώρηση του ρόλου του BBC στη ζωή του Ηνωμένου Βασιλείου. Και εάν αποτύγχανε (για παράδειγμα επειδή οι χρήστες εκτιμούν την καθοδήγηση που προσφέρει το περιεχόμενο του BBC), τότε ο Οργανισμός θα αποτύγχανε στην προσπάθειά του να υποστηρίξει την ενεργή υπηκοότητα, σπαταλώντας παράλληλα και τα χρήματα όσων πληρώνουν άδειες. Στο μεταξύ, η συνέχιση του σημερινού σχήματος εκθέτει το BBC σε κατηγορίες για παρεμβατισμό με μια φαινομενικά καθοδηγούμενη από το κοινό πλατφόρμα.


Πρέπει να υπογραμμίσω ότι αυτό το άρθρο δεν έχει την πρόθεση να καταδικάσει το Action Network ή τις προθέσεις του BBC σε σχέση με τη σύστασή του. Η ιστοσελίδα είναι αξιέπαινη και μια ματιά σε αυτήν αποδεικνύει γρήγορα ότι η δουλειά που γίνεται είναι πολύ χρήσιμη, σε ό, τι αφορά τόσο στις ίδιες τις εκστρατείες όσο και την ευρύτερη ενθάρρυνση της πολιτικής υπευθυνότητας. Παρόλα αυτά, για να είναι όσο πιο αποτελεσματικές γίνεται, αυτές οι επαν-εφευρέσεις της πολιτικής δράσης πρέπει να συνοδεύονται από μια επαν-εφεύρεση των θεσμών που τις παρέχουν. Μια τέτοια λύση, μολονότι αισιόδοξη, δίνει την καλύτερη ευκαιρία για υπέρβαση των εντάσεων ανάμεσα στη συμμετοχή και την παθητικότητα, την κεντρικότητα και την επικουρικότητα, το παρελθόν και το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Το Action network κερδίζει βραβείο ηλεκτρονικής δημοκρατίας


Το BBC σχεδιάζει την ψηφιακή δημοκρατία

Ο Michel Bauwens εξετάζει τις δυνατότητες που ανοίγουν οι ομότιμες σχέσεις για τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να προσφέρουν μία εναλλακτική οδό ως προς τη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και σε σχέση με την εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Ομότιμη διακυβέρνηση και δημοκρατία


Καθώς οι ομότιμες τεχνικές και κοινωνικές υποδομές όπως τα διανεμημένα μέσα επικοινωνίας και οι αυτοδιοικούμενες ομάδες γίνονται ένα σημαντικό αν όχι κυρίαρχο σχήμα για τις αλλαγές που επιφέρει ο γνωστικός καπιταλισμός, η ομότιμη δυναμική των σχέσεων θα έχει όλο και περισσότερο πολιτικές επιδράσεις.


Υπενθυμίζουμε ότι η ομότιμη δυναμική των σχέσεων προκύπτει όπου υπάρχουν διανεμημένα δίκτυα, δηλαδή όπου υπάρχει ελευθερία για ανάληψη δράσεων και σχέσεων και όπου δεν υπάρχει απροκάλυπτος καταναγκασμός έτσι ώστε οι τρόποι διακυβέρνησης να κατευθύνονται από κάτω προς τα πάνω. Δημιουργεί διαδικασίες όπως ομότιμη παραγωγή, κοινή παραγωγή αξίας, ομότιμη διακυβέρνηση, δηλαδή αυτο-διακυβέρνηση τέτοιων προγραμμάτων και ομότιμη ιδιοκτησία, ένα αυτο-ανοσοποιητικό σύστημα που αποτρέπει την ιδιοποίηση των commons από ιδιώτες.


Είναι σημαντικό να διακρίνουμε την ομότιμη διακυβέρνηση πολλών μικρών αλλά συντονισμένων σε παγκόσμιο επίπεδο ομάδων που επιλέγουν μη αντιπροσωπευτικές διαδικασίες στις οποίες οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν για τα προγράμματα, από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Η τελευταία είναι μια αποκεντρωμένη μορφή της από κοινού εξουσίας, που βασίζεται σε εκλογές και αντιπροσώπους. Απ’ τη στιγμή που η κοινωνία δεν είναι μια ομότιμη ομάδα με a priori συναίνεση, αλλά μάλλον μια αποκεντρωμένη δομή ανταγωνιστικών ομάδων, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την ομότιμη διακυβέρνηση.


Ωστόσο, και οι δυο τρόποι θα επηρεάσουν και θα προσαρμοστούν ο ένας στον άλλον. Τα ομότιμα προγράμματα που εξελίσσονται πέραν μιας συγκεκριμένης κλίμακας και αρχίζουν να αντιμετωπίζουν θέματα που έχουν να κάνουν με αποφάσεις για ανεπαρκείς πόρους, θα υιοθετήσουν πολύ πιθανά κάποιους αντιπροσωπευτικούς μηχανισμούς. Η αντιπροσωπευτική και γραφειοκρατική λήψη αποφάσεων μπορεί και πρόκειται να αντικατασταθεί σε ορισμένες περιπτώσεις από παγκόσμια δίκτυα διακυβέρνησης, σε μεγάλο βαθμό αυτοδιοικούμενα και που, σε κάθε περίπτωση, θα ενσωματώνουν όλο και περισσότερα πρότυπα θεματοφυλάκων, που προσπαθούν να συμπεριλάβουν ως συμμετέχοντες στη λήψη αποφάσεων όλες τις ομάδες στις οποίες οι δράσεις αυτές μπορούν να επιδράσουν. Αυτό το συνεταιριστικό πρότυπο που βασίζεται στην ομάδα είναι διαφορετικό, αλλά σχετικό σε ό, τι αφορά στο πνεύμα από την ομότιμη διακυβέρνηση που βασίζεται στο άτομο, γιατί μοιράζονται ένα ήθος συμμετοχής.


Ωστόσο, υπάρχει η ακόλουθη θεμελιώδης αλλαγή. Η μοντέρνα αντίληψη θεωρεί ότι τα άτομα χρειάζονται ένα κοινωνικό συμβόλαιο που μεταβιβάζει την εξουσία σε έναν κυρίαρχο προκειμένου να δημιουργηθεί η κοινωνία και ότι χρειάζονται κοινωνικοποίηση μέσω θεσμών που απευθύνονται σ’ αυτά όπως σε μια αδιάκριτη μάζα. Κατά τη νέα άποψη, όμως, τα άτομα είναι ήδη και πάντα συνδεδεμένα με τους ομότιμούς τους και βλέπουν τους θεσμούς ομότιμα. Κατά συνέπεια, οι θεσμοί θα πρέπει να εξελιχθούν για να γίνουν υποστηρικτικές οικολογίες, επινοητικοί τρόποι για τη δημιουργία υποδομών υποστήριξης.


Οι πολιτικοί γίνονται διερμηνείς και εμπειρογνώμονες, ο οποίοι μπορούν να κατευθύνουν τα θέματα που ανακύπτουν από δίκτυα που βασίζονται στην κοινωνία των πολιτών, στο θεσμικό πεδίο.


Το κράτος γίνεται τουλάχιστον ουδέτερος (ή ακόμη καλύτερα ευνοϊκός προς τα commons) διαιτητής, δηλαδή μετα-ρυθμιστής για τις τρεις σφαίρες και περνάει από το δυαδικό δίλημμα κράτους/ιδιωτικοποίησης στην τριαδική επιλογή για μια καλύτερη δυνατή μίξη ανάμεσα στην κυβερνητική ρύθμιση, την ελευθερία της ιδιωτικής αγοράς και τα αυτόνομα προγράμματα της κοινωνίας των πολιτών. Ειδικότερα, μπορεί να εξελιχθεί έτσι ώστε να έχει τις ακόλουθες δραστηριότητες. Αναγνωρίζοντας την άμεση αξία της δημιουργίας κοινωνικού πεδίου μπορεί να βρει τρόπους υποστήριξης τέτοιων δραστηριοτήτων.


Ένα παράδειγμα που συνάντησα πρόσφατα είναι το έργο της δημοτικής αρχής της Βρέστης, στη γαλλική Βρετάνη. Εκεί, το τμήμα ‘Τοπική Δημοκρατία’ της πόλης έχει διαθέσιμες ηλεκτρονικές υποδομές, εκπαιδευτικά πρότυπα και κοινή φυσική υποδομή (κάμερες, ηχητικό εξοπλισμό κλπ) έτσι ώστε οι ντόπιοι, άτομα και ομάδες, να μπορούν να δημιουργούν πολιτιστικά και κοινωνικά προγράμματα μόνοι τους. Για παράδειγμα, με το πρόγραμμα Territoires Sonores το κοινό μπορεί να δημιουργήσει αρχεία ήχου και βίντεο για να εμπλουτίσει τα έθιμά του, τα οποία δεν παράγονται κατά συνέπεια από ιδιωτική εταιρία ούτε από την ίδια την πόλη.


Η δυναμική μεταξύ ομότιμων δικτύων, όπως και η σκέψη και η ανάγκη πειραματισμού που εμπνέει, δεν αποτελεί απλώς μια τρίτη μορφή για την παραγωγή κοινωνικής αξίας, αλλά παράγει επίσης νέες μορφές θεσμοθέτησης και ρύθμισης, που θα μπορούσαν να ερευνηθούν ή/και να εφαρμοστούν εποικοδομητικά.


Πράγματι, μέσα από την κοινωνία των πολιτών εμφανίζεται ένας νέος θεσμός, τα commons, που αποτελούν μια νέα ξεχωριστή μορφή ρύθμισης και ιδιοκτησίας. Σε αντίθεση με την ιδιωτική ιδιοκτησία, που αποκλείει, και την κρατική ιδιοκτησία, όπου το συλλογικό ‘ιδιοποιείται’ το ατομικό, στα commons το ατομικό διατηρεί την κυριαρχία του, αλλά τη μοιράζεται εκούσια. Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική των Creative Commons και της General Public Licence είναι, ότι στην πρώτη περίπτωση το άτομο έρχεται πρώτο και τα commons είναι ένα παράγωγο του ατομικού συμφέροντος. Στις άδειες GPL, αντίθετα, η κατασκεύη του κοινού είναι πρωταρχική (ακόμα και αν κάποιος συνεργάζεται οδηγούμενος από το προσωπικό του συμφέρον, το έργο του είναι αναπόσπαστο κομμάτι των commons, κάτι που είναι ασαφές σε πολλές εκδοχές των αδειών Creative Commons). Κοινός πάντως και στις δύο άδειες είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας του να μοιραστεί κάποιος το έργο του.


Για παράδειγμα, ο Peter Barnes, στο σημαντικό βιβλίο του ‘Capitalism 3.0’, εξηγεί πώς τα εθνικά πάρκα και τα περιβαλλοντικά commons (όπως το προτεινόμενο Skytrust)μπορούν να διοικούνται από τραστ, που έχουν την υποχρέωση να κρατούν όλο το (φυσικό) κεφάλαιο άθικτο και μέσα από το ‘ένας άνθρωπος/μία ψήφος’ να αναλαμβάνουν τη διατήρηση των κοινών φυσικών πόρων. Αυτό μπορεί να γίνει μια αποδεκτή εναλλακτική λύση τόσο στην εθνικοποίηση όσο και στην απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση.


Προς έναν προσανατολισμό των commons σε μια ανανεωμένη προοδευτική πολιτική


Τι σημαίνει αυτό για τις απελευθερωτικές παραδόσεις που προέκυψαν από την βιομηχανική εποχή;


Πιστεύω πως μπορεί να έχει 2 θετικές επιδράσεις:


1) Διαχωρισμό της αυτόματης σύνδεσης με τις γραφειοκρατικές κυβερνητικές ιδιότητες (πράγμα που δεν σημαίνει πως δεν είναι κατάλληλο σε ορισμένες συνθήκες). Μπορούν να διατυπωθούν προτάσεις που υποστηρίζουν άμεσα την ανάπτυξη των Commons.


2) Διαχωρισμό από την εναλλακτική του: απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση. Υποστήριξη για τα Commons και την ομότιμη παραγωγή σημαίνει πως υπάρχει εναλλακτική στη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και στη μπλερική εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Τα προοδευτικά κινήματα μπορούν έτσι να γίνουν περισσότερο πληροφοριακή παρά να μείνουν αγκιστρωμένα στην βιομηχανικής κοινωνίας. Αντί να προασπίζονται το βιομηχανικό στάτους κβο, γίνονται ξανά μια επιθετική δύναμη (δηλαδή: να παλέψουν για μια κοινωνία της πληροφορίας βασισμένη στην ισότητα), συνδεδεμένη πιο στενά με τις ανοιχτές/ελεύθερες, συμμετοχικές, προσανατολισμένες στα commons δυνάμεις και κινήματα. Αυτά τα τρία κοινωνικά κινήματα δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για μια αποτελεσματική κοινωνική αναπαραγωγή της ομότιμης παραγωγής και του common.


Τα ανοιχτά και ελεύθερα κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι υπάρχει ακατέργαστο υλικό για ελεύθερη πολιτιστική παραγωγή και να αγωνιστούν κατά των μονοπωλιακών μισθωμάτων του κεφαλαίου, που περιορίζει τώρα τους νεωτερισμούς. Εργάζονται για εκείνη την πλευρά της εξίσωσης που επιτρέπει την είσοδο. Τα συμμετοχικά κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον ειδικό συνδυασμό ικανοτήτων του για να συμβάλει στο κοινό πρόγραμμα και να δουλέψει για να κάνει πιο προσιτά τα τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά σημεία εκκίνησης. Τέλος, το κίνημα των Commons εργάζεται για να προφυλάξει το common από την ιδιωτική ιδιοποίηση, έτσι ώστε η κοινωνική αναπαραγωγή να διασφαλιστεί και η κυκλοφορία του common να συνεχιστεί απρόσκοπτα, καθώς τα Commons με τη σειρά τους δημιουργούν νέα επίπεδα ανοιχτού και ελεύθερου ακατέργαστου υλικού.


Υπάρχει επίσης μια διασύνδεση με το περιβαλλοντολογικό κίνημα. Ενώ τα προσανατολισμένα στον πολιτισμό κινήματα μάχονται κατά των τεχνητών ελλείψεων, το περιβαλλοντολογικό κίνημα μάχεται κατά της τεχνητής αφθονίας που δημιουργεί η χωρίς περιορισμούς λογική των αγορών. Η κατάργηση της ψευδο-αφθονίας και της ψευδο-έλλειψης είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να συμβεί για να γίνει ο ανθρώπινος πολιτισμός μας βιώσιμος σε αυτό το στάδιο. Όπως έχει τονίσει ο Richard Stallman [1] και άλλοι, το νομοθετικό πλαίσιο για τα πνευματικά δικαιώματα και τις πατέντες έχει σαν στόχο τον περιορισμό της ελεύθερης συνεργασίας και των πολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στους δημιουργικούς ανθρώπους, και είναι το ίδιο ολέθρια για την ανθρώπινη εξέλιξη όσο και η καταστροφή της βιοσφαίρας.


Υπάρχει, επομένως, τεράστια δυναμική ώστε η ανανεωμένη αριστερά να ευθυγραμμιστεί με τις αξίες της νέας γενιάς και να επιτύχει το μακροπρόθεσμο πλεονέκτημα που οι Ρεπουμπλικάνοι πέτυχαν από τη δεκαετία του ’80.


Τι πρέπει να γίνει;


Προτεραιότητα είναι η δημιουργία νομικών και ρυθμιστικών πλαισίων που:


1) μειώνουν τις τεχνητές ελλείψεις στον τομέα της πληροφορίας έτσι ώστε να δημιουργηθεί μια τεράστια κοινωνική αξία και μια μη υλική ευχάριστη ατμόσφαιρα να αντικαταστήσει την θανάσιμη λογική της υλικής συσσώρευσης.


2) εισάγουν το πραγματικό κόστος στο υλικό πεδίο έτσι ώστε η αγορά να μη δημιουργεί πια αρνητικές εξωτερικεύσεις στο φυσικό περιβάλλον.


3) δημιουργούν μια πιο διανεμημένη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής (χρηματοδότηση σε ομότιμη βάση, διανεμημένη παραγωγή ενέργειας κλπ) έτσι ώστε η ομότιμη δυναμική να μπορεί να εισαχθεί και στη σφαίρα της υλικής παραγωγής.

——————————————————————————–

[1] Ο Richard Stallman αντιτίθεται στη χρήση του όρου πνευματική ιδιοκτησία γιατί ‘Είναι λάθος να μιλάς “για καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας” εδώ, αφού μόνο μερικοί, όχι όλοι, οι νόμοι πνευματικής ιδιοκτησίας δημιουργούν έλλειψη ενός αγαθού με εγγενή αξία. Για παράδειγμα, οi νόμοι για τα εμπορικά σήματα δεν προκαλούν την έλλειψη κάποιου αγαθού με πραγματική αξία. Η χρήση ενός όρου που περιλαμβάνει τον νόμο για τα εμπορικά σήματα είναι ένα αχρείαστο λάθος’.

(προσωπικό email, 25 Φεβρουαρίου 2007)


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμη πολιτική ορολογία (στα αγγλικά)

Εκτός από τις κλειστές υπο-ομάδες λήψης αποφάσεων που επιδιώκουν νομιμοποίηση μέσα στις ανοιχτές κοινότητες, οι μειοψηφικές ομάδες που προβληματίζονται για τις προκαταλήψεις που παρατηρούν στην ευρύτερη κοινότητα επιζητούν, επίσης, μερικές φορές έναν ξεχωριστό ‘ασφαλέστερο’ χώρο. Η δημιουργία ενός τέτοιου χώρου, η ηλεκτρονική λίστα αποκλειστικά για γυναίκες WikiChix, έσπασε το παραδοσιακό πρότυπο των φιλικών-αλλά όχι αποκλειστικών- προς τις γυναίκες χώρων σε άλλες κοινότητες ανοιχτού περιεχομένου και έδωσε το έναυσμα για επιχειρήματα ότι τέτοιες κινήσεις μπορεί να είναι παράλογες, αδικαιολόγητα διχαστικές και αντίθετες στο ήθος ισονομίας της ευρύτερης κοινότητας. Αυτό οδήγησε στην αποσύνδεση του WikiChix από οποιαδήποτε υποστήριξη ή επίσημη σχέση με την Wikipedia. Υποστηρίζω, καταλήγοντας, πως η ρήξη με ανοιχτές αλλά φιλικά εστιασμένες υπο-ομάδες θα έπρεπε να αποτελεί μόνο έσχατη ανάγκη και πως πρέπει να καταλάβουμε καλύτερα τις συνθήκες που την κατέστησαν αναγκαία.


Δεν αποτελεί έκπληξη που η δημιουργία ενός κλειστού, αποκλειστικού χώρου από ένα υποσύνολο των μελών της κοινότητας είναι μια πηγή διαμάχης στις ‘κοινότητες ανοιχτού περιεχομένου’. Οι συνθήκες που οδηγούν σε τέτοιες προτάσεις και η ρητορική που χρησιμοποιείται για να υποστηριχθούν ή να προσβληθούν φωτίζουν τις προσπάθειες μιας κοινότητας να κατανοήσει και να εφαρμόσει τόσο την ανοιχτή πρόσβαση όσο και την ισότητα.


Ένα κοινό χαρακτηριστικό των ηλεκτρονικών κοινοτήτων που λειτουργούν με ένα ήθος αξιών ανοιχτής πρόσβασης και ισοτιμίας είναι η απογοήτευση που προκαλεί η συνύπαρξη της ομαδικής λήψης αποφάσεων με αυταρχικές και φαινομενικά αντίθετες μορφές. Στοιχεία γι’ αυτό το φαινόμενο αποτελούν, μεταξύ άλλων, η υποτιθέμενη ‘κρυφή σκευωρία’ της USENET στη δεκαετία του 1980, τα ιδιωτικά ηλεκτρονικά ταχυδρομεία μόνο για ‘sysop’ ή τα κανάλια IRC και οι ‘καλοπροαίρετοι δικτάτορες’ των κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των Python, Linux και Wikipedia. Πράγματι, υποστηρίζω ότι ο ανοιχτός χαρακτήρας παρόμοιων κοινοτήτων καλλιεργεί την εμφάνιση ισχυρών ηγετών που λαμβάνουν αυταρχικές αποφάσεις όταν η ίδια η κοινότητα δεν μπορεί εύκολα να αποφασίσει. Επιπλέον, αυτές οι ηγετικές ικανότητες πρέπει να ασκούνται με ταπεινότητα και χιούμορ, γιατί διαφορετικά η κοινότητα μπορεί να διχαστεί ή να αποτύχει.


Ένας άλλος παράγοντας που κρύβεται πίσω από αυτή τη ρήξη είναι η επιτυχία αυτών των κοινοτήτων και η συνακόλουθη ανάγκη τους για νομικό καθεστώς. Η ανάγκη του Wikipedia Foundation να ανταποκριθεί γρήγορα και διακριτικά σε απειλές για νομική δράση (π.χ., να αποσύρει μια συκοφαντική δήλωση από ένα άρθρο) δύσκολα μπορεί να συμφιλιωθεί με τον πολιτισμό δημόσιας συναίνεσης της Wikipedia.


Μια ακόμη πιο δύσκολη κατάσταση σε μια ανοιχτή κοινότητα είναι το αίτημα για χώρους αποκλειστικά για μειοψηφίες. Γιατί ενώ ο πρώτος καταλύτης είναι το φαινομενικά αναπόφευκτο δομικό αποτέλεσμα της ομαδικής λήψης αποφάσεων και ο δεύτερος η αναπόδραστη πραγματικότητα της ζωής σε μια φιλόδικη κοινωνία, ο τελευταίος επιλέγεται ηθελημένα από ένα υποσύνολο της κοινότητας σε μια φαινομενική αντίφαση με τις αξίες της ανοιχτής πρόσβασης και της ισότητας. Αυτό φάνηκε πολύ καλά στην κοινότητα Wikipedia με την αναγγελία μιας λίστας ‘WikiChix’ για συζητήσεις αποκλειστικά μεταξύ γυναικών:



‘Η εκτός λίστας κουβέντα σχετικά με τις πρόσφατες συζητήσεις για τις συστηματικές προκαταλήψεις σε σχέση με το φύλο στη Wikipedia κατέστησε σαφές ότι πολλές γυναίκες δεν αισθάνονταν άνετα συνεισφέροντας σ’ αυτή τη συζήτηση. Αυτό ενέπνευσε τη δημιουργία του WikiChix τον Νοέμβριο του 2006. Το WikiChix είναι wiki και ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για γυναίκες επιμελήτριες wiki, προκειμένου να συζητούν θέματα που έχουν να κάνουν με τις προκαταλήψεις σε σχέση με το φύλο σε wikis και να προωθούν wikis σε υποψήφιες επιμελήτριες, καθώς και για γενικές συζητήσεις για wikis σε ένα φιλικό αποκλειστικά για γυναίκες περιβάλλον’.


Ο επίσημος αποκλεισμός οποιουδήποτε από την ευρύτερη κοινότητα προκαλεί ερωτήματα που έχουν να κάνουν με το δίκαιο και τις διακρίσεις. Ορισμένα μέλη αντιδρούν υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για ολισθηρό δρόμο που οδηγεί στον παραλογισμό, όπως η ανάγκη για: ‘… ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για Αφρο-Αμερικανούς ομοφυλόφιλους από άλλους πλανήτες εκτός γης’. Σε ανάλογο πνεύμα, ένα άλλο μέλος της Wikipedia ρωτά μήπως χρειάζεται ένα ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ‘αποκλειστικά για Βρετανούς’ ή ‘αποκλειστικά για άθεους’ αν και αναγνωρίζει τους ειδικούς λόγους που οδήγησαν στη δημιουργία του Wikichix: ‘το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο δημιουργήθηκε για να αποφευχθεί ένα ειδικό πρόβλημα- να μη νιώθουν αμηχανία οι γυναίκες συμμετέχοντας σ’ αυτή την ανδροκρατούμενη λίστα όπου εμφανώς σεξιστικές δηλώσεις (ακόμη κι αν δεν γίνονται στα σοβαρά) δεν αμφισβητούνται από ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων’.


Είναι ενδιαφέρον ότι η ίδια η έννοια της ισότητας μπορεί να αναστείλει μια εποικοδομητική δράση για την άμβλυνση των προκαταλήψεων. Ο Wilson υποστηρίζει ότι η προϋπόθεση της ισότητας μαζί με τη δυνατότητα ανεπίσημων προκαταλήψεων μπορεί να λειτουργήσει αφοπλιστικά για γυναίκες που διαφορετικά θα αντιδρούσαν, επειδή (1) οι γυναίκες που πιστεύουν ότι υπάρχουν ίσες ευκαιρίες θα θεωρήσουν πως δεν υπάρχει λόγος να δράσουν, (2) εκείνες που πιστεύουν ότι πρόκειται για λανθασμένη αντίληψη ή ότι οι γυναίκες νιώθουν λιγότερη σιγουριά, δεν θα έχουν αντίρρηση να ενθαρρυνθούν οι γυναίκες αλλά θα είναι επίσης ικανοποιημένες αν το στάτους κβο διατηρηθεί, και (3) οι γυναίκες που πιστεύουν στις ίσες ικανότητές τους δεν θέλουν να διαχωρίζονται με ειδική μεταχείριση και μπορεί επομένως να ‘μην πάρουν θέση και να εκφράσουν αμφιθυμία’. Το πρότυπο των γυναικείων προγραμμάτων ‘chix’ (π.χ. LinuxChix, Ubuntu Women, KDE Women, WikiChix κλπ) μοιάζει να αποτελεί θετικό αντιστάθμισμα σ’ αυτή την τάση.


Μια άλλη αντίδραση εκείνων που προβληματίζονται με αυτούς τους χώρους είναι να μην εκφράζουν αντιρρήσεις για τον αποκλεισμό, αλλά για τη διαίρεση της ευρύτερης κοινότητας. Δεν θα έπρεπε η κοινότητα να διασφαλίζει την πρόσβαση στον κοινό χώρο αντί να αποκλείει ομάδες; Για παράδειγμα, ‘η καλύτερη λύση θα ήταν να κλωτσά όποιους άντρες φέρονται έτσι, και όχι να υποθέτουμε ότι όλοι οι άντρες είναι σοβινιστικά γουρούνια’. Ασφαλώς, με δεδομένη την αξία που αποδίδεται στον ελεύθερο λόγο, θα ήταν δύσκολο για την κοινότητα να περιορίζει το λόγο των ‘αντρών που φέρονται με αυτόν τον τρόπο’. Πώς μπορεί να ληφθεί μια τέτοια απόφαση; Ένα από τα ελάχιστα κριτήρια σ’ αυτές τις κοινότητες σε σχέση με το λόγο που εμπεριέχει διακρίσεις, έχει να κάνει με το κατά πόσο γίνεται για πλάκα: λόγος εριστικός, πιθανώς ακούσια, που εκφράζεται απλώς και μόνο για να πυροδοτήσει τη συζήτηση. Πώς μπορεί όμως κάποιος να διακρίνει τον μισογυνισμό από την πλάκα; (Ή πώς μπορεί κάποιος να διακρίνει τον καθαρό ρατσισμό από την προβοκάτσια; Ας πάρουμε τον πρόσφατο ισχυρισμό του Sienfield’s Kramer του Michael Richards ότι δεν είναι ρατσιστής παρά τον ρατσιστικό φιλιππικό του για όσους διακόπτουν: δεν πρέπει κανείς να παίρνει σοβαρά τις προσβλητικές δηλώσεις που κάνει κάποιος για να ανταγωνιστεί τους άλλους σε έναν καυγά). Αποτελεί ειρωνεία ότι δηλώσεις μισογυνισμού που υιοθετούνται ψευδώς, για να εξυπηρετήσουν τέτοιους σκοπούς, μπορεί να αποδοκιμαστούν ή να λογοκριθούν, ενώ ένας πραγματικός μισογύνης μπορεί να ισχυριστεί ότι οποιαδήποτε επίσημη λογοκρισία είναι μια μορφή ‘εγκλήματος σκέψης’ που αποτελεί ανάθεμα για τις αρχές του ελεύθερου λόγου.


Αυτό το είδος της συζήτησης, αυτά τα δύσκολα ερωτήματα που έχουν να κάνουν με την ελευθερία και την ισότητα, προκαλούν συχνά έντονες δημόσιες συζητήσεις. Μολονότι η συζήτηση για αυτές τις αξίες δημιουργεί μερικές φορές έναν κοινό ‘παραγωγικό ηθικό προσανατολισμό’ στο εσωτερικό της κοινότητας, μπορεί, επίσης, να μην έχει τέλος και να αποξενώσει. Γι’ αυτό παρόμοια θέματα προσφέρονται συχνά για πλάκα, στην οποία συμμετέχουν συχνά και οι καλοπροαίρετοι δικτάτορες, όπως ο συνιδρυτής της Wikipediaσε σχέση με θέματα που αφορούν στους Ναζί:



‘Το θέμα είναι ότι εάν το ευρύτερο φιλοσοφικό ερώτημα είναι: ‘ ‘Αποκλείουμε ανθρώπους μόνο και μόνο επειδή εκφράζουν δυσάρεστες ή μη δημοφιλείς πεποιθήσεις;’, τότε η απάντηση είναι ‘όχι, ποτέ δεν το κάνουμε και δεν υπάρχουν πολλοί που υποστηρίζουν να το κάνουμε’. Εάν το ερώτημα είναι: ‘ Η διατύπωση δυσάρεστων ή μη δημοφιλών πεποιθήσεων σου δίνει αυτόματα το ελεύθερο να είσαι όσο κόπανος θέλεις, επειδή εμείς θα αναδιπλωθούμε για να είμαστε σίγουροι πως δεν θα κάνουμε ποτέ μα ποτέ διακρίσεις, ούτε και ενάντια στους Ναζί’, τότε η απάντηση είναι ‘όχι, το να είσαι διασπαστικός, σημαίνει απλώς ότι είσαι διασπαστικός.’


Δεν αποτελεί έκπληξη πως δεν χρειάστηκε πολύ για να αμφισβητηθεί η πρόταση για το WikiChix. Ένα από τα παλιά αρσενικά μέλη που αυτοχαρακτηριζόταν ως ‘υπερβολικά μαχητικός’ ‘αναρχικός’ επιχείρησε να γραφτεί στη λίστα και απορρίφθηκε. (Υποθέτω ότι αυτή η πράξη ήταν μια παραβίαση του κανόνα “Μη διασπάτε τη Wikipedia για να υποστηρίξετε μια θέση” που αποτελεί μέτρο σύνεσης στα δύσκολα ζητήματα. Παρατηρώντας ανεπίσημα παρόμοιες κοινότητες, δεν διέκρινα μείωση της γυναικείας παρουσίας μετά την παροχή χώρου φιλικού προς τις γυναίκες. Στην υπόθεση ότι οι γυναίκες ίσως εγκαταλείψουν τον κοινό χώρο, το αντεπιχείρημα είναι ότι έχοντας έναν πιο υποστηρικτικό χώρο για να εφορμούν, θα ενθαρρυνθούν να μιλούν πιο άνετα στους κοινούς χώρους.


Η τελική, σε κοινοβουλευτική γλώσσα, αντίρρηση στην πρόταση για το WikiChix ήταν ότι αυτό το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο αποκλειστικά για γυναίκες τελούσε υπό την αιγίδα του Wikipedia Foundation. Τα άλλα τρία γυναικεία φόρα που συνδέονται με το λογισμικό, ενώ εστιάζουν στο να είναι ‘φιλικά προς τις γυναίκες’, είναι λίγο πολύ ανοιχτά και ενταγμένα στην ευρύτερη κοινότητα. Το LinusChix ‘προτίθεται να είναι μια ομάδα χωρίς αποκλεισμούς, όπου όλοι είναι και νιώθουν ευπρόσδεκτοί…Το LinusChix προτίθεται να απευθύνεται πρωταρχικά στις γυναίκες. Η ονομασία αποτελεί ακριβή απεικόνιση αυτού του γεγονότος. Οι άντρες είναι ευπρόσδεκτοι επειδή δεν θέλουμε η ομάδα αυτή να αποκλείει κανέναν’. Οι Debian Women δηλώνουν: ‘ Δεν διαχωριζόμαστε. Οι Debian Women είναι μια υπο-ομάδα των Debian που επιτρέπει σε όλους να έρθουν και να βοηθήσουν’. Στις Ubuntu Women ‘η ιδιότητα του μέλους είναι ανοιχτή για όλους’. Η ιστοσελίδα των KDE Women διευθύνεται από γυναίκες και επομένως ‘πρέπει να είσαι γυναίκα’, αλλά στα έξι γυναικεία μέλη που αναφέρονται στη λίστα προστίθενται επίσης πέντε άντρες ‘υποστηρικτές’ κι οι άντρες είναι παρόντες στο κανάλι IRC και στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Ο αποκλεισμός που έχει να κάνει με το φύλο στο WikiChix είναι αντικανονικός και δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό η απόφαση αυτή εξετάστηκε προσεκτικά και ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες στα άλλα, φιλικά προς τις γυναίκες, φόρα.


Στο τέλος, η λίστα WikiChix αποσύρθηκε από την Wikipedia, η οποία θα φερόταν διαφορετικά να προσυπογράφει προσυπέγραφει τη διάκριση, και φιλοξενήθηκε αλλού: ‘Θαυμάσια. Εξακολουθώ να πιστεύω πως ήταν κακή ιδέα, αλλά εάν δεν υποστηρίζεται πλέον από το Wikipedia Foundation δεν υπάρχει λόγος να διαμαρτυρόμαστε άλλο εδώ’. Όπως συμβαίνει συχνά στα δύσκολα ζητήματα, η αντιπαράθεση αυτή έληξε λόγω εξάντλησης όσο και επικράτησης της λογικής. Η ατέλειωτη επιχειρηματολογία για το εάν υπάρχουν προκαταλήψεις, αντί για έναν κοινό εποικοδομητικό διάλογο για τον τρόπο αντιμετώπισής τους, αποτελεί συχνά την αιτία που δημιουργούνται αυτοί οι χώροι! Με τη διακοπή κάθε υποστήριξης και επίσημης διασύνδεσης με το Wikipedia Foundaiton, το θέμα παρέμεινε αμφιλεγόμενο για την ευρύτερη κοινότητα.


Πιστεύω πως το επιχείρημα του Wilson για την ανασταλτική επίδραση της προϋπόθεσης της ισότητας και του δύσκολου επιρρεπούς στην πλάκα χαρακτήρα των συζητήσεων για τις προκαταλήψεις, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι χρειάζονται χώροι διαλόγου φιλικοί προς τις γυναίκες. Πιστεύω, όμως, επίσης, ότι οι επίσημα ενταγμένοι, μη αποκλειστικοί αλλά ειδικά εστιασμένοι χώροι είναι προτιμότεροι. Θα μπορούσε να επιχειρηθεί κάτι τέτοιο στην περίπτωση της Wikipedia; Ή, σε αντίθεση με τις άλλες, πιο τεχνικές, κοινότητες που προαναφέρθηκαν, η Wikipedia είναι απλώς πολύ ευρεία και απείθαρχη; Τα ερωτήματα αυτά και οι συνέπειες ενός κλειστού χώρου αυτού του είδους στο εσωτερικό μιας ανοιχτής κοινότητας απαιτούν περαιτέρω σκέψη.


Ευχαριστώ την Biella Coleman για τη συζήτηση και τα σχόλια.


Διαβάστε ακόμα


Το μπλογκ του Joseph Reagle


Η Wikipedia εναντίον των γυναικών (στα αγγλικά)

Νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’, σημειώνει ο David Bollier. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα, αφού δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Γίνεται όλο και σαφέστερο ότι οι συμβατικοί, συγκεντρωτικοί θεσμοί του 20ού αιώνα δεν έχουν τα κατάλληλα εφόδια για να ανταποκριθούν στις περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Είναι υπερβολικά αργοί, γραφειοκρατικοί, αδιαφανείς, εκτίθενται ή/και δεν ανταποκρίνονται πολιτικά.


Στο μεταξύ, βλέπουμε να ανέρχονται πολλά είδη διανεμημένων ηλεκτρονικών δικτύων που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά, ευέλικτα και αξιόπιστα. Wikis, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, blogs, ιστοσελίδες με βίντεο ροής (streaming video websites), podcasts και άλλες καινοτομίες αλλάζουν τον τρόπο που μαθαίνουμε, που διαμορφώνουμε κοινωνικές σχέσεις και δημιουργούμε πολιτισμό. Αντικαθιστούν την ‘κοινωνική παραγωγή’ για τις εμπορικές συναλλαγές. Δημιουργούν νέες μορφές πολιτικής εξουσίας και θεσμικής αρχής.


Τίθεται λοιπόν το ενδιαφέρον ερώτημα, κατά πόσο οι νέες ηλεκτρονικές τεχνολογίες συνεργασίας μπορούν να εισαγάγουν ένα νέο είδος ‘ wiki πολιτικής’ και διακυβέρνησης;


Ένα είναι βέβαιο: οι νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα. Ασφαλώς, η μεγάλη απήχηση του wiki πολιτισμού έγκειται στο γεγονός ότι παρέχει στους ανθρώπους τον τρόπο να γίνουν πιο προσωπικά στρατευμένοι, συμμετοχικοί και δημιουργικοί. Αποκτούν την ευκαιρία να ‘κατέχουν’ –ηθικά και νομικά- τα έργα που δημιουργούν. Αυτό σίγουρα αποτελεί πρόοδο σε σχέση με τον ρόλο που τους επιφυλάσσουν τα συμβατικά μαζικά μέσα επικοινωνίας – να είναι δηλαδή πειθήνιοι, παθητικοί καταναλωτές.


Ωστόσο, όσο ελκυστικά κι αν είναι τα wikis και οι άλλες τεχνολογίες συνεργασίας, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι θα μεταμορφώσουν την πολιτική μας; Θα μπορούσαν. Ακόμη, όμως, δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Από τη στιγμή που βρισκόμαστε στο αρχικό στάδιο αυτής της επανάστασης- σε ό, τι αφορά τόσο στην ανάπτυξη των τεχνολογιών όσο και στη διάδοσή τους- θα ήταν επιπόλαιο να κάνουμε προβλέψεις. Υπάρχει όμως κάτι που θεωρώ ελπιδοφόρο: οι οικονομικές, τεχνολογικές και κοινωνικές τάσεις που κατευθύνουν τον wiki πολιτισμό είναι πολύ πιθανό να ενισχυθούν. Κι αυτές οι τάσεις, ιδίως οι ριζοσπαστικές ιδιότητες και η συμμετοχική ηθική των δικτυωμένων μέσων, είναι πιθανό να ισχυροποιήσουν τα άτομα, να ενθαρρύνουν την καινοτομία και να κάνουν περισσότερο υπεύθυνους τους ισχυρούς θεσμούς.


Τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου, όπως τα κινηματογραφικά στούντιο, οι δισκογραφικές εταιρίες, οι εφημερίδες και οι εκδοτικοί οίκοι έχουν δομές με σταθερό υψηλό κόστος. Αντίθετα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που συνδέονται μεταξύ τους μέσω Ίντερνετ εκπροσωπούν ένα σύστημα μέσων με διανεμημένο κεφάλαιο, που μπορεί να λειτουργήσει πιο γρήγορα, αποτελεσματικά και δημιουργικά. Μπορεί να φιλοξενήσει ένα πιο αυθεντικό πολιτιστικό υλικό, πιο ποικίλο και επίκαιρο από αυτό των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Πρόκειται για ένα σημαντικό ‘πολιτικό’ πλεονέκτημα, όχι με την ιδεολογική αλλά με την πολιτιστική έννοια.


Οι συμβατικές εταιρίες μέσων επικοινωνίας είναι όμηροι ισοπεδωτικών επιχειρηματικών προτύπων, που βασίζονται στη μαζική διαφήμιση και σε περιεχόμενο με χαμηλότερο κοινό παρονομαστή. Αντίθετα, εταιρίες όπως οι Google, Yahoo, Amazon και eBay είναι δομημένες έτσι ώστε να εξυπηρετούν τη ‘μακρά ουρά’ των μικρών, λιανικών αγορών. Είναι επίσης δομημένες έτσι ώστε να επιδρούν στις εγγενείς κοινωνικές τάσεις των ανθρώπων. Η eBay αξιοποιεί τις εκτιμήσεις των αγοραστών για τους πωλητές και καλλιεργεί μια κοινοτική ηθική εμπιστοσύνης και καλής θέλησης. Η Amazon καλεί τους καταναλωτές να συστήνουν προϊόντα και να κάνουν βιβλιοκριτική. Ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης όπως οι MySpace, Facebook και Flickr βασίζονται πλήρως σε ανεπίσημη κοινωνική παραγωγή χωρίς τις εμπορικές ανταλλαγές και το μηχανισμό της αγοράς σε ρευστό, δικαιώματα ιδιοκτησίας και ατομικής κυριότητας.


Μολονότι τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν πρόκειται να εξαφανιστούν γρήγορα, η οικονομική τους κατάσταση θα διαταράσσεται όλο και περισσότερο, καθώς τα διανεμημένα ηλεκτρονικά μέσα επιταχύνουν τον ανταγωνισμό. Τα ηλεκτρονικά μέσα θα γίνουν πιο ελκυστικά γιατί είναι πιο προσιτά στους απλούς ανθρώπους, πολιτιστικά αυθεντικά και ανταποκρινόμενα. Είναι πιο φιλόξενα σε ασυνήθιστες, μη εμπορικές ανησυχίες και ιδιαιτερότητες, με τρόπους που τα μέσα που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν μπορούν να έχουν χωρίς να υπονομεύσουν τα οικονομικά τους θεμέλια.


Καθώς αυτή η οικονομική και πολιτιστική μεταμόρφωση επιταχύνεται και περισσότεροι άνθρωποι κατευθύνουν ένα μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στις ηλεκτρονικές κοινότητες, νέα είδη κοινωνικών σχέσεων και πολιτιστικών υποθέσεων θα αρχίσουν να ριζώνουν. Αυτό συμβαίνει ήδη. Άνθρωποι που κάποτε εμπιστεύονταν τις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα ή τους ειδησεογραφικούς ομίλους, δίνουν τώρα την πολιτική και κοινωνική αφοσίωσή τους σε νέα είδη μεσολαβητών.


Το βλέπουμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε βασισμένες στο Ίντερνετ οργανώσεις, όπως η MoveOn.org (περισσότερα από 3 εκατομμύρια μέλη) και το DailyKos blog (εκατοντάδες χιλιάδες επισκέψεις τη μέρα). Οι Αμερικανοί στρέφονται επίσης σε δεκάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και σε εκατομμύρια web logs. Στην πραγματικότητα, καινοτομίες αυτού του είδους συμβαίνουν παντού. Ο δικτυακός τόπος Overmundo στη Βραζιλία είναι μια ζώνη πολυμέσων νέου τύπου με περιεχόμενο που παράγεται και αξιολογείται από τον χρήστη. Το OhMyNews στη Νότια Κορέα χρησιμοποιεί 36.000 πολίτες-δημοσιογράφους που γράφουν ηλεκτρονικά έως 200 ιστορίες τη μέρα.


Εάν τα οικονομικά εκείνων των μέσων επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου κινδυνεύουν, όπως πιστεύω ότι συμβαίνει, και εάν η κοινωνική ακεραιότητα των ηλεκτρονικών κοινοτήτων μπορεί να προστατευθεί από τον εταιρικό εναγκαλισμό, τότε είναι πολύ πιθανό να δούμε να εμφανίζονται νέα πρότυπα δημοκρατικής πρακτικής. Το πρωτοποριακό πρότυπο, βέβαια, είναι το ελεύθερο λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Χιλιάδες προγράμματα λογισμικού βρίσκονται υπό τη διαχείριση κοινοτήτων που τιμούν τη διαφάνεια, την κοινοτική συμμετοχή και τη συναίνεση, κι αυτό εξισορροπεί τις ατομικές και τις κοινοτικές ανάγκες. Το ίδιο ισχύει για τη μπλογκόσφαιρα, τους ηλεκτρονικούς χώρους φύλαξης, τις κοινότητες remix και mashup και άλλα συνεργατικά εγχειρήματα. Αποτελούν παράδειγμα ενός συμμετοχικού ήθους που πρεσβεύει την ισότητα και που η απουσία του από τους συμβατικούς δημοκρατικούς θεσμούς είναι αισθητή. Ενσαρκώνουν μια ευαισθησία που ο καθηγητής Lawrence Lessig αποκαλεί ‘ελεύθερο πολιτισμό’.


Τη διεθνή απήχηση του ελεύθερου πολιτισμού μαρτυρά το γεγονός ότι οι άδειες Creative Commons έχουν υιοθετηθεί διεθνώς. Περισσότερα από 36 έθνη έχουν εισαγάγει τις άδειες U.S. στα εθνικά νομικά συστήματά τους και άλλα 30 βρίσκονται στη διαδικασία να το κάνουν. Στο μεταξύ, πολλών ειδών ηλεκτρονικές κοινότητες έχουν υιοθετήσει τις άδειες CC, θέλοντας έτσι να δείξουν τη δέσμευσή τους στη δημιουργική και από κοινού κατοχή, την ανοιχτή πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων και την πολιτιστική ελευθερία.


Ένα πρώτο κίνημα από χάκερς, υπέρμαχους των πολιτικών ελευθεριών, βιβλιοπώλες, επιστήμονες και διανοητές, πολίτες-δημοσιογράφους, ανθρώπους ανοιχτών επιχειρήσεων και πολλούς άλλους, οδηγεί αυτό το ήθος σε νέο επίπεδο στις ετήσιες συγκεντρώσεις της iCommons. Η iCommons-μια οργάνωση που προήλθε από την Creative Commons- είναι μια νέα διεθνής πρωτοβουλία που προωθεί τα commons ως νέα οργανωτική αρχή για τον πολιτισμό. Το συνέδριό της στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας, τον Ιούνιο 2007, είναι πιθανό να σημάνει τις απαρχές ενός νέου διεθνούς κινήματος, εμπνευσμένου από την ιδέα του ελεύθερου πολιτισμού.


Προς το παρόν, η άνοδος των commons οφείλεται περισσότερο σε ένα πολιτιστικό παρά σε ένα πολιτικό κίνημα. Δεν έχει να κάνει σε τακτική βάση με τη συμβατική πολιτική, τη νομοθεσία και την κυβέρνηση. Αλλά τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου είναι βέβαιο πως θα εντείνουν τα δικά τους πολιτικά αιτήματα προς τις κυβερνήσεις για να επεκτείνουν το πεδίο του κοπυράιτ και της νομοθεσίας για τις ευρεσιτεχνίες και τις πατέντες, να ισχυροποιήσουν τις εταιρίες σε βάρος της επιλογής και της ελεύθερης έκφρασης του καταναλωτή και να σπάσουν την ανοιχτή, απ’ άκρη σ’ άκρη, δομή του Ίντερνετ. Μπορείτε να είστε σίγουροι πως οι ελευθερίες των commons θα απειληθούν με δυσάρεστους τρόπους κι αυτό είναι πιθανό να πολιτικοποιήσει και να εμψυχώσει το προαναφερθέν κίνημα. Όταν αυτό συμβεί, θα ξέρουμε καλύτερα εάν θα υπάρξει, πράγματι, wiki πολιτική.


Μολονότι το κίνημα των commons δεν κατέλαβε μέχρι στιγμής τις θύρες της πολιτικής, της διαμόρφωσης πολιτικής και των δικαστηρίων, η άνοδος μιας διαφορετικής και διεθνώς διασυνδεδεμένης κοινότητας ελεύθερου πολιτισμού αποτελεί μια συναρπαστική εξέλιξη. Βλέπουμε ότι ένα νέο είδος διεθνούς, πλουραλιστικού κινήματος αφιερωμένο στην ανοιχτή συμμετοχή, την κοινωνική αλληλεγγύη και τη δημοκρατική υπευθυνότητα είναι πράγματι δυνατό. Μπορεί να αποτελέσει τη βάση για ένα νέο είδος κοινωνικής τάξης-ηλεκτρονικά, τουλάχιστον. Απ’ τη στιγμή που ο ηλεκτρονικός κόσμος έχει τον τρόπο να επηρεάζει εμάς που είμαστε στον ‘πραγματικό κόσμο’, θα μπορούσε πολύ καλά να αποτελέσει τη βάση για την οικοδόμηση ενός κινήματος περισσότερο στρατευμένου πολιτικά.


Η Wikipedia, λογισμικό ανοιχτού κώδικα, η μπλογκοσφαίρα και οι συναφείς κοινότητες εμπεριέχουν ένα αναζωογονητικό οικουμενικό πνεύμα. Οι συμμετέχοντες-μέλη δεν ασχολούνται τόσο με την συντηρητική ή φιλελεύθερη ή φωτισμένη φιλελεύθερη ιδεολογία, αλλά με την ανανέωση της ίδιας της δημοκρατικής πρακτικής. Έτσι, όταν οι Αμερικανοί συντηρητικοί αποφάσισαν ότι ήθελαν να ξεκινήσουν την Conservapedia, επειδή έβρισκαν την Wikipedia πολύ φιλελεύθερη, ο ιδρυτής της Wikipedia, Jimmy Wales, τους έδωσε ευχαρίστως τις ευλογίες του: ‘Ο ελεύθερος πολιτισμός δεν έχει δεσμά….Καλοδεχόμαστε το αποτέλεσμα του εναλλακτικού έργου μας. Αυτό είναι απολύτως στο πνεύμα της αποστολής μας’.


Εάν αυτό είναι η wiki πολιτική, τότε χρειαζόμαστε περισσότερη. Το πνεύμα της έχει ακόμη πολύ δρόμο προς την κατεύθυνση της ανοικοδόμησης του τεμαχισμένου, μισαλλόδοξου, αυταρχικού κόσμου της σύγχρονης πολιτικής, με νέες μορφές δημοκρατικής πρακτικής.


Διαβάστε ακόμα


Για τα commons (στα αγγλικά)


Τα commons αναδύονται (στα αγγλικά)

Μία συνέντευξη με τον σύγχρονο στοχαστή, Bruno Latour, για το τέλος του προοδευτισμού, τα όρια της αντιπροσώπευσης, την ανεπικαιρότητα των σημερινών κοινοβουλίων, την πολιτική των πραγμάτων…


Μία συνέντευξη στον Κωσταντίνο Καστρισιανάκη για το Re-public


Κωσταντίνος Καστρισιανάκης: Εάν σήμερα βιώνουμε την εποχή της συγχρονικότητας, όπου όλα συμβαίνουν ταυτόχρονα, κατά πόσο μπορούμε να χρησιμοποιούμε όρους όπως «συντηρητικός» ή «οπισθοδρομικός»; Μήπως θα έπρεπε να τους εγκαταλείψουμε εντελώς;


Bruno Latour: Όλοι είναι αντιδραστικοί σήμερα. Το πρόβλημα δεν είναι αυτό: το πρόβλημα είναι να αποφασίσουμε ποιους όρους θα χρησιμοποιήσουμε. Ο διαχωρισμός μεταξύ «προοδευτικών» και «αντιδραστικών» έχει εγκαταλειφθεί ακριβώς επειδή περιγράφει μια τοπογραφία του χρόνου και έναν καταμερισμό των πολιτικών παθών που έχει ανατραπεί. Διότι στο μοντερνισμό ήταν σχετικά εύκολο να οδηγηθεί κανείς προς προοδευτικές κατευθύνσεις. Έτσι μπορούσαμε με σχετική ευκολία να κάνουμε τον διαχωρισμό μεταξύ προοδευτικών και αντιδραστικών στάσεων, καθώς το αντιδραστικό ήταν συνδεδεμένο με τη δέσμευση με το παρελθόν ενώ το προοδευτικό με μια μελλοντική χειραφέτηση. Σήμερα, όμως, τα πράγματα έχουν αλλάξει στο βαθμό που οι δεσμεύσεις δεν συνδέονται μόνο με το παρελθόν αλλά και με το μέλλον. Έχουμε για παράδειγμα τα οικολογικά ζητήματα, τα ζητήματα της πόλης, της αστικοποίησης κτλ. Βρισκόμαστε, επομένως, τώρα σε μια κατάσταση που ονομάζω “κάνοντας τα πράγματα δημόσια” (making things public), όπου περνάμε από τον χρόνο του Χρόνου, στον χρόνου του Χώρου και από τον χρόνο της επαλληλίας στον χρόνο της συμβίωσης. Το αποτέλεσμα είναι ότι αυτή η διαφοροποίηση βασίζεται σήμερα στον τύπο της δέσμευσης και όχι πλέον στην παλιά σκηνογραφία του αντιδραστικού και του προοδευτικού. Επομένως βρισκόμαστε σε μια κατάσταση όπου καλούμαστε να αλλάξουμε τα πολιτικά μας πάθη ενώ κατά μια έννοια τα πάθη αυτά παραμένουν ακόμα «κλασσικά», και δέσμια του πακέτου αντιδραστικό/προοδευτικό, φιλελεύθερο/νεο-φιλελεύθερο, υπέρ/εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Και εν τέλει, αν δούμε το θέμα αυτό λεπτομερώς, θα πρέπει να ανοίξουμε το πακέτο για να κατανοήσουμε την κατανομή των δεσμεύσεων και την δόση χειραφέτησης και δέσμευσης που προϋποθέτει. Επομένως είναι αλήθεια ότι αυτές οι εξελίξεις, που δεν οφείλονται απαραίτητα στην εμφάνιση της χρονικής αμεσότητας αλλά πρωτίστως στο τέλος του μοντερνισμού, της εξαφάνισης της κατεύθυνσης του χρόνου και της χειραφέτησης ως το μοναδικό πολιτικό ορίζοντα.


Κ.Κ.: Μήπως ήταν επίσης μια περίοδος όπου οι διαφορές και οι αντιθέσεις ήταν πιο ξεκάθαρες;


B.L.: Τις θεωρούσαμε ξεκάθαρες, αλλά στην πραγματικότητα δεν ήταν ποτέ. Διότι σήμερα μοιάζουν πολύ πιο ξεκάθαρες εκ των υστέρων. Ο μοντερνισμός ήταν πάντοτε κάτι διαφορετικό από αυτό που υποτίθεται ότι ήταν. «Δεν υπήρξαμε ποτέ μοντέρνοι». Νομίζω ότι το βιβλίο έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά.


Κ.Κ.: Τώρα, αν πάρουμε το ρολόι, το ημερολόγιο, τις τεχνολογικές ανακαλύψεις που συμβολίζουν τον χρόνο που περνά, ποια είναι αντιπροσωπευτικά αντικείμενα σήμερα της έννοιας των πολλαπλών χρονικοτήτων?


B.L.: Το γεγονός ότι η πρόοδος δεν αποτελεί πλέον τον ορίζοντά μας δεν σημαίνει ότι έχουμε εγκαταλείψει την έννοια του χρόνου. Σημαίνει ότι ο χρόνος δεν αποτελεί πλέον τον μοναδικό φορέα χειραφέτησης, αλλά ότι εμπεριέχει τόσο την χειραφέτηση όσο και την δέσμευση. Επομένως ο χρόνος διατηρείται. Η κατεύθυνση του χρόνου διατηρείται ακόμα. Δεν έχουμε σταματήσει να πεθαίνουμε. Είμαστε ακόμα θνητοί. Εκείνο, όμως, που έχει αλλάξει είναι η κατανομή του χρόνου: οι μεγάλες αφηγήσεις που επέτρεπαν στους ανθρώπους να επιλύουν τις διαφορές τους, και να διοικούνται με γνώμονα την σχέση τους με το μέλλον έχουν αντικατασταθεί με τη σχέση τους με τα αντικείμενα, τα πράγματα που τους ενδιαφέρουν. Στα Αγγλικά τα αποκαλούμε “issues” (θέματα). Προκειμένου σήμερα να διαπιστώσουμε εάν κάποιος είναι καλός ή κακός, αντιδραστικός, πρέπει να γνωρίζουμε τις δεσμεύσεις του. Αυτό είναι ξεκάθαρο στα πλαίσια της οικολογίας. Σήμερα προκύπτουν παράξενοι συσχετισμοί: μπορεί να είμαστε υπέρ της πυρηνικής ενέργειας και ενάντια στην υπερθέρμανση του πλανήτη. Στη Γαλλία σήμερα, αναπτύσσεται μια σύγχρονη πολεμική: υπάρχουν οικολόγοι που υποστηρίζουν ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι φυσική διαδικασία και οι άνθρωποι δεν μπορούν να κάνουν τίποτε προκειμένου να την εμποδίσουν. Επομένως τώρα πια δεν υπάρχει ένα μοναδικό αντικείμενο που κυριαρχεί, που δίνει ρυθμό στον καταμερισμό του χρόνου ή στην κατεύθυνση του χρόνου. Αντιθέτως, η πολιτική περιστρέφεται γύρω από αντικείμενα ενδιαφέροντος, θέματα (issues), πράγματα (things), αίτια στα αρχαία Ελληνικά. Και έτσι δεν έχει καμία σημασία πλέον να γνωρίζουμε αν κάποιος είναι αντιδραστικός ή όχι. Εκείνο που έχει σημασία είναι να γνωρίζουμε ποια είναι αυτά τα αντικείμενα με τα οποία είμαστε συνδεδεμένοι και τα είδη των συνδέσεων που μας δεσμεύουν.


Η εξάπλωση των υβριδικών φόρουμ


Κ.Κ.: Πρόκειται για πολιτικά, συγκινησιακά πράγματα?


B.L.: Φυσικά, πολιτικά, συγκινησιακά. Αυτά τα δύο πάντοτε βρίσκονταν σε σχέση αλληλεξάρτησης: σύμφωνα με τον Peter Sloterdijk πρόκειται για σχέσεις του χώρου κατοίκησης, για σφαίρες, για ατμόσφαιρες. Η πολιτική θα γίνει αυτό που ονομάζει «σφαιρολογία», για να χρησιμοποιήσουμε έναν άλλο Ελληνικό όρο. Το ερώτημα είναι σε ποιους χώρους κατοικίας, σε ποια τεχνητά περιβάλλοντα, σε ποιους τεχνητούς περίγυρους βρισκόμαστε και σε ποιους θα μπορούσαμε να συμβιώσουμε. Τα πράγματα αυτά παίρνουν μορφή κυρίως στην αρχιτεκτονική και στη συμβίωση και όχι τόσο στις μεγάλες επαναστατικές αφηγήσεις που κυριαρχούσαν για αιώνες στις αριστερές ή δεξιές εκδοχές της ιστορίας. Ο Sloterdijk προτείνει έναν άλλο όρο που έχει πολύ περισσότερο ενδιαφέρον “explicitation”. Κατανοούμε ολοένα και περισσότερο την ιστορία αυτή στα πλαίσια σφαιρών και αντικειμένων που μας δεσμεύουν. Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι να στοιχειοθετήσουμε τα πράγματα ανάλογα με το χρόνο ή το χώρο. Δεν είναι θέμα ιεραρχίας όσο θέμα ετεραρχίας. Αλλά σήμερα πρέπει να κάνουμε προσπάθεια να προσεγγίσουμε αυτές τις νέες δεσμεύσεις, αυτά τα νέα πολιτικά πάθη. Οι κατηγορίες του εγκλεισμού της περιόδου της Γαλλικής επανάστασης, όπου υπήρχε αριστερά και δεξιά και ήταν εφικτό να περιγράψει κανείς συγκεκριμένες κατηγορίες και συγκεκριμένες πρακτικές κατηγοριοποίησης των θέσεων, δεν αντικατοπτρίζονται πλέον την σύγχρονη πραγματικότητα. Είτε μιλάμε για την υπερθέρμανση του πλανήτη, για την από-τοπικοποίηση, για γενετικά μεταλλαγμένους οργανισμούς, για την κατοίκηση, ή τη δημόσια μεταφορά, υπάρχει πάντοτε διαφορετικός συσχετισμός αυτών των θέσεων. Όχι ότι αυτοί οι διαχωρισμοί δεν ισχύουν πλέον, αλλά ότι έχουν χαθεί στο πλήθος άλλων συμπεριφορών.


Κ.Κ.: Θα μπορούσαμε λοιπόν να υποστηρίξουμε ότι εκείνο το οποίο τους επηρεάζει περισσότερο είναι αυτά ακριβώς τα “matters of concern” (θέματα ειδικού ενδιαφέροντος)?


B.L.: Δεν γνωρίζω από πού προέρχονται οι επιρροές αυτές. Η πολιτική ήταν πάντοτε στραμμένη προς το αντικείμενο. Απλά εκείνο που συμβαίνει είναι ότι στην μοντερνιστική σκηνογραφία, όπου η πολιτική ήταν απλά μια σφαίρα μεταξύ άλλων, όπως της κοινωνίας των πολιτών, της οικονομίας, της φύσης, είχαμε την εντύπωση ότι μπορούσαμε να ορίζουμε την πολιτική με διαδικαστικό τρόπο, σαν να πρόκειται για έναν τόπο, τον οποίο μπορούσαν να διαπεράσουν όλων των ειδών τα ζητήματα και σαν κάθε είδους εκπρόσωπος να είχε την δύναμη να τα ομογενοποιήσει. Αυτό που συμβαίνει τώρα είναι ότι οι τεχνικές της πολιτικής εκπροσώπησης δεν είναι πλέον ικανές να αφομοιώσουν την πολυπλοκότητα των θέσεων αλλά ούτε και να τις ομογενοποιήσουν. Αν πάρουμε για παράδειγμα τους συνδέσμους αρρώστων, υπάρχει για κάθε αρρώστια και από ένας σύνδεσμος. Πρόκειται εδώ για «πολιτική» με την πολύ ευρεία έννοια του όρου, που παράγεται από ανθρώπους που συνεργάζονται για συγκεκριμένα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Αλλά δεν πρόκειται για πολιτική με την έννοια μιας διαδικασίας που μπορούμε να ολοκληρώσουμε ή να τελειώσουμε σύμφωνα με μια συγκεκριμένη τεχνική εκπροσώπησης, του κοινοβουλίου, του εκτελεστικού, του νόμου. Μπορεί να υπάρξουν και τέτοιες περιπτώσεις. Αλλά παραμένουν περιορισμένες σε σχέση με την μάζα των υβριδικών φόρουμ, τα οποία όπως υποστηρίζει ο Sloterdijk, πολλαπλασιάζονται.


Κ.Κ.: Όμως ο στόχος τους δεν είναι απαραίτητα να μπουν στο κοινοβούλιο.


B.L.: Όχι, δεν συμβαίνουν και πολλά στο κοινοβούλιο. Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι τα κοινοβούλια σε γενικές γραμμές δεν έχουν πλέον σημασία. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή η Μεγάλη Πολιτική έχει παραγκωνιστεί από τις οικονομικές δυνάμεις, αλλά επειδή δεν έχουμε εξελίξει τις τεχνικές της εκπροσώπησης στην αρένα των επίσημων πολιτικών ούτως ώστε να ανταποκρίνεται στην ταχύτητα με την οποία πολλαπλασιάζονται τα υβριδικά φόρουμ γύρω από τα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Αυτό προσπάθησα να στοιχειοθετήσω στην έκθεση “Making Things Public”. Το κοινοβούλιο υπήρχε, αλλά υπήρχε μέσα σε ένα περιβάλλον διαμορφωμένο από συγκεκριμένες τεχνικές, μέσα στο πλήθος των υβριδικών φόρουμ, που συχνά είναι ανεπίσημα, συχνά χωρίς νομιμοποίηση, αλλά πολύ αποτελεσματικά καθώς απασχολούνται με τόσο διαφορετικά πράγματα: από τα σούπερ μάρκετ στα οικονομικά και τη νομοθεσία, από την τεχνολογία στις συζητήσεις σχετικά με τη φύση. Επομένως υπάρχει μια διάδοση των μικροπολιτικών, για να χρησιμοποιήσουμε τους όρους του Urlich Beck. Κατά τη γνώμη μου το όνειρο της μακροπολιτικής, της σφαίρας δηλαδή που θα μπορούσε να συμπεριλάβει εντός της όλα αυτά τα φόρουμ, έχει εξαφανιστεί.


Κ.Κ.: Πώς θα μπορούσαμε να ξανα-φανταστούμε μια δημοκρατία ικανή να προσαρμοστεί στην συνύπαρξη διαφορετικών χρονικοτήτων ή διαφορετικών “θέματα ενδιαφέροντος» (matters of concern)?


B.L.: Οι διανοούμενοι δεν μπορούν να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα. Οι ανθρωπολόγοι, οι κοινωνιολόγοι, οι φιλόσοφοι μπορούν ίσως να μελετήσουν όσα συμβαίνουν ήδη. Στην πράξη, η πολιτική αφορούσε πάντοτε τα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Ήταν πάντοτε «εστιασμένη στα ζητήματα» (issue-oriented). Ο δήμαρχος του χωριού πάντοτε δεχόταν επιθέσεις ή ερωτήματα από τους συμπολίτες του για τα προβλήματα των σκουπιδιών, των δρόμων, των εργοστασίων κτλ. Επομένως είναι κυρίως ένα ερώτημα που αφορά την μορφή εκπροσώπησης αυτού που συνέβαινε πάντοτε στην πολιτική, ένα πρόβλημα που δεν μπορούσαμε να δούμε ξεκάθαρα στον βαθμό που σκεφτόμασταν την πολιτική ως κάτι που είτε μπορούσε να καλύψει το σύνολο των δραστηριοτήτων (το «όλα είναι πολιτική» της δεκαετίας του 1960) ή, αντιθέτως, παρέμενε αποκλειστικά επικεντρωμένο στην επίσημη, κοινοβουλευτική εκδοχή της αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης. Επομένως σε αυτές τις δύο θέσεις, που σε γενικές γραμμές αντικατοπτρίζουν τα ιδανικά του προηγούμενου αιώνα, είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ξεχωρίσουμε πώς θα τραφούν οι απαιτήσεις τις δημοκρατίας με νέα μέσα. Αυτό συμβαίνει επειδή βρισκόμασταν είτε μέσα στο «όλα είναι πολιτική», μια προσέγγιση δηλαδή που ήταν επαναστατική χωρίς να λαμβάνει υπόψη τους δημοκρατικούς θεσμούς – όπως όλοι γνωρίζουμε οι επαναστάτες δεν υπήρξαν σχεδόν ποτέ καλοί δημοκράτες – είτε είχαμε την εντύπωση ότι η δημοκρατία στην επίσημη αντιπροσωπευτική μορφή της μπορούσε να αφομοιώσει όλα τα ερωτήματα που περνούσαν μέσα από τις διαδικασίες της και γίνονταν πολιτικά όταν έφταναν στα γραφεία υπουργών και εκπροσώπων. Και ξαφνικά σταματάμε και θέτουμε το ερώτημα της δημοκρατίας, ενώ στην πράξη οι άνθρωποι πάντοτε έθεταν το ερώτημα της δημοκρατίας με διαφορετικούς τρόπους, οργώνοντας δηλαδή συγχρόνως υβριδικά φόρουμ γύρω από υποκείμενα που δεν αποτελούν αντικείμενα της πολιτικής όπως έχει καθιερωθεί στις κλασσικές θεωρήσεις.


Αν πάρουμε για παράδειγμα τους σύγχρονους συνδέσμους αρρώστων, κανείς δεν φανταζόταν ότι οι πολιτικές υγείας θα οργανώνονταν σε ατομική βάση. Κανείς δεν φανταζόταν ότι το φαγητό, όπως συμβαίνει στην Ιταλία σήμερα με το «αργό φαγητό», θα γινόταν αντικείμενο πολιτικής. Κανείς δεν φανταζόταν ότι κάτι σαν το κλίμα θα γινόταν αντικείμενο πολιτικής. Πρόκειται για μια «ψηφιδοποίηση» (pixelisation) της πολιτικής. Η μορφή της πολιτικής έχει αλλάξει σε τέτοιο βαθμό που κάθε πίξελ απολαμβάνει την αυτονομία του. Και το ερώτημα της δημοκρατίας προκύπτει σε όλα αυτά τα σημεία. Επομένως μπορούμε να υποστηρίξουμε είτε ότι αυτό δεν είναι πλέον δημοκρατία αλλά ένα “écume” (αφρό), όπως υποστηρίζει και ο Sloterdijk, ή διαφορετικά θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι στην ουσία της πολιτικής, η δημοκρατία είναι φορέας των παθών μας, των πιστεύω μας, των δεσμεύσεών μας, των υποχρεώσεών μας, για κάθε θέμα χωριστά. Επομένως δεν βρισκόμαστε σε μια αγνή κατάσταση. Βρισκόμαστε σε μια διαφορετική κατάσταση. Υπάρχουν διανοούμενοι που δουλεύουν εμπειρικά προσπαθώντας να επαναπροσδιορίσουν τις νέες αυτές μορφές εγκλεισμού, τις νέες μορφές δημοκρατίας. Ορισμένοι τις αναζητούν στο διαδίκτυο που επιτρέπει την χαρτογράφηση πολλών μορφών εκκολαπτόμενης δημοκρατίας. Στην έκθεσή μας χρησιμοποιήσαμε πολλές από αυτές τις ιστοσελίδες. Μερικές από αυτές είχαν πολύ ενδιαφέρον, καθώς εμπεριείχαν ζητήματα που θυμίζουν ένα είδος προεικόνισης αυτής της πολύ πρακτικής δημοκρατίας. Όλα ήταν “εστιασμένα στα ζητήματα» (issue-oriented). Πολλοί άνθρωποι δουλεύουν αυτά τα θέματα: αυτό είναι το διαδίκτυο. Στην συνεργατική ζωή (associative life) υπάρχει ένα πλήθος άλλων στοιχείων. Το μεγάλο εμπόδιο είναι ότι δεν μπορούμε να κάνουμε το ίδιο και με την οικονομία διότι τόσο στα πιστεύω της παλαιάς αριστεράς όσο και σε αυτά της παλαιάς δεξιάς, παραμένει ένα σύστημα που υπηρετεί νόμους, κάτι το οποίο δεν θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε και για την φύση. Το σύγχρονο παράδοξο είναι ότι η φύση έχει σαφώς πολιτικοποιηθεί, ενώ η οικονομία παραμένει σταθερά αγκιστρωμένη σε νόμους για τους οποίους κανένας δεν μπορεί να εκφράσει την άποψή του. Τόσο στη Μαρξιστική αριστερά όσο και στη Μαρξιστική δεξιά είναι πολύ σπάνιο να συναντήσουμε την ιδέα ότι η οικονομία θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο της ίδιας διαδικασίας ψηφιδοποίησης (pixelisation). Ενώ στην πραγματικότητα η οικονομία είναι πίξελς. Αποτελείται από μικρά αθροίσματα, συλλογές, νέες υβριδικές φόρμες κτλ. Το ότι η οικονομική φύση αντιστέκεται πολύ περισσότερο από την ίδια τη φύση αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδοξο της εποχής μας.


Κ.Κ.: Τότε γιατί παραμένετε σκεπτικιστής όσον αφορά τις δυνατότητες του διαδικτύου;


B.L.: Μα γιατί δεν έχουμε εντελώς “ανεβεί” στο διαδίκτυο. Η ζωή στο διαδίκτυο παραμένει ένα πολύ μικρό κομμάτι της κοινής μας ύπαρξης. Συνεχίζουμε να ζούμε σε αναλογικά παραδοσιακές ατμόσφαιρες: από τοίχους, αέρα, θέρμανση, ανθρώπους που συναντιούνται, μιλάνε κτλ. Επομένως, αν η δημοκρατία θα έπρεπε να είναι η εξουσία της συμβίωσης, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Sloterdijk, ενώ ο «καθένας περιμένει την σειρά του», χωρίς να φτάνουμε σε καταστάσεις υπερβολικής βίας, δεν θα μπορούμε να φανταστούμε πως θα ήταν να μεταφέρουμε όλες τις δημοκρατικές μας συνήθειες στο διαδίκτυο. Επιπλέον το διαδίκτυο δεν είναι αντικείμενο πάθους. Είναι ένα πολύ μικρό πάθος.


Κ.Κ.: Είναι όμως ένα εργαλείο έκφρασης;


B.L.: Η απάντηση που θα έδινα είναι ότι είναι κάτι παραπάνω από αυτό που λες: είναι ένας πραγματικός χώρος, επειδή είναι ιεραρχικός και μιμείται πολύ καλά έναν αποκεντρωμένο χαρακτήρα χωρίς, όμως, τις ουτοπίες, χωρίς τις σχέσεις εγγύτητας μεταξύ των τόπων, καθώς μπορούμε να επέμβουμε σε ένα blog στην άλλη πλευρά του πλανήτη. Η φόρμα του έχει ενδιαφέρον από τη σκοπιά των σύγχρονων “ζητημάτων” (issues). Εντούτοις, δεν είναι τίποτε άλλο από μια πρώτη επισκόπηση μελλοντικών χώρων μέσα στους οποίους θα μπορούσε να ασκηθεί η δημοκρατία. Είναι ένα καλό μοντέλο. Αλλά είναι υπερβολικό να ακούμε ότι το διαδίκτυο προσφέρει τα παγκόσμια φόρουμ που έχουμε χάσει. Ίσως πρέπει να ξεχάσουμε την έννοια του παγκόσμιου φόρουμ. Δεν θα πρέπει να επιθυμούμε να επιστρέψουμε στο παγκόσμιο.


Κ.Κ.: Για παράδειγμα έχετε ακούσει αυτόν τον διαδικτυακό τόπο που ονομάζεται «Second Life» (Δεύτερη Ζωή)?


B.L.: Η Ségolène Royal έστησε εκεί ένα εκλογικό γραφείο.


Κ.Κ.: Είναι κάτι καινούργιο ή πρόκειται για λογική συνέχεια;


B.L.: Όλα εκείνα που υλοποιούν τους συμβολικούς χώρους που κατοικούμε, όλα εκείνα τα πράγματα που μας επιτρέπουν να τους κατανοούμε, να τους μοιραζόμαστε, να τους μετράμε έχουν ενδιαφέρον για την κατανόηση της κοινωνίας. Υποθέτω ότι σήμερα οι κοινωνιολόγοι που μελετούν το Second Life είναι όσοι και οι χρήστες του. Σίγουρα υπάρχουν πολλοί οικονομολόγοι που διαπιστώνουν ότι τα οικονομικά μοντέλα δεν έχουν αλλάξει σχεδόν καθόλου. Έχει, όμως, ενδιαφέρον, διότι κατανοούμε τι σημαίνει η ύπαρξη σε έναν εικονικό κόσμο. Ό όρος «εικονικό» είναι στην πραγματικότητα ακατάλληλος διότι είναι η φυσιολογική κατάσταση των πραγμάτων. Η «Πρώτη Ζωή» είναι εικονική, ενώ η Δεύτερη Ζωή είναι υλική καθώς είμαστε υποχρεωμένη να πληρώνουμε ένα τίμημα. Όχι πολύ, αλλά υπάρχει κόστος. Όλα όσα επιτρέπουν την αντικατάσταση των εικονικών σχέσεων μεταξύ συμβολικού και υλικού έχουν ενδιαφέρον διότι αποκλείουν όλες αυτές τις βλακείες σχετικά με την μετάβαση από έναν πραγματικό σε έναν φανταστικό κόσμο.


Οι Έλληνες μας έμαθαν ότι ζούμε σε έναν φανταστικό κόσμο πριν πολλά χρόνια. Σήμερα πληρώνουμε την σύνδεση και έτσι μπορούμε να καταλάβουμε πιο ξεκάθαρα τι συμβαίνει. Νομίζω τώρα ότι υπάρχει και μια μικρή αστυνομία στο Second Life. Δεν είναι ακόμα αληθινή πολιτική, αλλά υπάρχουν κανόνες και αποκλεισμοί. Κάποιος μπορεί να αποκλειστεί ως “κακός σύνδεσμος”. Έχουν συμβεί πράξεις βίας, απεργίες, καθιστικές διαμαρτυρίες. Επομένως βρίσκουμε κάποια στοιχεία της Πρώτης Ζωής. Αλλά δεν είναι και τόσο πρωτότυπα αυτά που συμβαίνουν: κατά παράδοξο τρόπο, δεν είναι καθόλου ουτοπικό. Η μελέτη της δεύτερης ζωής δεν θα είναι καθόλου ευκολότερη από τη μελέτη της πρώτης ζωής. Από αυτή τη σκοπιά, το Second Life μοιάζει πάρα πολύ με το “Biosphere II” (βιόσφαιρα ΙΙ), που αποτέλεσε μια προσπάθεια να αναδομηθεί μια τεχνητή βιόσφαιρα, όχι εικονικά ( όχι στο διαδίκτυο) αλλά σε συνθήκες ελεγχόμενης αστικοποίησης που θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στη φαντασία των οικολόγων. Κι όλες αυτές οι δυσκολίες μόνο και μόνο για να κατασκευαστεί μια δεύτερη βιόσφαιρα, όλη αυτή η προσπάθεια προκειμένου να εγκαθιδρυθούν τεχνητά νησιά έχει πολύ ενδιαφέρον.


Οι πολιτικές των πραγμάτων


Κ.Κ.: Μιλάτε για τον δαίμονα του πολιτικού και με ποιο τρόπο το “φάντασμα του κοινού” μπορεί να τον χαλαρώσει. Μέσω ενός περάσματος από την Realpolitik στην Dingpolitik, εξηγείτε πώς μπορούμε με ρεαλιστικό τρόπο να “κάνουμε τα πράγματα δημόσια” (make things public). Τι ακριβώς σημαίνει Dingpolitik και μπορεί το πολιτικό να δαμαστεί?


B.L.: Η ετυμολογία της λέξης «δαίμων» έχει δύο σημασίες: να κόβεις και να μοιράζεσαι. Αν και καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο, έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι αυτός ο όρος αρθρώνεται συγχρόνως σε δύο αντιθετικά νοήματα. Βλέπουμε ότι ο δαίμων της πολιτικής δεν μπορεί να είναι απλός. Είναι απαραίτητα ένα τέρας. Η πολιτική φιλοσοφία είναι μια τερατολογία, η εκμάθηση του τερατώδους. Επικίνδυνοι για την πολιτική φιλοσοφία είναι εκείνοι ακριβώς που θεωρούν ότι δεν πρόκειται για το τερατώδες. Ιστορικά, στον χώρο του πολιτικού, προέκυψαν μέσα από την λογική και όχι μέσα από το ίδιο το τερατώδες. Επομένως το ερώτημα που τίθεται σχετικά με το Dingpolitik, από την πολιτική των πραγμάτων είναι ακριβώς αυτό που θέσαμε προηγουμένως.


Το πολιτικό αφορούσε πάντοτε τα πράγματα. Αλλά όταν διαβάζουμε πολιτική φιλοσοφία δεν συναντάμε πράγματα. Υπάρχουν αμέτρητες πραγματείες που μελετούν πώς θα δημιουργήσουμε μια διαδικασία που θα ενσωματώσει διαφορετικά πράγματα σαν η ίδια η διαδικασία να ήταν δεδομένη. Σαν κάθε θέμα που εισέρχεται στην κοινοβουλευτική εκτελεστική μηχανή να πρέπει να βγαίνει με την μορφή νόμων και λύσεων. Αυτό είναι που σήμερα ονομάζουμε διακυβέρνηση. Είναι μια διαχειριστική εκδοχή της πολιτικής. Και υπάρχει μια σειρά από προϋποθέσεις από πίσω της: η ύπαρξη θεσμών, εργαλείων, και τεχνικών εκπροσώπησης, που είναι ευρείας εμβέλειας (across the board), και μπορούν να ενσωματώσουν εξίσου ζητήματα οικολογίας, οικονομίας, καθημερινής ζωής κτλ. Η λέξη Dingpolitik σηματοδοτεί την αβασιμότητα αυτής της θεωρίας του πολιτικού. Δεν πρόκειται για νέα πολιτική αλλά γι’ αυτό που ονομάζω «πολιτικές στραμμένες προς τα αντικείμενα» (object-oriented politics). Καθώς η ίδια η φύση του πολιτικού εμπλεκόταν πάντοτε με αντικείμενα, μπορούμε να φανταστούμε τεχνικές εκπροσώπησης – συμπεριλαμβανομένης και της καλλιτεχνικής και επιστημονικής εκπροσώπησης – που μπορούν να αποδώσουν επαρκώς αυτή την νέα ψηφιδοποίηση (pixelisation) του πολιτικού; Η πολιτική των πραγμάτων δεν είναι κάτι καινούργιο. Υπήρχε πάντοτε: το ding συναντάται σε όλες τις Ευρωπαϊκές γλώσσες. Στα αρχαία ελληνικά αίτια. Μήπως σημαίνει επίσης και συνελεύσεις; Πρόκειται για νομικό όρο.


Κ.Κ.: Σήμερα σημαίνει το αίτιο.


B.L.: Ναι είναι η υπόθεση που φέρνουμε στο δικαστήριο. Βρισκόμαστε κάπου μεταξύ του να μοιραζόμαστε και του να αντιτιθόμαστε.


Κ.Κ.: Είναι το αίτιο αλλά μπορεί επίσης να σημαίνει και ο λόγος.


B.L.: Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε αυτή την όμορφη ετυμολογία. Που στην ουσία ήταν πάντοτε ενεργή στην πολιτική. Υπήρξε, όμως μια εποχή που θέλαμε να διαχωρίσουμε τις δύο αρένες: από τη μια πλευρά, αυτή του πολιτικού με την περιορισμένη έννοια του όρου, και από την άλλη, αυτή των πραγμάτων και των αιτιών στην μοντερνιστική τους εκδοχή, που αντιστοιχεί επίσης σε έναν καταμερισμό εργασίας του πολιτικού σε νόμους και διαμάχες διατηρώντας, όμως, την αιτία εκτός, στον επιστημονικό τομέα. Ενώ εκείνη την εποχή δεν μπορούσαμε ακόμα να το διακρίνουμε σήμερα είναι ξεκάθαρο ότι όλα τα πράγματα έχουν γίνει αίτια. Όλα τα “γεγονότα” (matters of fact) έχουν γίνει “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Το τεράστιο πρόβλημα για την γενιά μας είναι να βρούμε εκείνες τις εννοιολογικές και φυσικές αρχιτεκτονικές που θα ενσωματώσουν αυτή την εμπειρία.


Δεν είναι όμως εύκολο να γίνει, επειδή οι άνθρωποι συνεχίζουν να επενδύουν υπερβολικά στην παραδοσιακή πολιτική, μια πολύ τοπική τεχνική, όπως βλέπουμε και με την παρούσα καμπάνια για την προεδρία στη Γαλλία. Βλέπουμε πόσο πολύπλοκο είναι να φέρουμε στην επικαιρότητα τα “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern) με την χρήση αρχαϊκών τεχνικών και τοπικιστικού στυλ. Την ίδια στιγμή όμως έχουμε χάσει επίσης τις μεγάλες τεχνικές που θα έπρεπε να χρησιμοποιούνται ακόμα σήμερα, της ευγλωττίας, της ρητορικής. Αντιθέτως βρισκόμαστε μπροστά σε ένα περίεργο μείγμα διακυβερνήσεων. Αυτό φαίνεται και στα προγράμματα που μας παρουσιάζουν. Μας ζητούν να φανταστούμε ότι η πολιτική είναι μια σειρά από προγράμματα που πρέπει να εφαρμόσουμε σαν να πρόκειται για προβλήματα προς επίλυση. Επομένως δεν αναζητούμε πια τις τεχνικές της ευγλωττίας ή της αφήγησης που προσφέρουν την ποιότητα της καθημερινής ζωής στην πολιτική. Και την ίδια στιγμή παραμένουμε δέσμιοι μιας αρχαϊκής τεχνικής. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι βρισκόμαστε σε μια πολύ δεινή θέση. Χάσαμε το πάθος για το πολιτικό – κάτι που δεν είναι απαραίτητα κακό διότι το πολιτικό πάθος μπορεί να φέρει και καταστροφή – και δεν έχουμε βρει ακόμα τους θεσμούς και τις τεχνικές μορφές που θα μας επιτρέψουν να κάνουμε το σύστημα αντιπροσωπευτικό όλων εκείνων των άλλων αντικειμένων διαφωνίας στα οποία ήδη εμπλεκόμαστε. Αυτή είναι η διαδικασία που η έκθεση “Making things public” προσπάθησε να υλοποιήσει τουλάχιστον σε εννοιολογικό και εικονικό πεδίο. Τα κοινοβούλια είναι μόνο μια τεχνική αλλά υπάρχουν κι άλλες. Δεν βλέπω, όμως, καμία προσπάθεια να γίνουν αυτές οι τεχνικές απαραίτητες και για άλλες συνελεύσεις. Ο ορισμός του πολιτικού έχει περιοριστεί και σαν αποτέλεσμα οι άνθρωποι παραπονιούνται ότι δεν εκπροσωπούνται ικανοποιητικά. Η κρίση της εκπροσώπησης όλο και περισσότερο επίκειται εξαιτίας αυτού του περιορισμού της πολιτικής σε τεχνικές εκπροσώπησης που έχουν χάσει πλέον την νομιμότητά τους.


Κ.Κ.: Μήπως είναι επίσης επειδή περιμέναμε πολλά από την ίδια την εκπροσώπηση;


B.L.: Περιμέναμε συγχρόνως πολλά και πολύ λίγα. Από τη μια πλευρά, περιμέναμε πολλά για να καλύψουμε το σύνολο της ανθρώπινης ζωής. Αυτό είναι το “φουσκωτό κοινοβούλιο” του Sloterdijk, ένα τεράστιο κοινοβούλιο όπου όλοι θα διαβουλεύονται για όλα, όπου θα υπάρχουν συμβόλαια μεταξύ όλων, όπου θα υπάρχει διάχυτος σεβασμός, και όλοι κάθονται σε ένα γιγάντιο τραπέζι στο μέγεθος του κόσμου. Αυτό είναι υπερβολικό. Αλλά συγχρόνως δεν είναι αρκετό αν λάβει κανείς υπόψη του, τις αμέτρητες συναθροίσεις που έχουν διαμορφωθεί σε συνάρτηση με διαφωνίες που θεωρούνται κατώτερες της πολιτικής. Και εδώ βρίσκεται ακριβώς το ενδιαφέρον του επιχειρήματος του Beck σχετικά με τη μικροπολιτική. Είτε πρόκειται για φεμινισμό, είτε για κάτι άλλο δεν θεωρείται ποτέ αρκετά πολιτικό γιατί είναι τοπικό. Τους κατηγορούμε λοιπόν ότι έχουν εξειδικευμένα συμφέροντα σαν να υπήρχε μόνο το γενικό συμφέρον της μεγάλης σφαίρας. Γι’ αυτό το λόγο το φάντασμα που σκηνοθέτησα στην έκθεση το δανείστηκα από ένα βιβλίο του Walter Lippmann, που μας υπενθυμίζει ότι η πολιτική δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ένα τεράστιο σώμα που καλύπτει το σύνολο της δημόσιας ζωής, αλλά σαν ένα πέρασμα, μια κίνηση. Μια κίνηση που ο Lippmann προσπάθησε να περιγράψει στο βιβλίο του Το The Phantom Public. Το κοινό είναι απαραίτητα ένα φάντασμα, δεν μπορεί να είναι ένα σώμα. Βρίσκεται διαρκώς στη φάση της επανεκκίνησης, στη φάση του περάσματος, όπου είναι μια συνάθροιση όλων των άλλων συναθροίσεων που βρίσκονται στη διαδικασία αποκάλυψης νέων θεμάτων.


Αρχιτεκτονική και συνύπαρξη


Κ.Κ.: Πιστεύετε ότι υπάρχει η δυνατότητα για μία εννοιολογική ή φυσική αρχιτεκτονική που θα «κάνει τα πράγματα δημόσια»;


B.L.: Οι αρχιτέκτονες έχουν ένα σημαντικό ρόλο να παίξουν. Η έννοια της αρχιτεκτονικής η οποία ήταν πάντοτε σημαντική σαν μία μεταφορά για τον ιδιωτικό ή δημόσιο χώρο, ή για την αναδιανομή μεταξύ ιδιωτικών και δημόσιων χώρων, γίνεται σήμερα περισσότερο από μία μεταφορά – είτε μιλάμε για μία εικονική αρχιτεκτονική είτε για την αρχιτεκτονική των πόλεων και των πάρκων. Πριν από μερικές μέρες γνώρισεα έναν φοιτητή στο Χιούστον ο οποίος μελετούσε αυτούς που ασχολούνται με την διαστημική αρχιτεκτονική στη ΝΑΣΑ. Πρόκειται για την αρχιτεκτονική του χώρου που βρίσκεται γύρω από τη Γη. Αυτή αναφέρεται στην κλίμακα του ηλιακού συστήματος. Υπάρχουν αρχιτέκτονες που πληρώνονται από τη ΝΑΣΑ για να φανταστούν την αναδιανομή όντων, αντικειμένων, σταθμών στο ηλιακό σύστημα. Αυτό σημαίνει ότι η έννοια της αρχιτεκτονικής, το έργο της αρχιτεκτονικής πραγματώνει τη μεταφορά του Sloterdijk. Ψάχνουμε συνεχώς για χώρους συνύπαρξης. Γι’ αυτό η αρχιτεκτονική πρέπει να παίξει ένα ρόλο, απλώς δεν είμαι επαρκώς πληροφορημένος για το ποιους αρχιτέκτονες πρέπει να ακολουθήσουμε. Υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στα προβλήματα που συζητάμε και το χτίσιμο ενός εργοταξίου. Επίσης, οι αρχιτέκτονες έχουν μία περίεργη σχέση με τη θεωρία, μία επιπόλαια σχέση.


Κ.Κ.: Μερικές φορές αυτή είναι και η σχέση τους με το κοινό.


B.L.: Συνεργάστηκα με το περιοδικό DOMUS για δύο χρόνια και έτσι διάβασα λίγο αρχιτεκτονική, και παραδόξως ξέρω και αρκετούς αρχιτέκτονες, αλλά όχι αρκετά για την αρχιτεκτονική. Το design, σαν ένα είδος αρχιτεκτονικής, είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Για παράδειγμα, τα φυσικά πάρκα σήμερα είναι ένα ζήτημα design. Είτε αν πρόκειται για συλλογικό ή για συνεργατικό design, υπάρχουν τόσες πολλές σχολές που ξεφυτρώνουν παντού: η αρχιτεκτονική τοπίου, η διαχείριση φυσικών χώρων, η πολεοδομία. Έχει ξεκινήσει η διαδικασία της ανάμειξής τους καθώς αποτελεί ένα ζήτημα της κατασκευής ενός τεχνητού περιβάλλοντος στη ζωή. Ένας μηχανισμός διατήρησης της ζωής που καταλαμβάνει το χώρο της πολιτικής. Ταυτόχρονα, η αισθητική της αρχιτεκτονικής παραμένει η αισθητική των αντικειμένων. Στα περιοδικά design βλέπουμε παντού αντικείμενα. Δεν βλέπουμε ακόμα πολλά “θέματα ειδικού ενδιαφέροντος» (matters of concern). Όμως όταν μιλάμε με αρχιτέκτονες, καταλαβαίνουμε όμως ότι σε αυτά είναι αφιερωμένο το έργο τους .


K.K.: Νομίζεται όμως ότι μπορούν να δημιουργήσουν αυτούς τους χώρους, αυτές τις αρχιτεκτονικές;


B.L.: Όχι από μόνοι τους, αλλά είναι ήδη μέτοχοι των «ατμοσφαιρών της δημοκρατίας», αυτού του συλλογικού χώρου. Πάντοτε, άλλωστε, η δουλειά τους ήταν η συγκρότηση χώρων. Οι αρχιτέκτονες παίρνουν στα σοβαρά τις έννοιες του χώρου και της ζωής: σχεδόν μπορούμε να ορίσουμε την πρακτική τους με τον όρο «συνύπαρξη».


K.K.: Ναι, αλλά όχι απαραίτητα. Κάποιοι πιστεύουν ότι αν λάμβαναν υπόψη τους όλα αυτά τα πράγματα θα κατέληγαν να μην χτίσουν τίποτα.


B.L.: Ναι, αλλά ένα και μόνο σπίτι να καταφέρει να χτίσει κανείς αυτό συμβαίνει γιατί πήρε στα σοβαρά το ζήτημα της συνύπαρξης. Πάντα υπάρχουν τοίχοι, διεπιφάνειες, γείτονες. Η αρχιτεκτονική λαμβάνει υπόψη της τη λέξη συνύπαρξη ακόμα και όταν αφορά απλώς την οικοδόμηση ενός σπιτιού. Δεν συμβαίνει μόνον όταν χτίζονται Κοινοβούλια. Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα κοινοβούλια είναι σχεδιασμένα με έναν πολύ αρχαϊκό τρόπο. Το καινούργιο Reichstag του Norman Foster είναι σαφώς μία καρικατούρα. Η χρήση γυαλιού για να δηλωθεί η διαφάνεια του κοινοβουλίου είναι μία ανόητη μεταφορά. Υπάρχουν ένα ή δύο άλλα κοινοβούλια που είναι ενδιαφέροντα, αλλά αυτό είναι σπάνιο. Δεν ξέρω πως θα έπρεπε να μοιάζει ένα «κοινοβούλιο των πραγμάτων». Είχαμε ένα τέτοιο έκθεμα στην έκθεσή μας, αλλά ήταν απλώς μία εξομοίωση που φιλοξενήθηκε για μερικούς μήνες σε έναν εκθεσιακό χώρο. Έγινε με την βοήθεια αρχιτεκτόνων που έδωσαν μορφή στην έκθεση φτιάχνοντας ημι-διάφανα επίπεδα τμήματα με έναν πολύ ενδιαφέρον τρόπο. Σπουδάζεις στη σχολή A.A. (Architectural Association)?


Κ.Κ.:Ναι. Στην ουσία προσπαθούμε να ξανασκεφτούμε την σχέση της κατοίκησης, του χώρου διαμονής με την κοινότητα. Την σχέση μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου βίου. Η προτεινόμενη τεχνική από τον καθηγητή μας είναι να ερευνήσουμε τις διάφορες τυπολογίες, πώς δηλαδή διαφορετικά γραφεία, ξενοδοχεία, νοσοκομεία, μοναστήρια, χώροι καταλήψεων λειτουργούν, να τα χαρτογραφήσουμε και να δούμε πώς οι ιδιωτικοί χώροι δομούνται σε σχέση με τους κοινοτικούς και δημόσιους χώρους, με σκοπό να προτείνουμε νέες τυπολογίες μέσω των οποίων θα εξετάσουμε τις σχέσεις μεταξύ ‘ιδιωτικού’ και ‘δημόσιου’ χώρου. Θέλουμε να δούμε αν μπορούμε να ξανασκεφτούμε αυτούς τους χώρους.


B.L.: Για μένα ήταν πάντα μεγάλη ευχαρίστηση να πηγαίνω σε σχολές αρχιτεκτονικής, και έχω επισκεφτεί πολλές τέτοιες σχολές. Έκανα μία διάλεξη με τίτλο “Παρίσι: Αόρατη πόλη“, η οποία έγινε βιβλίο. Όποτε έχω τη δυνατότητα επισκέπτομαι στούντιο αρχιτεκτονικής για να δω τα σχέδια φοιτητών.


Αυτό που είναι τώρα ενδιαφέρον είναι η πολιτική της συνύπαρξης., με έννοια-κλειδί την ‘συγκατοίκηση’. Έχω έναν-δύο φοιτητές που εργάζονται ως αρχιτέκτονες. Εγώ είμαι ήδη εκτός μόδας, καθώς οι αρχιτέκτονες καταναλώνουν πολύ γρήγορα. Επί δύο χρόνια ήμουν πολύ της μόδας, αλλά πλέον δεν μιλούν για μένα. Αυτό που κάνω τώρα δεν είναι αρχιτεκτονική, αλλά η κατασκευή ιστοσελίδων αντιπαραθέσεων. Στόχος μου είναι το στήσιμο ιστοσελίδων, σχηματοποιώντας χώρους συνύπαρξης οι οποίοι εμπεριέχουν ένα εύρος αβεβαιοτήτων που συσχετίζονται με τεχνικές αντιπαραθέσεις. Χρησιμοποιώ δηλαδή μία κοινωνιολογία της επιστήμης. Αυτό το θέμα όμως θα μπορούσε να είναι αντικείμενο συζήτησης και για την αρχιτεκτονική.


Όταν ήμουν στο Χιούστον είδα ότι οι αρχιτέκτονες έχουν πρόσβαση σε προγράμματα οπτικοποίησης που θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα και για τις κοινωνικές επιστήμες, αλλά είμαστε ακόμα πίσω σε σχέση με αυτό. Ασχολούμαστε ακόμα με απλοποιητικές στατιστικές, ενώ μπορούμε να δημιουργήσουμε βάσεις δεδομένων, εικονικούς χώρους, χώρους του μέλλοντος, ενώ μπορούμε να εξερευνούμε ιεραρχίες και τον ad hoc χαρακτήρα των “θεμάτων ειδικού ενδιαφέροντος” (matters of concern). Έτσι η συμβολή μου στην αρχιτεκτονική βρίσκεται στην μεταφορική έννοια της δημοκρατίας: τη δημιουργία μιας ecume (αφρός), συγκεκριμένης για κάθε θέμα.


Διαβάστε ακόμα


Ισοσελίδα του Bruno Latour


Έκθεση Iconoclash

Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει, υποστηρίζει ο Robert Hassan, αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσει το μέλλον μας.


Το θέμα της υπερθέρμανσης του πλανήτη υπέβοσκε στη συνείδηση της κοινής γνώμης για περισσότερο από μια δεκαετία. Σε αυτή την περίοδο, η δημόσια συζήτηση για την εγκυρότητα της επιστήμης εξελίχθηκε αναπόφευκτα σε μια συναίνεση γύρω από το γεγονός ότι συμβαίνει τώρα και ότι γι’ αυτό φταίει κυρίως η βιομηχανοποίηση. Ωστόσο, την ημέρα του Halloween το 2006, ο Βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ παρουσίασε ένα τρομακτικό σενάριο για το μέλλον σε έναν κόσμο που έχει μάθει να μη σκέπτεται πιο μακριά από τους επόμενους έξι μήνες. Παρουσίασε συνοπτικά την έκθεση Στερν για την υπερθέρμανση του πλανήτη ανακηρύσσοντάς την επισήμως ως την ‘πιο σημαντική έκθεση για το μέλλον που κοινοποιήθηκε στην εποχή μας από μια κυβέρνηση.’


Το περιεχόμενο και το νόημα αυτής της έκθεσης των 700 σελίδων επισκιάστηκαν από τη σπουδαιότητα και τη διασημότητα, όπως θα έλεγαν ορισμένοι, του αγγελιαφόρου της. Ζούμε σε έναν κόσμο βουτηγμένο στα μέσα επικοινωνίας και προσανατολισμένο στη φήμη. Ο συγγραφέας της έκθεσης, σερ Νίκολας Στερν, δεν είναι γνωστό όνομα, γι’ αυτό την παρουσίασε ο Μπλερ, εξασφαλίζοντας έτσι ότι θα υπήρχε πλήρης κάλυψη από τα μέσα επικοινωνίας. Εκείνη την ημέρα του Οκτωβρίου, άλλωστε, οι συχνότητες και το Ίντερνετ πρόβαλαν συνεχώς το ενδεχόμενο ενός περιβαλλοντολογικού Αρμαγεδδών σε περίπτωση που οι συστάσεις της έκθεσης δεν λαμβάνονταν υπόψη. Υποκριτές πολιτικάντηδες όλων των λογιών, απ’ όλα τα μείζονα οικονομικά συστήματα, υποστήριξαν την ανάγκη για δράση και εξυμνούσαν τον συγγραφέα –έναν οικονομολόγο που σύστησε μια σειρά λύσεων προσανατολισμένων στην αγορά- για τη διορατικότητά του και τις νηφάλιες (βλέπε μη ιδεολογικές) εκτιμήσεις του για αυτά που όλοι πρέπει να κάνουμε.


Μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου, η συλλογική αγωνία μας έμοιαζε να έχει εξαφανιστεί. Άλλα θέματα είχαν προωθηθεί στο προσκήνιο, στο τοπικό και παγκόσμιο τοπίο των μέσων επικοινωνίας. Το χασάπικο σε μέγεθος χώρας που είναι το Ιράκ διεκδίκησε ξανά την κυριαρχία του στο μιντιακό βλέμμα μας, συναρπάζοντάς μας όπως ένα μοιραίο τροχαίο σε πολύ αργή κίνηση, όπου καμιά λεπτομέρεια δεν είναι υπερβολικά αποτρόπαιη για τους μπλόγκερς ή κανένα σενάριο υπερβολικά παράξενο για το MSM.


Στην Αυστραλία, το ενδιαφέρον των μέσων επικοινωνίας συνδεόταν ακόμη με τον στιγμιαίο και καταλαγιασμένο φόβο τους για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και πολλά μέρη στην Ευρώπη, η πυρηνική επιλογή συζητείται για μια ακόμη φορά ανοιχτά, όπως και η φημολογούμενη λύση του ‘καθαρού άνθρακα’ για τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα. Ένα πρωτοσέλιδο δημοσίευμα στην εφημερίδα Australian της 4ης Νοεμβρίου παρουσίαζε μια κυβερνητική έκθεση που έδινε πράσινο φως για περισσότερη έρευνα γύρω από την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας. Η λογική της κυβέρνησης, πίσω από την ετοιμότητά της να ενθαρρύνει την κατασκευή εργοστασίων πυρηνικής ενέργειας, συνοψίστηκε ωμά από τον ίδιο τον πρωθυπουργό Τζον Χάουαρντ, ο οποίος εξέφρασε την άποψη: ‘Θα ήμασταν ανόητοι…με τα μεγάλα αποθέματα ουρανίου που διαθέτουμε αν λέγαμε πως δεν θα εξετάσουμε την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας’ (Australian, 2006). Σε ολόκληρο το άρθρο, δεν υπήρχε καμία αναφορά στη λέξη ‘πλουτώνιο’- με τους ειδικούς συνειρμούς του σε σχέση με την ιστορία και τον πολιτισμό και σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε για τις επιδράσεις του στο μέλλον μας.


Η απομάκρυνση από το μέλλον


Είναι σαφές ότι την εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το μέλλον μας εμπεριέχεται σε όρους οικονομίας. Ακόμη περισσότερο, η επιστήμη της οικονομίας κατευθύνεται έτσι ώστε να μας εμψυχώνει ή τουλάχιστον να μας οδηγεί στη σκέψη ότι το μέλλον και τα περιβαλλοντολογικά προβλήματά του μπορούν να λυθούν με νεοφιλελεύθερους οικονομικούς τρόπους, όπως η εκμετάλλευση του άνθρακα, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες ή ο ‘καθαρός άνθρακας’. Η αγορά θα μας φροντίσει. Μην ανησυχείτε. Κι έτσι δεν ανησυχούμε. Ή τουλάχιστον προσπαθούμε. Εξωραΐζουμε τις ανησυχίες μας για το πώς θα είναι και με τι θα μοιάζει ένα ριζικά αλλαγμένο περιβαλλοντολογικό μέλλον και ασχολούμαστε με αυτό που η νεοφιλελεύθερη οικονομική πραγματικότητα μάς υποχρεώνει να ασχοληθούμε- τη βραχυπρόθεσμη προοπτική. Και από αυτόν τον κοντινό ορίζοντα απομακρυνόμαστε από το μέλλον και την ευθύνη μας απέναντί του. Ωστόσο, αυτό που μας διαφεύγει σ’ αυτόν τον περιορισμένο χώρο είναι ότι η προσέγγισή μας στο μέλλον δεν μπορεί να γίνει ορθολογική ή συγκροτημένη μέσω της οικονομίας. Μόνο μέσω της πολιτικής και της ηθικής κάτι τέτοιο είναι δυνατό.


Πού τοποθετούμε, λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο, την πολιτική, την πολιτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας; Μπορεί να φαίνεται αυτονόητο, για πολλούς, όμως, δεν είναι: εάν θέλουμε να σκεφτούμε με μεγαλύτερη προσοχή το μέλλον, πρέπει να λάβουμε υπόψη το χρόνο και πώς λειτουργούν οι φιλελεύθεροι, δημοκρατικοί θεσμοί μας μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο. Ο Jean Chesneaux έθεσε πλήρως το πρόβλημα όταν έγραψε ότι:

Η ταχύτητα έχει γίνει μια από τις υπέρτατες αξίες και απαιτήσεις στις σύγχρονες κοινωνίες μας. Ωστόσο, η δημοκρατία χρειάζεται χρόνο, ως μείζων προϋπόθεση για τον πολιτικό δημόσιο διάλογο και τη λήψη αποφάσεων-δεν μπορεί να παραδοθεί τυφλά στην ταχύτητα. Ούτε μπορεί η ταχύτητα να διευκολύνει τον διάλογο ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον, που είναι βασικός για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας.


Οι ‘υπέρτατες αξίες’, στις οποίες αναφέρεται ο Chesneaux, είναι αυτές του νεοφιλελευθερισμού, οι λεγόμενες ‘ελεύθερες αγορές’ και η συνεχής προώθηση της λατρείας των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας, έτσι ώστε να μεταμορφωθεί ο κόσμος μας σε μια δήθεν υπερ-αποτελεσματική χώρα των θαυμάτων για τον καταναλωτή. Η ταχύτητα είναι η ουσία του κέρδους στον καπιταλισμό και, από τη δεκαετία του 1970, η παγκόσμια οικονομία, ο πολιτισμός και η κοινωνία έχουν επιδοθεί σ’ έναν αγώνα ταχύτητας χωρίς τέλος που δεν θέτει περιορισμούς σχετικά με το πόσο γρήγορα η αγορά και οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας μπορούν και μας οδηγούν.


Η φιλελεύθερη δημοκρατία και η κρίση τιου χρόνου


Η δημοκρατία, πράγματι, απαιτεί χρόνο. Ιδεωδώς, απαιτεί τον αναγκαίο χρόνο για να κατανοηθούν πλήρως τα ζητήματα και τα προβλήματα και οι πιθανές συνέπειές τους. Η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει τους δικούς της χρονικούς ρυθμούς και κύκλους που διαμορφώθηκαν και καθοδηγήθηκαν από τον 18ο αιώνα με το ημερολόγιο και το ρολόι. Στα γερμανικά υπάρχει ο όρος eigenzeit που μεταφράζεται, χοντρικά, ως ‘ο χρόνος για το καθετί’. Αυτό τουλάχιστον το γνωρίζουμε διαισθητικά. Οι διαφορετικά ενσωματωμένοι χρόνοι στη φύση, τον πολιτισμό και τα σώματά μας δημιουργούν έναν εξαιρετικά πολύπλοκο χρονικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένων αυτών που η θεωρητικός Barbara Adam αποκαλεί ‘χρονοτοπία’, που αποκτούν συγκρότηση και μορφή μέσα απ’ το περιεχόμενο. Επιπλέον αυτά τα χρονικά περιεχόμενα ή χρονοτοπία μπορούν να γίνουν περισσότερο ή λιγότερο βιώσιμα μέσα από τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες της κοινωνικοποίησης, της θεσμοθέτησης και της συνήθειας. Τα τελευταία διακόσια χρόνια η φιλελεύθερη δημοκρατία ανέπτυξε το δικό της χρονοτοπίο και πέτυχε να γίνει περισσότερο ή λιγότερο ικανή να αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο, σε σχέση με το πώς προσεγγίζουμε το μέλλον μέσα από τα προσανατολισμένα προς την πρόοδο νεωτεριστικά δόγματα.


Σήμερα, η φιλελεύθερη δημοκρατία παραπαίει στο διάβα της νεοφιλελεύθερης ταχύτητας.


Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η ανθρώπινη καταστροφή που είναι το Ιράκ αποτελεί το πιο πρόσφατο παράδειγμα των γρήγορων λύσεων μιας εκτελεστικής εξουσίας που δεν σκέφτεται σχεδόν καθόλου ‘τι θα συμβεί μετά’. Καθώς η κοινωνική επιτάχυνση αυξάνεται, είμαστε ανίκανοι να σκεφτούμε εναλλακτικούς τρόπους να είμαστε και να βλέπουμε, γι’ αυτό και επιστρέφουμε σε συνηθισμένες μορφές σκέψης, με μια αντανακλαστική κίνηση να φτάσουμε σε αυτό που ήδη έχουμε : ο ‘καθαρός άνθρακας’ ή η πυρηνική ενέργεια ή οι μηχανισμοί της αγοράς μετατρέπονται ξαφνικά σε ‘λύσεις’, και προβλήματα που απαιτούν χρόνο, όπως είναι τα ραδιενεργά απόβλητα, παραμερίζονται. Με αυτή την έννοια, η ‘κοινωνία του ρίσκου’ του Ulrich Beck είναι αναπόφευκτη συνέπεια όταν δεν βλέπεις το μέλλον και καταργείς τον δημοκρατικό έλεγχο στο χρόνο.


Στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση χρόνου. Η ιδέα της προόδου μας φαίνεται τώρα ως λείψανο ενός πολύ μακρινού παρελθόντος. Κι όταν μπορούμε για λίγο να σηκώσουμε το κεφάλι μας από τις προτεραιότητες του τώρα, το μέλλον προβάλλει σκοτεινό και απειλητικό στον ορίζοντα. Οι χρονικές βεβαιότητες και οι ρυθμοί του ρολογιού που μετέθεσαν τις προ-μοντέρνες προσωρινότητες μετατίθενται με τη σειρά τους από μεταμοντέρνες ροές εικονικού χώρου και ‘δικτυακού χρόνου’. Και στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση πολιτικής. Οι επιταχυνόμενες στο χώρο και το χρόνο δικτυακές ροές ξεπερνούν τα τοπικά-εθνικά πλαίσια που στήριζαν τις φιλελεύθερες δημοκρατικές διαδικασίες και τις εγγενείς δυνατότητές τους για την οικοδόμηση ενός συνεκτικού μέλλοντος. Ο κυρίαρχος και γρήγορος παλμός της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης λειτουργεί, αντίθετα, ως περιστρεφόμενος στρόβιλος αμεσότητας.


Είναι απίστευτο, όπως μας υπενθυμίζει ο Hans Jonas, το γεγονός ότι σε περισσότερα από δυο χιλιάδες χρόνια στη διάρκεια των οποίων οι φιλόσοφοι οικοδόμησαν ηθικούς κόσμους, τίποτα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ‘ ηθική του μέλλοντος’, ως οδηγός για το πώς να σκεφτόμαστε και να είμαστε υπεύθυνοι έναντι αυτών που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Ο Jonas υποστηρίζει ότι την εποχή της ‘σύγχρονης τεχνολογίας’ μια τέτοια ηθική στάση γίνεται όλο και πιο επιτακτική.


Ο Jerome Binde, Διευθυντής Ανάλυσης και Πρόβλεψης στην UNESCO, που μελέτησε το θέμα, γράφει σχετικά:



Η σχέση μας με το χρόνο έχει τεράστιες οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικολογικές συνέπειες. Σε όλο τον κόσμο, οι πολίτες του σήμερα διεκδικούν δικαιώματα σε βάρος των πολιτών του αύριο, απειλώντας την ευημερία τους και μερικές φορές τη ζωή τους, και αρχίζουμε μόλις να συνειδητοποιούμε ότι θέτουμε σε κίνδυνο για τις επόμενες γενιές την άσκηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων τους. Χωρίς την κατάλληλη προσοχή, οι μελλοντικές γενιές κινδυνεύουν να γίνουν αιχμάλωτες αλλαγών τις οποίες δεν θα μπορούν να διαχειριστούν….


Είμαστε ήδη αιχμάλωτοι της ιδεολογίας της αγοράς και των συνεπειών της ότι οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας είναι απλώς μια λύση σε αναζήτηση προβλήματος. Για να αναπτύξουμε μια ηθική ανθρώπινης συμπεριφοράς, προσανατολισμένη στο χρόνο, και επικεντρωμένη ειδικότερα στη μακροπρόθεσμη διάσταση, πρέπει να βάλουμε τους θεμέλιους λίθους για ένα νέο είδος πολιτικής. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι νεκρή, είναι όμως αποδυναμωμένη και αιμορραγεί. Ατροφεί ακόμη περισσότερο όταν πολιτικές διασημότητες και παγκόσμια μέσα επικοινωνίας ενεργούν σαν να μην υπάρχει ιστορικό πολιτικής βούλησης, σαν ο πολιτικός δυναμισμός να μην είναι δυνατός σήμερα, σαν να μην υπάρχει πίστη στην ικανότητά μας να ενεργήσουμε ως σύνολο και να οραματιστούμε ένα πιο ανοιχτό και συνεκτικό μέλλον. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η τροφοδοτούμενη από τον καταναλωτισμό απληστία και βραχυπρόθεσμη θεώρηση και η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσουν το μέλλον μας. Μονάχα όταν αρχίσουμε να μιλάμε για την υπερθέρμανση του πλανήτη (και τον κόσμο μας ευρύτερα) με όρους χρονικών, ηθικών και πολιτικών προκλήσεων, θα έχουμε (όλοι μας) μια ευκαιρία να προσεγγίσουμε το μέλλον με κάποια εμπιστοσύνη.


Διαβάστε ακόμα


Χρονοτοπίες της δικτυακής κοινωνίας (στα Αγγλικά)


Το μέλλον μεταμορφωμένο (στα Αγγλικά)

Ο χρόνος είναι πολύ παράξενη υπόθεση- περίπου τόσο φευγαλέος και δύσκολος να τον σταματήσεις όπως μια συνείδηση σε εγρήγορση. Μοιάζει να ρέει- σαν χείμαρρος που κυλάει ασταμάτητα- αλλά τι είναι αυτό που δημιουργεί τη ροή; Έχουμε την αίσθηση πως το παρόν είναι η μόνη στιγμή του χρόνου που υπάρχει πραγματικά. Το παρελθόν είναι μια σκιώδης μνήμη. Το μέλλον μια αφηρημένη αβεβαιότητα. Οι φυσικοί δεν το βλέπουν έτσι. Το παρόν δεν έχει προνομιακό καθεστώς στις εξισώσεις τους. Ορισμένοι σημερινοί φυσικοί έχουν φτάσει στο σημείο να περιγράφουν το παρόν σαν μια ψευδαίσθηση, προϊόν του νου του παρατηρητή…


Για τους ποιητές, ο χρόνος δεν είναι παρά ψευδαίσθηση. Ακούν το κάρο του με τους τροχούς να πλησιάζει γρήγορα, προσδοκούν να αφήσουν πατημασιές στις άμμους του, εύχονται να υπήρχε περισσότερος ώστε να σταθούν και να κοιτάξουν, τον καλούν να στήσει το καραβάνι του, μόνο για μια μέρα. Οι παροιμίες δηλώνουν ότι η αναβολή είναι ο κλέφτης του, ή, υπολογίζουν, με αμφίβολη ακρίβεια, την αναλογία των σημαδιών που άφησε. Οι αρχαιολόγοι ξεθάβουν ροζ-κόκκινες πόλεις που έχουν τα μισά του χρόνια. Οι ιδιοκτήτες των παμπ τον αναγγέλλουν, παρακαλώ κύριε. Τον χάνουμε, τον ξοδεύουμε, τον μακραίνουμε, τον σπαταλούμε, τον σκοτώνουμε.


Πολύ πριν υπάρξουν ρολόγια ή ημερολόγια, εμείς –στην πραγματικότητα, όλα τα ζώα και τα φυτά- υπολογίζαμε τις ζωές μας σύμφωνα με τους κύκλους της αστρονομίας. Με την κλίση εκείνων των μεγάλων ρολογιών στον ουρανό: την περιστροφή της γης στον άξονά της, την περιστροφή της γης γύρω από τον ήλιο και την περιστροφή της σελήνης γύρω από τη γη.


Με την ευκαιρία, είναι εκπληκτικό πόσοι άνθρωποι πιστεύουν ότι η γη βρίσκεται κοντύτερα στον ήλιο το καλοκαίρι απ’ ό, τι το χειμώνα. Εάν ίσχυε αυτό, οι Αυστραλοί θα είχαν χειμώνα την ίδια εποχή με μας. Ένα λαμπρό παράδειγμα του Σωβινισμού του Βόρειου Ημισφαίριου αποτελεί μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας σύμφωνα με την οποία μια ομάδα ταξιδιωτών του διαστήματος, σε κάποιο μακρινό αστρικό σύστημα, ένιωσε νοσταλγία για τον δικό της πλανήτη: ‘Όσο σκέφτομαι ότι στη Γη είναι άνοιξη!’


Το τρίτο μεγάλο ρολόι στον ουρανό μας, η σελήνη σε τροχιά, ασκεί την επίδρασή του στα ζωντανά πλάσματα κυρίως μέσω της παλίρροιας. Πολλά πλάσματα της θάλασσας κανονίζουν τις ζωές τους σύμφωνα με το σεληνιακό ημερολόγιο. Το σκουλήκι Παλόλο του Ειρηνικού, Palolo viridis ή Eunicis viridis ζει στις σχισμές των κοραλλιογενών υφάλων. Νωρίς το πρωί, δυο συγκεκριμένες μέρες, στη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου της Σελήνης τον Οκτώβριο, τα πίσω μέρη όλων των σκουληκιών αποσπώνται ταυτόχρονα και ανέρχονται στην επιφάνεια για να επιδοθούν σε μια φρενίτιδα αναπαραγωγής. Πρόκειται για αξιοσημείωτα πίσω μέρη. Διαθέτουν ακόμη και ένα ζεύγος ματιών το καθένα.


Το ίδιο συμβαίνει, 28 μέρες αργότερα, στο τελευταίο τέταρτο της Σελήνης του Νοεμβρίου. Η χρονική στιγμή είναι τόσο προβλέψιμη που οι νησιώτες ξέρουν ακριβώς πότε να βγουν με τα κανό τους για να μαζέψουν τα πίσω μέρη των σκουληκιών Παλόλο που σφαδάζουν και τα οποία αποτελούν εκλεκτή λιχουδιά.


Σημειώστε ότι τα σκουλήκια Παλόλο ολοκληρώνουν τη συγχρονία τους , χωρίς να αντιδρούν ταυτόχρονα σε κάποιο ειδικό σήμα από τον ουρανό. Κάθε σκουλήκι, ανεξάρτητα, ολοκληρώνει κύκλους που καταχωρούνται σε πολλούς σεληνιακούς κύκλους. Όλα συγκεντρώνουν τον ίδιο αριθμό, με τα ίδια δεδομένα, σαν καλοί επιστήμονες, φτάνουν στο ίδιο συμπέρασμα και το πίσω μέρος τους αποσπάται ταυτόχρονα.


Παρόμοια είναι η ιστορία των φυτών που συγχρονίζουν τις εποχές ανθοφορίας τους ολοκληρώνοντας διαδοχικά αλλαγές υπολογισμένες με τη διάρκεια της ημέρας. Πολλά πουλιά κανονίζουν το χρόνο αναπαραγωγής τους με τον ίδιο τρόπο. Αυτό αποδεικνύεται εύκολα με πειράματα που χρησιμοποιούν τεχνητά φώτα, τα οποία ανάβουν και σβήνουν με χρονοδιακόπτες για να μιμηθούν τεχνητά τη διάρκεια της ημέρας, σε διαφορετικές εποχές του χρόνου.


Τα περισσότερα ζώα και πουλιά-ενδεχομένως όλα τα ζωντανά κύτταρα- έχουν εσωτερικά ρολόγια θαμμένα βαθιά στη βιοχημεία τους. Αυτά τα βιολογικά ρολόγια εκδηλώνονται σε όλα τα είδη φυσιολογικών ρυθμών, όπως και ρυθμών που έχουν να κάνουν με τη συμπεριφορά. Μπορούμε να τα μετρήσουμε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Συνδέονται με τα εξωτερικά αστρονομικά ρολόγια και είναι κανονικά συγχρονισμένα μαζί τους. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι παρ’ όλο που τα βιολογικά ρολόγια είναι ξέχωρα από τον έξω κόσμο, δουλεύουν ανεξάρτητα απ’ αυτόν. Είναι πράγματι εσωτερικά ρολόγια. Το τζετ λαγκ είναι η δυσφορία που νιώθουμε όταν τα εσωτερικά ρολόγια μας προγραμματίζονται ξανά από το εξωτερικό Zeitgeber, ύστερα από μια πολύ μεγάλη αλλαγή γεωγραφικού μήκους.


Ασφαλώς, το γεωγραφικό μήκος συνδέεται στενά με το χρόνο. Η νικηφόρα λύση του John Harrison στη μεγάλη άμιλλα για το γεωγραφικό μήκος τον δέκατο όγδοο αιώνα δεν ήταν παρά ένα ρολόι, που παρέμενε ακριβές ακόμη και στη θάλασσα. Τα αποδημητικά πουλιά, επίσης, χρησιμοποιούν τα δικά τους εσωτερικά ρολόγια για παρόμοιους ναυτιλιακούς σκοπούς.


Να ένα ωραίο παράδειγμα εσωτερικού ρολογιού. Όπως γνωρίζετε, οι εργάτριες μέλισσες έχουν έναν κώδικα με τον οποίον λένε στα μέλη της κυψέλης τους πού βρήκαν τροφή. Ο κώδικας είναι ένας χορός με οκτώ φιγούρες, τον οποίον εκτελούν στην κάθετη κηρύθρα μέσα στην κυψέλη. Υπάρχει μια ευθύγραμμη κίνηση στη μέση της όγδοης φιγούρας που η κατεύθυνσή της δείχνει την κατεύθυνση που βρίσκεται η τροφή. Από την ώρα που ο χορός εκτελείται στην κάθετη κηρύθρα, ενώ το μέρος της τροφής βρίσκεται σε οριζόντια επιφάνεια, πρέπει να υπάρχει ένας τρόπος επικοινωνίας. Σύμφωνα με αυτόν, η προς τα πάνω κατεύθυνση στην κηρύθρα της κάθετης επιφάνειας αντιστοιχεί στην κατεύθυνση του ήλιου στην οριζόντια επιφάνεια. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση πάνω από την κηρύθρα λέει στις άλλες μέλισσες να εγκαταλείψουν την κυψέλη και να πετάξουν προς την κατεύθυνση του ήλιου. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση 30 μοιρών στα δεξιά κάθετα της κηρύθρας λέει στις άλλες μέλισσες: Εγκαταλείψτε την κυψέλη και πετάξτε σε μια γωνία 3οο στα δεξιά του ήλιου.


Πράγματι, είναι αξιοσημείωτο, και όταν ο Karl von Frisch το ανακάλυψε πρώτος, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύτηκαν να το πιστέψουν. Είναι όμως αλήθεια. Και υπάρχει και καλύτερο. Η χρήση του ήλιου ως σημείου αναφοράς παρουσιάζει ένα πρόβλημα. Κινείται. Ή μάλλον καθώς η Γη γυρίζει, ο ήλιος μοιάζει να κινείται (από αριστερά προς τα δεξιά στο Βόρειο Ημισφαίριο) καθώς η μέρα προχωρά. Πώς το αντιμετωπίζουν οι μέλισσες;


Ο von Frisch έκανε το πείραμα να παγιδέψει τις μέλισσες σε μια κυψέλη που παρατηρούσε για πολλές ώρες. Συνέχισαν να χορεύουν. Παρατήρησε όμως κάτι που είναι πράγματι πολύ καλό για να είναι αληθινό. Καθώς οι ώρες προχωρούσαν, οι μέλισσες, χορεύοντας, έστρεφαν αργά την κατεύθυνση της ευθύγραμμης κίνησης του χορού τους, έτσι ώστε να εξακολουθεί να λέει την αλήθεια για την κατεύθυνση της τροφής, αντισταθμίζοντας τη μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου. Και το έκαναν, παρ’ όλο που χόρευαν μέσα στην κυψέλη και επομένως δεν μπορούσαν να δουν τον ήλιο. Χρησιμοποιούσαν τα εσωτερικά ρολόγια τους για να αντισταθμίσουν αυτό που ‘ήξεραν’ ότι ήταν η μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου.


Αυτό σημαίνει, αν το σκεφτείτε, ότι η ευθύγραμμη κίνηση του χορού περιστρέφεται στον ίδιο ρυθμό με τον δείκτη των ωρών ενός κανονικού ρολογιού. Αντίθετα, όμως, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού (στο Βόρειο Ημισφαίριο), σαν μια σκιά σε ηλιακό ρολόι. Εσείς αν ήσασταν ο von Frisch δεν θα πεθαίνατε ευτυχής που κάνατε μια τέτοια ανακάλυψη;


Ακόμη και μετά την εφεύρεση των ρολογιών, τα ηλιακά ρολόγια εξακολούθησαν να είναι απαραίτητα για τη ρύθμιση των ρολογιών και τον συγχρονισμό τους με το μεγάλο ρολόι στον ουρανό. Οι πασίγνωστοι στίχοι του Hilaire Belloc είναι, συνεπώς, πολύ άδικοι:



‘Είμαι ένα ηλιακό ρολόι και τα κάνω θάλασσα
Αυτά που πολύ καλύτερα κάνει ένα ρολόι.’


Είναι λιγότερο γνωστό ότι ο Belloc έγραψε μια ολόκληρη σειρά στίχων, άλλοτε χιουμοριστικών και άλλοτε σοβαρών, για τα ηλιακά ρολόγια:



Πόσο αργά σέρνεται η Σκιά: αλλά όταν περνάει
Πόσο γρήγορα πέφτει η Σκιά. Πόσο γρήγορα! Πόσο γρήγορα!

Σύρσου, σκιά, σύρσου:
Δεν μπορώ να σε σταματήσω, οπότε μπορείς να συνεχίσεις.

Κλεφτά οι σιωπηλές ώρες προχωρούν, και μένουν ακίνητες
Η καθεμιά μπορεί να σε πληγώσει, και η τελευταία θα σκοτώσει.

Εκτός από τις σπάνιες περιπτώσεις που ο Ήλιος
Λάμπει, βρίσκομαι εδώ μόνο για πλάκα.

Είμαι ένα ηλιακό ρολόι, που γυρίζει ανάποδα.
Κόστισα στην ανόητη κυρά μου πενήντα λίρες.


Αυτός ο τελευταίος στίχος μπορεί να σας έρθει στο νου όταν δείτε σε κάποια έκθεση ένα εξαίσιο ηλιακό ρολόι τσέπης. Έχει ενσωματωμένη μια πυξίδα, χωρίς την οποία θα ήταν άχρηστο.


Όταν αναφέρθηκα στα μεγάλα ρολόγια στον ουρανό, δεν αναφερόμουν σε διάστημα πέραν του ενός έτους, αλλά υπάρχουν εν δυνάμει αστρονομικά ρολόγια πολύ πιο μακράς περιόδου. Ο Ήλιος μας χρειάζεται περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια για να ολοκληρώσει την περιστροφή του γύρω από το κέντρο του γαλαξία. Απ’ όσο γνωρίζω, καμιά βιολογική διαδικασία δεν έχει προσαρμοστεί σ’ αυτό το κοσμικό ρολόι.

Ο μακρύτερος χρονομέτρης που θεωρείται σοβαρά ότι επηρεάζει τη ζωή είναι μια περιοδικότητα περίπου 26 εκατομμυρίων χρόνων σε ό, τι αφορά τις μαζικές εξαφανίσεις. Τα σχετικά στοιχεία εμπλέκουν περίπλοκες στατιστικές αναλύσεις για τους ρυθμούς εξαφανίσεων σε καταγραφές απολιθωμάτων. Είναι αμφιλεγόμενο και δεν έχει αποδειχτεί οριστικά με κανένα τρόπο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μαζικές εξαφανίσεις συμβαίνουν και τουλάχιστον μια από αυτές είναι πολύ πιθανό να προκλήθηκε από την επίδραση ενός κομήτη, πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια, τότε που εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι. Ακόμη πιο αμφιλεγόμενη είναι η ιδέα ότι η πιθανότητα παρόμοιων συμβάντων φτάνει στην κορύφωσή της κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια.


Ανεξάρτητα από το ότι είναι δύσκολο να αποδειχτεί ότι υπάρχει ένα αργό ρολόι που γυρίζει με αυτή τη συχνότητα, υπάρχει το ξεχωριστό πρόβλημα της εξήγησής του. Η πιο συναρπαστική υπόθεση είναι, ίσως, ότι ο Ήλιος μας έχει ένα άστρο-αδελφή που ονομάζεται Νέμεσις. Οι δυο τους βρίσκονται σε αμοιβαία τροχιά. Μια φορά κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια, η Νέμεσις έρχεται αρκετά κοντά ώστε να διαταράξει το Νέφος του Οορτ των κομητών. Έτσι αυξάνεται η πιθανότητα ένας κομήτης να χτυπήσει τη Γη. Η θεωρία για τη Νέμεσι προωθείται ιδιαίτερα από αυτούς που την προτείνουν, αλλά είναι αποδεκτή μόνο από μια μειοψηφία ειδικών.


Ένας άλλος είπε ότι ένα αστρονομικό ρολόι μακρύτερο από ένα έτος είναι ο 11χρονος κύκλος της θέσης του ήλιου, που μπορεί να μετρά ορισμένους κύκλους, σε πληθυσμούς αρκτικών θηλαστικών, όπως παρατήρησε ο Charles Elton, αυτός ο μεγάλος Οξφορδιανός οικολόγος, σε καταγραφές από ενέδρες για γούνες της Hudson’s Bay Company. Αυτή η θεωρία είναι, επίσης, πολύ αμφιλεγόμενη.


Η αγαπημένη μου μεταφορά γύρω από τον χρόνο δεν είναι δικής μου επινόησης, σπεύδω να προσθέσω, αν και τη χρησιμοποίησα σε ένα από τα βιβλία μου. Έχει ως εξής:



Τέντωσε τα μπράτσα σου για να απεικονίσεις ολόκληρη την ιστορία της εξέλιξης από την απαρχή της ζωής, στην άκρη του αριστερού σου δάχτυλου, μέχρι τη σημερινή μέρα, στην άκρη του δεξιού σου δάχτυλου. Σε όλο το διάστημα από τη μεσαία γραμμή μέχρι αρκετά πέρα από το δεξί σου ώμο, η ζωή δεν είναι παρά βακτήρια. Η ζωή των ζώων αρχίζει να ανθίζει κάπου κοντά στον δεξί σου αγκώνα. Οι δεινόσαυροι δημιουργούνται στο μέσο της δεξιάς σου παλάμης και εξαφανίζονται κοντά στην άρθρωση του τελευταίου σου δάχτυλου. Ολόκληρη η ιστορία του Homo sapiens και του προκάτοχού μας Homo erectus περιλαμβάνεται στο πάχος της άκρης του ενός νυχιού. Όσο για την καταγραμμένη ιστορία-όσο για τη Βαβυλώνα, όσο για τον Ασσύριο που εμφανίστηκε σαν το λύκο στο μαντρί, όσο για τους Εβραίους πατριάρχες, τις λεγεώνες της Ρώμης, τους Χριστιανούς Πατέρες, τις δυναστείες των Φαραώ, τους αμετάβλητους Νόμους των Μήδων και των Περσών, όσο για την Τροία και τους Έλληνες, όσο για τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ, τους Μπήτλς και τα Spice Girls, εκείνοι και όλοι όσοι τους γνώριζαν, εξαφανίζονται μαζί με τη σκόνη ενός ελαφρού χτυπήματος μιας λίμας νυχιών.


Εάν ήμουν ιστορικός, θα έλεγα ιστορίες για το πώς διαφορετικοί λαοί αντιλαμβάνονται το χρόνο. Πώς μερικοί πολιτισμοί τον θεωρούν κυκλικό, άλλοι γραμμικό και πώς αυτό επηρεάζει ολόκληρη τη στάση τους απέναντι στη ζωή. Ή πώς το ισλαμικό ημερολόγιο βασίζεται στον σεληνιακό κύκλο, ενώ το δικό μας είναι ετήσιο. Πώς ήταν φτιαγμένα τα ρολόγια πριν ο Γαλιλαίος χρησιμοποιήσει την καρδιά του σαν ρολόι για να επεξεργαστεί το Νόμο για τις ταλαντώσεις του Εκκρεμούς και οι μηχανικοί τελειοποιήσουν τους μηχανισμούς διαφυγής του εκκρεμούς. Θα πρόσθετα ότι οι Κινέζοι είχαν ένα ρολόι με μηχανισμό διαφυγής, ωθούμενο από το νερό, ήδη από τον δέκατο αιώνα A(nno) D(omini) (του Σωτήριου Έτους).


Θα επεσήμανα πώς η διάμετρος των αιγυπτιακών υδάτινων ρολογιών έπρεπε να είναι διαφορετική σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, γιατί η αιγυπτιακή ώρα οριζόταν ως το ένα δωδέκατο του χρόνου μεταξύ αυγής και σούρουπου- κι έτσι μια καλοκαιρινή ώρα ήταν μακρύτερη από μια χειμωνιάτικη. Ο Richard Gregory, από τον οποίον έμαθα αυτό το αξιοσημείωτο γεγονός, παρατηρεί, με μετριοπάθεια, ότι ‘Αυτό πρέπει να έδινε στους Αιγύπτιους μια πολύ διαφορετική αίσθηση του χρόνου από τη δικιά μας…’


Εάν ήμουν φυσικός ή κοσμολόγος, η εισαγωγή μου στο Χρόνο θα ήταν ίσως η πιο αξιοσημείωτη. Θα προσπαθούσα –και πιθανώς θα αποτύγχανα- να εξηγήσω ότι το Big Bang δεν ήταν μόνο η αρχή του σύμπαντος, αλλά και η αρχή του ίδιου του χρόνου. Στην εύλογη ερώτηση, τι γινόταν πριν από το Big Bang, η απάντηση- ή τουλάχιστον αυτή με την οποία οι φυσικοί προσπαθούν μάταια να μας πείσουν- είναι πως πρόκειται απλώς για μια παράλογη ερώτηση. Η λέξη ‘πριν’ σε σχέση με το Big Bang είναι σαν να μπορείς να πας πιο Βόρεια από το Βόρειο Πόλο.


Εάν ήμουν φυσικός, θα προσπαθούσα να εξηγήσω ότι σε ένα όχημα που ταξιδεύει σε ένα υπολογίσιμο κλάσμα της ταχύτητας του φωτός, ο ίδιος ο χρόνος επιβραδύνεται – όπως γίνεται αντιληπτός έξω από το όχημα, αλλά όχι μέσα σ’ αυτό. Εάν ταξιδέψετε στο διάστημα με τέτοιες εκπληκτικές ταχύτητες, μπορεί να γυρίσετε στη γη πεντακόσια χρόνια μετά, σχεδόν χωρίς να έχετε γεράσει καθόλου. Δεν πρόκειται για κάποια θεραπευτική επίδραση που έχει το ταξίδι σε υψηλές ταχύτητες στον ανθρώπινο οργανισμό. Είναι μια επίδραση στον ίδιο το χρόνο. Αντίθετα με την κοσμολογία του Νεύτωνα, ο χρόνος δεν είναι απόλυτος.


Ορισμένοι φυσικοί είναι μάλιστα έτοιμοι να παρατηρήσουν τον πραγματικό χρόνο ταξιδίου πηγαίνοντας πίσω στο χρόνο- το όνειρο, υποθέτω, κάθε ιστορικού. Για τους μη φυσικούς είναι σχεδόν κωμικό ότι ένα από τα κυριότερα επιχειρήματα εναντίον είναι το στοιχείο του παράδοξου. Φανταστείτε ότι σκοτώσατε την προγιαγιά σας! Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έχουν απαντήσει σ’ αυτό δίνοντας στους ταξιδιώτες του χρόνου έναν αυστηρό κώδικα συμπεριφοράς. Κάθε ταξιδιώτης στο χρόνο πρέπει να ορκιστεί πως δεν θα κάνει ανοησίες με την ιστορία. Κατά κάποιο τρόπο αισθανόμαστε ότι η ίδια η φύση πρέπει να εγείρει πιο ισχυρά φράγματα από τους ευμετάβλητους νόμους και συμβάσεις των ανθρώπων.


Εάν ήμουν φυσικός, θα εξέταζα επίσης τη συμμετρία ή την ασυμμετρία του χρόνου. Πόσο βαθιά είναι η διάκριση ανάμεσα σε μια διαδικασία που τρέχει μπροστά στο χρόνο και μια που τρέχει προς τα πίσω; Πόσο ουσιώδης είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια ταινία που τρέχει προς τα πίσω ή προς τα μπρος; Οι νόμοι της θερμοδυναμικής μοιάζουν να δίνουν μια ασυμμετρία. Είναι γνωστό πως δεν μπορείτε να επαναφέρετε ένα χτυπημένο αυγό στην αρχική του κατάσταση-κι ένα σπασμένο ποτήρι δεν κολλάει ξανά μόνο του.


Μπορεί η βιολογική εξέλιξη να αντιστρέψει το θερμοδυναμικό τόξο; Όχι, γιατί ο νόμος της αυξανόμενης εντροπίας ισχύει μόνο για τα κλειστά συστήματα και η ζωή είναι ένα ανοιχτό σύστημα, που οδηγείται αντίθετα στο ρεύμα από ενέργεια που έρχεται απ’ έξω. Αλλά και οι εξελικτικιστές έχουν τη δική τους εκδοχή πάνω στο ερώτημα εάν ο χρόνος έχει κατευθυντήριο τόξο. Είναι η εξέλιξη προοδευτική;


Ε, λοιπόν, μπορεί να μην είμαι φυσικός αλλά είμαι εξελικτικός βιολόγος και καλύτερα να μη με κάνετε να αρχίσω να μιλάω γι’ αυτό το συναρπαστικό ερώτημα.


Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του Richard Dawkins στα εγκαίνια της έκθεσης “Γύρω από τον χρόνο” στο μουσείο Ashmolean, Οξφόρδη


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Richard Dawkins


Ο κόσμος του Richard Dawkins

Ο Brad Evans και ο Keir Milburn γράφουν για την για την επαναστατική ρήξη που σηματοδοτεί το ‘ανεπίκαιρο συμβάν’. Πουθενά αλλού η επαναστατική δυναμική του ανεπίκαιρου δεν είναι πιο εμφανής απ’ ό, τι στους Ζαπατίστα αντάρτες στο Μεξικό…


Ο Νιτσεϊκός χρόνος


Στον Νιτσεϊκό κόσμο υπάρχουν δυο έννοιες για το χρόνο. Ο Χρόνος, με τον οποίον είμαστε πιο οικείοι, που τρέχει όπως ο μηχανισμός του ρολογιού. Είναι ένας χρόνος αιχμαλωτισμένος, κατασκευασμένος με ακρίβεια, σε αλληλουχία, και που εξυπηρετεί στην καταγραφή μιας τελεολογίας. Ο Αιώνας, από την άλλη πλευρά, είναι όλος ο χρόνος. Κινούμενος σε διαφορετικό ρυθμό, είναι χρόνος που δεν έχει προγραμματιστεί σε μια αναπόφευκτη αλληλουχία. Επιβάλλει μια ρήξη στην ικανότητα πρόβλεψης των σημερινών μας προγνώσεών. Καθώς αποστερεί από το χρόνο που έρχεται την άνεση και την ασφάλειά του, αμφισβητεί ευθέως ένα μέλλον πάντα προδικασμένο. Είναι το Ανεπίκαιρο. Αυτό που αναγκαστικά έπεται είναι ότι εκείνοι που επιχειρούν σε ανεπίκαιρα σημεία δεν εστιάζουν μέσω της αφομοίωσης, της συμμόρφωσης ή της αποδεδειγμένης ικανότητας προσαρμογής σε οποιαδήποτε ομαλοποιημένη διαμέτρηση. Αντίθετα, η εικόνα τους αποκτά έναν εναλλακτικό φωτισμό, εφόσον βρίσκονται όσο πιο μακριά γίνεται από οποιοδήποτε συγκεκριμένο σημείο ισορροπίας. Με αυτούς τους όρους το ανεπίκαιρο δεν διαταράσσει μόνο την τάξη με την οποία λειτουργούν τα πράγματα, αλλά επιβάλλει μια εντελώς νέα κατεύθυνση. Ο αιώνας μέσα από το πρίσμα του χρόνου φαίνεται σαν μια ρήξη, μια διακοπή από τα καθιερωμένα πρότυπα και από το μέλλον που θα προέκυπτε από αυτά τα πρότυπα. Είναι σαν το ανεπίκαιρο να φέρει τη δική του γραμμή του χρόνου, τις δικές του λέξεις, θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι η εμφάνιση του ανεπίκαιρου είναι απόρροια του κόσμου.


Αυτή η Νιτσεϊκή έννοια του χρόνου απέκτησε ανανεωμένη ισχύ μέσα από τα γραπτά του Gilles Deleuze. Ακολουθώντας τον Νίτσε, ο Deleuze προτείνει: ‘Ανακαλύπτουμε, ως πιο βαθύ από τον χρόνο και την αιωνιότητα, το ανεπίκαιρο: η φιλοσοφία δεν είναι ούτε φιλοσοφία της ιστορίας ούτε φιλοσοφία του αιώνιου, αλλά ανεπίκαιρο, πάντα και μόνο ανεπίκαιρο-αυτό σημαίνει ‘να ενεργούμε κόντρα στο χρόνο μας και συνεπώς να ενεργούμε πάνω στο χρόνο μας, ελπίζοντας πως θα είναι προς όφελος του χρόνου που έρχεται’. Πράγματι, ο Deleuze δεν επαναφέρει μόνο την αν-επικαιρότητα του Νίτσε αλλά εξοπλίζει και το γίγνεσθαι του μέλλοντος με μια νέα επαναστατική δυναμική. Για τον Deleuze, το ανεπίκαιρο είναι κάτι που είναι ανθεκτικό και την ίδια στιγμή πραγματικά δημιουργικό: ‘Σε κάθε μοντερνισμό και κάθε νεωτερισμό, βρίσκεις συμμόρφωση και δημιουργικότητα-μια ανούσια συμμόρφωση αλλά επίσης μια ‘μικρή νέα μουσική’-κάτι σε συμμόρφωση με το χρόνο, αλλά επίσης κάτι ανεπίκαιρο-ο διαχωρισμός του ενός από το άλλο αποτελεί καθήκον εκείνων που ξέρουν πώς να αγαπούν, τους πραγματικούς καταστροφείς και δημιουργούς της εποχής μας’. Ως εκ τούτου, για τον Deleuze οι πραγματικοί δημιουργοί, απ’ τη στιγμή που εμφανίζονται πάντα σαν μια απρόσμενη φωτεινή αστραπή, δεν αποτελούν μέρος της ιστορίας. Εναλλακτικά, μπορούμε να πούμε ότι είναι ταυτόχρονα μη-ιστορικοί και δι-ιστορικοί. Η επαναστατική δυναμική τους είναι ανοιχτή στο χρόνο.


Ανεπίκαιρα συμβάντα


Ο Αιώνας είναι: ‘ο απροσδιόριστος χρόνος του συμβάντος, μια ρευστή γραμμή που γνωρίζει μόνο από ταχύτητες και διχάζει συνεχώς αυτό που συμβαίνει σε ένα ‘ήδη-εκεί’ που την ίδια ώρα είναι ‘όχι-ακόμη εδώ’, ένα ταυτόχρονο ‘πολύ- αργά’ και ‘πολύ –νωρίς’, κάτι που πρόκειται να συμβεί και που ταυτόχρονα συνέβη μόλις’. Το συμβάν είναι καθαρή δυναμική, ένα ξεκίνημα με διάφορες δυνατές εκπληρώσεις. Οι μηδέν βαθμοί Κελσίου, για παράδειγμα, είναι συμβάν για το νερό, που μπορεί όμως να παγώσει ή να λειώσει ανάλογα με την αύξηση ή τη μείωση της θερμοκρασίας (βλ. P. Patton, “The Event of Colonisation”, in Deleuze and the Contemporary World). Το ίδιο το συμβάν βρίσκεται εκτός μιας τέτοιας ιστορίας- η δυναμική του είναι ανεπίκαιρη.


Είναι σαφές πως για μια δυτική πολιτική, οικονομική και φιλοσοφική ορθοδοξία που εκλαμβάνει τα δικά της εσωτερικά όρια ως οικουμενικά, το ανεπίκαιρο είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να απορριφθεί οπωσδήποτε. Η απεριόριστη δυναμική γίνεται πολύ επικίνδυνη για ένα σύστημα σχεδιασμένο για να εξασφαλίζει, να σταθεροποιεί και να αθροίζει.


Οι άνθρωποι ενός άλλου χρόνου


Πουθενά αλλού η επαναστατική δυναμική του ανεπίκαιρου δεν είναι πιο εμφανής απ’ ό, τι στους Ζαπατίστα αντάρτες στο Μεξικό. Η αρχική τους εξέγερση είναι καταγραμμένη με ακρίβεια στο χρόνο, 1η Ιανουαρίου 1994, μια τέτοια ακρίβεια όμως δείχνει απλώς τη ρήξη που ο αιών κάνει στο χρόνο. Θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η ημερομηνία αυτή υπαγορεύτηκε από ένα άλλο συμβάν, τον άϋλο μετασχηματισμό της NAFTA (North American Free Trade Agreement) που τέθηκε σε ισχύ εκείνη τη μέρα. Το συμβάν των Ζαπατίστα προκλήθηκε από το συμβάν της NAFTA, αλλά ήταν στην πραγματικότητα ένα ανεπίκαιρο συμβάν που έσπασε την τότε κυρίαρχη φανταστική εικόνα του χρόνου-‘Το Τέλος της Ιστορίας’. Ήταν κάτι ‘πολύ –νωρίς’ και ‘πολύ –αργά’ ταυτόχρονα.


Αρχικά, το συμβάν έμοιαζε σαν μια ανεπίκαιρη έκρηξη ταχύτητας, ένα ατελές και σκόπιμο ‘πολύ- νωρίς’ που γρήγορα θα εξαφανιζόταν κάτω από το συντριπτικό βάρος του χρόνου. Ήταν όμως κι ένα ‘πολύ -αργά’, ένα συμβάν που υπέβοσκε τα τελευταία 500 χρόνια, από την άφιξη των αποικιστών. Γιατί ενώ οι Μάγια είχαν πάντα μια διαφορετική έννοια του χρόνου, υποχρεώθηκαν να δεχτούν τη χρονολογία του άποικου- τον χρόνο της καταπίεσης. Καλύπτοντας τη δική τους θέση στο χρόνο, κατάφεραν να παρουσιάσουν μια άλλη δυνατή ανάγνωση. Οι μάσκες τους έκαναν ορατή μια διαφορετική ιστορία κινούμενη προς διαφορετική κατεύθυνση σε διαφορετική ταχύτητα.


Η δημιουργικότητα παράγεται μέσα από έντονες διαφορές, όπως οι διαφορές ταχύτητας. Ένα σώμα μπορεί να βγει από το συνηθισμένο του καλούπι με την αύξηση ταχύτητας, αλλά αυτό μπορεί επίσης να προκληθεί από μια μη χαρακτηριστική μείωση ταχύτητας. Κατά πολλούς τρόπους, δεν είναι η γρηγοράδα των Ζαπατίστα που αναστάτωσε τα συνήθη πρότυπα του μεξικανικού πολιτικού σώματος αλλά η βραδύτητά τους. Λειτουργούν σε έναν εντελώς διαφορετικό και πολύ μακρύτερο ρυθμό. Το σύνθημά τους ‘ Βιάσου και Περίμενε’ οριοθετεί μια άρνηση έναντι της ταχύτητας του μεξικανικού κράτους. Οι εκρήξεις τους αποφασιστικής δράσης σημειώνονται μόνο μετά από φιλόπονες διαβουλεύσεις τους με το σύνολο των κοινοτήτων των Ζαπατίστα. Είναι η παραδοσιακή ταχύτητα λήψης αποφάσεων των Μάγια αλλά με μια μέθοδο που οι ‘πάνω απ’ την εξουσία’ δεν μπορούν να καταλάβουν.


Ο ‘πάνω απ’ την εξουσία’ μπορεί να υπάρχει μόνο αν εργάζεται μανιωδώς για να σταματά κάθε σημείο πτήσης-κάθε πιθανότητα που δεν μπορεί να προβλέψει. Απ’ την άλλη πλευρά, ο ‘κάτω απ’ την εξουσία’ έχει το χρόνο με το μέρος του. Μπορεί να παρατηρεί διασκεδάζοντας καθώς ο Λεβιάθαν επιχειρεί ασταμάτητα να περιορίσει το παρόν, γνωρίζοντας πολύ καλά πως τέτοια σύνορα δεν μπορούν ποτέ να σταματήσουν τη δημιουργική ενέργεια που είναι πάντα ζωντανή σε μια άλλη διάσταση. Μπορεί να προσπαθήσει να την ιδιοποιηθεί αλλά η επαναστατική δυναμική έχει ήδη προχωρήσει. Έχει ήδη γίνει ένα ‘Άλλο’ και θα συνεχίσει να είναι…..

Οι Zapatistas με τον χρόνο στο πλαυρό τους ‘περιμένουν’ έξω από το San Cristobal, Ιανουάριος 2006


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα των Zapatistas


Zapatistas: Διαγαλακτιακή επιτροπή

Το άρθρο αυτό σκιαγραφεί μια μορφή χρονικότητας που αποτελεί συνθήκη για τη πιθανότητα πολιτικής επανάστασης. Παίρνω σαν αφετηρία το βιβλίο του Giorgio Agamben, Η Επερχόμενη Κοινότητα.


Σε αυτό το έργο ο Agamben αναζητά μια πολιτική μορφή ύπαρξης που (α) δεν διεκδικεί καμιά σταθερή ή δυνητικά σταθερή ταυτότητα ή (β) δεν προτείνει καμιά αμετάβλητη πολιτική ατζέντα ή ιδεολογία (γ) δεν αυτό-οργανώνεται με βάση την παρόρμησή της προς ολοένα αυξανόμενες «δημοκρατικές» σχέσεις και, σαν τέτοια, (δ) απωθεί την ίδια τη πιθανότητα της Κρατικής διακυβέρνησης, θέτοντας έτσι (ε) τη πιθανότητα πολιτικής επανάστασης. Η θεωρία του Agamben, ενώ ωθείται από πολλές πλευρές προς αυτήν τη κατεύθυνση, δεν ερευνά ποτέ τη χρονικότητα αυτής της επερχόμενης κοινότητας. Αναφέρομαι σε αυτόν τον προβληματισμό εδώ μελετώντας ορισμένα αλληλένδετα ερωτήματα, όπως για παράδειγμα, το πότε η κοινότητα έρχεται ή αναπτύσσεται. Επίσης ποια είναι η χρονική δομή της κοινότητας αυτής. Πώς δηλαδή λειτουργεί ο χρόνος σαν μια βιοματικο-πολιτική δομή εντός αυτού του τρόπου ύπαρξης. Και τέλος πώς μπορεί η χρονικότητα αυτής της κοινότητας να προωθήσει ή να εμποδίσει την πιθανότητα της επανάστασης. Το άρθρο αυτό δεν απαντά σε αυτά τα ερωτήματα ερμηνεύοντας την σκέψη του Agamben, αλλά κυρίως ξεκινώντας από εκεί όπου σταματά ο Agamben: από μια θεωρία της «επερχόμενης χρονικότητας» όπως ερμηνεύεται διεξοδικά μέσω των εννοιών της μη-άφιξης, της υπερ-προσαρμοστικότητας, της χωρικότητας, της διατάραξης και της επανάστασης.


1. Μη άφιξη και υπερ-προσαρμοστικότητα


Πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε ότι η επερχόμενη κοινότητα δεν είναι τελεολογική, δεν επιθυμεί, δεν υπάρχει σύμφωνα με, και δεν καθοδηγείται από την επιτυχή άφιξη σε κάποιο καταληκτικό σημείο εκκίνησης. Δεν υπάρχει τελικός προορισμός ή ολοκλήρωση στην επερχόμενη κοινότητα. Αντί να φτάσει, η επερχόμενη κοινότητα μόνο υπονοεί την ύπαρξή της, δείχνει επ’ άπειρο προς την κατεύθυνση της έλευσής της χωρίς ποτέ να την αγγίζει. Η μη-άφιξη της επερχόμενης κοινότητας δεν είναι αποτέλεσμα αδυναμίας πραγματοποίησης της – όπως θα συνέβαινε αν ήταν επαρκής θεωρητικά αλλά απραγματοποίητη στην πράξη. Αυτό δεν συμβαίνει καθόλου. Αντίθετα η επερχόμενη κοινότητα υπάρχει σύμφωνα με μια διαφορετική χρονική δομή – δομή της μη-άφιξης: δεν έρχεται δηλαδή ποτέ. Η μη-άφιξη της επερχόμενης κοινότητας οφείλεται στην αέναη και υπερβολική προσαρμογή της; στο ότι προσαρμόζεται δηλαδή όχι μόνο στην κατάσταση που την περιβάλει, αλλά και στην ίδια την προσαρμοστικότητά της, αποτελώντας έτσι μια ξεκάθαρη διαδικασία συνεχούς αλλαγής και ατέρμονης εναλλαγής. Μια τέτοια διαδικασία, από τη φύση της την ίδια αποκλείει έναν χρόνο σύλληψης, ένα τελικό κάλεσμα, μια σταθερή ταυτότητα ή μια δεδομένη πολιτική ατζέντα. Επομένως η επερχόμενη κοινότητα υπάρχει χωρίς «τελική ώρα άφιξης» – υπάρχει δηλαδή σύμφωνα με τον χρόνο της μη-άφιξης.


2. Χρονικότητα και χωρικότητα


Ο χρόνος της επερχόμενης κοινότητας της μη-άφιξης πρέπει επίσης να συμπεριλαμβάνει και μια πτυχή χωρικότητας. Κι αυτό γιατί η μη-άφιξη είναι έμφυτα συνδεδεμένη με την υπερ-προσαρμοστικότητα, και η υπερ-προσαρμοστικότητα πρέπει να συμπεριλαμβάνει κάτι παραπάνω από το χρόνο –πρέπει να συμπεριλαμβάνει τον ίδιο το χώρο της προσαρμοστικότητας.


Η προσαρμοστικότητα δεν μπορεί να λαμβάνει χώρα εκτός πριν ή μετά από το χώρο, αλλά μόνο στο εντός αυτού του χώρου. Αυτό το χωρο-χρονικό πλέγμα είναι αποτέλεσμα της σχέσης μεταξύ μη-άφιξης και υπερ-προσαρμοστικότητας – δεν μπορούμε να έχουμε το ένα χωρίς το άλλο. Για παράδειγμα, η έντονη προσαρμογή της επερχόμενης κοινότητας είναι την ίδια στιγμή και μη-άφιξη: το να προσαρμόζεται και να διαφοροποιείται κανείς ασταμάτητα είναι το να μην φτάνει ποτέ. Η υπερ-προσαρμοστικότητα και η μη άφιξη είναι επομένως αλληλένδετες και συν-δημιουργούν το χώρο και το χρόνο για την «επερχόμενη κοινότητα».


3. Διατάραξη του χρόνου


Η μη άφιξη και η υπερ-προσαρμοστικότητα της επερχόμενης χρονικότητας χαρακτηρίζεται επίσης από την διατάραξη του χρόνο. Αυτή η διατάραξη συντελείται σε τρία επίπεδα: (1) στην διατάραξη των γραμμικών και αποκεντρωμένων εννοιών του χρόνου, (2) στην διατάραξη της χρονο-κεντρικής διαδικασίας της πραγματοποίησης (reification), και (3) στην διατάραξη της Κρατικής διακυβέρνησης.


Πρώτον η επερχόμενη χρονικότητα εμποδίζει τις δύο διαδεδομένες έννοιες του χρόνου: η επερχόμενη χρονικότητα δεν είναι ένα γραμμικό ξεδίπλωμα και μια συσσώρευση προσωπικών και κοινοτικών εμπειριών, αλλά δεν είναι ούτε και μια αποκεντρωμένη σειρά από διαρκώς διαφοροποιούμενες και φθίνουσες (μη) αναπαραστάσεις που κινούνται από έναν προηγούμενο χρόνο σε ένα παρόντα χρόνο. Αντίθετα η επερχόμενη χρονικότητα χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι αναστέλει τόσο τον γραμμικό όσο και τον αποκεντρωμένο χρόνο. Για παράδειγμα, η μη-άφιξη της επερχόμενης χρονικότητας έχει αποσυνδεθεί από οποιαδήποτε μορφή χρονικού παρελθόντος ή χρονικού μέλλοντος και η υπερ-προσαρμοστικότητά της υπάρχει σαν μια αέναη παροντικότητα (now-ness) σε συνδυασμό με μιαν αέναη εντοπιότητα (hereness), ενώ τόσο η παροντικότητα όσο και η εντοπιότητα θα αλλάζουν για πάντα. Αυτή η «χρονικότητα της αέναης αναμονής (limbo)» διαλύει ριζοσπαστικά την κοινή κατανόηση και εμπειρία του χρόνου.


Δεύτερον, η επερχόμενη χρονικότητα διαλύει την χρονοκεντρική διαδικασία της πραγματοποίησης. Η πραγματοποίηση διαρκεί στο χρόνο: Βιώνω κάτι τώρα, αυτή η εμπειρία αφαιρείται από το άμεσο κοινωνικό πλαίσιο, αυτή η αφαίρεση στην συνέχεια εκλαμβάνεται ως η ουσία και η φύση του πράγματος, και με το πέρασμα του χρόνου καταλήγουμε να «λατρεύουμε» αυτή την αφαίρεση σαν ήταν πράγματι ουσιαστική, φυσική, και απολύτως απαραίτητη Η επερχόμενη χρονικότητα σπάει τους δεσμούς αυτής της διαδικασίας: δεν είναι δυνατόν να βελτιώσουμε κάτι το οποίο δεν φτάνει ποτέ και προσαρμόζεται αέναα.


Και τρίτον, η επερχόμενη χρονικότητα διαλύει τον χρόνο της Κρατικής διακυβέρνησης. Η μη-άφιξη και η υπερ-προσαρμοστικότητα της επερχόμενης χρονικότητας αντιστέκεται σε κάθε μορφή σύλληψης, αναπαράστασης ή πραγματοποίησης. Μια τέτοιου είδους μορφή του χρόνου δεν περιπλέκει, αλλά εκ φύσεως αποκλείει την πιθανότητα δομών που να διακυβερνώνται από το Κράτος. Η Κρατική διακυβέρνηση εγκαθιδρύεται με βάση την πραγματοποίηση (reification) των βιοπολιτικών ιεραρχιών – δηλαδή το Κράτος ελέγχει και επιβλέπει τις ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας μεταξύ ανθρώπων που ζουν εντός συγκεκριμένων κοινωνικών ορίων. Τέτοιου είδους διαχείριση αυτών των σχέσεων είναι εν μέρει κατασκευασμένη μέσω των χρονικών βελτιώσεων: μια διαφοροποίηση εξουσίας συμβαίνει τώρα για αν εγκαθιδρυθεί εν συνεχεία ξανά. Η πιθανότητα Κρατικής διακυβέρνησης καταρρέει χωρίς χρονική πραγματοποίηση. Η επερχόμενη χρονικότητα απομακρύνεται από την χρονική πραγματοποίηση του Κρατικού ελέγχου. Αυτό βοηθά στην εγκαθίδρυση της επερχόμενης κοινότητας σαν να ήταν αδύνατον να κυβερνηθεί.


4. Συμπέρασμα: Ο χρόνος της επανάστασης


Η επερχόμενη χρονικότητα ορίζει τον χρόνο της επανάστασης και τον χρόνο για επανάσταση. Σε ένα πρώτο επίπεδο, αυτή η επερχόμενη χρονικότητα αντιτίθεται στον χρόνο της Κρατικής διακυβέρνησης – μιας μορφής αντι-διάστασης που είναι γεμάτη από συγκρούσεις.


Αλλά σε ένα βαθύτερο επίπεδο η επερχόμενη χρονικότητα είναι απλά μη-κυβερνήσιμη. Αν αυτό αποτελεί πραγματικότητα, τότε η επερχόμενη χρονικότητα περιγράφει με ακρίβεια την επαναστατική φύση της επερχόμενης κοινότητας του Giorgio Agamben. Αλλά προκύπτουν κι άλλα ερωτήματα: Πώς μπορούμε να δώσουμε υπόσταση στην μη-άφιξη και την υπερ-προσαρμοστικότητα; Πώς περνάμε από τον Κρατικό χρόνο στον επερχόμενο χρόνο; Πώς απομακρυνόμαστε από την Κρατική χρονικότητα; Σε αυτό το άρθρο δεν υπάρχει ούτε χώρος ούτε χρόνος για να τεθούν αυτά τα ερωτήματα. Αρκεί, όμως, να τονίσουμε ότι αυτά τα ερωτήματα πρέπει να συμπεριλαμβάνουν μιαν επαναστατική μεθοδολογία υπογραμμίζοντας όχι μόνο τις θεωρητικές, αλλά επίσης και τις στρατηγικές παραμέτρους της επερχόμενης χρονικότητας και περί της επερχόμενης χρονικότητας.


Διαβάστε ακόμα


Το ώριμο φρούτο της λύτρωσης (βιβλιοκριτική)


Τα S20 του Bush και ο επανασχεδιασμός της αμερικανικής τάξης (στα αγγλικά)

Κάποτε είχαν στερήσει τους ιθαγενείς από τα δικαιώματά τους γιατί δεν θεωρούνταν μοντέρνοι: τώρα τους τα στερούν όταν είναι μοντέρνοι. Για να έχουν τους τίτλους ιδιοκτησίας των γηγενών πληθυσμών πρέπει να είναι ‘παραδοσιακοί’, και όταν αποκαλούμε κάποιον ‘παραδοσιακό’ εννοούμε πως δεν μοιράζεται τον δικό μας χρόνο.


Πριν από έναν αιώνα ήταν σύνηθες, ακόμη και αποδεκτό, να θεωρούμε τους Αυστραλούς ιθαγενείς άγριους. Η θεωρία για την ανθρώπινη διαφορά, ένας κοινωνικός δαρβινισμός, ήταν δημοφιλής επειδή επιβεβαίωνε την κατωτερότητα οποιουδήποτε είχε πιο σκούρο χρώμα. Ήταν προορισμένοι να εξαφανιστούν και επομένως δεν υπήρχε λόγος να νιώθουμε τύψεις για την αγριότητα των αποικιοκρατικών διαδικασιών με τις οποίες γινόταν η ιδιοποίηση της γης των ιθαγενών, ούτε να τους συμπεριλάβουμε στο ‘εμείς’ της Ομοσπονδίας. Η θεωρία της εξέλιξης έδινε ιδιαίτερη έμφαση σε μια αντίληψη της ιστορίας, σύμφωνα με την οποία ο μη-δυτικός άλλος ήταν η πρωτόγονη μορφή του σύγχρονου, προοδευτικού δυτικού εαυτού. Παρέπεμπαν τους Αυστραλούς ιθαγενείς σε άλλο χρόνο και χώρο- πρότερο, απομακρυσμένο, καθυστερημένο, αρχέγονο. Καθώς όμως ο Δαρβινισμός έγινε επιστημονικά αναιτιολόγητος, οι βιολογικές θεωρίες για τη διαφορά ξεπεράστηκαν και τη θέση τους πήρε η ‘πολιτιστική διαφορά’, που δεν έθεσε όμως τέλος στην αξιολόγηση με βάση το χρόνο. Μισό αιώνα αργότερα, η σταθερή εικόνα με την οποία ο Γάλλος ανθρωπολόγος Λεβί-Στρος αντιπαρέβαλε τον ‘πρωτόγονο κόσμο’ στον δικό του, είχε να κάνει με το χρόνο: ‘Το χαρακτηριστικό του πρωτόγονου νου είναι η αχρονικότητά του’.


Η πανουργία του αλλοχρονισμού


Σε έναν άλλον αιώνα, οι άνθρωποι θα κοιτάξουν πίσω για να ασκήσουν κριτική σε αυτές τις θεωρίες που μπόρεσαν τόσο αποτελεσματικά να θέσουν τους Αβοριγίνες εκτός του ‘δικού μας’ χρόνου. Η έκφραση που αντιστοιχεί σήμερα στη λέξη ‘άγριος’ του δέκατου ένατου αιώνα και ‘πρωτόγονος’ του δωδέκατου είναι η ‘παράδοση’. Όταν αποκαλούμε κάποιον ‘παραδοσιακό’ εννοούμε πως δεν μοιράζεται τον δικό μας χρόνο. Είναι ένας αλλοχρονισμός, μια άρνηση του χρόνου που μοιραζόμαστε. Γιατί ένας ‘παραδοσιακός’ άνθρωπος των Αβοριγίνων θεωρείται πιο ‘αυθεντικός’ από όσο εκείνοι που οι ζωές τους άλλαξαν; Το να είσαι σύγχρονος-να μοιράζεσαι τον ίδιο χρόνο- είναι βασικό στοιχείο για την αμοιβαία ανθρώπινη επικοινωνία και σεβασμό, ωστόσο αρνούμαστε σταθερά στους Αυστραλούς ιθαγενείς να είναι σύγχρονοι των υπόλοιπων Αυστραλών. Η χρονική έννοια της απόστασης έχει δυο μορφές: αυτή του παρελθόντος χρόνου, που συσχετίζεται με την καθυστέρηση και την ανικανότητα, και την αχρονικότητα , που συσχετίζεται με την πνευματικότητα, την ικανότητα του Ονείρου, τον αμετάβλητο πολιτισμό, την αρμονία με το περιβάλλον. Η έκφραση ‘παραδοσιακοί Αβοριγίνες’ και οι παραλλαγές της όπως πραγματικοί Αβοριγίνες, μακρινοί, αυθεντικοί ή Αβοριγίνες της ερήμου, συνεπάγεται δυο διακρίσεις. Μία μεταξύ ιθαγενών και μη ιθαγενών, και μια άλλη μεταξύ αξιόλογων και μη αξιόλογων ιθαγενών. Στον αλλόχρονο ‘παραδοσιακό ‘Αλλο’ δίνεται υψηλότερη κοινωνική αξία, από-νομιμοποιώντας έτσι εκείνους που έζησαν σκληρά υπό αποικιοκρατικό καθεστώς.


Με την άρνηση της ιστορίας, ο αλλοχρονισμός καλύπτει τη σκοτεινή πλευρά του εθνικού οικοδομήματος της Αυστραλίας, δικαιολογώντας τον συνεχή αποκλεισμό των ιθαγενών λαών από τον πλούτο της. Γίνεται μια επιδέξια προσπάθεια εξομάλυνσης των κοινωνικών δεινών που αντιμετωπίζουν οι ιθαγενείς σήμερα καθώς λόγω του παράγοντα χρόνου θεωρούνται ανίκανοι να τα βγάλουν πέρα. Θυμηθείτε τη δήλωση του Philip Ruddock, τότε υπουργού αρμόδιου για τις Υποθέσεις των Αβοριγίνων, που αποδίδει τις ευθύνες για κοινωνικό τραύμα σε αυτούς που υποφέρουν και όχι σε εκείνους που ελέγχουν τους πόρους που θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά:



Έχουμε να κάνουμε με έναν πληθυσμό ιθαγενών που έχει ελάχιστη επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο. Έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που ασχολούνταν κυρίως με το κυνήγι και τη συγκομιδή. Δεν είχαν κάρα. Δεν νομίζω ότι εφεύραν τον τροχό.


Δεν εφεύραν όμως ούτε τη φτώχεια, ούτε τον διαβήτη και την ανεργία.


Η μοντερνικότητα της παράδοσης


Οι παραδόσεις αποτελούν μέρος του παρόντος. Δεν υπάρχουν ‘παραδοσιακοί’ άνθρωποι, παρά μόνο άνθρωποι που αντλούν πόρους προγενέστερων γενεών όταν αυτοί είναι σημαντικοί. Η επινοητικότητα μεταβάλλεται καθώς υπεισέρχονται ιστορικά γεγονότα: η ετοιμασία ενός λαγού με κάρρυ αποτελεί παράδοση για τους Wiradjuri, μια παράδοση παλαιότερη από εκείνη του ‘Άγιου Βασίλη’ ή των παραδοσιακών ενδυμασιών στη Σκωτία. Και τι να πούμε για κείνον τον γέρο που συνήθιζε να νοικιάζει ένα ταξί για να τον πηγαίνει με το τουφέκι του να πυροβολεί γκοάνα κάθε φορά που εισέπραττε τη σύνταξή του; Καθόμουν στην κόκκινη άμμο της Δυτικής Ερήμου, τρώγοντας γκοάνα που οι σύντροφοί μου Pitjantjatjara είχαν πιάσει και μαγειρέψει και τους άκουγα να συζητούν για την αγορά ενός συγκροτήματος γραφείων στην πόλη, μέρος μιας στρατηγικής επένδυσης ύψους 14 εκατομμυρίων δολαρίων. Ήταν ‘παραδοσιακοί’; Αντλούσαν από τις παραδόσεις; Ή μήπως οι ιστορίες αυτές αποδεικνύουν ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι να είσαι μοντέρνος;


Οι Wiradjuri στο κέντρο της Νέας Νότιας Ουαλίας, που με κανένα τρόπο δεν είναι ‘χωρίς κουλτούρα’, αποδεικνύουν την ικανότητα των ανθρώπων να μεταμορφώνονται κάτω από συνθήκες τεράστιας και βίαιης αλλαγής. Ο ρόλος που έπαιξαν τα μεγάλα δίκτυα των συγγενών, οι πολιτικές και κοινωνικές αξίες τους, οι τρόποι με τους οποίους ενεπλάκησαν σε έναν αιώνα πολιτικής διαμαρτυρίας, αντιμετώπισαν τις γραφειοκρατίες, χειρίστηκαν τις διαμάχες μέσα και πέρα από τις κοινότητές τους- είναι ιστορίες που οι περισσότεροι Αυστραλοί δεν γνωρίζουν γιατί αλλοχρονισμός σημαίνει κατάργηση της ιστορίας, σημαίνει άρνηση ιστοριών πάλης. Οι κόσμοι των Wiradjuri έχουν φαινομενικές αντιφάσεις: άνθρωποι με πανεπιστημιακή μόρφωση αποφεύγουν έναν έξυπνο άνθρωπο, ο ασπρόμαυρος μυγοχάφτης προειδοποιεί για τον θάνατο και οι νεκροί θάβονται σύμφωνα με το αγγλικανικό τελετουργικό για να γίνουν πρόγονοι στο πνεύμα. Είναι ένας κόσμος όπου το rite de passage των ενηλίκων μπορεί να συνεπάγεται φυλακή για τους νέους άντρες και εγκυμοσύνη για τις νέες γυναίκες, αλλά στον οποίον υπάρχουν δικηγόροι, καλλιτέχνες, φωτογράφοι, δάσκαλοι, βιβλιοπώλες, μητέρες και γιοί, προγραμματιστές και ονειροπόλοι, κι όπου ο αριθμός των ανθρώπων τους οποίους ο καθένας υπολογίζει ως ‘σχέσεις’ ανέρχεται συχνά σε αρκετές εκατοντάδες. Αυτές είναι οι μοντερνικές εμπειρίες των Wiradjuri, συχνά σκληρές αλλά και με τις επιτυχίες τους. Το να είσαι Wiradjuri σημαίνει ακόμα ότι δεν είσαι ευπρόσδεκτος σε δημόσιους χώρους, στα πάρκα, στα καφέ, στα μπαρ και τα μαγαζιά. Σημαίνει ακόμα ότι δεν έχεις εξουσία, ότι είσαι άνεργος, ότι είναι δύσκολο για σένα να νοικιάσεις σπίτι, ότι περνάς για άλλη μια φορά τα Χριστούγεννα στη φυλακή. Σημαίνει θυμό, μνησικακία και καταπίεση- που τα ορατά σημάδια τους περιγράφονται ως ‘προβλήματα υγείας’: υψηλά επίπεδα ζάχαρου, κατάθλιψη και άγχος, αυτοκτονία, κατάχρηση αλκοόλ, φυσική βία κατά του εαυτού σου και άλλων, ανακοπή καρδιάς, ηπατίτιδα και λέπρα. ‘Ασθένειες του τρόπου ζωής’- ενστερνισμός της ιστορίας της Αυστραλίας για τη διαφορά και την αδιαφορία που γίνεται πολιτικά ευχάριστος όταν ορίζεται ως βιο-ιατρική κακοδιαθεσία. Τα ‘άτομα’ υποτίθεται ότι πρέπει να μπορούν να ελέγχουν την υγεία τους, ακόμη κι όταν τους έχουν στερήσει την ικανότητα να ασκούν τους κατάλληλους ελέγχους στις κοινότητές τους μέσα από προγράμματα ‘αυτοδιαχείρισης’ της ίδιας τους της καταπίεσης.


Κάποτε είχαν στερήσει τους ιθαγενείς από τα δικαιώματά τους γιατί δεν θεωρούνταν μοντέρνοι: τώρα τους τα στερούν όταν είναι μοντέρνοι. Για να έχουν τους τίτλους ιδιοκτησίας των γηγενών πληθυσμών πρέπει να είναι ‘παραδοσιακοί’. Με τις επιτυχίες τους σε ‘μη παραδοσιακές περιοχές’, οι Githabul και οι Noongar θεωρούνται λιγάκι πιο σύγχρονοι (παρ’ όλο που αμφισβητούνται), εξακολουθούμε όμως να ντρεπόμαστε για την αποκτήνωση των Yorta Yorta, στους οποίους είπαν ότι τα δικαιώματά τους ‘σαρώθηκαν από τον ρου της ιστορίας’. Η έμφαση στην ‘παράδοση’ καλύπτει τις ιστορίες εξουσίας και πλούτου που σωρεύτηκαν αξιολογώντας τους ‘άλλους’ με βάση το χρόνο. Η ‘συνέχιση της παράδοσης’ που προκαλεί ανησυχία έχει να κάνει με τις συνεχιζόμενες στρατηγικές που κρατούν σε απόσταση τους ιθαγενείς με τρόπους που τους θέτουν εκτός κοινωνικότητας, δικαιοσύνης και εξουσίας.


Διάβαστε ακόμα


Τίτλοι ιδιοκτησίας γηγενών πληθυσμών


Αβορίγινες σπουδές: Εικονική βιβλιοθήκη

Η αναγνώριση των ορίων του μηχανικού χρόνου θα ήταν ένα βήμα προς την επανεφεύρεση της σχέσης μας με τη φύση και την εξεύρεση ενός νέου μέρους για μας σε αυτήν. Θα μας βοηθούσε, υποστηρίζει ο Alex Aylett, να δημιουργήσουμε πολιτικά και οικονομικά συστήματα που επιτυγχάνουν μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμα οφέλη και μακροπρόθεσμα κόστη.


Οι πόλεις παράγουν και ταυτόχρονα είναι προϊόν των αντιλήψεων που έχουμε για τις σχέσεις μας με το χρόνο και τη φύση. Όπως οι σωλήνες, τα σύρματα και οι δρόμοι, αυτές οι σχέσεις αποτελούν μέρος μιας υποδομής που θεωρούμε δεδομένη, η οποία δίνει στον αστικό χώρο το σχήμα του και τον κάνει να υπάρχει. Συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε το χρόνο σε λεπτά και δευτερόλεπτα και συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε τους εαυτούς μας ως, κατά κάποιο τρόπο, ξεχωριστούς από τη φύση. Ακριβώς όπως κτίζουμε πόλεις, έχουμε κτίσει αυτές τις σχέσεις, τις έχουμε κτίσει μέσα μας και μέσα στους χώρους που κατοικούμε. Αυτό που θέλω να συζητήσω έχει να κάνει με τις περιβαλλοντολογικές συνέπειες αυτών των κατασκευών χρόνου και φύσης που υλοποιούνται στην πόλη.


Η συνειδητοποίηση της έκτασης της δημιουργικότητάς μας αποτελεί συστατικό της κριτικής κοινωνικής θεωρίας από τις αρχές του 21ου αιώνα. Η κοινωνική κατασκευή του φύλου, της σεξουαλικότητας, της επιστήμης, της ηθικής και της αλήθειας υπήρξε ένας τρόπος για να ανοίξει ο χώρος για νέες μορφές πολιτικής δράσης. Δείχνοντας ότι οι αξίες και οι δομές που μας έφεραν σ’ αυτό το σημείο είναι κανόνες που εμείς φτιάξαμε για μας- και δεν μας δόθηκαν από τη φύση ή την αγορά ή το υπερπέραν- υποτίθεται ότι ανοίγει χώρο για να φανταστούμε εναλλακτικές μορφές μέλλοντος. Ένα μέλλον μακριά από τον καταναλωτικό, καπιταλιστικό κόσμο που, κάθε μέρα που περνά, μοιάζει πιο άνισος, αυταρχικός, μη δημοκρατικός και βλαβερός για το περιβάλλον. Ο χρόνος και η φύση δεν ξεφεύγουν από αυτή την ανάλυση.


Ο χρόνος είναι κάτι που δημιουργήσαμε για να μπορούμε να χειριστούμε το πρόβλημα της διάρκειας. Θυμόμαστε και φανταζόμαστε ζώα που πιάνονται αποκλειστικά και μόνο μια συγκεκριμένη στιγμή. Η έννοια του χρόνου μας βοηθά να χειριστούμε το περίπλοκο γεγονός ότι εμείς, όπως και όλα γύρω μας, μεταμορφωνόμαστε και υπάρχουμε έξω απ’ ό, τι είναι παρόν σε μας. Οι ιστορίες για την προέλευση και το τέλος περιορίζουν τη φαντασία μας. Μας γλυτώνουν από την υπαρξιακή αμηχανία να παρατηρούμε κύκλους της φύσης και πλανητικούς ρυθμούς που δεν ακολουθούν το αυστηρά γραμμικό τόξο της ανθρώπινης ζωής και γι’ αυτό προσθέτουμε από πάνω ευθύγραμμες ιστορίες με γερή αρχή και τέλος. Οι μύθοι για την προέλευση και την αποκάλυψη μας καθησυχάζουν ότι η τάξη πραγμάτων ακολουθεί την ίδια βασική δομή όπως οι ζωές μας, ακόμη κι αν τρέξουμε γρηγορότερα από κάποιους άλλους.


Μέσα απ’ αυτούς τους μύθους, φτιάξαμε κάτι χειροπιαστό: χρονολογικές μηχανές με απτά αποτελέσματα. Χαλαρά συνδεδεμένα με τους ηλιακούς κύκλους, τους οποίους ρεγουλάρουν και αντικαθιστούν, τα λεπτά και οι μήνες του μηχανικού χρόνου καθιστούν δυνατή τη ρύθμιση της εργασίας, την ενσωμάτωση του ατόμου στα καπιταλιστικά μέσα παραγωγής, το συντονισμό ατομικών και ομαδικών δράσεων μέσα από αχανείς εκτάσεις και χρόνο και χώρο και την ικανότητά μου να ξυπνώ στις 7:45 για να προλάβω το λεωφορείο των 8.15. Η διαμόρφωση της φαντασίας μας από τον μηχανικό χρόνο επηρεάζει επίσης τη σχέση μας με τα οικοσυστήματα στα οποία δουλεύουμε, παίζουμε και παλεύουμε- καθώς και την ικανότητά μας να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε σε κινδύνους μεγάλης κλίμακας, όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη, την οποία δημιουργούμε μέσα από τις καθημερινές πράξεις μας.


Ο διαχωρισμός φύσης/κοινωνίας


Η κοινωνική κατασκευή του διαχωρισμού μεταξύ φύσης και κοινωνίας έχει γίνει αντικείμενο μεγάλης κριτικής για το ρόλο της στη σημερινή περιβαλλοντολογική επιδείνωση. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ ανθρώπων και φύσης γίνεται αντιληπτή και θεωρείται ως δεδομένη. Το δέος μας απέναντι στη γενετική μηχανική, τα υβρίδια και τα cyborgs προέρχεται εν μέρει από το γεγονός ότι όλα αυτά αμφισβητούν τα όρια του σαφούς συνόρου που έχουμε κτίσει ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο, τις πόλεις και τους αγριότοπους, την κοινωνία και τη φύση.


Όπως πολλά σύνορα, η διαίρεση αυτή διαχωρίζει πνευματικά και φυσικά τα πράγματα έτσι ώστε να αντιμετωπίζονται διαφορετικά. Αποτελεί σημαντικό μέρος του σημερινού μας συστήματος κατασκευής και πώλησης, το οποίο μετατρέπει ορισμένα μέρη της φύσης σε εμπορεύματα και άλλα σε απόβλητα όπως τα φυσικά και οικονομικά εκφρασμένα κόστη παραγωγής. Είναι μια διαχωριστική γραμμή που μας επιτρέπει να φανταζόμαστε τους εαυτούς μας ξεχωριστούς, κατά κάποιο τρόπο, από τη φύση γενικά και από συγκεκριμένες τοποθεσίες της όπου οι συνέπειες των πράξεών μας είναι πιο βαριές. Στις συνεχώς επεκτεινόμενες πόλεις μας (ιδίως εκείνες του παγκόσμιου Βορρά) έχουμε δημιουργήσει για μας εναλλακτικά οικοσυστήματα που, προς μεγάλη ειρωνεία, επαναλαμβάνουν αυτό το διαχωρισμό συγκεντρώνοντας ταυτόχρονα την κατανάλωση που κάνουμε- και τη μη αναγνωρισμένη διασύνδεση-της φύσης ως πόρου.


Στην πόλη, η σύνδεση μεταξύ μηχανικού χρόνου και διχοτομίας ανάμεσα στη φύση και την κοινωνία είναι ορατή. Οι αστικοί χώροι έχουν εδώ και πολύ καιρό χτιστεί με τρόπο που να μετριάζουν, να μας κρατούν σε απόσταση και να μας προστατεύουν από τους ρυθμούς και τις διακυμάνσεις του ηλιακού κύκλου και των οικολογικών συστημάτων του πλανήτη μας. Όπου κι αν πας σε μια πόλη, κινείσαι ανάμεσα σε ιδέες που πήραν μορφή- πολλαπλές διαδικασίες σκέψης, αρμονικές ή ασύνδετες, βρίσκονται πίσω από τα συμπλεκόμενα κτίρια και δρόμους που θα γίνουν, για τους περισσότερους από μας, το σπίτι μας. Στην καλύτερη και τη χειρότερη εκδοχή τους, αποτελούν δείγμα της προσπάθειάς μας να ζήσουμε πλήρως σε μια φυσική σφαίρα που δημιουργήσαμε εμείς.


Σ’ αυτά τα χτισμένα περιβάλλοντα, ο χρόνος του ρολογιού και του ημερολογίου καθιστά δυνατό τον λιγότερο ή περισσότερο ομαλό συγχρονισμό των κοινωνικών και μηχανικών συστημάτων που φτιάχνουν μια μητρόπολη. Ο μηχανικός χρόνος, μαζί με το τρεχούμενο νερό, την αποχέτευση, το ηλεκτρικό ρεύμα και τις μεταφορές, καθιστούν δυνατό το εκπληκτικό επίτευγμα των χιλιάδων ή εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν και εργάζονται σε καταλύματα τόσο κοντινά μεταξύ τους. Χωρίς μια σταθερή δομή που να παρέχει συγκεκριμένη αναφορά προσανατολισμού και διασύνδεσης των πολλαπλών παικτών μέσα στην πόλη, αυτές οι πολύπλοκες διαδικασίες ανταλλαγής και αλληλεπίδρασης θα άρχιζαν να καταρρέουν με το ρυθμό που αρχίζει η ώρα της αιχμής (ένα παράξενο τεχνο-κοινωνικό φαινόμενο που δείχνει σε ποιο βαθμό ζούμε με το ρολόι).


Αυτό το θέμα έχει να κάνει με το χρόνο, αλλά είναι επίσης οικονομικό, αισθητικό και πολιτιστικό. Ως οικονομικά κέντρα, οι πόλεις αποτελούν παράδειγμα της αυξανόμενης έμφασης στην τήρηση του χρόνου, τον ορθολογικό υπολογισμό και την ακρίβεια που απαιτεί το εμπόριο. Σημαδεμένη από τη συμπίεση χρόνου-χώρου της δι-εθνικής επιχειρηματικότητας με τη σταθερή ροή αγαθών, η πόλη φέρει ελάχιστα ίχνη από τον εποχικό χαρακτήρα της αγροτικής παραγωγής ή τη δημιουργία και άντληση πόρων. Τα πορτοκάλια, που καθώς φαίνεται είναι μονίμως της εποχής, αποτελούν ένα έμβλημα της οικονομικής ζωής της πόλης, που μας βυθίζει ακόμη περισσότερο στον μηχανικό χρόνο. Το κτισμένο περιβάλλον μας περιβάλλει με αντικείμενα αποκομμένα από τον οργανικό χρόνο, αποκομμένα από τους φυσικούς κύκλους της αποσύνθεσης και της αναγέννησης –η εμπειρία του χρόνου αποκτάται μόνο μέσω των επηρεασμένων από την αγορά καταστάσεων εντροπίας και αποκατάστασης. Αυτό ενισχύεται από την τρέχουσα αισθητική των κτισμάτων από αλουμίνιο και γυαλί που αποτρέπουν την πατίνα και άλλα σημεία που μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου. Αναζητώντας την αχρονικότητα, οι οργανικοί κύκλοι αντικαθίστανται με πολιτιστικούς που έχουν να κάνουν με τη μόδα και το στυλ. Η πόλη γίνεται μια απομονωμένη ζώνη που μας ενθαρρύνει να ορίσουμε τον πολιτισμό σε αντίθεση με τη φύση, μια διχοτομία και ένα μέρος που μας επιτρέπει να αποστασιοποιηθούμε (φυσικά και πνευματικά) από τις επιδράσεις που ασκούμε στον κόσμο που μας περιβάλλει.


Η μονοδιάστατη αντίληψη του χρόνου


Γιατί, όμως, σκεφτόμαστε για το χρόνο; Αν και μπορεί να φαίνεται πως τέτοια ζητήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν καλύτερα αν ασχοληθούμε απευθείας με τα ζητήματα πολεοδομίας και ρύπανσης, η αντίληψή μας για το χρόνο διαμορφώνει το πλαίσιο γι’ αυτά τα προβλήματα και η αντίδρασή μας σε αυτά πρέπει επίσης να έχει μια χρονική συνισταμένη. Η αναγνώριση των ορίων του μηχανικού χρόνου θα ήταν ένα βήμα προς την επανεφεύρεση της σχέσης μας με τη φύση και την εξεύρεση ενός νέου μέρους για μας σε αυτήν. Θα μας βοηθούσε επίσης να δημιουργήσουμε πολιτικά και οικονομικά συστήματα που επιτυγχάνουν μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμα οφέλη και μακροπρόθεσμα κόστη. Έτσι όπως έχουν τα πράγματα, οι βραχυπρόθεσμες προτεραιότητες των δημοκρατικών εκλογικών κύκλων και φορολογικών ετών δεν αντιμετωπίζουν σχεδόν καθόλου τα προβλήματα που θα προκύψουν μετά από χρόνια. Το μέλλον δεν ψηφίζει, ούτε δουλεύει, ούτε αγοράζει.


Αυτό το πρόβλημα ισχύει για όλα περίπου τα περιβαλλοντικά προβλήματα, αλλά είναι ιδιαίτερα ορατό στην περίπτωση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Οι προσπάθειες να ενταχθούν οι κλιματικές αλλαγές σ’ αυτό το απεικονισμένο προοπτικά χρονικό πλαίσιο (ανακοινώνοντας, για παράδειγμα, την προσεχή εξαφάνιση των παράκτιων κοινοτήτων) εγείρουν κατηγορίες για κινδυνολογία και αποσπούν την προσοχή απ’ το πραγματικό πρόβλημα ότι η σχέση με το χρόνο που έχει κτιστεί στους πιο ισχυρούς κοινωνικούς θεσμούς μας παρεμβαίνει στην ικανότητά μας να καταλάβουμε και να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας.


Το ίδιο ισχύει σε προσωπικό επίπεδο. Μελέτες για την αντίληψη του ρίσκου στις Ηνωμένες Πολιτείες δείχνουν ότι η χρονική απόσταση, όπως την αντιλαμβανόμαστε, που μας χωρίζει από τις συνέπειες των κλιματικών αλλαγών μειώνει τη σημασία που δίνουμε σε αυτές τις συνέπειες, ακόμη κι αν είναι εξαιρετικά σοβαρές. Για έναν πολιτισμό που η θεμελιώδης μονάδα του είναι η χρονική διάρκεια της ζωής του ατόμου- την οποία βιώνει σε μεγάλο βαθμό με προσαυξήσεις ημερών και λεπτών- αυτό δεν αποτελεί έκπληξη. Η μηχανιστική αντίληψη που έχουμε για το χρόνο δεν μας κρατά μόνο σε απόσταση από τη μη ανθρώπινη φύση γενικά, δημιουργώντας μια αποσύνδεση που διευκολύνει τη σύγχρονη (δυτική κυρίως) υπερ-κατανάλωση. Διαμορφώνει, επίσης, τα θεμέλια για να δίνουμε προτεραιότητα στο βραχυπρόθεσμο, κάνοντάς μας να αποστασιοποιούμαστε ακόμη περισσότερο από τους άλλους χρονικούς κύκλους που κυβερνούν τη φύση- ανθρώπινη και μη. Ενώ οι κοινότητες που φανταστήκαμε απλώνονται σε ολόκληρες ηπείρους και βαθιά στο παρελθόν για να εδραιώνουν έθνη και πολιτισμούς, η κοινότητά μας με το μέλλον δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί. Οι σημερινές εκκλήσεις για ένα αίσθημα δικαίου διαμέσου των γενιών θα μπορούσαν να αποτελέσουν την απαρχή μιας νέας κουλτούρας του χρόνου ικανής να απαιτήσει μακροπρόθεσμη σκέψη. Πρώτα όμως πρέπει να αναγνωρίσουμε τα όρια που μας θέτει ο τρόπος που φανταζόμαστε σήμερα το χρόνο.


Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι όλοι μας βιώνουμε, ήδη, πολλαπλές εμπειρίες χρόνου. Βιώνουμε το χρόνο μέσα απ’ το ρολόι, αλλά επίσης μέσα από τους παραγωγικούς δεσμούς που συνδέουν τις οικογένειες, μέσα από τον ελεύθερο χρόνο όπως κι από τη δουλειά, μέσα από τη θρησκεία, μέσα από τη μουσική, μέσα από την τέχνη και τον πολιτισμό, και μέσα από τους δεσμούς μας με κοινότητες όλων των ειδών. Αναγνωρίζοντας τη σημασία των πολλαπλών αντιλήψεων για το χρόνο που βρίσκονται στη φαντασία μας και που μας περιβάλλουν, μπορούμε να ξεκινήσουμε τη διαδικασία του αναπροσδιορισμού μας στο χρόνο και τη φύση. Ο μηχανικός χρόνος μπορεί να παρέχει τις αναγκαίες συνθήκες εργασίας για τα οικονομικά μας συστήματα, δεν υπάρχει όμως λόγος να επιδρά στις σχέσεις που έχουμε μεταξύ μας και με το φυσικό μας περιβάλλον. Αναγνωρίζοντας τα όριά του, μπορούμε να κατοικήσουμε ξανά τις πόλεις μας ως τόπους που καθιστούν σαφή τη θέση μας μέσα στη φύση και καλλιεργούν τις πολλές θεμελιώδεις πτυχές της ανθρώπινης ζωής που ξεπερνούν τα όρια της κατανάλωσης και της ανταλλαγής.


Διαβάστε ακόμα


Διηγήσεις για το μέλλον (στα αγγλικά)


Ερευνητικό πρόγραμμα για το χρόνο και την οικολογία (στα αγγλικά)

Ο τρόπος που γράφεται η ιστορία είναι μια αντίληψη σχετική, συνδεδεμένη με την πολιτική σκοπιμότητα, που οι μεταβολές και οι αντιφάσεις της τη μια μέρα θα μας πυροβολήσουν και την επόμενη θα μας συγχωρήσουν, σημειώνει ο Mark Wagstaff.


Η ιστορία, λένε, σε προλαβαίνει. Δεν μπορείς να την φτάσεις. Η ιστορία μοιάζει να υπάρχει ανεξάρτητα από την πολιτική ή τη φαντασία, είναι κάτι παλιό, που εξακολουθεί ακόμη, μια αντικειμενική αφήγηση στην οποία έχουν πρόσβαση οι μελλοντικές γενιές με ίσους όρους. Η ιστορία σε προλαβαίνει γιατί η αφήγηση των συμβάντων εξακολουθεί. Από αυτή τη σκοπιά, η ιστορία είναι συμβάν. Αλλά δεν είναι έτσι. Όταν συζητάμε για την ιστορία, εννοούμε τον τρόπο που γράφεται η ιστορία, την εφεύρεση της ιστορίας. Ο Egon Friedell αποκαλούσε τον τρόπο που γράφεται η ιστορία ‘φιλοσοφία αυτού που συνέβη’, και η αίσθηση ενός διερευνητικού και ευφάνταστου επιστημονικού κλάδου ενισχύει την ανάλυση του Friedell για το πώς γράφεται η ιστορία και γιατί. Οι ιστορικοί δεν ασχολούνται τόσο με γεγονότα, όσο με συσχετίσεις.


Ας πάρουμε την ατομική ζωή. Όταν κάποιος πεθαίνει, αναφέρει ο Friedel, φεύγει από τη σφαίρα των γεγονότων και γίνεται θρύλος, ακόμη και γι’ αυτούς που τον γνώριζαν. Αυτό που εννοεί είναι ότι υπάρχει μια ατελής ανάκληση της ολότητας του προσώπου: ορισμένες εντυπώσεις και συσχετίσεις ξεχωρίζουν, συχνά για αυθαίρετους λόγους, περισσότερο από άλλες. Το παρελθόν, όπου όλα τα άτομα ανήκουν στο θρύλο, γίνεται ασαφές και ταυτόχρονα απαιτεί εξήγηση, καθώς κάθε εποχή εφευρίσκει το δικό της θρύλο της ιστορίας, μυθοποιημένο μέσα από τους φόβους και τις προσδοκίες του παρόντος. Η σημασία των ατόμων και των συμβάντων αυξάνεται και καταρρέει, καθώς οι επιταγές μιας εποχής διαδέχονται εκείνες μιας άλλης.


Το γράψιμο της ιστορίας δεν ανήκει αποκλειστικά στους ιστορικούς. Ατομικά και συλλογικά οι άνθρωποι γράφουν ιστορία μέσα από τις μνήμες που διεκδικούν, μνήμες κρίσιμες για την ταυτότητα. Οι ισχυρές συλλογικές μνήμες-όπως κι αν προκύπτουν-είναι συνεκτικές. Ο Baumeister και ο Hastings αναφέρουν, εύλογα, ότι η συλλογική μνήμη διαμορφώνεται επειδή οι ομάδες, όπως τα άτομα, ζητούν μια θετική συσχέτιση μεταξύ των συμβάντων και της εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους. Η θεώρηση των συμβάντων μέσα από το πρίσμα της εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους είναι πολιτικά εποικοδομητική, με αποτέλεσμα η ιστορική εφεύρεση μέσω της συλλογικής διαστρέβλωσης να γίνεται πιο εμφανής με την απόκρυψη εκείνων των πτυχών του παρελθόντος που δεν εξυπηρετούν σημερινές πολιτικές σκοπιμότητες. Για παράδειγμα, πολλοί θυμούνται ότι ο Τόμας Τζέφερσον πρόβαλε την ισότητα στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Λιγότεροι, ωστόσο, αναφέρονται στον ενθουσιασμό του για την επέκταση της δουλείας, από την οποία ωφελήθηκε. Μια άλλη εμφανής πηγή διαστρέβλωσης είναι η απλή κατασκευή: η εφεύρεση μιας ιστορίας, μετά το συμβάν, για να εξηγηθούν συγκεκριμένες συνθήκες με συγκεκριμένο τρόπο. Παραδοσιακά, οι δικτατορίες διακρίνονται σ’ αυτό, αλλά και οι δημοκρατίες μπορούν να καταφύγουν σε αναδρομικές δικαιολογίες, σε σχέση με τους λόγους που οδηγήθηκαν σε πόλεμο, για παράδειγμα.


Στο πλαίσιο της πολιτικής σκοπιμότητας, μια αποτελεσματική τεχνική διαστρέβλωσης είναι αυτό που οι Baumeister και Hastings αποκαλούν ‘χειρισμό συσχετισμών’, μια τεχνική που ταιριάζει με την ανάλυση του Friedel σχετικά με τον τρόπο που γράφεται η ιστορία ως μεταβαλλόμενος ιστορικός μύθος. Με τον χειρισμό αυτό δίνεται έμφαση στη μορφή των συσχετισμών που χρησιμοποιήθηκαν για να συνδέσουν ή να διαχωρίσουν γεγονότα. Για παράδειγμα, η αμερικανική ιστορία μπορεί να γράφεται με τρόπο που θεωρεί τον βομβαρδισμό της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι ως το τελικό αποτέλεσμα μιας διαδικασίας που προωθήθηκε από την απρόκλητη επίθεση στο Περλ Χάρμπορ. Η ιαπωνική ιστορία όμως μπορεί να γράφεται με τρόπο που θεωρεί τον βομβαρδισμό του Περλ Χάρμπορ ως στρατιωτική επιχείρηση σε σκηνικό πολέμου, όπου η επίθεση στη Χιροσίμα και η επακόλουθη επίθεση στο Ναγκασάκι, τη στιγμή που οι συνέπειες του βομβαρδισμού της Χιροσίμα ήταν γνωστές, ήταν γενοκτονίες πολιτών. Και οι δυο αντιλήψεις βασίζονται σε κατασκευές σύμφωνα με τις οποίες εμείς είμαστε τα θύματα και οι άλλοι οι απάνθρωποι, και οι δυο καθιστούν δυνατή μια πολιτική στάση, μια που αυτές οι αντικρουόμενες αντιλήψεις γίνονται συστατικά εθνικής ταυτότητας. Οι άνθρωποι θυμούνται μαζί και αυτό που θυμούνται δημιουργεί και ταιριάζει με την εικόνα που κάθε έθνος έχει για τον εαυτό του.


Η παραγωγή της σημερινής εκδοχής της ιστορίας βασίζεται τόσο στη λησμονιά όσο και στη θύμηση. Μια κοινωνία έχει μια γενικευμένη έννοια της μορφής του παρελθόντος της, ένα στερεότυπο των συμβάσεων που την κάνουν αυτή που είναι. Η αναθεώρηση και η λησμονιά εξυπηρετούν αυτή την τάξη πραγμάτων. Σύμφωνα με την υποδειγματική μελέτη για την περίπτωση του Ισπανικού Εμφύλιου Πόλεμου των Igartua και Paez, που αποτελεί, κατά την άποψή τους, ένα πρότυπο ευρέως εφαρμόσιμο, η πρώτη μεταπολεμική περίοδος παράγει πολιτιστικά τεχνουργήματα εστιασμένα στη συμβατική αντίληψη για νικητές και ηττημένους. Ακολουθεί μια περίοδος αμνησίας, που στην περίπτωση αυτή είναι η δεκαετία του 1950, όπου η διαμάχη εξαφανίζεται από τον λαϊκό λόγο, ενώ η κριτική μνήμη κάνει την εμφάνισή της τρεις ολόκληρες δεκαετίες μετά το τέλος του πολέμου. Στη δεκαετία του 1980, ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος ήταν τόσο απομακρυσμένος όπως- για να παραφράσουμε τον Friedel σχετικά με τις ερμηνείες του γερμανικού μπαρόκ για την αρχαιότητα- ένα αφηρημένο ιδανικό. Ένας μύθος αιώνιων αξιών (η μάχη αδελφού ενάντια στον αδελφό) παρά μια συλλογή σημερινών συμβάντων. Το πρόσφατο παρελθόν είναι λιγότερο αξιόλογο από τους παλαιότερους καιρούς που, λόγω απόστασης, αποκτούν μια ψευδαίσθηση αυθεντίας. Αυτή η διαδικασία μυθοποίησης είναι ουσιαστικά εξυγιαντική, καθώς ρουφά το αίμα του πολέμου για να παρουσιάσει τον μύθο του ως πρότυπο τεχνικής και παράδειγμα, για να απεικονίσει κάποιες υποτιθέμενες σταθερές αλήθειες. Αυτό επιτρέπει στο καταστροφικό συμβάν να προσαρμοστεί στην εικόνα που έχει το έθνος για τον εαυτό του, καθώς η μομφή εξανεμίζεται μέσα από την τελική ανακατασκευή του συμβάντος ως βήμα μιας φυσικής διαδικασίας.


Οι κανόνες της λησμονιάς αποσαφηνίζονται μέσα απ’ τον γερμανικό συντηρητικό αναθεωρητισμό μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν αναγκαίο για τους Γερμανούς συντηρητικούς να δουν το ναζιστικό καθεστώς σαν συνωμοσία ή παρεκτροπή και, κατά συνέπεια, σαν κάτι ξένο και μη γερμανικό. Η χυδαιότητα των Ναζί θεωρήθηκε αποσυνδεδεμένη από τη φυλή του Μπετόβεν και του Γκέτε, επιτρέποντας τη διάδοση του μύθου ότι κανείς δεν είχε πραγματικά υποστηρίξει το καθεστώς. Αυτό που κρύβεται από πίσω είναι το τραύμα της συλλογικής ενοχής: οι Γερμανοί ήξεραν ότι μια πλειοψηφία είχε ψηφίσει τον Χίτλερ και ότι ήταν ευρέως δημοφιλής. Στις δεκαετίες του 1970 και 1980, ακολουθώντας το κυκλικό πρότυπο της συλλογικής μνήμης, οι νεο-συντηρητικοί στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία απέρριπταν την έννοια της αιώνιας εξιλέωσης τονίζοντας την οικουμενικότητα του κακού που ο Χίτλερ εξαπέλυσε.


Στη δυτική μνήμη, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποδείχτηκε ανθεκτικό πεδίο ιστορικής επανεφεύρεσης. Τότε, η βρετανική κυβέρνηση θεωρούσε πολιτικά σκόπιμο να τουφεκίζει τους λιποτάκτες. Στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, η βρετανική κυβέρνηση θεώρησε σκόπιμο να συγχωρήσει αυτούς που τουφεκίστηκαν, τόσο αυτούς που δεν άντεξαν όσο κι εκείνους που πρόδωσαν τους συντρόφους τους. Αυτή η ενέργεια δεν είχε καμιά σχέση με το παρελθόν, αλλά μεγάλη σχέση με το παρόν. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκεται τώρα τόσο μακριά που οι αιτίες του έχουν γίνει μυθικές, καθώς οι ιδεολογικές επιταγές του δεν υπάρχουν πια. Αυτό επιτρέπει στη διαμάχη να εντάσσεται στη σημερινή δημόσια συζήτηση. Η απόσταση κάνει την ιστορία πρώτον, μύθο και δεύτερον, βεβαιότητα, από την οποία μπορούν να αντληθούν διδάγματα. Όπως παρατηρεί ο Friedel, για τον ηλεκτρισμό μπορούμε να πούμε ‘εάν, πού και σε ποιο βαθμό είναι αποτελεσματικός’ γιατί ξέρουμε, εννοιολογικά, πώς να τον αντιληφθούμε. Αλλά η ιστορία, όπως σημειώνει ο Friedel, ‘διαδραματίζεται υπόγεια…’ δεν ξέρουμε τι συμβαίνει, αλλά αυτό που βλέπουμε συμβαίνει. Κι αυτό που θυμόμαστε ότι έχει συμβεί περνά μέσα από το φίλτρο των σημερινών συνθηκών. Ο τρόπος που γράφεται η ιστορία είναι μια αντίληψη σχετική, συνδεδεμένη με την πολιτική σκοπιμότητα, που οι μεταβολές και οι αντιφάσεις της τη μια μέρα θα μας πυροβολήσουν και την επόμενη θα μας συγχωρήσουν.


Διαβάστε ακόμα


Μισέλ Φουκώ: Νίτσε, Γενεαλογία, Ιστορία


Φρήντριχ Νίτσε: Για την χρήση και την κατάχρηση της ιστορίας

Ο πατρικός ρόλος του σοβιετικού κράτους-χορηγού αντικαθίσταται σταδιακά στην περίπτωση της Γεωργίας από μια πιο ατομικιστική και προσανατολισμένη στο χρήμα κοινωνία. Ο χρόνος δεν είναι μόνο χρήμα, σημειώνει η Ελένη Σιδέρη – ρέει, και η ρευστότητά του παρέχει νέες ευκαιρίες, αντιφατικές εμπειρίες, όπως και απογοητεύσεις, στα μέλη της κοινωνίας.


Ο Γκεόργκι είναι ένας 50χρονος Γεωργιανός, ελληνικής εθνότητας. Δίδασκε ρωσική λογοτεχνία, αλλά στη δεκαετία του 1980 εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία της περεστρόϊκα και στράφηκε στον τουρισμό. Η τελευταία δεκαετία, όμως, ήταν καταστροφική γι’ αυτόν, καθώς εξαιτίας της πολιτικής αστάθειας στη Γεωργία έμεινε άνεργος και η υγεία του σταδιακά επιδεινώθηκε. Όταν έκανα την επιστημονική μου έρευνα στη Γεωργία, περνούσα συχνά απ’ το σπίτι του αφού ήμασταν σχεδόν γείτονες. Τις περισσότερες εργάσιμες ώρες του επιδιόρθωνε πράγματα, μερικές φορές μια παλιά σπασμένη καρέκλα, άλλες φορές έβαφε έναν τοίχο. Ο Γκεόργκι δεν ήταν ευχαριστημένος μ’ αυτή την κατάσταση, γιατί πίστευε πως ‘μόνο οι γυναίκες βρίσκονται σπίτι αυτές τις ώρες, οι άντρες πρέπει να πηγαίνουν στη δουλειά’. Κατά την άποψή του, η ανεργία τον έκανε σχεδόν θηλυπρεπή. Ωστόσο, η γυναίκα του η Ταμάρα, μια σαραντάχρονη δασκάλα, δεν συμφωνούσε. ‘Εγώ πάντα ήμουν στη δουλειά (όπως και τώρα) αυτές τις ώρες’, είπε, μπαίνοντας στο σαλόνι ενοχλημένη, επειδή ένας βιαστικός άντρας της πάτησε τα καινούρια της παπούτσια βγαίνοντας απ’ το λεωφορείο. ‘Αυτός, αντίθετα με εμένα έχει δουλειά’, τόνισε ο Γκεόργκι.


Ο χρόνος (‘Dro’) στη σύγχρονη Γεωργία γίνεται αντιληπτός με διαφορετικούς τρόπου κι αυτό σχετίζεται πλέον και με το φύλο, καθώς οι ‘παραδοσιακοί’ ρόλοι αντιστρέφονται εξαιτίας των οικογενειακών οικονομικών απαιτήσεων. Προκαλεί συγκρίσεις και αυτό-αξιολογήσεις, ενσωματώνοντας και αποκλείοντας ανάλογα με την κοινωνική θέση του καθένα. Το πέρασμα από τη Σοβιετική Γεωργία στην Ανεξάρτητη Δημοκρατία της Γεωργίας ονομάστηκε μετάβαση. Ο όρος υπογράμμιζε τις προσδοκίες της διεθνούς κοινότητας, των χορηγών, της κοινωνίας των πολιτών και της ακαδημαϊκής κοινότητας της Δύσης για γρήγορη ανόρθωση της γεωργιανής οικονομικής και κοινωνικο-πολιτικής ζωής μετά από μια σειρά προβλημάτων (πληθωρισμός, εμφύλιες διαμάχες και διαφθορά) που είχαν γίνει σχεδόν ενδημικά στη χώρα στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ωστόσο, οι κατευθυντήριες γραμμές αυτής της μετάβασης δεν διακρίνονταν με σαφήνεια στον γεωργιανό πολιτικό λόγο εκείνης της περιόδου.


Από τη μια πλευρά, η πολιτική ρητορική προσπαθούσε να συμπλέει με τις δυτικές προσδοκίες για μετάβαση σε ένα σύστημα ανοιχτής αγοράς και σταδιακό εκδημοκρατισμό της χώρας, συσχετίζοντας αυτό το αίτημα με το γεωργιανό παρελθόν, το οποίο ταύτιζε με τη δημιουργία ενός ομοιογενούς γεωργιανού έθνους- κράτους, όπως το οραματίζονταν κατά τη γένεση του έθνους της Γεωργίας τον 19ο αιώνα. Από την άλλη πλευρά, ο πληθυσμός είχε την αίσθηση ότι, από τη δεκαετία του 1990, η ζωή του γύριζε προς τα πίσω, απομακρυνόταν από τα σοβιετικά κριτήρια και πολύ περισσότερο από τις προσδοκίες για σχέδια εθνικής αναγέννησης. Η απο-βιομηχανοποίηση, η ανεργία, η μαζική μετανάστευση, οι εμφύλιες διαμάχες έκαναν το όνειρο για μια σύγχρονη ανεξάρτητη κρατική οντότητα να μοιάζει με αυταπάτη αν όχι με ψέμα.


Αυτό που ο Γκεόργκι έμοιαζε να βιώνει σήμερα ήταν απουσία κατευθυντήριων γραμμών στη ζωή του. Ο χρόνος έμοιαζε στάσιμος, μονότονος. Αντίθετα, η γυναίκα του και ο ανώνυμος άντρας του λεωφορείου είχαν την αντίληψη ότι ο χρόνος προχωρούσε. Η Ταμάρα και ο συνεπιβάτης της είχαν την πολυτέλεια να βιάζονται, γι’ αυτούς ο χρόνος ήταν χρήμα. Σύμφωνα με την καπιταλιστική έννοια του χρόνου, ο χρόνος παράγει χρήμα μέσα από την πειθαρχία της εργασίας και της προτεσταντικής ηθικής, σύμφωνα με την οποία η οκνηρία είναι ένα από τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. Ωστόσο, ο Γκεόργκι δεν ήταν εμποτισμένος με αυτό το πνεύμα. Σε μια διαδικασία που η Verdery αποκαλεί ‘etatisation’, από τότε που το Κομμουνιστικό Κόμμα και ο μηχανισμός του συνήθιζαν να ελέγχουν το χρόνο στην καθημερινή ζωή, μέσω, για παράδειγμα, της χαοτικής γραφειοκρατίας και της μακράς αναμονής στις ουρές, η διαχείριση του ατομικού χρόνου ήταν περιορισμένη. Σε αυτό το πλαίσιο, ωστόσο, οι κοινωνικές υπηρεσίες δεν ήταν εντελώς αποκλεισμένες. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούσαν έναν εναλλακτικό δίαυλο για να παρακάμπτονται οι ελλείψεις στην οικονομία, με την από κοινού κατοχή ή την ανταλλαγή πληροφοριών, προϊόντων ή υπηρεσιών. Οι διαπροσωπικές σχέσεις, που βασίζονταν συχνά σε διαχωριστικές γραμμές μεταξύ ατόμων ίδιας εθνότητας, όπως έδειξε η επιτόπια επιστημονική έρευνα που έκανα, αντιστάθμιζαν την απώλεια χρόνου. Αυτού του είδους οι σχέσεις βοήθησαν τον Γκεόργκι στο παρελθόν να κάνει την επαγγελματική του μετάβαση από τη διδασκαλία στον τουρισμό.


Μια πιο κοντινή ματιά στη σημερινή διαχείριση του χρόνου του Γκεόργκι, ρίχνει κάποιο φως στο ρόλο αυτών των δικτύων σήμερα, και μας υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε την αρχική ερμηνεία ότι ο χρόνος στη ζωή του ήταν στάσιμος. ‘Γιατί δεν με επισκέπτεσαι πιο συχνά;’ Με είχε ρωτήσει ο Γκεόργκι. Η εξήγηση που του έδωσα, για τις δεσμεύσεις που μου δημιουργούσε η έρευνά μου, δεν τον ικανοποίησε. Σε μια άλλη μου επίσκεψη, ο Γκεόργκι έμοιαζε αναστατωμένος. Είχε ανακαλύψει ότι το προηγούμενο βράδυ δείπνησα με μια άλλη ελληνική οικογένεια. Του εξήγησα ότι ήθελαν τη βοήθειά μου για την αίτηση που έκανε ο γιος της οικογένειας σε ελληνικό πανεπιστήμιο. Φάνηκε πολύ ενοχλημένος από τη δικαιολογία που του έδωσα. Αυτό το ανησυχητικό επεισόδιο με έκανε να συνειδητοποιήσω ότι ο χρόνος της ακινησίας, όπως είχα ερμηνεύσει την καθημερινότητα του Γκεόργκι, είχε μια άλλη πλευρά. Χρησιμοποιείτο ως τρόπος για εποικοδομητική δικτύωση. Ο χρόνος δεν μεταφραζόταν σε χρήμα, ή τουλάχιστον όχι άμεσα, αλλά σε σχέσεις που θα μετατρέπονταν τελικά σε κεφάλαιο μέσω της πρόσβασης στην πληροφορία. Επιπλέον, οι διασυνδέσεις μεταξύ ατόμων ίδιας εθνότητας, που υπήρχαν πριν από τις γεωπολιτικές αλλαγές της δεκαετίας του 1990, είχαν μετατραπεί στην περίπτωση του, ελληνικής εθνότητας, Γκεόργκι, σε δίκτυα της διασποράς. Εάν όμως ο Γκεόργκι εξακολουθεί, ή τουλάχιστον επιχειρεί, να επενδύει σε διαπροσωπικές σχέσεις βασισμένες στην εθνότητα, όπως έκανε στο παρελθόν, τότε γιατί αισθάνεται απομονωμένος και στάσιμος;


Νομίζω πως αυτό το συναίσθημα δεν απορρέει μόνο από την αυτοβιογραφία του Γκεόργκι, αλλά και από τις οικονομικές και πολιτικές αβεβαιότητες που αντιμετώπισε η Γεωργία μετά την Ανεξαρτησία της (1991). Το συναίσθημα αυτό πρέπει να έγινε πιο έντονο με τα αλλεπάλληλα νέα ξεκινήματα που έκανε η χώρα προκειμένου να βρει τη ‘σωστή’, σύμφωνα με τα δυτικά προαπαιτούμενα, πορεία προς ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, όπως η Γεωργία θέλει να βλέπει τον εαυτό της. Σύμφωνα με τον Heinz, ‘οι επαναλαμβανόμενες καθημερινές δραστηριότητες αποκτούν νόημα μόνο μακροπρόθεσμα, όταν μπορούν να εξεταστούν ως μια σειρά από διαδοχικά επιτεύγματα’ (βλ. ‘Time and Work Ethic in Post-Socialist Romania’, στο The Qualities of Time, 180). Αυτή η αναδρομική αντανάκλαση συνδέεται αναπόφευκτα με τον λεγόμενο εθνικό χρόνο, έναν πιο συστηματικό λόγο για τα επιτεύγματα του έθνους που γίνεται αντιληπτός ως ιστορία. Η ιστορία της Γεωργίας αυτής της περιόδου είναι γεμάτη από υψηλές προσδοκίες και τραυματικές απογοητεύσεις. Η περίοδος Γκαμσακχούρντια (1991-1992) αποτελεί το πιο τραγικό παράδειγμα, με μια ρητορική βυθισμένη σε ένα μυθολογικό παρελθόν μαζί με εσχατολογικές υποσχέσεις για το μέλλον. Ύστερα, η περίοδος Σεβαρντνάτζε (1992-2003), με το πρόγραμμα σταθεροποίησης, κατέληξε στην Επανάσταση των Ρόδων, στις 2 Νοεμβρίου 2003, που σηματοδότησε μια νέα φάση στη γεωργιανή πολιτική.


Σ’ αυτή την επισφαλή πολιτική κατάσταση και προκειμένου να αντιμετωπίσει τις νέες προκλήσεις, ο Γκεόργκι καταφεύγει σε στρατηγικές του παρελθόντος. Εάν, όμως, οι οικονομικές και πολιτικές αβεβαιότητες των σοβιετικών χρόνων αντισταθμίζονταν, σε ένα βαθμό, από τα εθνικά και οικογενειακά δίκτυα, σήμερα η εισαγωγή της οικονομίας της αγοράς μοιάζει να έχει μεταβάλει αυτή την ισορροπία. Τα παλιά δίκτυα έχασαν την αξία τους, νέα δίκτυα έκαναν την εμφάνισή τους. Η πρόσφατη ‘Επανάσταση των Ρόδων’ (2003) στη Γεωργία έγινε κυρίως από νέους με μικρή εμπειρία της σοβιετικής περιόδου που είχαν ζήσει στη Δύση (για να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους ή να εργαστούν). Η οικονομική φιλελευθεροποίηση στη Γεωργία εισήγαγε νέους κοινωνικούς διαχωρισμούς, καθοδηγούμενους από την αγορά. Ο πατρικός ρόλος του σοβιετικού κράτους-χορηγού αντικαθίσταται σταδιακά από μια πιο ατομικιστική και προσανατολισμένη στο χρήμα κοινωνία, όπου ο Γκεόργκι πρέπει να ξαναχτίσει νέα δίκτυα που ξεπερνούν συχνά τα σύνορα της χώρας του. Δεν προσπαθώ να περιγράψω εδώ μια μετάβαση από την ‘κρατικοποίηση’ του χρόνου στην ‘εμπορευματοποίησή’ του, με την έννοια ενός νέου ολιστικού πλαισίου ανάλυσης της διαχείρισης του χρόνου, αλλά να δείξω πώς αυτή η αλλαγή δημιουργεί νέες αποτιμήσεις και ερμηνείες σε ό, τι αφορά στις στρατηγικές, τις εμπειρίες, τους ρόλους των φύλων και τις ταυτότητες. Ο χρόνος δεν είναι μόνο χρήμα- ρέει, και η ρευστότητά του παρέχει νέες ευκαιρίες, όπως και απογοητεύσεις, στα μέλη της κοινωνίας, όπως ο Γκεόργκι και η γυναίκα του. Η απεικόνιση αυτών των συχνά αντιφατικών εμπειριών μας βοηθά να υπερβούμε τις διχοτομίες που η ‘μεταβατικότητα’ εισήγαγε στη μελέτη αυτού του μέρους του κόσμου.


Διαβάστε ακόμα


Αναζητώντας την Ανατολική Ευρώπη (στα αγγλικά)


Το κράτος, η οικογένεια, και η έκφραση της αρμένικης ταυτότητας (στα αγγλικά)

«Κοντανασαίνοντας», ποτέ να μην μπορούμε να βρούμε τον χρόνο, δεν έχουμε αλλάξει πολύ: η σκέψη, η ταυτότητα, η συμπόνια, κι η επικοινωνία είναι τα ψέματα πίσω από έννοια της προόδου. Ίσως αυτό που αναζητούμε είναι μια ελαφρά οπισθοδρόμηση στο «Time» των Pink Floyd.


13 Οκτωβρίου 2006: (πολιτική) πρόοδος…η σκοτεινή πλευρά που μας οδηγεί


Βρισκόμουν σήμερα στο επιχειρηματικό κέντρο του Τορόντο και σχεδόν με έπνιξε η κούραση που κουβαλούσαν οι άνθρωποι στα πρόσωπά τους. Δεν ξέρω αν έχετε ποτέ σπαταλήσει το χρόνο σας με το να κάθεστε και να παρακολουθείτε τις σωματικές κινήσεις των ανθρώπων στη πόλη, ειδικά κάποιες ώρες της ημέρας. Εγώ λοιπόν το έχω κάνει. Το θέαμα είναι συγχρόνως εντυπωσιακό και αποκρουστικό – θέλω να αποδώσω τέτοιες εικόνες με λέξεις αλλά θέλω όμως και να ξεράσω όλα όσα έχω μέσα μου, ή ότι μου έμαθαν να πιστεύω, αφήνοντας τα στο τσιμέντο ή το πεζοδρόμιο διαμαρτυρομένη για το θέαμα, για τον τόπο. Φαντάσου να στέκεσαι ή να κάθεσαι στη King street, στα Δυτικά της Bay street, με το βλέμμα προς την ανατολή γύρω στις πέντε το απόγευμα μιας καθημερινής…ο καιρός δεν έχει σημασία…πραγματικά δεν έχει σημασία…και τα φώτα του δρόμου στο Βορρά κι η ανατολική πλευρά της Bay να είναι έτοιμα ν’ αλλάξουν (το κόκκινο χέρι ν’ αναβοσβήνει στην νοτιοανατολική πλευρά της King). Η σελήνη ανεβαίνει στον ουρανό. Τι βλέπεις;

Περνάνε τα λεπτά που γεμίζουν μια πληκτική ημέρα
Κομματιάζεις και σπαταλάς τις ώρες σου μ’ έναν απότομο τρόπο
Τριγυρίζοντας στα ίδια μέρη της πόλης σου
Περιμένοντας κάποιον ή κάτι να σου δείξει το δρόμο


Ο κόσμος πληθαίνει στη γωνία: οι πρώτοι άπληστοι ορίζουν που θα σταθεί το πλήθος, σχεδόν σαν να σήκωναν τα πόδια τους, για να κατουρήσουν οριοθετώντας έτσι τις συνοριακές γραμμές της επικράτειάς τους άμεσα, αμέσως μετά, σαν κάποιος να έδινε πραγματικά εντολές, αρκετός κόσμος συγκεντρώνεται πίσω από τους πρωτεργάτες μετά, οι μαχητές, εκείνοι που δεν ανήκουν στις δύο προηγούμενες ομάδες, εκείνοι που είναι πάντοτε κάπως καθυστερημένοι ή λιγότερο επιθετικοί ή λιγότερο πειστικοί ή είναι ακαθόριστοι, αδιάφοροι, άσχετοι, αδύναμοι, όπως συχνά διακηρύττουν οι κοινωνικά αποδεκτοί ορισμοί, σιγά-σιγά ενώνονται με το κοπάδι κατά μονάδες (αλλά ελπίζουν, πάντοτε ήλπιζαν να ήταν μέλη της ομάδας). Όλα τα πρόσωπα είναι κουρασμένα. Υπάρχει ένταση αυτή τη στιγμή, μια δύναμη τραβάει, ελέγχει – η σελήνη οδηγεί τα κύματα. Το κοπάδι (συνάθροιση) νοιώθει το κόκκινο χέρι να αναβοσβήνει γρηγορότερα, πιο δυνατά, εισβάλοντας (ένα κουδούνι χτυπάει), εντείνοντας την αγωνία, χτυπώντας…χτυπώντας, η ομάδα, αυτοί, σχεδόν ομαδικά επιθυμούν το αντιθετικό πράσινο φανάρι να αλλάξει σε πορφυρό, κόκκινο. Η αναμονή γίνεται βαριά. Και τότε το φανάρι αλλάζει…επιτέλους. Μπορείς ν’ ακούσεις τον μαζικό αναστεναγμό, παντελόνια κι άλλα ρούχα να τρίβονται, να τρίβονται μεταξύ τους καθώς η κίνηση απελευθερώνεται και πάλι – είναι ασφαλείς, παρηγορούνται γι’ άλλη μια φορά από το γεγονός ότι έχουν την δυνατότητα να κινηθούν – χωρίς να χρειάζεται να σκεφτούν, χωρίς να χρειάζεται να κάνουν τίποτε άλλο παρά να προοδεύσουν…μαζί. Αυτή τη στιγμή είναι που περιμένω όταν θέλω να γράψω, όταν επιθυμώ να ξεράσω τη προσφορά μου: σου κόβει την ανάσα και σε τυφλώνει να βιώνεις έναν απέραντο αριθμό ανθρώπων που τρέχουν όλοι μαζί σαν ένα γιγάντιο κοπάδι που προοδεύει διασχίζοντας το δρόμο, κι όμως μέσα σ’ αυτή την ίδια ανάσα και σ’ αυτή τη πρόοδο, βρίσκεται ίσως το πιο αποκρουστικό πράγμα που θα μπορούσε κανείς να δει στον κόσμο– παντελής απουσία σκέψης, έκφρασης, ταυτότητας, συμπόνιας, επικοινωνίας (είναι αυτά τα ψέματα που κρύβονται πίσω από την έννοια της φιλοξενίας;)


Χωρίς ήχο, χωρίς εικόνα, αργόσχολα, δεν μπορούμε να αποφύγουμε το να περπατάμε σε πομπές κηδειών (α.τ.) είμαστε η νοημοσύνη του κοπαδιού: ιδιοτελείς, αναίσθητοι, ανικανοποίητοι…μαζί – η μαύρη πλευρά που οδηγεί τα κύματα. Ο άπληστος, ο ενεργός κι αυτός που ξέμεινε τελευταίος περιμένουμε όλοι «κάποιον ή κάτι να μας δείξει το δρόμο» χάνοντας τη πιστολιά της εκκίνησης.

Κουρασμένος από το ξάπλωμα στη λιακάδα, μένοντας σπίτι για να δεις τη βροχή
Είσαι νέος και η ζωή είναι μεγάλη και υπάρχει χρόνος να σπαταλήσει σήμερα
Κι έπειτα μια μέρα βρίσκεις ότι δέκα χρόνια σου γύρισαν την πλάτη
Κανένας δεν σου είπε ότι πρέπει να τρέξεις, έχασες τη πιστολιά της εκκίνησης.


3 Νοεμβρίου 2006: μια ελαφρά οπισθοδρόμηση στο ‘Χρόνο’ προς τον ήλιο


Φλασμπάκ: τα χέρια τρέμουν, τα ρολόγια αλλάζουν, οι άνθρωποι τρέχουν. To ‘Time’ των Pink Floyd (1973), το τρίτο κομμάτι στο ιστορικό άλμπουμ The Dark Side of the Moon (Η σκοτεινή πλευρά της σελήνης), ακολουθώντας στα βήματα του “On the Run,” ανοίγει με κάτι που ακούγεται σαν κεραυνός σε απόσταση, ή σαν σύννεφα που μαζεύονται και σπάνε, σχεδόν σαν σε κούρσα, και ακολουθεί μια σειρά χτύπων του ρολογιού – που θυμίζει αλλόκοτα στάλες βροχής που πέφτουν στις σκεπές. Τα χτυπήματα του ρολογιού αυξάνονται προοδευτικά σε ένταση ώσπου διάφορα ξυπνητήρια διακόπτουν τον ρυθμό. Τα χέρια απελευθερώνονται από τα πρόσωπα. Ένας δυνατός ηλεκτρικός παλμός από το μπάσο παίρνει μορφή δίπλα στα ρολόγια, τα ξυπνητήρια, προσφέροντας τον χρόνο, εωσότου η φωνή του David Gilmour ξεκινά «περνάνε τα λεπτά» Τα ξυπνητήρια διακόπτουν εμάς, τους ακροατές, από τα καταθλιπτικά μας σάουντρακ. Συνειδητοποιούμε ότι ο παλμός μπορεί να είναι οι προσομοιώσεις μας που επιδεικνύουν για χάρη μας τους μηχανικούς μας τρόπους. Μπορεί να υπάρχουν κι άλλοι παλμοί, κι άλλα χτυπήματα, κι άλλοι ρυθμοί που διαφέρουν από τον άπληστο, τον ενεργό κι αυτόν που απέμεινε τελευταίος, αν μπορούσαμε μόνο να ακούσουμε τις σκέψεις μας, αν μπορούσαμε μόνο να δούμε τις αντανακλάσεις μας…αν μπορούσαμε μόνο να βιώσουμε την ελαφρότητα μέσα μας. Το ‘Time” είναι μαγνητικό, εθιστικό και σύγχρονο, είναι σαν το άλμπουμ που βρισκόταν μπροστά από την εποχή του αναζητώντας πως θα ξυπνήσει τα συναισθήματα των ακροατών…του κοινού. Ας γείρουμε πάνω από το τραγούδι καθώς παίζει σε πραγματικό χρόνο.


Αυτή τη στιγμή μεταξύ δεύτερου και τρίτου στίχου, η κιθάρα του David Gilmour προσπαθεί να υπερβεί τον πρωταγωνιστή του “Time”. Το σόλο, όμως, αποτυγχάνει και ο ακροατής επιστρέφει σε λέξεις, σε μια δυσάρεστη κατάσταση, πολύ οικεία που καθοδηγείται από τη σελήνη – τα σκοτάδια. Σαν ακροατές έχουμε φυλακιστεί μαζί με τον πρωταγωνιστή σ’ αυτό στο τραγούδι, στη ζωή μας, στους κύκλους μας, ξανά στο δρόμο.

Και τρέχεις, τρέχεις να προλάβεις τον ήλιο, αλλά αυτός βυθίζεται
Και τρέχει γύρω-γύρω για να έρθει από πίσω σου
Ο ήλιος είναι ίδιος κατά μία έννοια, αλλά εσύ είσαι μεγαλύτερος
Κοντανασαίνωντας και μια μέρα πιο κοντά στο θάνατο.


Ο θυμωμένος και απογοητευμένος αφηγητής του “Time” σκιαγραφεί έναν αγωνιώδη χαρακτήρα χωρίς κατεύθυνση, χωρίς χρόνο και όμως, πιθανόν, με υπερβολικά πολύ (αργόσχολο) χρόνο. Ο χαρακτήρας αυτός μοιάζει αποπροσανατολισμένος, καθώς αναμετρά πολύ αργά πια όλα όσα αυτός ή αυτή σπατάλησε – πάντα πίσω, πάντα προσπαθώντας να προλάβει στη ζωή (το φως, τον ήλιο) αλλά πάντοτε πλησιάζοντας το θάνατο (το σκοτάδι, τη σελήνη). Το κόκκινο χέρι αναβοσβήνει. Ο πρωταγωνιστής περιμένει στη γωνία, στο μεσοδιάστημα; Βρισκόμαστε στο μεσοδιάστημα; Είμαστε ο πρωταγωνιστής στο “Time”?



Κάθε χρονιά γίνεται πιο σύντομη, ποτέ δεν καταφέρνεις να βρεις χρόνο
Σχέδια που δεν είτε καταλήγουν στο μηδέν είτε σε μισή σελίδα κακογραμμένων στίχων
Το να υπομένεις με σιωπηλή απελπισία είναι ο Αγγλικός τρόπος
Ο χρόνος πέρασε, το τραγούδι τελείωσε, νόμιζα ότι είχα κάτι παραπάνω να πω.


Εγκλωβισμένοι σε πολύ μεγαλύτερους κύκλους – σε μια μέρα, σ’ ένα άλμπουμ, σε μια ζωή – ο πρωταγωνιστής παραπαίει. Καταπιεσμένη αγωνία ο Αγγλικός τρόπος. Ακόμα και ο αφηγητής διστάζει, σκεπτόμενος τον εαυτό του, εξετάζοντας τα γραπτά του, κοιτώντας «μισή σελίδα κακογραμμένων στίχων». Είναι μια θαυμάσια στιγμή συμπονετικής σκέψης ενός συγγραφέα που προσπαθεί να έρθει σε επαφή με τον ακροατή, μιας μπάντας που προσπαθεί να επικοινωνήσει με το κοινό της, μιας έκφανσης του πολιτικού στη βασική του φόρμα: άνθρωποι που αλληλεπιδρούν σε μια προσπάθεια να καταλάβουν, να σκεφτούν ο ένας για τον άλλο , ζώντας, ακούγοντας μαζί, διαπραγματευόμενοι ένα σήμα προς τον ήλιο – ελαφρότητα – και όχι τη σελήνη – σκοτάδι. Αλλά περιμένετε. Το «Time» δεν έχει τελειώσει, απομένει ένας στίχος. Μπορεί κάτι να στηρίξει τον πρωταγωνιστή, τον αφηγητή, τον ακροατή, πέρα από την επαφή – μια αναβολή στην επανάληψη:

Στο σπίτι, πάλι στο σπίτι
Μ’ αρέσει να είμαι εδώ όποτε μπορώ
Κι όταν έρχομαι σπίτι κουρασμένος και κρυωμένος
Είναι ωραίο να ζεσταίνω τα κόκαλά μου δίπλα στη φωτιά
Μακριά πέρα από τους αγρούς
Το κουδούνισμα της σιδερένιας καμπάνας
Καλεί τους πιστούς να γονατίσουν
Ν’ ακούσουν να λέγονται απαλά λέξεις μαγικές


Μια στιγμή ανακούφισης – να βρίσκεσαι σπίτι, ανάμεσα σε στοιχεία που σε παρηγορούν, σ’ έναν ασφαλή τόπο – εξαφανίζεται γρήγορα για τον χαρακτήρα με το κουδούνισμα της σιδερένιας καμπάνας– σύμβολο θανάτου. Αυτό που προκύπτει είναι μια έκφραση αναφορικά με την απίθανη και ανησυχητική πιθανότητα ανάστασης μέσω της πίστης (λέξεις μαγικές). Για τον αφηγητή, το «Time» δεν είναι θρησκευτικό: το φως είναι η δυνατότητά μας να υπερβούμε τις μαύρες μας φύσεις (ιδιοτελείς, αναίσθητοι, ανικανοποίητοι) Η θρησκεία δεν είναι μια ελαφριά κατεύθυνση – τα μάγια της είναι πάντοτε σκοτεινά (τίποτε άλλο από μια ανορθόγραφη μαγεία).


Ο αφηγητής επιχειρεί να συνδεθεί με ’σένα, τον ακροατή μέσω της υπέρβασης των τάσεων, των κατηγοριοποιήσεων (του άπληστου, του ενεργού, και αυτού που απέμεινε τελευταίος) σ’ αυτό το χρόνο και να συνθέσει μια κίνηση προς το φως: εκφράζοντας, αναμετρώντας, ταυτίζοντας, ακούγοντας με ακτίνες γεμάτες νόημα και συμπόνια. Χαράζει η αυγή.


11 Νοεμβρίου 2006: πρόοδος και οπισθοδρόμηση (“Time”)…


Αναπολώντας: Σε μια σχετικά πρόσφατη συνέντευξη ο Roger Waters εξηγεί πώς γεννήθηκε το “Time” καθώς αναπτύχθηκε από μια αναπόληση της νεότητάς του: «η παιδική ηλικία, η ενηλικίωση, όλα είχαν να κάνουν με την προετοιμασία για τη ζωή που θα άρχιζε αργότερα [εκπαίδευση, δουλειά, οικογένεια]». Ενώ γράφει το “Time,” ο Waters – που ήταν 29 το 1972 – ενημερώνει τον συνομιλιτή του για την αποκάλυψή του: «η ζωή δεν θα ξεκινούσε αργότερα. Αρχίζει στο σημείο x και συμβαίνει όλη την ώρα. Σε οποιαδήποτε στιγμή πιάσεις τα γκέμια και αρχίσεις να οδηγείς τη μοίρα σου». Απλά λόγια από τον αφηγητή του «Time».


Το “Time” του Waters (των Pink Floyd) είναι σημαντικό σήμερα. «Κοντανασαίνοντας», ποτέ να μην μπορούμε να βρούμε τον χρόνο, δεν έχουμε αλλάξει πολύ: η σκέψη, η ταυτότητα, η συμπόνια, κι η επικοινωνία είναι τα ψέματα πίσω από έννοια της προόδου. Ίσως αυτό που αναζητούμε είναι μια ελαφρά οπισθοδρόμηση στο «Χρόνο»: το κοπάδι βρίσκεται στη θέση (του άπληστου, του ενεργού κι αυτού που απέμεινε τελευταίος) απαθείς, όχι πολύ διαφορετικά από τα ορνιθοσκαλίσματα παραπάνω.


Δείτε ακόμα


Time – Pink Floyd: Βίντεο


Dark side of the moon: 30η επέτειος

Ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Ο Dennis Kingsley σημειώνει ότι η συμμετοχή και η κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Οι τεχνολογικές αλλαγές μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο τοποθετείται στο χρόνο, το χώρο και το περιβάλλον. Και αυτές οι διαδικασίες είναι όλο και πιο δυναμικές καθώς αλλάζουν τις σχέσεις στα συστήματα πέραν του ατόμου έτσι ώστε ‘αυτό που έχει σημασία να μην είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά η σχέση της με μας’. Οι εξελίξεις στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μετατόπισαν τις σχέσεις από τις σταθερές τοποθεσίες όπως στους κλασικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές στους φορητούς υπολογιστές που μπορούν να μεταφερθούν παντού, στα ασύρματα PDA, στη διασύνδεση του Ίντερνετ με τα κινητά τηλέφωνα. Αυτή η τάση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίον τα γεγονότα, οι άνθρωποι και τα μέρη συγκροτούνται και ενεργούν μέσα στο χρόνο.


Η εποχή της άμεσης συνεκτικότητας


Οι σημερινές τάσεις μοιάζουν να δείχνουν μια αυξανόμενη πολυπλοκότητα των αλληλεξαρτήσεων με καθημερινά αντικείμενα και με το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον ενός ατόμου. Αυτό θα αποτελείται από πολλαπλές ροές πληροφόρησης, σημεία αναφοράς τεχνικής διευθέτησης και αυξανόμενες αλληλεπιδράσεις με ‘πράγματα’, που διευθετώνται μέσω συσκευών που παράγουν πληροφορία. Οι καθημερινοί χειρισμοί με φυσικά αντικείμενα και ρουτίνες είναι πιθανό να αντικαθίστανται όλο και περισσότερο από χειρισμούς μικρών κομματιών και ροών πληροφόρησης. Αυτό μπορεί μόνο να οδηγήσει στην περαιτέρω συμπίεση χρόνου και χώρου που είχε χαρακτηριστεί ως ένα από τα πρώτα σημεία της παγκοσμιοποίησης. Η αναδυόμενη παγκόσμια συνεκτικότητα που συγκλίνει φυσικο-ψηφιακά τοπία εντείνει, κατά συνέπεια, τις τοποθεσίες μερών/χώρου/χρόνου. Πράγμα που με τη σειρά του ασκεί επιρροή σε αυτό που αποτελεί το ‘κοινωνικό’ πεδίο και συνεπάγεται συμπίεση χρόνου και χώρου:



Ούτε ο χρόνος ούτε ο τόπος φαίνεται να υπάρχουν ως απόσταση ανάμεσα σε μέρη και στιγμές. Ο χρόνος ως απόσταση αντικαθίσταται από σχέσεις, βασική δράση και ‘δοκιμαστική εξέταση’ όλων των δυνατοτήτων πριν από τη υλοποίηση.


Σε μια εποχή άμεσης συνεκτικότητας, μπορούμε να διαχειριστούμε το χρόνο είτε προσωπικά είτε μέσω ψηφιοποιημένων μηχανημάτων και βοηθημάτων. Σε μια τέτοια διευθέτηση, μπορούμε να περιφέρουμε τον ‘εαυτό’ μας μαζί μας ως κινητές μονάδες, πάντοτε διαθέσιμες, ημι-διαφανείς και λειτουργώντας σε έναν πραγματικό χρόνο που είναι ανοιχτός σε όλους όσοι έχουν πρόσβαση στη δική μας πληροφόρηση/ τοποθεσία.


Ένα τόσο ενσωματωμένο σύστημα προσώπου-πληροφορίας- περιβάλλοντος επιταχύνει τις χρονικές διαφορές ανάμεσα σε πολλαπλούς τόπους πληροφορίας κι έχει σημαντικές επιδράσεις στον κοινωνικό τομέα. Ενώ αυτή η αύξηση αλληλεξαρτήσεων καλλιεργεί δεσμούς ευκολίας μπορεί επίσης να δημιουργήσει μεγαλύτερες περιπλοκές σε ό, τι αφορά στην υπευθυνότητα των πολιτών και την πολιτική έκφραση. Σήμερα δημιουργούνται συνεχώς συνεργατικά εργαλεία που διευκολύνουν το πέρασμα σε μια πιο κινητική συμμετοχή των πολιτών και στη χαρτογράφηση παρουσίας και δράσης. Ένα παράδειγμα δημιουργικού νεωτερισμού σε αυτό το πεδίο ανέπτυξε το κέντρο κοινωνικής έρευνας Proboscis, που δίνει έμφαση σε αυτό που αποκαλεί δημόσια δημιουργία. Γι’ αυτούς, ο όρος αυτός συνεπάγεται τη χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για να δημιουργηθεί και να γίνει κοινή η πληροφορία αντί απλώς να καταναλωθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, το Proboscis ερεύνησε ένα λογισμικό ‘για το σχολιασμό γεωγραφικών σημείων με περιεχόμενο (κείμενο, εικόνες, ήχο) και τη δημιουργία σχέσεων μεταξύ των σημείων’. Το λογισμικό ονομάστηκε Urban Tapestries-Αστικές Ταπετσαρίες – τα πρότυπα που αναπτύχθηκαν επέτρεψαν στους χρήστες κινητών (PDA, τηλεφώνων) να χαρτογραφούν και να μοιράζονται τοπική γνώση ‘in situ’-ενώ βρίσκονται σε κίνηση. Ο στόχος αυτού του λογισμικού είναι να παρέχει καλύτερη κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπους, μέρη και πράγματα. Παρέχει επίσης δεδομένα για τοπικές αστικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και επικοινωνίες. Το τελευταίο πρόγραμμα της ερευνητικής ομάδας του Proboscis είναι ένα διετές ερευνητικό πρόγραμμα, σε συνεργασία με το Τμήμα Μαζικών Μέσων και Επικοινωνιών του London School of Economics, που τιτλοφορείται Social Tapestries –Κοινωνικές Ταπετσαρίες.Το πρόγραμμα έχει ως στόχο να αξιοποιήσει θετικά τα κοινωνικά οφέλη από την τοπική γνώση που χάρη στις νέες κινητές τεχνολογίες επικοινωνίας έγινε κοινή:



Πώς χαρτογραφούμε και κατανοούμε τις κοινωνικές ταπετσαρίες που αποτελούν το στημόνι και το υφάδι της καθημερινής μας ζωής και συνυφαίνονται με άλλες που ανήκουν στους ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόμαστε το περιβάλλον μας; Τα πειράματα των Social Tapestries επιδιώκουν να εξερευνήσουν πώς οι χρήστες μπορούν να ασχοληθούν με ένα κινητό περιεχόμενο, που αφορά την τοποθεσία, στο πλαίσιο της ‘κοινωνίας των πολιτών’.


Χαρτογραφία πολιτών


Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα για το πώς τα άτομα συμβάλλουν στη δημιουργία δυναμικών φυσικο-ψηφιακών δικτύων των πολιτών είναι αυτό που ορίζεται ως χαρτογραφία πολιτών. Εδώ, ηθελημένη στρατηγική είναι η δημιουργία στο διαδίκτυο ενός χάρτη μιας συγκεκριμένης τοπικής περιοχής, χρησιμοποιώντας τεχνολογία κινητής τηλεφωνίας και GPS, έτσι ώστε ο χάρτης που προκύπτει να μπορεί να ενημερώνεται στο διαδίκτυο σε έναν προορισμό ανοιχτού κώδικα και να είναι επομένως διαθέσιμος για δημιουργικές και δυναμικές προσθήκες, uploads και κοινή χρήση. Οι περισσότεροι χάρτες στο Ίντερνετ προστατεύονται από την αυστηρή νομοθεσία του κοπυράιτ που απαγορεύει δημιουργικές χρήσεις στους χρήστες. Μέσω της χαρτογραφίας των πολιτών, οι χρήστες ζητούν ‘επί τόπου’ τις ψηφιακές απεικονίσεις των τοπικών γεωγραφικών χώρων τους για να κάνουν κοινή χρήση στο διαδίκτυο και να διαχειριστούν πολύπλοκες σχέσεις κοινωνικής συμπεριφοράς και ‘δυνατότητας συνάντησης’. Ένα τέτοιο πρόσφατο πρόγραμμα ήταν αυτό του ‘Mapchester’, όταν το Σάββατο 13 και την Κυριακή 14 Μαίου 2006, πάνω από 40 άτομα χρησιμοποίησαν έναν πομπό GPS στο Μάντσεστερ, οι περισσότεροι πεζοί. Οι οργανωτές είδαν αυτό το γεγονός ως συνεργατική, κοινοτική άσκηση:

Το Mapchester είναι ένα πείραμα στο πλαίσιο της ‘χαρτογραφίας πολιτών’ που ελπίζουμε πως θα συμβάλει σημαντικά στις ευρύτερες προσπάθειες για τη λεγόμενη χαρτογράφηση ‘ανοιχτού κώδικα’. Είναι μια νέα, γρήγορα αναπτυσσόμενη χαρτογραφική δραστηριότητα που καθοδηγείται εν μέρει από την τεχνολογία (φτηνό εξοπλισμό GPS και διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία, όπως OpenStreetMap.org) αλλά και από ένα πολύ διαφορετικό ήθος σε ό, τι αφορά στην παραγωγή γνώσης. Σύμφωνα με τα πρότυπα ανοιχτού κώδικα, το δικαίωμα της δημιουργίας απο-κεντρώνεται και η κατοχή γνώσης θεωρείται ως κοινός πόρος που μπορεί να διανεμηθεί και να χρησιμοποιηθεί ξανά χωρίς περιορισμό ή άδεια. Ως τέτοιο, το ‘άνοιγμα’ της κατασκευής χαρτών διαθέτει πραγματική δυναμική, δίνοντας τη δυνατότητα στους ανθρώπους να δημιουργούν τη δική τους γνώση και ενθαρρύνοντας την επαναχρησιμοποίηση των χαρτογραφικών πόρων με νεωτεριστικούς, δημιουργικούς τρόπους.


Όπως προκύπτει από τα παραπάνω παραδείγματα των προγραμμάτων Urban Tapestries και Mapchester, πρόκειται για εξερευνήσεις για το πώς εφαρμογές σε πραγματικό χρόνο μπορούν να απορροφηθούν σε πρακτικές πολιτών για την παρουσία και τον τόπο. Είναι μια κίνηση που χρησιμοποιεί πρακτικές ‘πραγματικού χρόνου’ για να ελέγξει ενεργά πώς ένα άτομο χαρτογραφεί τη δική του κοινωνική παρουσία ως πολίτης. Αυτό έχει ορισμένες σημαντικές συνέπειες, όπως η παρουσία στον πραγματικό χρόνο να γίνει πολιτική χειρονομία και άλλοθι.


Ένα παράδειγμα για το πώς η χαρτογράφηση σε πραγματικό χρόνο έγινε πολιτική χειρονομία και άλλοθι είναι η περίπτωση του ερευνητή και καλλιτέχνη Hasan Elahi. Ο Elahi κρατήθηκε και ανακρίθηκε από το FBI για τις κινήσεις του στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, λόγω της ‘αραβικής εμφάνισής’ του και του ασταθούς τρόπου ζωής του. Παρ’ όλο που έδειξε το Μπλάκμπερι τηλέφωνό του με τα ραντεβού του, υπέστη πολλές σκληρές ανακρίσεις και εννιά ‘τεστ’ για περισσότερους από επτά μήνες, πριν θεωρηθεί ‘καθαρός’ από οποιοδήποτε αδίκημα. Έπειτα από αυτή την εμπειρία, ο Elahi αποφάσισε να τηλεφωνεί στον πράκτορά ‘του’ τού FBI πριν από κάθε του ταξίδι και να τον ενημερώνει με σαφήνεια για τη διαδρομή του. Αυτή η διευθέτηση εξελίχθηκε στη συνέχεια σε πραγματικό χρόνο, καθώς ο Elahi μετέτρεψε το τηλέφωνό του σε συσκευή παρακολούθησης και ανέφερε όλες του τις κινήσεις σε ένα χάρτη. Μετέτρεψε επίσης τη ζωή του σε μια σειρά από φωτογραφίες που όλοι μπορούν να δουν, συμπεριλαμβανομένων των τόπων από τους οποίους περνάει, των γευμάτων που τρώει, και των μπάνιων που χρησιμοποιεί. Άλλες καταγραφές του τρόπου ζωής του, όπως οι τραπεζικές αναφορές και οι αγορές του, σημειώνονται επίσης και είναι διαθέσιμες. Αυτή η μορφή αυτο-εποπτείας δεν χρησιμεύει μόνο ως μορφή τέχνης αλλά επιδιώκει να δημιουργήσει ένα συνεχές, ρευστό άλλοθι, που καθιστά διαφανείς όλες τις περιπλοκές που ένας φυσικο-ψηφιακός τρόπος ζωής περιλαμβάνει. Είναι ένα παράδειγμα όπου οι διεισδυτικές τεχνολογίες επικοινωνίας ενσωματώνουν εμπειρικό χρόνο στο τώρα.


Για να συνοψίσουμε, ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Η επιτυχία σε ό, τι αφορά στη συμμετοχή και την κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Διαβάστε ακόμα


Centre for Mobilities Research


Mapchester (wiki)

Η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των ευέλικτων διευθετήσεων οργάνωσης του χρόνου εργασίας, δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, υποστηρίζει ο Νίκος Κουτσιαράς.


Η μεταρρύθμιση της πολιτικής και των θεσμών της αγοράς εργασίας έχει αναμφίβολα αποκτήσει εξέχοντα ρόλο στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών οικονομικών στρατηγικών που στοχεύουν στην αύξηση της απασχόλησης και την αναζωογόνηση της ανάπτυξης, καθώς και στη διευκόλυνση της προσαρμογής του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου στις βαθιές αλλαγές που σημειώνονται στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη επιτευχθεί αύξηση των ευρωπαϊκών μακροχρόνιων ρυθμών μεγέθυνσης, ενώ η πρόσφατη οικονομική ανάκαμψη αποδίδεται σχεδόν αποκλειστικά σε κυκλικούς παράγοντες. Την ίδια στιγμή, οι επιδόσεις της αγοράς εργασίας δεν έχουν βελτιωθεί ικανοποιητικά και τα ποσοστά ανεργίας έχουν παραμείνει υψηλά, ιδιαίτερα στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου. Κάποιος μπορεί, λοιπόν, να υποθέσει ότι η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου.


Η οικονομική έρευνα δεν έχει οδηγηθεί σε εμπειρικά τεκμηριωμένες σχέσεις αιτιότητας μεταξύ προτύπων θεσμικής οργάνωσης και επιδόσεων των αγορών εργασίας. Έχει, όμως, δείξει με πειστικό τρόπο ότι οι αυστηρά ρυθμισμένες αγορές εργασίας δεν επιτρέπουν την αντιστοίχηση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης (εργασίας), αναχαιτίζουν την προσαρμογή στις μεταβολές τεχνολογίας και εμπορίου, καθυστερώντας έτσι την οικονομική αναδιάρθρωση, ενώ, επίσης, παρατείνουν και διογκώνουν τις συνέπειες των κυκλικών οικονομικών διακυμάνσεων. Η οικονομική έρευνα, μολονότι δεν προτείνει την ευρεία απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, έχει δείξει ότι η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας πρέπει να είναι περιεκτική και να συντονίζεται με τις μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, τις κοινωνικές πολιτικές και τη μακροοικονομική πολιτική. Άλλωστε, οι αποσπασματικές προσεγγίσεις δεν επιτρέπουν τον επωφελή χειρισμό των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στις πολιτικές και τους θεσμούς της αγοράς εργασίας, ενώ η έλλειψη συντονισμού των πολιτικών μπορεί να υπονομεύσει την ποιότητα των μεταρρυθμίσεων, μειώνοντας έτσι τα δυνητικά κέρδη και μεταθέτοντας στο μέλλον την πραγμάτωσή τους και περιστέλλοντας, επίσης, την αποζημίωση των χαμένων. Ωστόσο, εξαιτίας της άνισης κατανομής του οφέλους και του κόστους των μεταρρυθμίσεων μεταξύ των διαφορετικών ομάδων του εργατικού δυναμικού και του ασύμμετρου επιμερισμού τους στο χρόνο – το κόστος προκύπτει βραχυπρόθεσμα, ενώ τα οφέλη επιτυγχάνονται μεσο- μακροπρόθεσμα – η πολιτική οικονομία της μεταρρύθμισης της αγοράς εργασίας μεταβάλλεται σε παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, που οι κυβερνήσεις μπορούν δύσκολα να διαχειριστούν, πόσο μάλλον να καθορίσουν την έκβασή του.


Η αναζήτηση μίας εναλλακτικής οργάνωσης του χρόνου εργασίας


Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, πάντως, δεν έχουν μείνει αδρανείς, αν και οι μεταρρυθμιστικές δράσεις τους σπάνια έχουν εμπνευστεί από τα ευρήματα της οικονομικής έρευνας. Ακόμη περισσότερο, παρά τις εθνικές αποκλίσεις σε σχέση με τους θεσμούς και τις επιδόσεις των αγορών εργασίας, οι (αποκαλυμμένες) προτιμήσεις της εθνικής πολιτικής δείχνουν σημαντικό βαθμό σύγκλισης που, κατά μεγάλο μέρος, ανάγεται στην παρατηρούμενη συγκέντρωση των μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών κυρίως σε δυο τομείς, δηλαδή την οργάνωση του χρόνου εργασίας και την απελευθέρωση των ευέλικτων – δηλαδή εκτός πλήρους απασχόλησης – συμβάσεων εργασίας. Σε σχέση με το πρώτο, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες ή/και συλλογικές συμφωνίες στοχεύουν στην καθιέρωση ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, προκειμένου να υπάρχει καλύτερη ανταπόκριση στις ανάγκες των επιχειρήσεων και τις προτιμήσεις των απασχολούμενων. Οι ανάγκες των επιχειρήσεων συνδέονται κυρίως με την προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, ενώ οι προτιμήσεις των απασχολούμενων σχετίζονται με τις επιλογές για ελεύθερο χρόνο και την καλούμενη ισορροπία απασχόλησης-ζωής.


Οι ευέλικτες διευθετήσεις για την οργάνωση του χρόνου εργασίας εκτείνονται από συστήματα που προσφέρουν τη δυνατότητα διαφοροποίησης του χρόνου έναρξης και λήξης της εργασίας σε καθημερινή βάση μέχρι σχήματα που περικλείουν ένα ευρύ φάσμα επιλογών για τη συσσώρευση και αποζημίωση ωρών για μακρύτερες χρονικές περιόδους. Ενώ συνήθως προορίζονται να αντικαταστήσουν άλλες μορφές οργάνωσης (του χρόνου εργασίας) που ξεπερνούν τις κανονικές ώρες εργασίας (π.χ. υπερωρίες, νυχτερινή εργασία, βάρδιες), στην πράξη λειτουργούν συχνά συμπληρωματικά ως προς αυτές τις μορφές, καθώς κάθε μοντέλο οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες συγκεκριμένων κλάδων ή/και συγκεκριμένων επιχειρήσεων. Πράγματι, υπάρχουν αρκετά εμπειρικά στοιχεία που δείχνουν ότι οι βιομηχανικοί κλάδοι και οι μικρές επιχειρήσεις μπορούν, σε γενικές γραμμές, να εξυπηρετούνται καλύτερα από τις παραδοσιακές μεθόδους οργάνωσης του χρόνου εργασίας και τις απλές μορφές ευελιξίας, ενώ οι υπηρεσίες και, ειδικότερα, οι κλάδοι εντάσεως γνώσης, καθώς και οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις είναι πιθανότερο να ωφελούνται από διευθετήσεις υψηλής ευελιξίας. Από την άλλη πλευρά, κάποιος μπορεί βάσιμα να υποστηρίξει ότι οι διευθετήσεις ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας προτιμώνται περισσότερο από τους καλύτερα ειδικευμένους απασχολούμενους που τείνουν, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό, τι οι λιγότερο ειδικευμένοι, να ευνοούν την υποκατάσταση εισοδήματος με ελεύθερο χρόνο. Επομένως, οι λιγότερο ειδικευμένοι είναι πιθανότερο να επιλέγουν παραδοσιακά μοντέλα οργάνωσης χρόνου εργασίας που συνεπάγονται αυξημένη αποζημίωση για τις επιπρόσθετες ώρες εργασίας.


Η οικονομική αιτιολόγηση των διευθετήσεων ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι πλούσια. Έτσι, η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας θεωρείται ότι έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των αμειβόμενων υπερωριών και, κατά συνέπεια, την εξοικονόμηση κόστους, τη μείωση των αδικαιολόγητων απουσιών, την καλύτερη προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας ως προς τη χρήση μηχανημάτων και εξοπλισμού, την αύξηση της ικανοποίησης από την εργασία και την αύξηση της επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Όλα αυτά αποτελούν πηγές αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και βελτίωσης της αποτελεσματικότητας της παραγωγικής διαδικασίας εντός των επιχειρήσεων. Κι όπως είναι γνωστό, ένα μεγάλο μέρος της συνολικής αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και σημαντικό τμήμα της αύξησης της συνολικής παραγωγικότητας αποδίδονται σε ενδοεπιχειρησιακούς παράγοντες. Ακόμη, υποστηρίζεται συχνά ότι πέραν των αυξήσεων της παραγωγικότητας και του προϊόντος, τα μακροοικονομικά αποτελέσματα της ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας περικλείουν, επίσης, οφέλη για την απασχόληση, που με τη σειρά τους οφείλονται στην αυξημένη προσφορά εργασίας και την αυξανόμενη ζήτηση εργασίας. Η πρώτη σχετίζεται με τη βελτίωση των προσδοκιών σε ό, τι αφορά στην ισορροπία απασχόλησης-ζωής και, επομένως, με την αυξημένη ελκυστικότητα της εργασίας. Η δεύτερη συνδέεται, προφανώς, με το υψηλότερο προϊόν, καθώς και με τη μικρότερη αύξηση των μισθών λόγω της αυξημένης προσφοράς εργασίας.


Ωστόσο, τα θετικά αποτελέσματα για την απασχόληση, εξαιτίας της εφαρμογής ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, δεν πρέπει να υπερβάλλονται. Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας μπορεί να ισοδυναμεί με μια παραγωγική τεχνική εξοικονόμησης εργασίας και τα θετικά αποτελέσματά της για την απασχόληση να περιορίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στους καλύτερα ειδικευμένους. Πράγματι, η αυξημένη αποτελεσματικότητα στη χρήση του κεφαλαιουχικού εξοπλισμού, ως συνέπεια των βελτιώσεων στην οργάνωση του χρόνου εργασίας, μπορεί να ενθαρρύνει την υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων με κεφάλαιο. Και μια αύξηση της αναλογίας μεταξύ καλύτερα ειδικευμένου και λιγότερο ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, ενδεχομένως στο σύνολο των κλάδων, μπορεί να επιτρέψει την ευρύτερη χρήση των ευέλικτων μορφών οργάνωσης του χρόνου εργασίας και επομένως να μειώσει ακόμη περισσότερο τις ευκαιρίες απασχόλησης των λιγότερο ειδικευμένων. Όπως και νάχει, όμως, οι μειωμένες ευκαιρίες απασχόλησης και τα υψηλά επίπεδα ανεργίας των λιγότερο ειδικευμένων επιφανειακά μόνο μπορεί να συνδεθούν με την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας. Μπορεί, όμως, να αποδοθούν στους γενικότερους κανόνες και θεσμούς της αγοράς εργασίας, που καθιστούν ασύμφορη την απασχόληση εργαζόμενων με χαμηλή παραγωγικότητα.


Στις οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου, η υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζόμενων με κεφάλαιο και, γι’ αυτό το σκοπό, η διάδοση ποικίλων παραγωγικών τεχνικών που εξοικονομούν εργασία οφείλονται στους αυστηρούς κανόνες προστασίας της απασχόλησης που προφυλάσσουν τους ήδη απασχολούμενους από ανταγωνιστικές πιέσεις και συνεπώς περιορίζουν την αποτελεσματική προσφορά εργασίας και αποτρέπουν την προσαρμογή των μισθών. Προκαλούνται, επίσης, από το γεγονός ότι το επίπεδο των κατώτατων μισθών είναι δυσανάλογα υψηλότερο των επιπέδων παραγωγικότητας των εργαζόμενων που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό.


H διστακτική μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας


Έτσι, λοιπόν, εισαγόμαστε στην πολιτική οικονομία της ευρωπαϊκής πολιτικής αγοράς εργασίας. Η αποτυχία μεταρρύθμισης των κεντρικών ρυθμίσεων της αγοράς εργασίας και ανάλογης τροποποίησης των συστημάτων στήριξης του εισοδήματος – π.χ. μειώνοντας το επίπεδο των κατώτατων μισθών και αναπληρώνοντας το συνακόλουθο ‘έλλειμμα αξιοπρεπούς διαβίωσης’ με εργασιακά επιδόματα ή/και επιστροφές φόρου – και η προσφυγή σε περιφερειακές μεταρρυθμίσεις αντανακλούν την επιρροή πανίσχυρων οικονομικών συμφερόντων που κατορθώνουν κι αιχμαλωτίζουν τα διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Οι ‘εντός των τειχών’, εκπροσωπούμενοι επαξίως από τα εργατικά συνδικάτα, δύσκολα ανέχονται την αποδυνάμωση της νομοθεσίας προστασίας της απασχόλησης, που θα είχε ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της διαπραγματευτικής ισχύος τους σε ό, τι αφορά τον καθορισμό των μισθών. Σε αντάλλαγμα, αποδέχονται, μάλλον απρόθυμα, τις ευέλικτες διευθετήσεις οργάνωσης του χρόνου εργασίας, που συνοδεύονται από απώλειες εισοδήματος λόγω μείωσης των αμειβόμενων υπερωριών. Και οι εργοδότες προτιμούν συχνά την αυξημένη ευελιξία των εσωτερικών αγορών εργασίας (τους), η οποία συνεπάγεται αύξηση της παραγωγικότητας του εργατικού δυναμικού τους, αντί της δυνατότητας προσαρμογής του μεγέθους του εργατικού δυναμικού (τους) αλλά σε βάρος της ενδοεπιχειρησιακής επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο και της παραγωγικότητας της εργασίας. Προφανώς, τα αυξημένα κέρδη των εργοδοτών και οι υψηλότερες αμοιβές των ‘εντός των τειχών’ δεν ωφελούν τους άνεργους, οι ευκαιρίες απασχόλησης των οποίων έχουν τελευταία συνδεθεί με τις λεγόμενες ευέλικτες συμβάσεις εργασίας. Μέσω των τελευταίων, οι εργοδότες αποκτούν ένα εργαλείο χαμηλού κόστους, προκειμένου να προσαρμόζουν το μέγεθος του εργατικού δυναμικού τους, συμπληρώνοντας με αυτό τον τρόπο την ευελιξία της εσωτερικής αγοράς εργασίας (τους). Σε αντάλλαγμα, οι ‘εντός των τειχών’ εξασφαλίζουν μειώσεις στις κανονικές ώρες εργασίας ή άλλες παραχωρήσεις που, συνήθως, αφορούν σε αυξημένα δικαιώματα των εργατικών συνδικάτων σε σχέση με τον προσδιορισμό των μορφών ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όμως, δημιουργούνται αγορές εργασίας δυο ταχυτήτων και η ανεργία παραμένει, επίσης, υψηλή.


Το μάθημα πολιτικής είναι, επομένως, απλό: η αποτελεσματικότητα και η δικαιοσύνη στις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας δεν θα βελτιωθούν, εκτός εάν υπάρξει ριζοσπαστική μεταρρύθμιση των κεντρικών θεσμών και της πολιτικής αγοράς εργασίας. Αυτό ισοδυναμεί με την εύρεση νέων πολιτικών ισορροπιών που, δεδομένης της συνάρθρωσης οικονομικών συμφερόντων και υφιστάμενων θεσμών, προϋποθέτει ισχυρή ηγεσία από πλευράς των κυβερνήσεων. Δυστυχώς, όμως, η ηγεσία αποτελεί πολύ συχνά σπάνιο πολιτικό πόρο.




Το κείμενο μεταφράστηκε από τα Αγγλικά


Διαβάστε ακόμα


Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας: Για τους εργοδότες ή τους εργαζόμενους; (στα αγγλικά)


Γιατί η Βρετανία χρειάζεται μία νέα προσέγγιση για την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας (στα αγγλικά)

O Jonathan Pugh εξηγεί ότι η αντίληψη του ‘χώρου’, του ‘χρόνου’ και της ‘εξουσίας’ ως ξεχωριστές έννοιες αποκρύπτει τη σημασία των επικαλυπτόμενων, και συχνά αντικρουόμενων, ‘φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο’ τις οποίες βιώνουμε στην καθημερινή ζωή.


Η σχέση μεταξύ εξουσίας, χώρου και χρόνου είναι εξαιρετικά σημαντική: πόσο μάλλον που οι πολιτικοί φιλόσοφοι και οι γεωγράφοι σπάνια υπερβαίνουν τις διαχωριστικές γραμμές των επιστημονικών αντικειμένων τους. Οι γεωγράφοι επικεντρώνονται υπερβολικά στον τρόπο που κατανοούμε το χώρο και το χρόνο, σε βάρος της πολιτικής θεώρησης του έργου τους. Και οι πολιτικοί θεωρητικοί νομίζουν συχνά ότι η ιδεολογία τους ταιριάζει σε όλο τον κόσμο, σε όλους τους τόπους και όλους τους χρόνους. Μιλώντας πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές, όπως έχουμε αρχίσει να κάνουμε στο ‘Space of Democracy and Democracy of Space’ (Χώρος Δημοκρατίας και Δημοκρατία του Χώρου), μπορούμε πλέον να κάνουμε μια ‘πρακτική στροφή’, επικεντρωμένη στην κοινή λογική και τις καθημερινές εμπειρίες των ανθρώπων, όσο και στις θεωρητικές τροχιές διαφόρων σύγχρονων τάσεων στον ακαδημαϊκό κόσμο. Σε αυτό το σύντομο άρθρο θέλω, με δυο λόγια, να δείξω με ποιο τρόπο οι συζητήσεις μεταξύ γεωγραφίας και πολιτικής φιλοσοφίας μπορούν να συνδυαστούν έτσι ώστε να μας δώσουν μια πιο πρακτική άποψη στον ακαδημαϊκό κόσμο γενικότερα.


Η πολιτική θεωρία και το ζήτημα του χρόνου


Στην πολιτική θεωρία, το έργο του Γάλλου διανοούμενου Michel Foucault προανήγγειλε ένα κίνημα απομακρυσμένο από τη μελέτη των επιδράσεων του κράτους στους ανθρώπους και προσανατολισμένο στις επιδράσεις που έχουν οι νόρμες, οι ιδεολογίες, το κοινό ύφος και θέματα (μια μόδα την οποία συνέχισαν με ζήλο πανεπιστημιακοί πολλών επιστημονικών κλάδων στις δεκαετίες του 1980 και 1990). Εξέτασε τις συνέπειες που έχει ο τρόπος που σκεφτόμαστε για την ομοφυλοφιλία και την ψυχιατρική ειδικότερα. Από τότε οι πανεπιστημιακοί σκέφτονται πώς μπορούμε να αποκτήσουμε πειθαρχία ως υποκείμενα, μέσα από προγράμματα υγιεινής, δίαιτας, κοινωνικού έργου, φυσικής ανάπτυξης, και πολλές άλλες ιδεολογικές και ηθικές πρακτικές. Επικεντρωμένος, όπως ήταν, στις συνέπειες που έχουν αυτές οι νόρμες και ηθικές για την κοινωνία, ο Foucault δεν έδειξε τόσο καλά πως σε πολύ διαφορετικά πλαίσια έχουν πολύ διαφορετικά αποτελέσματα.


Στο γεγονός ότι ο Foucault δεν έδωσε σημασία σ’ αυτούς τους συσχετισμούς αναφέρθηκαν πρώτοι οι πολιτικοί θεωρητικοί Laclau και Mouffe στο δημιουργικό έργο τους Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics (Ηγεμονία και Σοσιαλιστική Στρατηγική: Προς μια Ριζοσπαστικά Δημοκρατική Πολιτική). Έδωσαν έμφαση στο πώς ο Foucault επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίον η εξουσία απορρέει από μια δεδομένη ιδεολογία, ηθική ή νόρμα. Για τον Foucault, ο ίδιος ο λόγος που χρησιμοποιείται για την ομοφυλοφιλία, την τρέλα και λοιπά, τείνει να παράγει αποτελέσματα. Αντίθετα, οι Laclau και Mouffe έδειξαν πώς αυτά τα αποτελέσματα εξαρτώνται από τη δεδομένη κατάσταση-σε συγκεκριμένα μέρη, σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή, για παράδειγμα. Αυτό δίνει μεγαλύτερη σημασία στους συσχετισμούς που έχουν να κάνουν με τη διάρθρωση μιας μορφής εξουσίας και όχι στο πώς εκλαμβάνεται μια μορφή εξουσίας, όπως ο φεμινισμός, η κοινωνική εργασία, η διδασκαλία, η υγιεινή και λοιπά, που έχουν βασικές συνέπειες σε αυτούς στους οποίους επιδρούν. Για παράδειγμα, η κοινωνική εργασία ενδέχεται να έχει ορισμένες συνέπειες σε ένα πλαίσιο, και πολύ διαφορετικές σε ένα άλλο.


Μπορούμε όμως να τονίσουμε τη σημασία αυτών των συσχετισμών ακόμη πιο πολύ από ό, τι οι Laclau και Mouffe, αν εξετάσουμε τον τρόπο που κατανοούμε το χώρο και το χρόνο σε μια δεδομένη στιγμή. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την εξουσία που έχει να κάνει με την ‘ανάπτυξη’. Η λέξη ‘ανάπτυξη’ είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός τρόπος να σκεφτούμε την εξουσία στον κόσμο. Από μια σκοπιά, η γλώσσα της ανάπτυξης θεωρείται συχνά ως δεδομένη, διαμορφωμένη όπως είναι από τη θεωρία του Saint Simon, τον θετικισμό του Comte και τις ιδέες του John Stuart Mill. Ιστορικά η ανάπτυξη έχει να κάνει με την προώθηση πλάγιων διασυνδέσεων ανάμεσα στην ‘Ευρώπη’ (αργότερα τη ‘Δύση’), με στόχο τη διαμόρφωση προόδου, με τάξη, στον ‘αναπτυσσόμενο’ κόσμο. Απεικονίζοντας τον συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίον μπορούμε να δούμε τη σχέση ανάμεσα στο λόγο που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη, το χώρο και το χρόνο, η Massey αναφέρει:



Όταν, στην οικονομική γεωγραφία, για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε όρους όπως ‘μπροστά’ και ‘πίσω’, ‘ανεπτυγμένος’ και ‘αναπτυσσόμενος’, φανταζόμαστε, στην πραγματικότητα, ότι διαφορές που έχουν να κάνουν με το χώρο (διαφορές ανάμεσα σε μέρη, περιοχές, χώρες κλπ) σχετίζονται με το χρόνο. Διευθετούμε διαφορές ανάμεσα σε τόπους σε μια ιστορική αλληλουχία.


Σύμφωνα με αυτόν τον τρόπο σκέψης για την αλληλεπίδραση της ανάπτυξης με το χώρο και το χρόνο, ο λόγος που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη έχει συγκεκριμένες συνέπειες για τους ανθρώπους του ‘αναπτυσσόμενου’ κόσμου. Έχει, ας πούμε, εκτοπίσει σε μεγάλο βαθμό το λόγο για πολλές άλλες μορφές εξουσίας, όπως ο πολιτισμός των νέγρων και των ράστα. Σε αντίθεση με τον λόγο για την ανάπτυξη, ο λόγος για τον πολιτισμό των νέγρων και των ράστα διαμορφώνεται μέσω της απόστασης από την Αφρική, έναν τόπο του παρελθόντος. Ο συναφής πόθος για πληρότητα, όπως εκφράζεται στο λόγο για τον πολιτισμό των νέγρων και των ράστα, έχει ουσιαστικά να κάνει με τον χωρισμό στο χώρο και το χρόνο από τη μητέρα Αφρική και την αγωνία που προκαλεί αυτός ο χωρισμός. Αυτό αναδεικνύεται στο ‘Antiquity’ του Adisa Andewele, που γράφει:



Μπορώ να νιώσω
Το μαύρο παρελθόν
Του παρελθόντος μου
Αφήστε με να αγγίξω
Τη μνήμη μου
Για να μπορέσω να είμαι
Με τα αφρικανικά πνεύματα
Που τραγουδούν μέσα στην ψυχή μου


Με δυο λόγια, από αυτή τη σκοπιά, διάφορες μορφές εξουσίας, όπως η ‘ανάπτυξη’ και ο ‘ νέγρικος πολιτισμός’ είναι εγγενώς συνδεδεμένες με διαφορετικές αντιλήψεις του χώρου και του χρόνου. Είναι όμως σημαντικό να σημειώσουμε ότι ο χρόνος δεν είναι εδώ η κυρίαρχη δύναμη. Είναι οι κινήσεις στο χώρο που παράγουν χρόνο. Όπως λέει η Doreen Massey:



το γεγονός ότι ο χρόνος μπορεί να είναι το μέσον μέσα στο οποίο προκύπτει η αλλαγή (ή, πιο ριζικά, ότι η αλλαγή-μέσα-από τις αλληλοεπιδράσεις είναι ένας από τους μηχανισμούς για τη δημιουργία χρόνου) δεν σημαίνει ότι είναι η αιτία του. Ο χρόνος δεν μπορεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, χωρίς βοήθεια, να αποκτήσει μόνος του ύπαρξη. Με άλλα λόγια, πρέπει να υπάρχει ήδη πολλαπλότητα- που θα επιτρέψει τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης- έτσι ώστε η αλλαγή να υπάρξει ως αποτέλεσμα. Και για να υπάρξει πολλαπλότητα πρέπει να υπάρξει χώρος.


Φαντασιακές παραστάσεις για το χωροχρόνο


Η Massey μας δείχνει ότι ο χώρος, η διαφορά και οι διασυνδέσεις μεταξύ των διαφορών είναι αναγκαίες για να υπάρξει χρόνος. Όπως λέει, ο χρόνος δεν μπορεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ‘να αποκτήσει μόνος του ύπαρξη’. Το αποτέλεσμα είναι πως δεν μπορούν ποτέ να υπάρξουν ξεχωριστές φαντασιακές παραστάσεις για το χώρο ή το χρόνο, μπορούν μόνο να υπάρξουν φαντασιακές παραστάσεις για το χώρο και το χρόνο (όπως δείχνουν τα παραπάνω παραδείγματα για τον νέγρικο πολιτισμό και την ανάπτυξη). Για να επανέλθουμε, όμως, οι κινήσεις που κάνουμε στο χώρο παράγουν χρόνο.


Ας δούμε πώς λειτουργεί αυτό στην καθημερινότητα. Αισθάνομαι ότι στη διακυβέρνηση της πόλης στην οποία ζω, το Νιουκάστλ, στην Αγγλία, κυριαρχούν όλο και περισσότερο οι πολιτιστικές ελίτ του Λονδίνου, με τις ιδέες τους περί πολιτιστικής αναγέννησης του Νιουκάστλ. Αυτές είναι που κτίζουν μοντέρνες γκαλερί τέχνης και θέατρα, κάτι που πολλοί από τους ντόπιους δεν θέλουν. Αυτό, με τη σειρά του, είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με το πώς αντιλαμβάνομαι το ‘χρόνο’. Το μέλλον του Νιουκάστλ κυριαρχείται από εκείνους που ζουν σε διαφορετικό μέρος- το Λονδίνο. Ένα Σάββατο βράδυ, όμως, καθώς διέσχιζα την πόλη, άκουσα τις ζητωκραυγές 50.000 ντόπιων φίλαθλων που υποστήριζαν την ποδοσφαιρική ομάδα Newcastle United. Το Νιουκάστλ άρχισε λοιπόν να αποκτά για μένα μια διαφορετική ταυτότητα, η οποία δεν κυριαρχείται από το Λονδίνο. Και η αντίληψή μου για το μέλλον άλλαξε ακόμη περισσότερο όταν προσπέρασα ένα τοπικό μαγαζί, που εμπορεύεται με μεγάλη επιτυχία ντόπια προϊόντα. Το μέλλον του Νιουκάστλ δεν κυριαρχείται πλέον από τις ελίτ του Λονδίνου-αυτές είναι απλώς ένα κομμάτι της ανάπτυξής του. Κι έτσι, διαφορετικές, συχνά επικαλυπτόμενες και αντικρουόμενες αντιλήψεις για το χώρο-χρόνο διαμορφώνουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε για μια συγκεκριμένη πλευρά εξουσίας- όπως όταν έχει να κάνει με την ‘ανάπτυξη’. Σε ένα σημείο, η ανάπτυξη μοιάζει να κυριαρχείται από ανθρώπους που προέρχονται από ένα μέρος και διαμορφώνουν μια συγκεκριμένη αντίληψη για το μέλλον. Σε ένα άλλο, όμως, όταν περνάμε μέσα από διαφορετικούς χώρους-χρόνους, η ‘ανάπτυξη’ γίνεται κάτι διαφορετικό.


Αυτό σημαίνει ότι αναφερόμενοι στο ‘χώρο’, το ‘χρόνο’ και την ‘εξουσία’ ως ξεχωριστές έννοιες, όπως πολλοί πανεπιστημιακοί κάνουν, χάνουμε από μπροστά μας τη σημασία των επικαλυπτόμενων, και συχνά αντικρουόμενων, ‘φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο’ που βιώνουμε στην καθημερινή ζωή. Γιατί η ιδέα της ‘ανάπτυξης’, όπως όλες οι μορφές εξουσίας, δεν είναι ίδια για όλους. Η κυρίαρχη δυτική ιδέα της ανάπτυξης αμφισβητείται από ένα ευρύτατο φάσμα ομάδων- από την αλ-Κάιντα μέχρι εκείνους τους Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς που ασχολούνται με περιβαλλοντολογικά και ανθρωπιστικά ζητήματα, ή με προσδοκίες ανάπτυξης σε τοπικό επίπεδο, χωρίς τη μεσολάβηση του κράτους.


Έτσι, λοιπόν, τα σημαντικά ερωτήματα που γεννώνται όταν αντιλαμβανόμαστε το ‘χώρο’, το ‘χρόνο’ και την ‘εξουσία’ ως ένα, ως αξεχώριστα το ένα από το άλλο, έχουν ως εξής: ‘ Σε ποιο βαθμό η πολλαπλότητα των φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο καθιστά δυνατή την ύπαρξη μιας αξιόλογης, εκλεγμένης και υπεύθυνης εξουσίας στο μέλλον;’ Με άλλα λόγια, ‘οι εκλεγμένοι εδαφικοί χώροι δημοκρατίας θα είναι αρκετά ισχυροί- θα έχουν τον αναγκαίο σεβασμό και συναίνεση από ένα κατακερματισμένο δημόσιο σώμα- ώστε να διατηρήσουν τη μεσολαβητική ισχύ τους μεταξύ διαφορετικών πολιτικών θέσεων;’ Ή ‘αντίθετα, θα στραφούμε σε μη εκλεγμένα σώματα για να εκφράσουν τις ανησυχίες μας: Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς, Ηνωμένα Έθνη, ΝΑΤΟ και λοιπά;’ Μπορούμε να ελπίζουμε πως δεν ισχύει αναγκαστικά το ένα ή το άλλο. Και ότι οι εκλεγμένοι, υπεύθυνοι, εδαφικοί χώροι δημοκρατίας μπορούν να προσαρμοστούν σε αυτές τις εποχές των πολλαπλών φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο, έχοντας, παράλληλα, ως νομιμοποιητική, εκλεγμένη δύναμη, την τελευταία λέξη.


Διαβάστε ακόμα


Μερικοί χρόνοι του χώρου (στα αγγλικά)


Συμμετοχικός αστικός σχεδιασμός στην Καραϊβική (στα αγγλικά)

Η αναδιάταξη του χρόνου είναι κάτι παραπάνω από μια απλή συζήτηση για την αναμόρφωση του κόσμου της εργασίας ή των οικογενειακών σχέσεων, υποστηρίζει η Rosiska Darcy de Oliveira. Η οργάνωση του χρόνου είναι η εξωτερίκευση μιας συζήτησης προσωπικής και ταυτόχρονα δημόσιας για την ευτυχία, την ευζωία και την ηθική υπευθυνότητα.


Όταν ήμουν μικρή να κερδίζεις τη ζωή σου σήμαινε να εξασφαλίζεις την επιβίωσή σου μέσω μιας αμειβόμενης εργασίας. Σήμερα, η έκφραση ‘κερδίζω τη ζωή μου’ έχει για μένα άλλη σημασία. Την παίρνω κατά γράμμα: είναι να ξαναβρείς, να επανακτήσεις τις πολλαπλές διαστάσεις της απόλαυσης του κόσμου, αντιστεκόμενος στην αδυσώπητη εισβολή της παραγωγικότητας που απαλλοτριώνει την ιδιωτική ζωή και καταβροχθίζει τις στιγμές αγάπης και ψυχαγωγίας. Να κερδίζεις τη ζωή σου σημαίνει, πρώτα από όλα, να ανακτήσεις την πρώτη ύλη σου: το χρόνο.


Άλλοτε, κερδίζαμε τη ζωή μας στη δουλειά. Σήμερα, η δουλειά κερδίζει τη ζωή μας. Για να διορθώσουμε αυτή την παράλογη ανισορροπία προτείνω μια αναδιάταξη του χρόνου.


Η έκφραση re-engineering αναδύθηκε στην αγγλική γλώσσα στη δεκαετία του 1990. Μέσα στην έκρηξη της παγκοσμιοποίησης και για να αντιμετωπίσουν την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα, οι επιχειρήσεις κατήργησαν τότε τις παλιές μεθόδους παραγωγής και διαχείρισης. Άλλαξαν τις διαδικασίες, επιστράτευσαν ταλέντα, κατέστησαν την τόλμη και την καινοτομία υπέρτατη αξία. Ένα μεγάλο μέρος των υπαλλήλων έχασαν τις θέσεις τους. Η επίδραση στην κοινωνία ήταν οδυνηρή, αλλά τα κέρδη αυξήθηκαν.


Χρόνος και καθημερινή ζωή


Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια έκκληση στην αναμόρφωση των επιχειρήσεων, της δημόσιας διοίκησης και της κοινωνίας. Ο στόχος είναι να αποφευχθούν οι δυσχέρειες και οι απώλειες που, σε κοινωνικό επίπεδο, οδηγούν τις εταιρίες στην πτώχευση. Έχοντας κατά νου, αυτή τη φορά, υπαρξιακά οφέλη για τους ανθρώπους και την καθιέρωση μιας νέας σχέσης ανάμεσα στα άτομα, την επιχείρηση και τη δημόσια διοίκηση. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι ένα κίνημα για την αλλαγή της καθημερινής ζωής των ανδρών και των γυναικών προς μια καλύτερη ποιότητα ζωής και την αύξηση του ακαθάριστου προϊόντος της ευτυχίας τους. Είναι ένα σχέδιο που συνεπάγεται πρακτικά μέτρα: αλλαγή ωραρίων στη δημόσια διοίκηση, ευελιξία στο χρόνο εργασίας στις επιχειρήσεις, πολλαπλούς χώρους εργασίας που θα επιτρέψουν μια μεγαλύτερη επένδυση στο σπίτι, ριζική μεταμόρφωση στους ρόλους των φύλων.


Δεν πρόκειται μόνο για πρακτικά μέτρα για τη συμφιλίωση ιδιωτικής και επαγγελματικής ζωής. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια άσκηση που απώτατος στόχος της είναι η επαναφορά της δημόσιας συζήτησης για το νόημα της ζωής, με υπενθύμιση της σημασίας των ανιδιοτελών πράξεων, των συναισθηματικών δεσμών και της αλληλεγγύης. Η αναδιάταξη του χρόνου αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα στην παραγωγή του εαυτού μας και για μια κοινωνία αναζωογονημένη. Είναι μια νέα τέχνη ζωής.


Ένας επανασχεδιασμός αυτής της διάρθρωσης θα είναι αναπόφευκτος όταν οι γυναίκες καταφέρουν να εγγράψουν στην ημερήσια διάταξη της δημοκρατικής δημόσιας συζήτησης μια απλή ιδέα: η οργάνωση της κοινωνίας και η ισορροπία των κοινωνικών χρόνων πρέπει να αναδομηθούν για να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα των οικογενειών. Η παρουσία πλάι- πλάι γυναικών και ανδρών στο δημόσιο χώρο μπορεί να φαίνεται συνηθισμένη. Αλλά η ταχύτητα αυτού του μετασχηματισμού δεν αλλάζει σε τίποτα το μέγεθος και την εμβέλειά του. Αυτό που για πολλούς αιώνες ήταν αδιανόητο επιτεύχθηκε μέσα σε ελάχιστο διάστημα.


Το κίνημα για την επανάκτηση της εξουσίας στην καθημερινή ζωή αναπτύσσεται κυρίως στις γυναίκες γιατί η δυσφορία σε ό, τι αφορά στη διαμόρφωση της μέρας τις αγγίζει περισσότερο. Έχει όμως την ικανότητα να επεκτείνεται στους άνδρες γιατί κι αυτοί διακατέχονται από μια δυσφορία που δεν καταφέρνουν να αναγνωρίσουν.


Οι εργοδότες θα βρεθούν αναγκαστικά αντιμέτωποι με μια διάσταση της πραγματικότητας που αποφεύγουν να δουν. Ο κόσμος της εργασίας και η ιδιωτική ζωή είναι αλληλοεξαρτώνται. Και τα δυο απαιτούν χρόνο. Η δημόσια διοίκηση και οι επιχειρήσεις θα αντιμετωπίζουν στο εξής την πρόκληση να καινοτομούν σε ό, τι αφορά στην οργάνωση της παραγωγής και της διανομής υπηρεσιών που λαμβάνουν υπόψη τις διαφοροποιημένες ανάγκες του πληθυσμού.


Η εξαιρετική τεχνολογική ανάπτυξη ανοίγει το δρόμο στην αξιολόγηση της παραγωγικότητας- που σήμερα εξαρτάται πολύ περισσότερο από τη γνώση παρά από τη φυσική ενέργεια και δεν έχει πολύ να κάνει με τον αριθμό των ωρών εργασίας. Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης τη μείωση των ωρών της αναγκαίας παρουσίας στα γραφεία και τη δημόσια διοίκηση. Ο εικονικός κόσμος επιτρέπει τη μετατόπιση του τόπου εργασίας. Μπορούμε όλο και περισσότερο, όπως διακηρύσσει η ΙΒΜ, να εργαζόμαστε anytime, anyplace, any pace.


Ο 21ος αιώνας ανοίγεται με τα πολλαπλά εργαλεία των νέων τεχνολογιών που ανατρέπουν ριζικά τις έννοιες του χρόνου και του τόπου. Οι μεγάλες πόλεις, που πλήττονται από τερατώδη μποτιλιαρίσματα θα είχαν μόνο όφελος από τις εναλλαγές και την πολλαπλότητα των χώρων, τις ροές ανθρώπων που διαχέονται σε διαφορετικά ωράρια.


Η αναδιάταξη του χρόνου συνεπάγεται ατομικές, οικογενειακές και κοινωνικές μετατροπές. Αποτελεί σήμερα μια μειοψηφική άποψη αλλά, όπως παλιά, η δυσφορία – αυτή τη φορά, ανδρών και γυναικών- είναι τεράστια έναντι μιας καθημερινής ζωής που γίνεται αφόρητη.


Η χρήση του χρόνου είναι ένα καλό πείραμα για την ιδεολογία του ‘έτσι ήταν πάντα’. Και αν δεν ήταν έτσι, όπως λένε εκείνοι που δεν φοβούνται να χαρακτηριστούν ουτοπιστές ή που δίνουν στη λέξη ουτοπία την έννοια που της έδινε ο Ernest Bloch: το σημείο απ’ όπου κρίνουμε αυτό που κάνουμε υπό το φως αυτού που θα έπρεπε να κάνουμε.


Να δουλεύουμε λιγότερο και καλύτερα


Για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία, η μισθωτή εργασία μπορεί να πάψει να καταλαμβάνει το καλύτερο μέρος του χρόνου μας και της ζωής μας. Η απελευθέρωση της εργασίας διαφαίνεται ήδη στον ορίζοντα στις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες, όπου άλλες αξίες, μη οικονομικές, κερδίζουν ασυνήθιστο χώρο.


Ο André Gorz ήταν από τους πρώτους που έπιασαν το μέγεθος αυτής της επανάστασης, ήδη από τη δεκαετία του 80. Μας προειδοποίησε ότι υποτιμούσαμε την οικονομία εργασίας που παρήγαγε η τεχνολογική επανάσταση κι ότι η οικονομία μείωνε κατά 2% την ποσότητα εργασίας που χρειαζόταν για την επίτευξη του ίδιου στόχου. Με τις προβλεπόμενες έως τον 21ο αιώνα επιταχύνσεις, έλεγε ο Gorz, και κυρίως χάρη στις τελειοποιήσεις στον τομέα της ρομποτικής, οι ανάγκες σε εργασία θα μειωθούν κατά το ένα τρίτο, σε διάσημα 15 ετών. Προέβλεπε ότι ο αριθμός των ανέργων σε μια χώρα σαν τη Γαλλία θα αυξανόταν κατά 35% στις αρχές του νέου αιώνα.


Η ιδανική λύση, για τον Gorz, είναι αυτή που θα επέτρεπε στον καθένα και την καθεμία να δουλεύουν λιγότερο και καλύτερα, εισπράττοντας με τη μορφή πραγματικού κέρδους το μερτικό τους από τον αυξανόμενο πλούτο. Κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό στο μέτρο που θα εφαρμοζόταν μια κοινωνική πολιτική που η αγοραστική δύναμη δεν θα εξαρτιόταν από την ποσότητα της παρεχόμενης εργασίας, αλλά από την ποσότητα του κοινωνικά παραγόμενου πλούτου.


Ήδη τότε, ο Gorz είχε συνείδηση πως μια τέτοια μετατροπή στη ζωή κάθε ανθρώπου που έχει συνηθίσει ότι η εργασία είναι η κύρια πηγή ταυτότητας και κοινωνική ένταξης, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η υιοθέτηση μη οικονομικών αξιών και μη ενορχηστρωμένων δραστηριοτήτων είναι απαραίτητη για να αποκτήσει η ζωή ένα άλλο νόημα, πέρα από το εισόδημα και τη μισθωτή εργασία.


Αυτό που δεν έχει τιμή


Οι επιλογές που κάνουμε στη διάρκεια της ζωής μας εξαρτώνται βασικά από αυτό στο οποίο αποδίδουμε αξία. Αντικαθιστούμε ένα πράγμα με ένα άλλο, αγωνιζόμαστε περισσότερο για το ένα παρά για το άλλο, ανάλογα με την αξία που αποδίδουμε στο καθένα. Οι αξίες έχουν εγγενή ύπαρξη, ‘αξίζουν’ γι’ αυτό που είναι.


Στην οικονομία, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Δεν ρωτάμε ποια είναι η αξία που έχει ένα πράγμα, αλλά πόσο τιμάται. Η ύπαρξη της αξίας είναι σχετική και ικανή να μετατραπεί σε αντάλλαγμα-που είναι, γενικά, το χρήμα. Όταν η αξία, με την οικονομική έννοια του όρου, καταπατεί το πεδίο των αξιών που προέρχονται από μέσα μας και που το νόημά τους δεν εξαρτάται από την ανταλλακτική αξία τους, αυτό σημαίνει πως μια αλλαγή στην κοινωνία βρίσκεται σε εξέλιξη. Μια αλλαγή προς το χειρότερο.


Μια από τις πληγές της κοινωνίας της αγοράς είναι ότι μολύνει με τη λογική της όλα όσα την περιβάλλουν, με τη μανία της να μετατρέπει σε αριθμούς, να μετρά, να υπολογίζει αυτό που υπάρχει, για να αποφασίσει τότε μόνο αυτό που έχει, ή δεν έχει, αξία. Είναι ένα είδος μόλυνσης που επιδρά στη γλώσσα και εισάγει στο λεξιλόγιο ορισμένες έννοιες όπως ‘ανθρώπινο κεφάλαιο’, ‘ανθρώπινος πόρος’, υπονοώντας έτσι πως και ο κάθε άνθρωπος υπόκειται σε νομισματική αποτίμηση.


Εμείς μένει να αποδείξουμε αν θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε από αυτή την κοινωνία της αγοράς που δηλητηριάζει τις κοινωνικές σχέσεις, για να οικοδομήσουμε ένα νόημα που προορίζεται για την ίδια τη ζωή, για την απόλαυση στιγμών που δεν θα είναι προς πώληση ή προς αγορά.


Διαβάστε ακόμα


Για μία δίκαιη κατανομή του χρόνου – νοικοκυριά στην Βραζιλία (στα αγγλικά)


Institut Chronopost (στα γαλλικά)

Είναι η μοναδική ιστοσελίδα για περιβαλλοντικά θέματα με πλήρη δίγλωσση έκδοση στα Αγγλικά και τα Κινέζικα. Το chinadialogue.net προσπαθεί να προάγει τον άμεσο διάλογο ανάμεσα στη κινεζική και τις δυτικές κοινωνίες για τις κοινές περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Ο Sam Geall εξηγεί τις δυσκολίες που έχει αντιμετωπίσει ως τώρα αυτή η έκδοση αλλά και τις προοπτικές της.


Μία συνέντευξη του William McDowall και του Πάνου Παπούλια για το Re-public


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Με ποιους τρόπους δραστηριοποιείται το chinadialogue.net; Επιδιώκει να επηρεάσει συγκεκριμένες πολιτικές για το περιβάλλον ή προσπαθεί να δημιουργήσει ένα φόρουμ το οποίο ασχολείται με περιβαλλοντικά θέματα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο;


Sam Geall: Το chinadialogue είναι ένα φόρουμ διαλόγου, πέρα από οτιδήποτε άλλο. Είναι σημαντικό εάν μέσα από αυτό το διάλογο προκύπτουν και προτάσεις για περιβαλλοντικές πολιτικές, αλλά η ιστοσελίδα δεν επικεντρώνεται ακριβώς στην συζήτηση συγκεκριμένων πολιτικών. Προσπαθεί κυρίως να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση ανάμεσα στην κινέζικη κοινωνία και τη Δύση για περιβαλλοντικά θέματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ζητάμε την συγγραφή κειμένων από πολιτικούς και ειδικούς – μέλη και της κινεζικής και της βρετανικής κυβέρνησης έχουν γράψει και θα συνεχίσουν να γράφουν για μας. Μας ενδιαφέρουν διάφορες πολιτικές πρωτοβουλίες αλλά δεν επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά σε αυτές


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Η ιστοσελίδα σας είναι δίγλωσση, απευθύνεται τόσο στο αγγλόφωνο όσο και στο κινεζόφωνο κοινό… σε ποιο βαθμό έχει επιτύχει αυτό το εγχείρημα να εμπλέξετε και τις δύο πλευρές στη συζήτηση;


Sam Geall: Έχει λειτουργήσει αρκετά καλά ως τώρα. Περίπου οι μισοί μας αναγνώστες διαμένουν στην Κίνα και οι υπόλοιποι μισοί προέρχονται από όλες τις υπόλοιπες χώρες του κόσμου. Έχουμε ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, αλλά το κύριο τμήμα του προέρχεται από την Κίνα. Τα Κινέζικα είναι η περισσότερο ομιλούμενη γλώσσα στον κόσμο και αν λάβουμε υπόψη ότι τα Αγγλικά είναι η δεύτερη, σίγουρα καλύπτουμε ένα μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού .


Το κινέζικο κοινό έχει ενεργή συμμετοχή στις συζητήσεις μέχρι τώρα. Από όσα σχόλια έχουμε λάβει, τα μισά έχουν σταλεί από κινέζους αναγνώστες – θέλουμε βέβαια να ενδυναμώσουμε αυτή τη συμμετοχή.


Αρχικά περιμέναμε ότι θα ήταν κυρίως οι κινέζοι φοιτητές οι οποίοι θα συμμετείχαν σε αυτό το εγχείρημα. Ενώ όμως το chinadialogue είναι γενικά προσβάσιμο στους Κινέζους χρήστες του Ίντερνετ, δεν είναι εφικτή αυτή την στιγμή η σύνδεση στην ιστοσελίδα από τις πανεπιστημιουπόλεις. Δεν επιτρέπεται στους φοιτητές –τουλάχιστον από το δίκτυο του πανεπιστημίου- να επισκέπτονται ιστοσελίδες των οποίων οι servers βρίσκονται στη Δύση. Αυτός ο περιορισμός έχει κατά ένα παράδοξο τρόπο ‘βοηθήσει’ την ιστοσελίδα να αποκτήσει ένα πολύ πιο ποικιλόμορφο αναγνωστικό κοινό από ότι είχαμε προβλέψει. Οι κινέζοι αναγνώστες μας προέρχονται από ένα ευρύ φάσμα ηλικιών και επιπέδων εκπαίδευσης.


Θα αναφερθώ σε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δημοσιεύσαμε πρόσφατα ένα άρθρο του Κινέζου δημοσιογράφου Yongfeng Feng για την εκποίηση των φυσικών δασών της επαρχίας Fujian σε τοπικές επιχειρήσεις. Ένα από σχόλια που δημοσιεύσαμε πάνω σε αυτό το άρθρο γράφτηκε από έναν αγρότη. Ο αγρότης αυτός κατοικεί στο γειτονικό χωριό Fuzhu και μίλησε για τον αγώνα του τοπικού αγροτικού πληθυσμού ενάντια στο κρατικά ελεγχόμενα τμήμα δασολογίας της επαρχίας.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Συναρπαστικό! Αναφέρθηκες, όμως, στο ζήτημα του ελέγχου του ίντερνετ στην Κίνα. Πως έχει αντιμετωπίσει η κεντρική κινέζικη κυβέρνηση την ιστοσελίδα σας;


Sam Geall: Δεν θέλω να μιλήσω για λογαριασμό τους…Νομίζω ότι οι στόχοι μας είναι παράλληλοι με πολλές από τις επιδιώξεις της κεντρικής κινεζικής κυβέρνησης. Η ανησυχία για τα περιβαλλοντικά προβλήματα έχει αυξηθεί δραματικά στην Κίνα, ενώ υπάρχει μία γενικότερη τάση υιοθέτησης της ιδέας της αρμονικής κοινωνικής ανάπτυξης. Οπότε ναι, νομίζω ότι μοιράζονται κάποιες από τις δικές μας ανησυχίες.


Σε κάθε περίπτωση, το chinadialogue δεν προσπαθεί να συμπληρώσει κάποια έλλειψη της κοινωνία των πολιτών της Κίνας. Δρούμε περισσότερο σαν ένα κανάλι διαλόγου, το οποίο έχει κινήσει μία τεράστια συζήτηση ανάμεσα στα μέλη της εγχώριας κοινωνίας πολιτών. Αυτό που προσπαθούμε είναι να διευρύνουμε αυτή τη συζήτηση ώστε να μπορέσουν και οι πολίτες της Δύσης να κατανοήσουν τις εξελίξεις που διαδραματίζονται στην Κίνα. Ίσως με αυτό τον τρόπο θα μπορέσει να συγκροτηθεί ένας πραγματικά διεθνής διάλογος για τα περιβαλλοντικά θέματα.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Μπορεί όμως ένας τέτοιος διάλογος να λειτουργήσει στην πράξη; Σκεφτόμαστε ένα σχόλιο για την έκθεση Stern που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα σας, με τον τίτλο «Κήρυγμα». Ο συγγραφέας του μηνύματος –είναι κινέζος- υποστήριζε ότι η Δύση κάνει κήρυγμα στην Κίνα για την προστασία του περιβάλλοντος. Νομίζεις, μα άλλα λόγια, ότι το αποτέλεσμα αυτού του διαλόγου θα είναι ευνοϊκό για την βιώσιμη ανάπτυξη;


Sam Geall: Σχετικά με αυτό το σχόλιο, θέλω να πω ότι αυτό που προσπαθούμε είναι να ξεπεράσουμε το αδιέξοδο που συναντάμε σε πολλές κινεζικές και δυτικές αναλύσεις πάνω σε αυτά τα θέματα. Από την μία πλευρά, υπάρχουν κινεζικές αντιδράσεις που είναι παντελώς απορριπτικές της Δύσης: ισχυρίζονται ότι η Δύση προσπαθεί να επιβάλλει στην Κίνα τους δικούς της όρους για το πώς θα πρέπει να αναπτυχθεί. Αυτού του είδους τα επιχειρήματα υποστηρίζουν ότι η Κίνα πρέπει να ακολουθήσει μία διαφορετική αναπτυξιακή οδό. Από την άλλη πλευρά, πολλοί δυτικοί αναλυτές κατηγορούν την Κίνα ότι δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για τις εκπομπές επιβλαβών αερίων που προκαλεί, κατηγορούν τις εμπλεκόμενες πολυεθνικές εταιρίες για την περιβαλλοντική υποβάθμιση της Κίνας, κτλ. Αυτού του είδους η συζήτηση είναι εν τέλει αντιπαραγωγική.


Το chinadialogue έχει σίγουρα καταφέρει να υπερβεί αυτή την ανούσια διαμάχη, αφήνει αυτού του είδους τα επιχειρήματα στην άκρη και προσπαθεί να κρατήσει μια περισσότερο εποικοδομητική στάση. Είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος για την δημιουργία ενός ανοιχτού φόρουμ που θα στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η Κίνα με τη Δύση μπορούν να μοιραστούν ένα κοινό πλαίσιο στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Είμαι, όμως, το ίδιο αισιόδοξος για το περιβαλλοντικό μέλλον της Κίνας ή για το αν θα καταφέρει το chinadialogue να προωθήσει την βιώσιμη ανάπτυξη στην Κίνα; Δεν μπορώ να πω, όλα τα σενάρια είναι πιθανά.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός περιβαλλοντικών ΜΚΟ στην Κίνα. Ποια είναι η σχέση τους με το chinadialogue, ως τώρα;


Sam Geall: Έχουμε γίνει φορείς αρκετών θετικών αντιδράσεων από μερικούς ανθρώπους οι οποίοι δραστηριοποιούνται σε αυτές τις οργανώσεις. Όταν ξεκίνησε το chinadialogue πήραμε την απόφαση να μην συμπράξουμε με καμία ΜΚΟ από την Κίνα, είτε με αυτές που ελέγχονται από το κράτος, είτε με σχετικά ανεξάρτητες οργανώσεις που δρουν σε τοπικό επίπεδο, είτε με διεθνείς οργανώσεις. Όπως είπα, ο στόχος μας ήταν να κινήσουμε έναν διάλογο μεταξύ πολιτών που δραστηριοποιούνται σε όλους τους τομείς της κινεζικής κοινωνίας, να εμπλέξουμε ακόμα και υψηλούς κρατικούς αξιωματούχους. Για να παραμείνει αυτός ο διάλογος ανοιχτός και εποικοδομητικός θα πρέπει να μην αποκλείει καμία φωνή.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Ήσουν διστακτικός όταν ξεκίνησες να ασχολείσαι με αυτό το εγχείρημα; Η Κίνα είναι μία τουλάχιστον αμφιλεγόμενη χώρα για την ανάληψη τέτοιου είδους πρωτοβουλιών, οι οποίες στηρίζονται στον ελεύθερο διάλογο και την ελεύθερη συμμετοχή.


Sam Geall: Όταν σχεδιαζόταν το chinadialogue, συμφωνήσαμε ότι το περιβάλλον ήταν το πιο επείγον ζήτημα για την Κίνα και πήραμε την απόφαση να επικεντρωθούμε στις περιβαλλοντικές προκλήσεις που η Δύση μοιράζεται με την Κίνα. Εντός της κινεζικής κοινωνίας, υπάρχει μία ευρεία συμφωνία ότι τα περιβαλλοντικά θέματα είναι άξια συζήτησης, και ότι η Κίνα οφείλει να αποκτήσει μια περισσότερο ενεργή συμμετοχή στην επίλυση τους, αφού δεν αποτελούν μόνο μια πηγή κινδύνου για το δικό τους περιβάλλον αλλά θέτουν σε κίνδυνο την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας.


Όσον αφορά την πολιτική κατάσταση, η Κίνα δεν είναι βέβαια ακριβώς όμοια με τη Δύση. Παρόλα αυτά, έχει αναπτυχθεί μια ζωηρή συζήτηση για το περιβάλλον εντός της κινεζικής κοινωνίας. Αυτή η συζήτηση διαδραματίζεται εντός του Κομμουνιστικού κόμματος, αλλά και έξω από αυτό: στα πανεπιστήμια, στο ίντερνετ. Νομίζω ότι το chinadialogue έχει κατορθώσει να αναδείξει μερικές από τις πτυχές αυτής της συζήτησης.


Διαβάστε ακόμα


H Isabel Hilton μιλά με τον Al Gore (στα αγγλικά)


openDemocracy

Στην θολή περί της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης συζήτηση που γίνεται τον τελευταίο καιρό όλοι ομνύουν στην «κοινωνία της γνώσης», ενώ οι πολιτικές διάχυσης της γνώσης είναι ανύπαρκτες, υποστηρίζει ο Πάσχος Μανδραβέλης.


Στην θολή περί της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης συζήτηση που γίνεται τον τελευταίο καιρό προβάλλεται ένα ουσιαστικό επιχείρημα κατά της αποκέντρωσης στην Περιφέρεια των Πανεπιστημίων και ΤΕΙ: οι βιβλιοθήκες. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η διασπορά των τμημάτων από χωρίου εις χωρίον στερεί από μια μεγάλη μάζα φοιτητών την πρόσβαση σε «σύγχρονες κι ενημερωμένες βιβλιοθήκες». Αυτό είναι σωστό, αλλά πάλι σάμπως όσοι σπουδάζουν στα μεγάλα αστικά κέντρα έχουν πρόσβαση σε «σύγχρονες κι ενημερωμένες βιβλιοθήκες»; Οι εγχώριες πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες είναι επαρχιακές σε σχέση με τις αντίστοιχες της αλλοδαπής, δημοτικές βιβλιοθήκες στις περισσότερες πόλεις δεν υπάρχουν και η Εθνική Βιβλιοθήκη είναι απροσπέλαστη για τον κόσμο. Έτσι ενώ όλοι ομνύουν στην «κοινωνία της γνώσης» οι πολιτικές διάχυσης της γνώσης είναι ανύπαρκτες.


Τώρα γίνεται μεγάλη κουβέντα για τις σχολικές βιβλιοθήκες. Η επιχείρηση «να πάνε 100 βιβλία από δω, 200 από κει και 1.000 παραπέρα» θεωρείται διάχυση γνώσης. Το γεγονός ότι πέραν κάποιων σποραδικών πρωτοβουλιών δεν έχει ψηφιοποιηθεί τίποτε από την ελληνόφωνη γνώση είναι ένα θέμα που θα μας απασχολήσει στο μέλλον. Δηλαδή αντί να ξοδεύουμε τα πενιχρά κονδύλια για να αγοραστούν 4.000 σειρές των έργων του Παπαδιαμάντη, δεν θα ήταν προτιμότερο να βγει ο (χωρίς πνευματικά δικαιώματα πλέον) συγγραφέας στο διαδίκτυο και να είναι προσβάσιμος και από τους μαθητές, αλλά και από εκατομμύρια άλλους Έλληνες; Ίσως, πρέπει να υπάρχουν οι σχολικές βιβλιοθήκες παντού, αλλά αυτό ήταν το πρωτεύον στοίχημα του περασμένου αιώνα. Το σημερινό πρωτεύον στοίχημα είναι μία άχωρη ψηφιακή βιβλιοθήκη που θα εξυπηρετεί όλα τα σχολεία και όχι μόνο.


Στην παθιασμένη περί της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης συζήτηση όλοι έχουν κάτι να πουν για το εργαλειακό κομμάτι της εκπαίδευσης. Χρόνια τώρα ψάχνουμε πειραματικά τον άριστο αριθμό μαθημάτων που πρέπει να δώσει κάποιος για να περάσει στο πανεπιστήμιο, ενώ μόλις ανακαλύψαμε τους μαγικό αριθμό «10» για την αναβάθμιση των σπουδών στα ΑΕΙ. Το γεγονός ότι δεν διδάσκεται ο Δαρβίνος στα σχολεία δεν δημιούργησε ούτε το ένα εκατοστό της συζήτησης, απ’ ότι η «βάση εισαγωγής στα Πανεπιστήμια». Η εργαλειοθήκη της Παιδείας μοιάζει πιο σημαντική από την Παιδεία καθ’ αυτή.


(Σημείωση για να μην παρεξηγηθούμε: κριτήρια εισαγωγής πρέπει να υπάρχουν παντού, αλλά το ερώτημα είναι ποιος τα θέτει. Το «one size fits all» δεν βολεύει την σύγχρονη Παιδεία, η οποία –σε αντίθεση με την ομοιόμορφη εκπαίδευση της βιομηχανικής εποχής– έχει πολλαπλές προκλήσεις. Με άλλα λόγια το «10» είναι εξίσου χρήσιμο με το «8» ή το «12» που πιθανώς να έθεταν ως βάση τα πανεπιστήμια από μόνα τους, αλλά κι εξίσου άχρηστο όταν το θέτει το «πολιτμπιρό» της Οδού Μητροπόλεως.)


Στο ίδιο ακριβώς εργαλειακό πλαίσιο γίνεται και η συζήτηση για την «Κοινωνία της Πληροφορίας». Ο διάλογος έχει επικεντρωθεί στα «κομπιούτερ» (τα οποία μάλιστα μοιράζει ο ίδιος ο πρωθυπουργός), στα καλώδια και τις ταχύτητες του ADSL. Χρήσιμα είναι όλα: χωρίς αυτά δεν χτίζεται «Κοινωνία της Πληροφορίας». Μόνο που είναι τα εργαλεία της.


Δυστυχώς ξεχνάμε τα ουσιαστικότερα κομμάτια της «Kοινωνίας της Πληροφορίας» που είναι η … «Kοινωνία» και η «Πληροφορία». Kαι τα δύο δεν έχουν σχέση με τα καλώδια. Tο πρώτο αφορά σχέσεις ανθρώπων ή κοινωνικών ομάδων, νέες και παλιές ιεραρχίες. Έχει να κάνει με συγκρούσεις και προβλήματα. Bρίσκεται μέσα σε πρωτόγνωρες νομικές διαμάχες, που ναι μεν επιλύονται στην Eσπερία, αλλά οι λύσεις που δίνονται δεν είναι κατ’ ανάγκην οι καλύτερες δυνατές γι’ αυτόν τον τόπο, γι’ αυτόν τον χρόνο. Aφορά ιδιοκτησίες, πληροφοριακό πλούτο (που αναγκαστικά με κάποιο τρόπο θα διανεμηθεί) έχοντες και μη έχοντες, νέες μορφές εργασίας και κοινωνικών σχέσεων.


Tέλος η K.τ.Π. έχει να κάνει με την Πληροφορία, τον φτωχό αδελφό σε όλη την συζήτηση για το μέλλον. Η απουσία ελληνικού περιεχομένου είναι εμφανής στον κυβερνοχώρο. Η ηλεκτρονική σχολική βιβλιοθήκη που προαναφέραμε είναι ένα μόνο μέρος. Λείπουν κλασικά ελληνικά έργα (αρχαία και νέα), εγχειρίδια πανεπιστημιακών, σημειώσεις, εργασίες κ.λ.π. η πρώτη ύλη του κυβερνοχώρου, που χωρίς αυτή οι υπολογιστές και τα καλώδια είναι απλώς άχρηστα.


Δυστυχώς παρά τις διακηρύξεις στην Ελλάδα δεν χτίζουμε την Κοινωνία της Γνώσης. Κι αυτό δεν οφείλεται στην έλλειψη εργαλείων…


Διαβάστε ακόμα


Medium.gr


Τετράδιο.gr

Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τον τρόπο που παράγεται η αξία, υποστηρίζει ο Richard Stallman, γιατί η επιχείρηση ή ο εργαζόμενος μπορεί να βάλει το λογισμικό να κάνει αυτό που εκείνοι θέλουν. Το ελεύθερο λογισμικό προωθεί νέες μορφές καινοτομίας καλώντας όλους να συμμετάσχουν.


Μία συνέντευξη στον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Μπορείτε να εξηγήσετε τον κίνημα για ελεύθερο λογισμικό;


Richard Stallman: Θα ήταν καλύτερα να εξηγήσω πρώτα τι σημαίνει ελεύθερο λογισμικό. Ελεύθερο λογισμικό σημαίνει λογισμικό που σέβεται την ελευθερία του χρήστη. Υπάρχουν τέσσερις βασικές ελευθερίες που πρέπει να έχει ο χρήστης οποιουδήποτε λογισμικού:


Ελευθερία 0: η ελευθερία να λειτουργήσεις το πρόγραμμα όπως θέλεις.


Ελευθερία 1: η ελευθερία να μελετάς τον πηγαίο κώδικα του προγράμματος και ύστερα να τον αλλάζεις έτσι ώστε να κάνει αυτό που θέλεις.


Ελευθερία 2: η ελευθερία να μοιράζεις αντίγραφα του προγράμματος όταν το επιθυμείς.


Ελευθερία 3: η ελευθερία να μοιράζεις αντίγραφα των τροποποιημένων εκδοχών μας, όταν το επιθυμείς.


Η ελευθερία 2 είναι η ελευθερία να βοηθάς το γείτονά σου, η ελευθερία 3 είναι η ελευθερία να συμβάλεις στην κοινότητά σου. Και οι δυο περιλαμβάνουν την ιδιωτική διανομή και τη δημοσίευση- ό, τι από τα δυο επιθυμείς. Και οι δυο περιλαμβάνουν τη δωρεάν διανομή όπως και την πώληση αντιγράφων, ό, τι από τα δυο επιθυμείς.


Τι είναι λοιπόν ο ακτιβισμός για ελεύθερο λογισμικό; Είναι ο αγώνας για την καθιέρωση και τη διατήρηση αυτών των ελευθεριών. Είναι αγώνας, γιατί οι περισσότεροι χρήστες ηλεκτρονικού υπολογιστή δεν έχουν αυτές τις ελευθερίες. Τους τις πήραν στη δεκαετία του 1970, όταν ένα πολύ μικρό τμήμα της κοινωνίας έκανε χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή- όταν η χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή έγινε ευρύτερα διαδεδομένη στη δεκαετία του 1990, αυτό που διαδόθηκε ήταν η χρήση της υποδούλωσης του χρήστη στο λογισμικό αποκλειστικής εκμετάλλευσης.


Αυτός που αναπτύσσει ένα πρόγραμμα αποκλειστικής εκμετάλλευσης διατηρεί την εξουσία του στους χρήστες, διατηρώντας τους διηρημένους και αβοήθητους. Είναι διηρημένοι επειδή τους απαγορεύεται να το μοιραστούν με οποιονδήποτε. Είναι αβοήθητοι επειδή δεν έχουν το πλάνο (τον πηγαίο κώδικα του προγράμματος), κι επομένως δεν έχουν τη δυνατότητα να το αλλάξουν. Αυτή η εξουσία δημιουργεί πολύ μεγάλες εταιρίες όπως οι Adobe, Apple και Microsoft, που χρησιμοποιούν την εξουσία τους για να την επεκτείνουν περισσότερο.


Θ.Π.: Γιατί πιστεύετε ότι ηθικά ζητήματα όπως η ελευθερία είναι πιο σημαντικά από τις τεχνολογικές εξελίξεις;


R.S.: Εάν η ηθική έχει κάποιο νόημα, πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα έναντι της πρακτικής ευκολίας. Η μόνη άλλη επιλογή είναι η ανηθικότητα.


Θ.Π.: Τι είδους κοινότητα οραματίζεται το κίνημα για ελεύθερο λογισμικό;


R.S.: Η επιτυχία της εκστρατείας μας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τους χρήστες λογισμικού ώστε να τους επιτρέπεται να συνεργάζονται σε μια κοινότητα για οποιονδήποτε νεωτερισμό.


Γνωρίζουμε σε ένα βαθμό από την εμπειρία μας πώς είναι αυτή η κοινότητα. Αποτελείται από πολλές ξεχωριστές υποεπιτροπές που λειτουργούν ξεχωριστά και ο καθένας μπορεί να επιλέξει σε ποιά να συμμετάσχει.


Ο Ελεύθερος Κόσμος δεν είναι παράδεισος- οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς στόχους και υπάρχουν διαμάχες. Έτσι είναι η ελευθερία- η εξάλειψη κάθε διαφωνίας συνεπάγεται δικτατορία.


Θ.Π.: Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε, εργαζόμαστε, καινοτομούμε και, κατά κάποιο τρόπο, ζούμε; Πώς;


R.S.: Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν για το λογισμικό, καθιστώντας το, πρώτα απ’ όλα, δυνατό. Το τυπικό δυαδικό –μόνο αποκλειστικής εκμετάλλευσης πρόγραμμα δεν επιτρέπει στους ανθρώπους να μάθουν πώς δουλεύει.


Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει λίγο, άμεσα, τον τρόπο με τον οποίον οι περισσότεροι χρήστες κάνουν τη δουλειά τους. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, αλλάζει τα πάντα, γιατί η επιχείρηση ή ο εργαζόμενος μπορεί να βάλει το λογισμικό να κάνει αυτό που εκείνοι θέλουν.


Το ελεύθερο λογισμικό προωθεί νέες μορφές καινοτομίας καλώντας όλους να συμμετάσχουν- αλλά, κατά την άποψή μου, η καινοτομία δεν αξίζει την έμφαση που η κοινωνία μας έχει την τάση να τις δίνει. Η ελευθερία είναι πιο σημαντική.


Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τη ζωή μας με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές αποτρέποντας τους αξιοποιητές να ελέγχουν τον τρόπο που ζούμε. Ενώ το λογισμικό αποκλειστικής εκμετάλλευσης ελέγχεται από τον αξιοποιητή, το ελεύθερο λογισμικό αναπτύσσεται δημοκρατικά υπό τον έλεγχο των χρηστών.


Θ.Π.: Νομίζετε ότι η επέκταση των ελεύθερων ασύρματων δικτύων μπορεί να απελευθερώσει τα ψηφιακά μέσα επικοινωνίας από τον έλεγχο που ασκούν οι αγορές και του κράτος;


R.S.: Νομίζω ότι ο όρος ‘έλεγχος που ασκούν οι αγορές’ είναι εν μέρει παραπλανητικός: οι αγορές ως τέτοιες δεν ελέγχουν τι μπορείς να κάνεις με το Ίντερνετ. Ο έλεγχος επιβάλλεται ξεχωριστά από τις κυβερνήσεις: με τη νομοθεσία για τη δυσφήμιση (άδικα περιοριστική στο Ηνωμένο Βασίλειο), το κοπυράιτ (υπερβολικά περιοριστικό παντού για την ψηφιακή εποχή), τις αξιώσεις για εποπτεία και την απεριόριστη λογοκρισία.


Τα ελεύθερα ασύρματα δίκτυα μπορούν να μειώσουν αυτό τον έλεγχο, αλλά όσο χρησιμοποιούνται μόνο για τοπική επικοινωνία δεν μπορούν να κάνουν σπουδαία πράγματα για να διευκολύνουν γενικά τη δημοσίευση οποιουδήποτε πράγματος.


Θ.Π.: Συμφωνείτε με την προώθηση και τη διάδοση του ελεύθερου λογισμικού και των ελεύθερων ασύρματων τοπικών δικτύων;


R.S.: Εάν εννοείτε δωρεάν τοπικά ασύρματα δίκτυα, φυσικά είμαι υπέρ αυτών- αυτό όμως δεν συνδέεται πολύ άμεσα με το ελεύθερο λογισμικό. Το είδος της ελευθερίας που μπορούν τα δωρεάν τοπικά δίκτυα να προσφέρουν είναι η ελευθερία από την κρατική εποπτεία- αυτό, όμως, δεν γίνεται αυτόματα.


Θ.Π.: Πώς αντιλαμβάνεστε μια κοινή πλατφόρμα ανάμεσα σε μια ευρύτερη πολιτική/κοινωνική κοινή περιουσία και τα κινήματα για ελεύθερο λογισμικό; Ποιοι θα ήταν οι κοινοί στόχοι και ποιες οι παγίδες;


R.S.: Το κίνημα για ελεύθερο λογισμικό θα μπορούσε να επεκταθεί φυσιολογικά σε ένα κίνημα υπέρ της ελευθερίας και άλλου είδους έργων. Θα έλεγα ότι όλα τα έργα που η κύρια κοινωνική χρήση τους είναι πρακτικής φύσης, πρέπει να είναι ελεύθερα. Αυτό περιλαμβάνει τα έργα αναφοράς και τα παιδαγωγικά, όπως επίσης τις μεθόδους και το λογισμικό.


Δεν το επεκτείνω σε όλα τα έργα- δεν πιστεύω πως όλα τα δοκίμια και όλα τα έργα τέχνης πρέπει να είναι ελεύθερα. Πρέπει όμως να είναι πιο ελεύθερα. Ο καθένας πρέπει να είναι ελεύθερος να διανέμει με μη εμπορικό τρόπο ακριβή αντίγραφα κάθε δημοσιευμένης εργασίας. Κι ο καθένας πρέπει να είναι ελεύθερος να συνδυάζει και να μεταβάλει μικρά κομμάτια άλλων έργων για να κάνει ένα νέο έργο τέχνης.


Το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί παράδειγμα ωφέλιμης παγκοσμιοποίησης. Πολλά ελεύθερα προγράμματα έχουν αξιοποιητές και χρήστες ανά τον κόσμο.


Όταν οι άνθρωποι αντιτίθενται στην παγκοσμιοποίηση, εννοούν συνήθως την παγκοσμιοποίηση της επιχειρηματικής εξουσίας. Η ειδική αποτελεσματική εξουσία των επιχειρήσεων αποτελεί προσβολή απέναντι στη δημοκρατία- η παγκοσμιοποίηση αυτής της αδικίας γεννά μια ακόμη μεγαλύτερη . Αλλά ελεύθερο λογισμικό είναι η ανθρώπινη γνώση και συνεργασία. Η παγκοσμιοποίηση αυτού του κοινωνικού αγαθού το καθιστά καλύτερο.


Διαβάστε ακόμα


Το GNU μανιφέστο (στα αγγλικά)


Η κοινότητα για το ελεύθερο λογισμικό: 20 χρόνια μετά (στα αγγλικά)

Σε ποιο βαθμό μπορούμε να δημιουργήσουμε αξία ο ένας για τον άλλον χωρίς την παρέμβαση των κυβερνήσεων ή των εταιρικών συμφερόντων; Ο Douglas Rushkoff εξηγεί τα commons σαν την άνθιση μιας σειράς συμπεριφορών που δημιουργούν ένα εναλλακτικό σύστημα αξιών.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλος για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Γιατί συνηθίζετε να συγκρίνετε τη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας με την Αναγέννηση;


Douglas Rushkoff: Από την ώρα που ρωτάτε ‘γιατί’ αντί για ‘πώς’, δεν θα μπω σε λεπτομέρειες. Αρκεί να πω ότι τα βιβλία μου και τα άρθρα μου διέρχονται σε μεγάλο βαθμό τις παράλληλες γραμμές ανάμεσα στην Αναγέννηση και την εποχή μας: η τυπογραφία, η προοπτική, η εκτεινόμενη μεταφορά, ο περίπλους του πλανήτη, η επανεφεύρεση του ‘ατομικού’, οι αρχές του λογισμού, συναντούν τους σύγχρονους παραλληλισμούς τους στο Ίντερνετ, την ολογραφία, το υπερκείμενο, τη διαγραφή τροχιάς γύρω απ’ τον πλανήτη, την επανεφεύρεση του συλλογικού, τις αρχές της θεωρίας των συστημάτων, με αυτή τη σειρά.


Ως προς το γιατί, πιστεύω ότι είναι σημαντικό να καταλάβουν οι άνθρωποι ότι υπάρχουν πρότυπα αλλαγής διαφορετικά από τα ‘κινήματα’ και τις ‘επαναστάσεις’. Μια αναγέννηση- για την ακρίβεια, η αναγέννηση παλιών ιδεών σε νέο πλαίσιο- αποτελεί έναν λιγότερο απειλητικό τρόπο κατανόησης και διαλόγου για όλες τις αλλαγές που συμβαίνουν. Είναι ένας πιο αισιόδοξος, πιο φιλικός όρος από την επανάσταση, που συχνά συνεπάγεται τον αποκεφαλισμό ανθρώπων.


Επιπλέον, είναι ένας εκπληκτικός τρόπος για να καταλάβει κανείς τι συμβαίνει: παλιές ιδέες που έχουμε απωθήσει, όπως η αξία της συνεργασίας, γεννώνται ξανά στο επόμενο πλαίσιο συνεκτικότητας. Πρόκειται για ιδέες που απωθήθηκαν από την εποχή της πρώτης αναγέννησης, που εξυμνούσε την ατομικότητα και τη δύναμη του ανταγωνισμού.


Π.Χ.: Γιατί πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι για τη δική μας αναγέννηση; Ακόμη κι αν χαρακτηρίζεται από τη δημιουργία δικτύων, συνεργασίας και συμμετοχής, κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί πως όλα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για διαφορετικούς σκοπούς.


D.R.: Χρησιμοποιούνται για διαφορετικούς σκοπούς συνεχώς. Δεν ξέρω πόσο αισιόδοξος είμαι γι’ αυτό. Πιστεύω όμως πως αποτελεί αξία να μπορεί κάποιος να οραματιστεί θετικά, δημιουργικά σενάρια. Εάν δεν μπορούμε ούτε να φανταστούμε μια εναλλακτική λύση στον απρόσωπο φασισμό στον οποίον βρισκόμαστε, δεν βλέπω διέξοδο. Αρχίζοντας να πιστεύουμε πως μπορούμε να κάνουμε κάποια βήματα προς τον μακρύ, δύσκολο δρόμο που μας επαναφέρει στη συνειδητοποίηση και τη συμπόνια, τοποθετούμε αυτή την περιπλάνηση στη σφαίρα του δυνατού.


Και θα προτιμούσα να ζω σ’ έναν κόσμο με λιγότερο πόνο, βάσανα και βλακεία.


Π.Χ.: Υπάρχει ένα συγκεκριμένο κομμάτι της καθημερινής ζωής όπου οι αρχές της ανοιχτής πηγής δεν πρέπει να εφαρμοστούν;


D.R.: Θα προτιμούσα να μην εφαρμόσετε τις αρχές σας της ανοιχτής πηγής στα γεννητικά όργανα της γυναίκας μου ή τον γενετικό κώδικα του παιδιού μου. Θέλω να πω πως από τη στιγμή που οι κώδικες μέσω των οποίων λειτουργεί η κοινωνία μας αποτελούν κοινωνικές κατασκευές ( και όχι συνθήκες εκπορευόμενες από το Θεό, που προϋπάρχουν) πιστεύω πως πρέπει να διαπραγματευτούμε μαζί τη συλλογική μας αλήθεια. Δεν είναι ελεύθερη για όλους, και τα δικαιώματα των ατόμων να λαμβάνουν ορισμένες αποφάσεις για τον εαυτό τους πρέπει να υπερισχύουν και της πιο καλοπροαίρετης επιθυμίας κάποιου άλλου να κωδικοποιήσει αυτές τις αποφάσεις για λογαριασμό μας.


Χρησιμοποιώ όμως το ‘ανοιχτές πηγές’ με ευρύτερο τρόπο από τον οποίο χρησιμοποιείται συνήθως, ας πούμε από την κοινότητα Linux. Νομίζω πως πρέπει να συνειδητοποιήσουμε σε ποιο βαθμό ο νόμος ή η ‘αλήθεια’ που θεωρούμε δεδομένα αποτελούν στην πραγματικότητα δημιούργημα των ανθρώπων.


Π.Χ.: Το πρότυπο της ‘ανοιχτής πηγής’ βασίζεται σε μια στενή αντίληψη κοινότητας. Η έννοια της κοινής περιουσίας την αντανακλά; Υπάρχουν καλύτερες;


D.R.: Η κοινή περιουσία είναι καλό πρότυπο. Έχει μεγαλύτερη αξία για μας σε ό, τι αφορά σε αυτά που έχουμε χάσει. Θα ήταν σπουδαίο να έχουμε κοινή περιουσία- και μας λείπει τώρα που ξεπεράστηκε από την αγορά. Αλλά η κοινή περιουσία δεν είναι τόσο ένας χώρος που δημιουργείται όσο μια σειρά συμπεριφορών που δημιουργούν ένα εναλλακτικό σύστημα αξιών.


Επομένως, έχω την τάση να εξετάζω περισσότερο τις ίδιες τις συμπεριφορές. Πόσο πρόθυμοι είμαστε να δημιουργήσουμε αξία; Σε ποιο βαθμό μπορούμε να δημιουργήσουμε αξία ο ένας για τον άλλον χωρίς την έγκριση ή την παρέμβαση των κυβερνήσεων ή των εταιρικών συμφερόντων;


Π.Χ.: Δεν πρέπει κάτι να πεθάνει, πριν γεννηθεί η κοινή περιουσία;


D.R.: Αυτό είναι λίγο βαρύ. Είναι λίγο επαναστατικό στη σκέψη. Όχι, λοιπόν, δεν πιστεύω πως αποτελεί προϋπόθεση ότι πρέπει κάτι να ‘πεθάνει’ ώστε οι άνθρωποι να δημιουργήσουν αξία ο ένας για τον άλλον με νέους τρόπους. Είναι πιθανό τα συγκεντρωτικά σχήματα δημιουργίας αξίας να παρακμάσουν καθώς περισσότερες περιφερειακές και τοπικές οικονομίες ανέρχονται- αλλά δεν πιστεύω πως οτιδήποτε πρέπει να πεθάνει. Υπάρχει αξία στην κεντρική εξουσία. Απλώς λειτουργεί καλύτερα όταν συνυπάρχει με άλλες αρχές, παρά όταν τις εξολοθρεύει ή τις αφομοιώνει.


Διαβάστε ακόμα


Δημοκρατία ανοικτού κώδικα (στα Αγγλικά)


Προοπτικές για την νέα Αναγέννηση (podcast)

Η τρέχουσα πολιτική οικονομία βασίζεται σε ένα θεμελιώδες λάθος, σημειώνει ο Michel Bauwens. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι και ότι υπάρχει ένα ατέλειωτο βούλιαγμα. Σε μια κοινωνία βασισμένη στη θεωρία Ρ2Ρ (δίκτυα ομότιμων), η κατάσταση αντιστρέφεται: τα όρια των φυσικών πόρων αναγνωρίζονται και η αφθονία άυλων πόρων γίνεται κεντρική αρχή.


1. Γενική εισαγωγή


Οι κοινωνικές διαδικασίες μεταξύ ομότιμων δικτύων είναι διαδικασίας ακολουθιακής επαγωγικής επεξεργασίας, όπου αυτοί που κινούνται σε ένα διανεμημένο διαδίκτυο μπορούν να ασχολούνται ελεύθερα με κοινές επιδιώξεις, χωρίς εξωτερικό εξαναγκασμό. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε πως τα διανεμημένα συστήματα διαφέρουν από τα αποκεντρωμένα συστήματα, κυρίως επειδή στα τελευταία οι κόμβοι είναι υποχρεωτικοί, ενώ στα προηγούμενα είναι αποτέλεσμα συνειδητών επιλογών. Τα διανεμημένα δίκτυα έχουν περιορισμούς, εσωτερικό εξαναγκασμό, που αποτελούν προϋποθέσεις για να λειτουργεί μια ομάδα, και μπορεί να είναι ενσωματωμένα στην τεχνική υποδομή, τις κοινωνικές νόρμες ή τους νομικούς κανόνες.


Πιο συγκεκριμένα, οι κοινωνικές διαδικασίες μεταξύ ομότιμων δικτύων (Ρ2Ρ) δημιουργούν:


1) Ομότιμη παραγωγή: κάθε φορά που μια ομάδα ομότιμων δικτύων αποφασίζει να αναλάβει την παραγωγή ενός κοινού πόρου


2) Ομότιμη διακυβέρνηση: τα μέσα με τα οποία επιλέγουν να αυτοδιοικούνται όταν ασχολούνται με μια τέτοια επιδίωξη


3) Ομότιμη ιδιοκτησία: το θεσμικό και νομικό πλαίσιο που επιλέγουν να διαφυλάξουν έναντι της ιδιωτικής ιδιοποίησης αυτού του κοινού έργου- συνήθως με μορφές μη αποκλειστικής εκμετάλλευσης σε ό, τι αφορά στην οικουμενική κοινή ιδιοκτησία, όπως αυτή ορίζεται από την General Public License (Άδεια Γενικής Χρήσης), ορισμένες μορφές των αδειών Creative Commons, η παρόμοιων παράγωγων.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η ομότιμη παραγωγή αποτελεί μια μορφή ‘γενικευμένης’ ή μη-αμοιβαίας ανταλλαγής. Δεν πρόκειται για μια οικονομία βασισμένη στην άμεση ανταλλαγή ή υποχρέωση. Επομένως, η ομότιμη παραγωγή δεν εξομοιώνεται με την συνεταιριστική παραγωγή για την αγορά: η συμμετοχή πρέπει να είναι εθελοντική, δεν υπάρχει άμεση ανταμοιβή (αλλά πολλές έμμεσες ανταμοιβές) με τη μορφή χρηματικής αποζημίωσης. Η ίδια η διαδικασία είναι συμμετοχική. Και το αποτέλεσμα είναι παρομοίως ελεύθερο, με την έννοια ότι οποιοσδήποτε μπορεί να έχει πρόσβαση και να χρησιμοποιεί τον κοινό πόρο. Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα από τα προγράμματα της ομότιμης παραγωγής διασυνδέονται με έναν μικρότερο πυρήνα ανθρώπων που μπορούν να πληρώνονται και να χρησιμοποιούν τα κονδύλια για τη δημιουργία μιας υποδομής που θα επιτρέψει την ομότιμη παραγωγή.


Οι προϋποθέσεις για να υπάρξει ομότιμη παραγωγή είναι κυρίως: ο πλούτος και η διανομή. Ο πλούτος έχει να κάνει με τον πνευματικό πλούτο ή το πλεόνασμα δημιουργικότητας, με την ικανότητα κατοχής μέσων παραγωγής με ανάλογη ικανότητα πλεονάσματος. Η διανομή είναι η προσβασιμότητα αυτών των άφθονων πόρων σε καλά επεξεργασμένα εργαλεία, που ο Yochai Benkler αποκάλεσε λειτουργικά και επεκτάσιμα τμήματα. Μιλάμε πάλι για διανομή πνεύματος, για υποδομή παραγωγής, για χρηματοοικονομικό κεφάλαιο.


Η ισότιμη παραγωγή, παρ’ όλο που είναι ενσωματωμένη στην τρέχουσα πολιτική οικονομία και βασική για την επιβίωση των γνωστικών μορφών του καπιταλισμού, είναι μετα-καπιταλιστική. Κυρίως επειδή δεν εξαρτάται από τις αμοιβές, ούτε από τον έλεγχο μιας εταιρικής ιεραρχίας και δεν κατανέμει πόρους σύμφωνα με οποιονδήποτε μηχανισμό τιμών ή αγοράς.


Η ισότιμη διακυβέρνηση είναι μετα-δημοκρατική, επειδή είναι μια μορφή διακυβέρνησης που δεν βασίζεται στην αντιπροσώπευση, αλλά όπου οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν άμεσα, και επειδή δεν περιορίζεται στο πολιτικό πεδίο, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιοδήποτε κοινωνικό πεδίο.


Η ισότιμη ιδιοκτησία είναι μια μετα-καπιταλιστική μορφή ιδιοκτησίας επειδή είναι μη αποκλειστικής εκμετάλλευσης και δημιουργεί ένα commons με οριακά κόστη αναπαραγωγής.


2. Οι προϋποθέσεις για την επέκταση της ομότιμης παραγωγής


Η ομότιμη παραγωγή εμφανίζεται στη σφαίρα της άυλης παραγωγής. Σ’ αυτή τη σφαίρα, η πρόσβαση σε διανεμημένους πόρους είναι σχετικά εύκολη. Μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στις δυτικές χώρες διαθέτουν μόρφωση και μπορούν να έχουν έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή στη διάθεσή τους. Και τα κόστη αναπαραγωγής είναι οριακά.


Η επέκταση της ομότιμης παραγωγής εξαρτάται από τις πολιτιστικές/νομικές συνθήκες. Απαιτεί τη χρήση ανοιχτού και ελεύθερου, ακατέργαστου πολιτιστικού υλικού, συμμετοχικές δομές για την επεξεργασία του και μορφές ιδιοκτησίες βασισμένες στα commons για να προστατεύσουν τα αποτελέσματα από ιδιωτική ιδιοποίηση. Ως εκ τούτου, επιτυγχάνεται η κυκλοφορία του common (η έννοια είναι του Nick Dyer-Whiteford), μέσω της οποίας η ομότιμη παραγωγή επεκτείνεται.


Ωστόσο, η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στη σφαίρα της άυλης παραγωγής.


Οι φυσικοί πόροι μπορούν να μοιραστούν, εάν είναι διαθέσιμοι σε διανεμημένο σχήμα. Για παράδειγμα: οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και τα αρχεία τους και η ικανότητα επεξεργασίας. Τα αυτοκίνητα μπορούν να συγκεντρωθούν όλα μαζί. Τα χρήματα μπορούν να συγκεντρωθούν, για παράδειγμα σε οικονομικές συναλλαγές του Ρ2Ρ όπως στην περίπτωση της Zopa ή της Prosper.Η κατασκευή μικρών ηλεκτρονικών υπολογιστών και προσωπικών κατασκευών μπορούν να κατεβάσουν το όριο συμμετοχής, δημιουργώντας περισσότερα λειτουργικά και επεκτάσιμα τμήματα σε νεότερα πεδία.


Για διαδικασίες όπου η φυσική παραγωγή απαιτεί πρόσβαση σε συγκεντρωτικό οικονομικό κεφάλαιο, για παράδειγμα η παραγωγή αυτοκινήτων, είναι απολύτως κατανοητό να αποκοπεί η φάση του άυλου σχεδίου από τον χώρο φυσικής παραγωγής. Η Innocentive είναι ένα από τα παλιότερα παραδείγματα. Η μελέτη για το αυτοκίνητο ανοιχτού κώδικα μπορεί να έχει κολλήσει, αλλά δεν υπάρχει ουσιαστικό εμπόδιο για τέτοιες διαδικασίες.


Τέλος, η σχέση ανάμεσα σε φυσικά αντικείμενα, τον ορθολογικό χώρο και την ψηφιακή ταυτοποίηση μπορεί να αλλάξει, ώστε να προωθηθούν προσεγγίσεις βασισμένες στην έννοια των commons. Το πείραμα του λευκού ποδήλατου στο Άμστερνταμ απέτυχε, επειδή ο ανεπαρκής φυσικός πόρος, τα ποδήλατα, δεν μπορούσαν να εντοπιστούν και να προστατευθούν. Αλλά ποδήλατα που ανήκουν στα commons μπορούν να εντοπιστούν μέσω του RFID.


Μια τέτοια επέκταση δεν αποτελεί μόνο φυσική προέκταση της τεχνικής εξέλιξης, αλλά έχει δομικά και επομένως πολιτικά κωλύματα. Τα συγκεντρωτικά σχήματα του κεφαλαίου των σύγχρονων νεοφιλελεύθερων αντι-αγορών παρεμποδίζουν σαφώς μια τέτοια επέκταση. Ακόμη όμως και με αυτούς τους περιορισμούς, τα περιθώρια επέκτασης της ομότιμης παραγωγής είναι σημαντικά.


3. Οι συνθήκες για την επέκταση της ομότιμης διακυβέρνησης


Η ομότιμη διακυβέρνηση λειτουργεί επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι ο συντονισμός σε μεγάλη κλίμακα ενός μεγάλου αριθμού ομάδων μικρο-παραγωγής. Στο εσωτερικό των ομάδων, η λήψη αποφάσεων είναι συμμετοχική και συναινετική και ο παγκόσμιος συντονισμός είναι εκουσίως αποδεκτός και σήμερα τεχνικά εφικτός. Μικρές φυλές, θύματα των πολιτισμικών ιεραρχιών, καθίστανται πάλι ικανές στο νέο σχήμα των διαδικτυακών κοινοτήτων με κοινά ενδιαφέροντα.


Από τη θετική της πλευρά, η ομότιμη διακυβέρνηση επεκτείνει τη σφαίρα της αυτονομίας-σε-συντονισμό με όλα τα κοινωνικά πεδία. Υπόσχεται να γίνει η παραγωγή μια μη ιεραρχική διαδικασία. Ωστόσο, όπως είπα προηγουμένως, η ομότιμη διακυβέρνηση είναι ‘μετα-δημοκρατική’ γιατί είναι μη-αντιπροσωπευτική.


Ο αρνητικός περιορισμός είναι ο ακόλουθος: η ομότιμη διακυβέρνηση απαιτεί a priori συναίνεση στο κοινό αντικείμενο. Αλλά η κοινωνία ως σύνολο στερείται εξ’ ορισμού αυτής της συναίνεσης: είναι μάλλον μια αποκεντρωμένη συλλογή αντιμαχόμενων συμφερόντων και κοσμοθεωριών παρά ένα διανεμημένο δίκτυο ελεύθερων παικτών. Κατά συνέπεια, για την κοινωνία γενικά δεν υπάρχει εναλλακτική λύση σε μια αναζωογονημένη δημοκρατική πολιτεία, βασισμένη στην αντιπροσώπευση. Ωστόσο, όπως η αγορά μπορεί να εμπνευστεί απ’ τον εαυτό της και να μεταρρυθμιστεί από αρχές Ρ2Ρ ή βασισμένες σε συνεταιρισμούς (όπως στο εμπόριο που υπάγεται σε ομότιμη διαιτησία), έτσι μπορούμε να έχουμε ομότιμα σχήματα παγκόσμιας διακυβέρνησης βασισμένης σε πολλούς θεματοφύλακες .Και σε κάθε περίπτωση, η σφαίρα της αυτονομίας, όπως για παράδειγμα η καθαρή διακυβέρνηση μπορεί να επεκταθεί ουσιαστικά ακόμη και μέσα στις δομές μιας δημοκρατικής κυβέρνησης.


4. Η θεωρία Ρ2Ρ ως απελευθερωτική δυνατότητα της εποχής


Η τρέχουσα πολιτική οικονομία βασίζεται σε ένα θεμελιώδες λάθος. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι και ότι υπάρχει ένα ατέλειωτο βούλιαγμα. Και δημιουργεί τεχνική ανεπάρκεια για εν δυνάμει άφθονους πολιτιστικούς πόρους. Αυτός ο συνδυασμός ημι-αφθονίας και ημι- ανεπάρκειας καταστρέφει τη βιόσφαιρα και παρεμποδίζει την επέκταση του κοινωνικού νεωτερισμού και του ελεύθερου πολιτισμού.


Σε μια κοινωνία βασισμένη στη θεωρία Ρ2Ρ, η κατάσταση αντιστρέφεται: τα όρια των φυσικών πόρων αναγνωρίζονται και η αφθονία άυλων πόρων γίνεται κεντρική αρχή. Η θεώρηση της Ρ2Ρ είναι η ακόλουθη:


1) η κεντρική πνευματική, πολιτιστική και ψυχική αξία παράγεται μέσω μη αμοιβαίας ομότιμης παραγωγής,
2) περιβάλλεται από μια μεταρρυθμισμένη, εμπνευσμένη από την ομοτιμία, σφαίρα υλικών ανταλλαγών,
3) διοικείται σε παγκόσμιο επίπεδο από ένα εμπνευσμένο από την ομοτιμία και αναμορφωμένο κράτος και σύστημα διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμες πρακτικές και ανθρώπινη εξέλιξη (στα αγγλικά)

Επανεξετάζοντας τα πρώτα 4 χρόνια του Creative Commons, ο Lawrence Lessig θυμάται ότι οι άδειες CC σχεδιάστηκαν για να συμβάλλουν στο άνοιγμα ενός χώρου δημιουργικότητας απελευθερωμένου από ένα μεγάλο μέρος του βάρους που αποτελεί ο νόμος για το κοπυράιτ. Οι άδειες CC έγιναν ένας απλός τρόπος για τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες να εκφράσουν τις ελευθερίες που επιθυμούν να έχει η δημιουργικότητά τους.


Creative Commons: Στόχοι και διδάγματα


Ποιο πρόβλημα επιχειρεί να επιλύσει το Creative Commons; Και τι έχουμε διδαχτεί μέχρι στιγμής;


Όταν ο Richard Stallman εγκαινίασε το Ίδρυμα Ελεύθερου Λογισμικού (Free Software Foundation), περισσότερα από 20 χρόνια πριν, ανταποκρίθηκε σε κάτι νέο στον κόσμο της ανάπτυξης του λογισμικού. Σύμφωνα με την εμπειρία του, το λογισμικό ήταν ελεύθερο, με την έννοια ότι ο πηγαίος κώδικας είχε ελεύθερη πρόσβαση και μπορούσε να τροποποιηθεί ελεύθερα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όμως, αυτός ο κανόνας άλλαξε. Όλο και περισσότερο, το λογισμικό γινόταν ιδιόκτητο, με την έννοια ότι ο πηγαίος κώδικας ήταν κρυφός και οι χρήστες δεν ήταν ελεύθεροι να τον κατανοήσουν ή να τον τροποποιήσουν. Ο Stallman θέλησε λοιπόν να οικοδομήσει ένα αντιστάθμισμα σ’ αυτή την τάση, αναπτύσσοντας ένα ελεύθερο σύστημα λειτουργίας, όπου οι ελευθερίες που εκείνος είχε γνωρίσει θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν.


Σε ό, τι αφορά στον πολιτισμό, η ιστορία είναι κατά κάποιο τρόπο διαφορετική. Δεν ξεκινήσαμε μ’ έναν κόσμο χωρίς ιδιόκτητο πολιτισμό. Αντίθετα, υπήρχε πάντοτε ιδιόκτητος πολιτισμός- δηλαδή έργο προστατευμένο από δικαίωμα αποκλειστικότητας. Και, κατά την άποψή μου τουλάχιστον, αυτό δεν είναι κακό. Οι καλλιτέχνες πρέπει να φάνε. Οι συγγραφείς, επίσης. Είναι βασικό ένα σύστημα να εξασφαλίζει ανταμοιβές στη δημιουργική κοινότητα, τουλάχιστον για να εμπνεύσει ένα δημιουργικό έργο.


Αλλά στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας μας, το βάρος που αποτελούσε το κοπυράιτ για τους άλλους δημιουργούς, και για τον πολιτισμό γενικά, ήταν ασήμαντο. Και ένα μεγάλο μέρος δημιουργικού έργου παρέμενε ελεύθερο από τις ρυθμίσεις του νόμου. Το κοπυράιτ ήταν σημαντικό για την πολιτιστική ανάπτυξη, αλλά περιθωριακό. Ρύθμιζε σημαντικά ορισμένες δραστηριότητες, αλλά άφηνε τους περισσότερους από εμάς ελεύθερους από τον έλεγχό του.


Όλα αυτά άρχισαν να αλλάζουν με τη γέννηση των ψηφιακών τεχνολογιών, για μια αιτία με την οποία κανείς δεν ασχολήθηκε ιδιαίτερα.


Εάν το κοπυράιτ ρυθμίζει τα ‘αντίγραφα’, τότε ενώ ένα απειροελάχιστο ποσοστό των χρήσεων του πολιτισμού εκτός διαδικτύου συνεπάγεται τη δημιουργία ‘αντιγράφων’, κάθε χρήση πολιτισμού στο διαδίκτυο αρχίζει με τη δημιουργία αντιγράφου. Στον πραγματικό κόσμο, η ανάγνωση ενός βιβλίου είναι μια πράξη που δεν ρυθμίζεται από το νόμο του κοπυράιτ, γιατί στον πραγματικό κόσμο η ανάγνωση ενός βιβλίου δεν δημιουργεί αντίγραφο. Στο Ίντερνετ, η ίδια πράξη εμπίπτει στο νόμο του κοπυράιτ, γιατί η ανάγνωση ενός βιβλίου στον ψηφιακό κόσμο συνεπάγεται πάντα τη δημιουργία ‘αντίγραφου’. Επομένως, καθώς ο κόσμος χρησιμοποιεί όλο και περισσότερο το διαδίκτυο, πολλές από τις ελευθερίες (με την έννοια της ζωής που δεν ρυθμίζεται από το νόμο του κοπυράιτ) εξαφανίζονται. Κάθε χρήση περιεχομένου που υπόκειται στο κοπυράιτ απαιτεί, υποθετικά τουλάχιστον, άδεια. Η αποτυχία διασφάλισης άδειας δημιουργεί ένα σύννεφο αβεβαιότητας σε ό, τι αφορά στη νομιμότητα της χρήσης.


Υπάρχουν πολλοί που δεν ασχολούνται μ’ αυτά τα σύννεφα αβεβαιότητας. Πολλοί κάνουν αυτό που θέλουν, αγνοώντας τις συνέπειες (και όχι μόνο στο διαδίκτυο). Υπάρχουν, όμως, ορισμένοι, και ειδικά κάποια σημαντικά ιδρύματα όπως σχολεία, πανεπιστήμια, κυβερνήσεις και εταιρίες που πολύ σωστά, έναντι αυτής της αβεβαιότητας, διστάζουν. Ορισμένοι, όπως ένας αυξανόμενος αριθμός πανεπιστημίων, ζητούν επειγόντως άδεια για να χρησιμοποιήσουν υλικό που βρίσκουν το Ίντερνετ στις τάξεις. Μερικοί, όπως ένας αυξανόμενος αριθμός εταιριών, απαγορεύουν ρητά στους υπαλλήλους τους να χρησιμοποιούν στις παρουσιάσεις υλικό που βρίσκουν στο διαδίκτυο. Κατά συνέπεια, ακριβώς τη στιγμή που οι τεχνολογίες του Ίντερνετ δημιουργούν μια έκρηξη ευκαιριών για συνεργατική δημιουργικότητα και κοινή γνώση, η αβεβαιότητα για τις άδειες παρεμβαίνει σ’ αυτή τη συνεργασία.


Εμείς, στο Creative Commons θεωρούμε πως αυτό είναι ένα είδος νομικής παραφροσύνης- μιας παραφροσύνης που δημιουργεί ο νόμος. Όχι μόνο επειδή πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι πρέπει να υποχρεούνται να μοιράζονται. Αλλά επειδή πιστεύουμε ότι πολλοί που διαθέτουν το έργο τους στο Ίντερνετ είναι ευτυχείς να το μοιράζονται. Ή ευτυχείς να το μοιράζονται για ορισμένους σκοπούς, αν όχι για άλλους. Ή πρόθυμοι να δουν το έργο τους να διαδίδεται ευρέως, χωρίς να νοιάζονται για τους κανόνες του κοπυράιτ. Και θεωρούμε πως οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να χρησιμοποιήσουν έναν απλό τρόπο για να διατυπώσουν τις προτιμήσεις τους.


Αυτό ήταν, λοιπόν, το κίνητρο για τις άδειες CC: Ένας απλός τρόπος για τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες να εκφράσουν τις ελευθερίες που επιθυμούν να έχει η δημιουργικότητά τους. Οι δημιουργοί που θέλουν να πουν ‘Διατηρούνται όλα τα δικαιώματα’, δεν χρειάζεται να υποβάλουν αίτηση. Αλλά οι δημιουργοί που θέλουν απλώς να πουν ‘Διατηρούνται ορισμένα δικαιώματα’ μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις άδειες μας για να εκφράσουν απλώς αυτή την ιδέα. Και τα άτομα και οι θεσμοί που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν έργα που βρήκαν στο Ίντερνετ μπορούν να το κάνουν, χωρίς να φοβούνται ότι θα ταυτιστούν με αυτούς που πιστεύουν ότι ‘Κανένα δικαίωμα δεν τηρείται’, σε ό, τι αφορά στο κοπυράιτ.


Όπως το Κίνημα για Ελεύθερο Λογισμικό (Free Software Movement), πιστεύαμε πως αυτή η επινόηση μπορούσε να συμβάλει στο άνοιγμα ενός χώρου δημιουργικότητας απελευθερωμένου από το ένα μεγάλο μέρος του βάρους που αποτελεί ο νόμος για το κοπυράιτ. Σε αντίθεση, όμως, με το Κίνημα για Ελεύθερο Λογισμικό, ο στόχος μας δεν είναι να εξαλείψουμε τον ‘ιδιόκτητο πολιτισμό’, όπως ορισμένοι από το Κίνημα για Ελεύθερο Λογισμικό επιθυμούν να εξαλείψουν το ιδιόκτητο λογισμικό. Αντίθετα, πιστεύουμε ότι οικοδομώντας ένα προπύργιο ελεύθερου πολιτισμού (με την έννοια του πολιτισμού που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα, τουλάχιστον για ορισμένους σημαντικούς σκοπούς), μπορούμε να αντισταθούμε στις τάσεις που ωθούν προς την άλλη πλευρά. Ακόμη πιο σημαντικό, στην τάση που τροφοδοτείται από την κούρσα στις τεχνολογίες για τη ‘Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων’.


Τι το κακό έχει η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων;


Φανταστείτε αυτή την ευτυχή εικόνα: Η δεκατετράχρονη κόρη σας έχει να γράψει για το σχολείο μια έκθεση για τις πρόσφατες πλημμύρες στη Νέα Ορλεάνη. Το θέμα της είναι το εξής: ‘Πώς οι απόψεις των ανθρώπων για την καταστροφή διαφέρουν ανάλογα με την προέλευσή τους;’ Κάνει λοιπόν αυτό που κάνουν όλο και περισσότερο τα παιδιά: μπαίνει στο Ίντερνετ για να αρχίσει την εργασία της. Ψάχνει στο Google για ειδήσεις σχετικά με τις πλημμύρες. Κι αρχίζει τις αναζητήσεις για να συμπληρώσει την έρευνά της.


Φανταστείτε ότι βρίσκει ένα αρχείο με σημαντικές μαρτυρίες θυμάτων από τις πλημμύρες. Ύστερα βρίσκει σειρές ειδησεογραφικών προγραμμάτων που αναφέρονται στις πλημμύρες. Τέλος βρίσκει κάποια στοιχεία δημοσκοπήσεων για το ποια θα έπρεπε να είναι η αντίδραση της αμερικανικής κυβέρνησης, καθώς και απόψεις για τις κινήσεις που η αμερικανική κυβέρνηση ήδη έκανε.


Ύστερα, χρησιμοποιώντας διαφορετικές φωνές, ταινίες και περιγραφές, η κόρη σας δημιουργεί μια δική της σύντομη ταινία. Ενσωματώνει τις φωνές από το αρχείο ήχου με τη μορφή αφήγησης κι ύστερα παίρνει σύντομες περικοπές από τα ειδησεογραφικά προγράμματα για να δείξει τις διάφορες απόψεις. Κι όταν τελειώσει, σας δείχνει με υπερηφάνεια την εργασία της κι εσείς (κατά πάσα πιθανότητα) πιστεύετε ότι κρατάτε στα χέρια σας το επόμενο έργο του George Lucas.


Η διαλειτουργικότητα είναι το σημαντικότερο ίσως πράγμα που μας έδωσε το Ίντερνετ σε μια πλατφόρμα στην οποία η εμπειρία είναι διαλειτουργική. Πρώτον, ο στόχος που είχαν οι ιδιοφυίες των υπολογιστών και των δικτύων ήταν να βρουν απλώς ένα τρόπο να κάνουν τους υπολογιστές να συνομιλούν μεταξύ τους. Ύστερα, οι ιδιοφυείς στις εφαρμογές, βρήκαν τρόπους να κάνουν το περιεχόμενο που κυκλοφορεί στα διάφορα μηχανήματα να είναι διαλειτουργικό σε μια μόνο ψηφιακή πλατφόρμα. Βρισκόμαστε κοντά σ’ έναν κόσμο όπου οποιοσδήποτε τύπος αρχείου ήχου μπορεί να αναμιχθεί με οποιονδήποτε τύπο αρχείου βίντεο και ύστερα να συμπληρωθεί με οποιονδήποτε τύπο αρχείου κειμένου ή εικόνων. Υπάρχουν εξαιρέσεις, υπάρχουν κάποιοι που δεν παίζουν το παιχνίδι της διαλειτουργικότητας. Αλλά η τάση του διαδικτύου είναι να παράγει έναν κόσμο όπου ο καθένας μπορεί να περικόπτει και να συνδυάζει ο,τιδήποτε, φτιάχνοντας έτσι κάτι καινούργιο. Ακριβώς όπως οι αισθήσεις επεξεργάζονται διαφορετικά είδη εμπειριών (ήχο, εικόνες, μυρωδιά, συγκινήσεις) και ύστερα τα μεταφέρουν σε μια μόνο πλατφόρμα (το μυαλό), έτσι τα ψηφιακά δίκτυα κατέστησαν δυνατό το συνδυασμό πολλών μορφών μέσων επικοινωνίας, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν σε μια μόνο πλατφόρμα.


Αυτή η σύγκλιση είναι που κάνει τη δημιουργική εργασία της κόρης σας δυνατή. Με την έννοια, ασφαλώς, ότι δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από αυτό που έκαναν οι κινηματογραφιστές εδώ και περίπου έναν αιώνα. Αλλά η διαφορά είναι πως εκείνη δεν είναι κινηματογραφιστής και δεν χρειάστηκε να αγοράσετε εξοπλισμό αξίας εκατοντάδων χιλιάδων δολαρίων. Οι ψηφιακές τεχνολογίες και το Ίντερνετ έχουν εκδημοκρατίσει αυτόν τον τρόπο ομιλίας. Και μόλις αρχίζουμε να βλέπουμε τη δημιουργικότητα που αυτή η αλλαγή προκάλεσε.


Σκεφτείτε όμως για ένα λεπτό τι είναι αυτό που έκανε την κόρη σας να μπορεί να δημιουργήσει αυτή την ταινία. Δεν ήταν μόνο η ύπαρξη ορισμένων τεχνολογιών- η ψηφιακή τεχνολογία, και ειδικά το Ίντερνετ. Ήταν, επίσης, η απουσία άλλης τεχνολογίας- δηλαδή, τεχνολογιών που ελέγχουν πώς και εάν μπορεί να χρησιμοποιήσει το περιεχόμενο που βρήκε. Όταν η κόρη σας αντέγραψε τις ηχητικές μαρτυρίες αυτών που επέζησαν, ο υπολογιστής δεν ρώτησε ‘για ποιο σκοπό.’ Όταν ενσωμάτωσε αυτές τις καταγραφές στην ταινία της, το λογισμικό δεν της ζήτησε να δείξει ότι έχει άδεια. Μπόρεσε να κάνει όλα αυτά που έκανε επειδή η τεχνολογία δεν ενδιαφέρεται για το εάν έχει την άδεια να τα κάνει. Το Ίντερνετ δεν κατασκευάστηκε έχοντας τις άδειες κατά νου. Η ελεύθερη πρόσβαση ήταν ο κανόνας.


Ωστόσο, η ελεύθερη πρόσβαση δημιουργεί πολλά προβλήματα σε πολλούς- στην πραγματικότητα, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σε όλους μας. Είναι πασίγνωστο ότι οι δισκογραφικές και κινηματογραφικές εταιρίες διαμαρτύρονται γι’ αυτό το χαρακτηριστικό του Ίντερνετ. Με βάση τον αρχικό σχεδιασμό του, μπορείς να ‘μοιραστείς’ ολόκληρη τη συλλογή δίσκων και ταινιών που διαθέτεις με τους 100.000 ‘καλύτερους φίλους’ σου. Δεν είναι περίεργο που βλέπουν αυτό το χαρακτηριστικό σαν ιό. Νομίζω όμως ότι ο καθένας μας μπορεί να μετανιώσει γι’ αυτό το χαρακτηριστικό του διαδικτύου σε ορισμένες περιπτώσεις. Θα σας άρεσε, ας πούμε, να προωθήσει κάποιος ένα προσωπικό ηλεκτρονικό μήνυμα που του στείλατε στους 100 καλύτερους φίλους του;


Το θέμα είναι πως όσο καλή κι αν είναι η ελεύθερη πρόσβαση, ορισμένοι τουλάχιστον θεωρούν πως δεν είναι τόσο καλή, τουλάχιστον γι’ αυτούς. Και οι πιο ισχυροί ανάμεσά τους προωθούν τεχνολογίες που μπορούν να εισαχθούν στο Ίντερνετ, επιτρέποντας σε αυτούς, ή γενικά στους κατόχους, να ελέγχουν πώς χρησιμοποιείται το ψηφιακό περιεχόμενο. Εάν λοιπόν αγοράσετε ένα τραγούδι από ένα κατάστημα μουσικής στο Ίντερνετ, ίσως να μπορέσετε να το αντιγράψετε σε τέσσερα πέντε μηχανήματά σας, αλλά δεν μπορείτε να το αντιγράψετε 20 φορές ή να το προωθήσετε στο Ίντερνετ για να έχουν πρόσβαση σ’ αυτό άλλοι. Ή εάν στείλετε ένα εμπιστευτικό έγγραφο, οι τεχνολογίες μπορεί να μη σας δώσουν τη δυνατότητα να το τυπώσετε ή να το μεταφέρετε σε διαφορετικό μηχάνημα. Η ικανότητα ελέγχου είναι βασικά απεριόριστη- φανταστείτε όποιον έλεγχο θέλετε, υπάρχει κάποιος κάπου που εργάζεται για να προσθέσει αυτό τον έλεγχο στις τεχνολογίες του διαδικτύου.


Ονομάστε γενικά αυτές τις τεχνολογίες ‘Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων’. Πιστεύω ότι υπάρχει ισχυρή ώθηση να εισαχθεί η Διαχείριση Ψηφιακών Τεχνολογιών στο Ίντερνετ κι ότι αυτή η ώθηση είναι κακό πράγμα.


Αλλά δεν πιστεύω πως η Διαχείριση Ψηφιακών Τεχνολογιών είναι κακό πράγμα επειδή πιστεύω πως η παραβίαση των δικαιωμάτων των άλλων είναι καλό πράγμα. Το κακό με τη Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων είναι πως εάν αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο ερήμην μας, θα μας πάει από το ένα άκρο στο άλλο. Χωρίς αμφιβολία, η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων διευκολύνει τις δισκογραφικές εταιρίες να σταματήσουν την παράνομη διάδοση του υλικού τους. Καταστρέφει όμως, επίσης, τις ευκαιρίες για δημιουργική, απρόσμενη, κριτική χρήση. Κινδυνεύουμε να περάσουμε, δηλαδή, από έναν κόσμο όπου δεν υπάρχει ελεύθερη χρήση, σε έναν κόσμο που η άδεια για κάθε χρήση θα είναι ο κανόνας.


Πώς μπορούν, λοιπόν, οι άδειες Creative Commons να βοηθήσουν στην επίλυση του προβλήματος; Η άποψή μας είναι ότι εάν δώσουμε στους δημιουργούς έναν απλό τρόπο να πουν ποιες ελευθερίες επιθυμούν να έχει το υλικό τους, αυτό, για πολλούς δημιουργούς, θα ήταν αρκετό. Όχι αρκετό ίσως για να κυκλοφορήσει το Χόλιγουντ μια νέα ταινία. Αλλά αρκετό για το ευρύ φάσμα των δημιουργών που καθιστούν το δημιουργικό έργο τους διαθέσιμο μέσω του Διαδικτύου.


Ή, για να το θέσουμε αλλιώς, ο στόχος μας ήταν να προσφέρουμε μια τεχνολογία που δίνει τη δυνατότητα να πει κανείς ποια δικαιώματα διατηρούνται και ποια όχι, ελπίζοντας ότι αυτό θα καταστήσει περιττή μια επιπρόσθετη τεχνολογία για την ενίσχυση των δικαιωμάτων που διατηρούνται. Στόχος μας ήταν η ‘Έκφραση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων’. Και ελπίδα μας ότι η καλή Έκφραση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων θα σταματήσει τουλάχιστον το αίτημα για ανεπεξέργαστη Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων.


Γιατί όμως να μην προσθέσουμε τη Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων στα δικαιώματα που εκφράζονται μέσα απ’ την Έκφραση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων του Creative Commons; Τι κακό έχει ένα φτηνό σύστημα που ενισχύει τα δικαιώματα που ήδη διατηρούνται;


Υπάρχουν τουλάχιστον δύο προβλήματα. Μπορούμε να δούμε το πρώτο αν επιστρέψουμε στην εικόνα αυτού που έκανε το διαδίκτυο εκπληκτικό-τη διαλειτουργικότητα. Μια ευρέως διαδεδομένη Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων θα αχρήστευε τη διαλειτουργικότητα. Ή τουλάχιστον θα την αχρήστευε αν δεν υπήρχε προηγουμένως άδεια. Θα μπορούσαμε να εγγράψουμε ή να προσθέσουμε ή να κριτικάρουμε, χρησιμοποιώντας ψηφιακό υλικό, μόνο με την άδεια αυτού που ελέγχει το περιεχόμενο. Και η υποχρέωση άδειας θα αχρήστευε ασφαλώς ένα μεγάλο μέρος των δυνατοτήτων του Ίντερνετ.


Το δεύτερο πρόβλημα έχει να κάνει με την ‘εύλογη χρήση’. Η νομοθεσία για το κοπυράιτ δεν έδωσε ποτέ στους κατόχους του κοπυράιτ το δικαίωμα να τελειοποιήσουν τον έλεγχο στο έργο που υπόκειται στο κοπυράιτ. Η εύλογη χρήση αποτελεί κωδικοποιημένη έκφραση αυτού του ελέγχου. Όπως τις βλέπουμε σήμερα, οι τεχνολογίες Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων δεν τηρούν την ‘εύλογη χρήση’.


Η εύλογη χρήση


‘Εύλογη χρήση’: Καμιά λέξη δεν χρησιμοποιήθηκε περισσότερο στις συζητήσεις για το κοπυράιτ και δεν έγινε λιγότερο κατανοητή. Τι είναι η ‘εύλογη χρήση’ (στην Αμερική, ‘εύλογος χειρισμός’ στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου) και με ποιο τρόπο απειλείται από τη Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων;


Ο νόμος αναγνωρίζει τρία είδη ‘χρήσεων’ για έργα που υπόκεινται στο κοπυράιτ:



1. Ελεύθερες χρήσεις (χρήσεις που δεν εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, όπως η ανάγνωση ενός βιβλίου)


2. Χρήσεις που υφίστανται ρυθμίσεις (χρήσεις που εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, όπως η αναδημοσίευση ενός βιβλίου)


3. Εύλογες χρήσεις (χρήσεις που θα μπορούσαν να εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, αλλά είναι ελεύθερες επειδή η νομοθεσία τις θεωρεί ‘εύλογες’- όπως η αντιγραφή λέξεων από ένα βιβλίο για την παρουσίαση του βιβλίου).


Οι ψηφιακές τεχνολογίες αλλάζουν τις ισορροπίες ανάμεσα σε αυτά τα τρία είδη χρήσεων. Όσο η ζωή μετατοπίζεται στο διαδίκτυο, οι ‘ελεύθερες χρήσεις’ συρρικνώνονται. Επειδή κάθε πράξη στο ψηφιακό διαδίκτυο παράγει αντίγραφο, και τα ‘αντίγραφα’ εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, υπάρχουν πολύ λιγότερες ‘ελεύθερες χρήσεις’ στον ψηφιακό χώρο.


Αυτή συρρίκνωση σημαίνει ότι η ‘εύλογη χρήση’ πρέπει τώρα να επωμιστεί το φορτίο της προστασίας χρήσεων που προηγουμένως ήταν ελεύθερες. Ωστόσο δεν υπάρχουν πολλά προηγούμενα προστασίας αυτών των νέων ‘ευλόγων χρήσεων’. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει προηγούμενο που λέει ότι είναι ‘εύλογη χρήση’ να δώσεις σε κάποιον ένα βιβλίο. Αυτό συμβαίνει επειδή στον πραγματικό κόσμο, το να δώσεις σε κάποιον ένα βιβλίο δεν ενέπιπτε ποτέ στη νομοθεσία για το κοπυράιτ και επομένως κανείς δεν χρειάστηκε ποτέ την υπεράσπιση του κοπυράιτ για ‘εύλογη χρήση’ για να επιτρέψει αυτή τη πράξη. Εάν αυτό το αντίγραφο δεν έχει άδεια, τότε μόνο η ‘εύλογη χρήση’ μπορεί να διασφαλίσει την ελευθερία να το μοιραστεί κανείς με άλλους. Κι αυτοί που επιχειρούν να υπερασπίσουν την ελευθερία τού να δίνεις πρέπει να αναζητήσουν μια νομοθεσία για ‘εύλογη χρήση’ που φτιάχτηκε για έναν διαφορετικό κόσμο.


Αυτό το σημείο είναι κρίσιμο: πρέπει τώρα να βασιστούμε σε μια άχαρη και ακριβή νομική υπεράσπιση (‘εύλογη χρήση’) για να προστατεύσουμε ελευθερίες που θεωρούσαμε πριν δεδομένες. Χωρίς αμφιβολία, με όλο το χρήμα και τον χρόνο του κόσμου, μπορούμε να φανταστούμε ότι οι ελευθερίες ‘εύλογης χρήσης’ θα μπορούσαν να εξισορροπήσουν την κατάσταση. Εδώ είναι όμως που η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων γίνεται ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο πρόβλημα.


Γιατί πριν ισχυριστείς ότι η χρήση σου είναι ‘εύλογη’, πρέπει να έχεις την τεχνική ικανότητα να χρησιμοποιήσεις το έργο με συγκεκριμένο τρόπο. Η ‘εύλογη χρήση’ αποτελεί άμυνα. Πρέπει να μπορείς να χρησιμοποιήσεις το υλικό με τρόπο που θέτει θέμα κοπυράιτ πριν αναπτύξεις την υπεράσπισή σου.


Ωστόσο εάν η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων αναπτυχθεί με τον τρόπο που σχεδιάστηκε, τότε η τεχνολογία θα σου στερήσει την τεχνική ικανότητα να χρησιμοποιήσεις το έργο με τρόπο που να σου δίνει το δικαίωμα να κάνεις εύλογη χρήση. Και καθώς, τουλάχιστον στις Ηνωμένες Πολιτείες, αποτελεί αδίκημα να φτιάχνεις εργαλεία που τροποποιούν αυτόν τον κώδικα- ακόμη κι αν ο σκοπός είναι η ‘εύλογη χρήση’- ο κίνδυνος της Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων γίνεται ορατός: οι ψηφιακές τεχνολογίες συρρίκνωσαν το φάσμα των ‘ευλόγων χρήσεων’ (καθώς κάθε χρήση παράγει ένα αντίγραφο). Η νέα γενιά ψηφιακής τεχνολογίας θα συρρικνώσει το φάσμα των ‘ευλόγων χρήσεων’, στερώντας ακόμη και την ικανότητα να χρησιμοποιηθεί το περιεχόμενο με τρόπο που είναι, κατά τα άλλα, ‘εύλογος’.


Αυτό είναι το πρόβλημα που δημιουργεί η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων για την ‘εύλογη χρήση’. Πώς μπορεί το Creative Commons να βοηθήσει στην επίλυσή του;


Με δυο σημαντικούς τρόπους:



1. Κατασκευάζοντας μια επίστρωση της ξεκάθαρης δημιουργικότητας του Creative Commons, αυξάνουμε το φάσμα δημιουργικής εργασίας, απαλλαγμένο απ’ τις παγίδες της Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων.


2. Καταργώντας τη χρήση της Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων που έχει να κάνει με τις ελευθερίες που εγγυάται η άδεια μας, εξασφαλίζουμε ότι οι ελευθερίες που ενσωματώσαμε στην άδεια μας δεν περιορίζονται από τη Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων. Η πρώτη από τις ελευθερίες αυτές είναι η ‘εύλογη χρήση’. Όπως αναφέρει το μέρος 2 κάθε άδειας, ‘οι άδειες του Creative Commons δεν μεταβάλλουν ή περιορίζουν την ‘εύλογη χρήση’.


Επομένως χρησιμοποιούμε τις άδειες μας για να οικοδομήσουμε τις ελευθερίες που οι δημιουργοί επιθυμούν πάνω σε μια ενισχυμένη επίστρωση ελευθεριών για ‘εύλογη χρήση’. Το Creative Commons σημαίνει, λοιπόν, ‘εύλογη χρήση’-συν: μια υπόσχεση ότι οι όποιες ελευθερίες δίνονται είναι πάντοτε επιπρόσθετες στις ελευθερίες που εγγυάται ο νόμος.


Διαβάστε ακόμα


Ελεύθερος πολιτισμός (στα αγγλικά)


iCommons (στα αγγλικά)


Μπορείτε να εγγραφείτε για τα pod casts και τα rss πατώντας το

Η μαζική και εκτεταμένη διαθεσιμότητα πολιτισμικών έργων στο Ίντερνετ επηρρεάζει άμεσα τον τρόπο μέσω του οποίου δημιουργούμε, παρακολουθούμε, και καταναλώνουμε τον πολιτισμό. Οι μέρες όπου το μέσο “μονής κατεύθυνσης” βασίλευε, όπου παθητικοί παρατηρητές απλώς κατανάλωναν πληροφορίες, έχουν παρέρθει. Η μετασχηματιστική δύναμη των ψηφιακών τεχνολογιών έχει σε μία εποχή ευρείας, δημοκρατικότερης πολιτισμικής παραγωγής και διάδοσης.

.


Σημειωτική δημοκρατία: παλιά και νέα


Ο όρος σημειωτική δημοκρατία γεννήθηκε στην δεκαετία του 80. Επινοήθηκε αρχικά από τον John Fiske, στο πλαίσιο της έρευνας του για το πως οι θεατές επανα-ερμηνεύουν την τηλεοπτική κουλτούρα σε διαφορετικές κατευθύνσεις από τις αρχικές προθέσεις των τηλεοπτικών παραγωγών. Η έννοια αναπτύχθηκε αργότερα από τον Michael Madow, ο οποίος στο έργο του για το δικαίωμα στην δημοσιότητα, αμφισβήτησε την top-down προσέγγιση της ποπ κουλτούρας. Ο Madow έδωσε έμφαση στην δυνατότητα του καταναλωτή να «επανα-κωδικοποιήσει» και να «επανα-επεξεργαστεί» τα πολιτισμικά προϊόντα. (Παρόλο που εφόσον ο καταναλωτής δεν καταναλώνει απλώς, ένας διαφορετικός όρος -όπως «ανα-δημιουργός»- είναι απαραίτητος. Όμως ακόμα και τη στιγμή που έγραφε ο Madow, το 1993, το μεγαλύτερο κομμάτι της κουλτούρας προερχόταν από τα παραδοσιακά μέσα πολιτισμικής παραγωγής. Τα επόμενα χρόνια, και κυρίως τα πέντε τελευταία, η εξάπλωση νέων μορφών πολιτισμικής παραγωγής και η εμφάνιση των ψηφιακών commons έχουν αυξήσει δραματικά τη δυναμική και την πραγματική επιρροή της σημειωτικής δημοκρατίας. Σαν αποτέλεσμα, αυτή έχει εξαπλωθεί πέρα από την απλή «επανα-επεξεργασία» πολιτισμικών προϊόντων που ήδη υπήρχαν, για να περιλάβει ένα πλήθος δημιουργικών εγχειρημάτων, ιδιαίτερα από τους χρήστες του διαδικτύου.


Ένα ευρύ φάσμα παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της δραστικής μείωσης του κόστους των τεχνολογικών εργαλείων, της εξάπλωσης απλοποιημένων και δικτυωμένων online υπηρεσιών, και της διεύρυνσης των ευρυζωνικών συνδέσεων είχε ως αποτέλεσμα την άνθηση της δημιουργίας. Αυτή η άνθηση εκδηλώθηκε κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, στο Ίντερνετ, με μορφές που κυμαίνονται από την δημοσίευση tagged ψηφιακών φωτογραφιών στην μείξη δύο ή περισσότερων μουσικών κομματιών, από τη δημοσίευση άρθρων ή σχολίων σε ένα ιστολόγιο στην δημιουργία μιας απάντησης-βίντεο σε ένα κλιπ που δημοσίευσε ένας διαφορετικός χρήστης. Με αυτή την έννοια το διαδίκτυο έχει προσφέρει τη δυνατότητα για την ευρεία παραγωγή και διάδοση πολιτισμικών αγαθών που παράγονται από τους χρήστες, και τα οποία δεν υπήρχαν στο παρελθόν. Η σημειωτική δημοκρατία, ενώ συνεχίζει να αναφέρεται στην επανα-ερμηνεία και την επανα-επεξεργασία της ποπ κουλτούρας, έχει πια διευρυνθεί περιλαμβάνοντας και την βασισμένη στο χρήστη πολιτισμική παραγωγή στο Ίντερνετ.


Νέες μορφές πολιτισμικής παραγωγής


Ενώ παλιότερα, κάποιος μπορούσε να μετέχει σε ένα δημιουργικό εγχείρημα, όπως η συγγραφή μιας ιστορίας ή η ηχογράφηση ενός τραγουδιού, η δυνατότητα που πρόσφερε το Ίντερνετ για την άμεση δημοσιοποίηση ενός έργου σε όλο τον κόσμο θα συνεχίσει να επηρεάζει σημαντικά την τροχιά της πολιτισμικής παραγωγής. Αυτή η επιδεξιότητα ίσως πια μοιάζει αυτονόητη στον εξοικιωμένο χρήστη του διαδικτύου, αλλά αθροιστικά έχει τη δυνατότητα να διαλύσει τις προηγούμενες μορφές παραγωγής και διάδοσης της πληροφορίας.


Ο ρόλος του «ερασιτεχνισμού» συζητείται συχνά σε σχέση με αυτές τις νέες μορφές παραγωγής. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ του «ερασιτέχνη» και του «επαγγελματία» γίνεται ολοένα και πιο θολή, και η σημειωτική δημοκρατία δίνει νέες δυνατότητες σε σχεδόν όλους τους δημιουργούς. Αυτοί που στο παρελθόν δεν θα είχαν την ευκαιρία η δουλειά τους να ακουστεί, να θεαθεί, ή να διαβαστεί μπορούν να χρησιμοποιήσουν μια πλατφόρμα για να το πετύχουν. Αυτοί που δεν θα επιλέγονταν από τους tastemakers παλαιότερων εποχών, μπορούν πια να παρακάμψουν αυτούς τους περιορισμούς και να χτίσουν το δικό τους κοινό. Οι ερασιτέχνες, ή όσοι δημιουργούν εκτός του επαγγελματικού πλαισίου, μπορούν πια να ζήσουν από το έργο τους, ενώ οι επαγγελματίες μπορούν να συνεισφέρουν σε «ερασιτεχνικά» εγχειρήματα εντός του πλαισίου της εργασίας τους.


Το περιεχόμενο που παράγεται από τον χρήστη έχει γίνει ένας δημοφιλής όρος στη σφαίρα της σημειωτικής δημοκρατίας. Γενικά, αναφέρεται σε γνωστικά και πολιτισμικά έργα που παράγονται από τους χρήστες του διαδικτύου εκτός του επαγγελματικού τους πλαισίου. Η αναφορά, όμως, στη λέξη «παραγωγή» ίσως μειώνει την προσωπικότητα του χρήστη. Είναι σωστό να πούμε ότι οι χρήστες απλώς «παράγουν» περιεχόμενο, σε αντίθεση με το να «δημιουργούν»; Γιατί όσοι εξαρτώνται οικονομικά από το προϊόν της δημιουργίας τους πρέπει να απολαμβάνουν περισσότερο σεβασμό για τα πολιτισμικά έργα που παράγουν; Οι άνθρωποι δημιουργούν, οι μηχανές παράγουν. Στην πραγματικότητα, ο όρος «περιεχόμενο που παράγεται από τον χρήστη» χρησιμοποιείται συχνά από τα παραδοσιακά μέσα για να προσδώσει μία συγκαταβατική εικόνα για τα έργα που παράγονται από «απλούς» ανθρώπους. Σε αντίθεση, στο πλαίσιο της σημειωτικής δημοκρατίας, δίνεται κεντρική έμφαση στην δημιουργικότητα του χρήστη, σε αντίθεση με την παραγωγικότητά του.


Το επανα-ανακάτεμα, η επανα-επεξεργασία, η επανα-κωδικοποίηση πολιτισμού


Ταυτόχρονα, μερικοί ίσως υποστηρίξουν ότι τα σύγχρονα έργα της σημειωτικής δημοκρατίας στερούνται ποιότητας και δεν μπορούν να συγκριθούν με αυτά που παράγονται από τα παραδοσιακά μέσα και τις πολιτισμικές βιομηχανίες. Αυτές οι ανησυχίες είναι έγκυρες. Η ευρείας κλίμακας παραγωγή από μη-επαγγελματίες ίσως να μην ξεπεράσει τελείως αυτή των επαγγελματιών, όμως νομίζω ότι βρισκόμαστε στην αρχή ενός ριζικού μετασχηματισμού. Ενώ η θέση των επαγγελματιών στο πλαίσιο των παραδοσιακών μέσων και των πολιτισμικών βιομηχανιών δεν πρόκειται να αποσαρθρωθεί σύντομα, αυτοί οι παίκτες ήδη προσαρμόζονται στις καινούργιες συνθήκες και απαιτήσεις που προτάσσει η σημειωτική δημοκρατία. Κατά πάσα πιθανότητα, θα αναδυθούν νέες μορφές μέσων, ίσως στην ημι-επαγγελματική σφαίρα, όπου το περιεχόμενο που παράγεται θα είναι τροποποιήσιμο και όπου οι χρήστες θα προσκαλούνται να συνεισφέρουν και να ανατροφοδοτούν πληροφορίες.


Υπάρχουν βέβαια και συγκεκριμένα εμπόδια στην εξάπλωση της σημειωτικής δημοκρατίας και των αξιών που πρεσβεύει. Πιο συγκεκριμένα, ένα σημαντικό ποσοστό των έργων που παράγονται από χρήστες περιλαμβάνουν στοιχεία που υπερβαίνουν τη νομιμότητα, σύμφωνα τουλάχιστον με το υπάρχων καθεστώς κοπυράιτ. Οι τεχνολογίες που έχουν επινοηθεί για να αποτρέψουν αυτού του είδους τις συμπεριφορές έχουν αποτύχει, σε μεγάλο βαθμό, να καταστρέψουν τις νέες μορφές παραγωγής. Το κυνήγι των δυνητικών παραβατών είναι άσκοπο από μία ρεαλιστική νομική σκοπιά. Στην πραγματικότητα, πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι το νομικό καθεστώς πρέπει να αλλάξει σε σχέση με την εξάπλωση των παραβατικών πρακτικών των χρηστών. Αυτό το μαζικό επανα-ανακάτεμα, η μαζική επανα-επεξεργασία και επανα-κωδικοποίηση του πολιτισμού προσλαμβάνεται όλο και περισσότερο σαν μία θετική αποτέλεσμα της εξέλιξης της πολιτισμικής παραγωγής. Ο νόμος που ορίζει αυτές τις πρακτικές ως παραβιάσεις θα πρέπει να προσαρμοστεί ώστε να ενθαρρύνει παρά να περιορίζει τη σημειωτική δημοκρατία. Η δημιουργική καταστροφή που πηγάζει από την δημιουργία βασισμένη στο χρήστη του Ίντερνετ δεν πρέπει να εμποδιστεί από αυτούς των οποίων τα συμφέροντα διακυβεύονται. Αντιθέτως, αυτοί οι παίκτες πρέπει να προσαρμοστούν και να αγκαλιάσουν το μέλλον που έρχεται.


Αυτό το άρθρο δημοσιεύεται με την άδεια Attribution-ShareAlike


Διαβάστε ακόμα


Ελεύθερος πολιτισμός και το ίντερνετ (στα αγγλικά)


Μανιφέστο για τον ελεύθερο πολιτισμό (στα αγγλικά)

Η επανεμφάνιση του ιδανικού των περιβαλλοντολογικών commons μετά από χρόνια ιδιωτικοποίησης και συγκεντρωτισμού αποτελεί εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη, λέει ο Nathan Young. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να αναγνωρίσει κανείς πως, αυτό το κίνημα συμβαδίζει πολλές φορές παράλληλα με την εδραίωση του αποκλεισμού σε άλλα ζητήματα.

.


Όπως μαρτυρά το περιεχόμενο αυτού του τεύχους, υπάρχει ανανεωμένο ενδιαφέρον για την έννοια των commons. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του ενδιαφέροντος οφείλεται στην επιθυμία κατανόησης του κοινωνικού και πολιτικού ρόλου των νέων τεχνολογιών, όπως το Ίντερνετ, που επεκτείνουν δραματικά τις δυνατότητες για συλλογική και ατομική δράση. Κατά συνέπεια, αυτή η βιβλιογραφία ερευνά θέματα αυτονομίας και αυτοδιοίκησης, καθώς και ζητήματα ιδιωτικοποίησης και κρατικού ελέγχου σε αυτούς τους τομείς. Υπάρχει μια ισχυρή αίσθηση σ’ αυτά τα γραπτά ότι η ηλεκτρονική κοινή περιουσία βρίσκεται στο προσκήνιο μιας αναδιάρθρωσης μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα- ότι βρισκόμαστε στο μέσο ενός ‘μεγάλου ξεκαθαρίσματος’ σε ό, τι αφορά στα δικαιώματα, και ειδικότερα τη δυναμική μεταξύ των μηχανισμών ελέγχου (δικαιώματα ιδιοκτησίας, ρύθμιση, εποπτεία) και των δικαιωμάτων που έχουν να κάνουν με την κοινή περιουσία, την ελεύθερη πρόσβαση και την αυτο-διακυβέρνηση.


Τα commons και η περιβαλλοντολογική σκέψη


Ωστόσο, αυτά τα ζητήματα εξακολουθούν να θεωρούνται ξεπερασμένα σε σχέση με εκείνη τα ‘παλαιότερα’ commons, δηλαδή το περιβάλλον. Οι παραλληλισμοί αυτοί δεν είναι απλώς ακαδημαϊκοί. Τα ίδια θέματα εξουσίας, ταυτότητας, αυτονομίας και δημοκρατίας διαπερνούν τόσο τα περιβαλλοντολογικα όσο και τα ηλεκτρονικα commons. Σ’ αυτό το δοκίμιο, υποστηρίζω πως η μελέτη των περιβαλλοντολογικών και των ηλεκτρονικών commons είναι προς αμοιβαίο όφελος και των δύο, καθώς οι τρέχουσες (και μέχρι στιγμής ανεξάρτητες) δημόσιες συζητήσεις σε αυτούς τους τομείς αντανακλούν παρόμοιους, ζωτικούς προβληματισμούς για την αυτονομία και τη διακυβέρνηση στις ελεύθερες κοινωνίες.


Το θέμα των commons είναι παλιό στην περιβαλλοντολογική σκέψη. Ο Ostrom αναγάγει τη σύγχρονη δημόσια συζήτηση τόσο για την υπόσχεση όσο και για την ‘τραγωδία’ των commons στους Malthus και Hobbes, που διατύπωσαν τους εγγενείς κινδύνους της στη σύγκρουση ελευθερίας και ανεπάρκειας. Αυτά τα θέματα παρουσιάστηκαν ξανά, όπως είναι γνωστό, στο άρθρο του Hardin ‘Η Τραγωδία των commons’, όπου υποστηρίζει ότι η κοινή περιουσία δεν είναι βιώσιμη σε συνθήκες ελευθερίας και ανοιχτής πρόσβασης, καθώς είναι προς το συμφέρον των ατομικών χρηστών να εξερευνούν τα commons μέχρι την ολική καταστροφή του κοινού οφέλους.


Ο διττός χαρακτήρας των κρατικών πολιτικών


Η βασική διαφορά ανάμεσα στις έννοιες των περιβαλλοντολογικών και των ηλεκτρονικών commons είναι ότι η πρώτη υποθέτει ότι η ανεπάρκεια είναι ο κανόνας, ενώ η δεύτερη υποθέτει ότι τα commons ενισχύονται με την ακόμη μεγαλύτερη συμμετοχή και την ανοιχτή πρόσβαση. Με ποιους τρόπους, λοιπόν, σχετίζονται μεταξύ τους; Η απάντησή μου έχει δύο σκέλη. Ο πρώτος λόγος είναι ότι οι κρατικές και εταιρικές αντιδράσεις στο ‘παλαιότερο’ ζήτημα των περιβαλλοντολογικών commons έθεσαν το πλαίσιο για τις σημερινές αντιδράσεις στα ‘νεότερα’ ηλεκτρονικά commons. Για παράδειγμα, οι ιδέες για την ‘τραγωδία των περιβαλλοντολογικών commons ώθησαν για πολύ καιρό τις κυβερνήσεις προς δυο κατευθύνσεις εξαιρετικά σημαντικές για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη. Πρώτον, χρησιμοποιήθηκαν ως δικαιολογία για το παγκόσμιο κίνημα υπέρ της ιδιωτικοποίησης του περιβάλλοντος και των πόρων. Η έννοια της ‘ιδιωτικής επιστασίας’ του περιβάλλοντος βασίζεται σε σύγχρονες έννοιες δημοκρατίας- καθώς μεγάλες εκτάσεις ιδιοκτησίας και πλούτου τέθηκαν ‘εκτός ορίων’ από την (επίσημη) δημόσια αμφισβήτηση. Η δεύτερη κατεύθυνση έχει να κάνει με την καθιέρωση αυταρχικών, εκπορευόμενων από την κορυφή προς τη βάση, ιεραρχικών νομικών ελέγχων για την πρόσβαση και τη χρήση των commons, πολλές φορές παρά την πρωτύτερη ύπαρξη τοπικών συστημάτων για τη διευθέτηση αυτών των ζητημάτων. Όπως απεικονίζει η ανθούσα φιλολογία για τα ηλεκτρονικά commons, αυτές είναι οι δυο μεγάλες κατευθύνσεις σε ό, τι αφορά στις ‘επίσημες’ αντιδράσεις στα παλιά και τα νέα ommons.


Ο δεύτερος λόγος που τα περιβαλλοντολογικά και τα ηλεκτρονικά commons σχετίζονται μεταξύ τους είναι επειδή και οι δυο βρίσκονται σήμερα σε ροή. Με αυτή την έννοια, οι μελετητές της ηλεκτρονικής κοινής περιουσίας πρέπει να λάβουν υπόψη ότι το πρότυπο της ιδιωτικοποίησης- συγκεντρωτισμού που στήριξε για πολλούς αιώνες τη δυτική περιβαλλοντολογική διακυβέρνηση μοιάζει να αλλάζει. Ειδικότερα, υπάρχει σήμερα σε εξέλιξη ένα σημαντικό κίνημα για την αποκατάσταση, με πολύ επιλεκτικούς και περιορισμένους τρόπους, της έννοιας των περιβαλλοντολογικών commons που ρυθμίζεται σε τοπικό επίπεδο. Αυτό το κίνημα είναι εμφανές στις αυξανόμενες κοινές προσπάθειες σε πολλές χώρες για την καθιέρωση ‘συνεταιριστικής’ διοίκησης στις τοπικές ιχθυοκαλλιέργειες, στην έννοια της ‘κοινοτικής δασοκομίας’ που είχε ιδιαίτερη απήχηση στη Βόρεια Αμερική και την Ασία , και στις προσπάθειες να ξανανοίξουν εκτάσεις για ‘βοσκότοπους κοινοτικής χρήσης’ στην Αυστραλία και τη Νότια Αμερική. Υποστηρίζω, ωστόσο, ότι ενώ αυτές οι εξελίξεις καθοδηγούνται αναμφισβήτητα από τη δέσμευση στις αρχές των commons (όπως η αυτονομία και η αυτοδιοίκηση), εκφράζονται επίσης στα ευρύτερα κινήματα της παγκοσμιοποίησης και του νέο-φιλελευθερισμού. Ισχυρίζομαι ότι αυτές οι δυνάμεις, με τις συνακόλουθες πιέσεις για ‘αποτελεσματικότητα’ στην οικονομία και τη διακυβέρνηση, αναδιαμορφώνουν τα commons – επεκτείνοντας την αρχή αποκλεισμού σε ορισμένα ζητήματα, ενώ παράλληλα δημιουργούν νέες ‘νησίδες’ τοπικής αυτονομίας σε άλλα.


Η περίπτωση της Βρετανικής Κολομβίας


Επεξηγηματικά, θα χρησιμοποιήσω ένα παράδειγμα από την πατρίδα μου, τον Καναδά, και ειδικά την επαρχία της Βρετανικής Κολομβίας (BK). Η οικονομία της ΒΚ βασίστηκε παραδοσιακά στους πόρους της, με μεγάλη έμφαση στη δασοκομία, τις ιχθυοκαλλιέργειες και τα ορυχεία. Επιπλέον, η περίπτωση της ΒΚ είναι σχετική καθώς η επαρχία αυτή εξακολουθεί να κρατά ‘από κοινού’ τα δικαιώματα στους πόρους (94% της γης στη ΒΚ ορίζεται ως ‘γη του στέμματος’, που σημαίνει ότι η ιδιοκτησία παραμένει στην επαρχία). Αυτή η διευθέτηση σημαίνει πως, κατά παράδοση, η ‘γη του στέμματος’ στην ΒΚ ελέγχεται στενά από τις κεντρικές αρχές, που εκμισθώνουν δικαιώματα πρόσβασης σε ιδιωτικές εταιρίες. Πράγματι, επεκτείνοντας τον συγκεντρωτικό έλεγχο σε αυτές τις κοινές περιουσίες, η διοίκηση της επαρχίας περιόρισε αυστηρά τα δικαιώματα πρόσβασης των ιθαγενών και άλλων παραδοσιακών χρηστών.


Μικρά αλλά σημαντικά μέτρα ελήφθησαν τελευταία ενάντια σ’ αυτό το καθεστώς. Με το πρόσχημα της ενίσχυσης της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας, η διοίκηση της επαρχίας παραιτήθηκε από μεγάλο μέρος της εξουσίας της σε ό, τι αφορά στα δικαιώματα πρόσβασης. Η μεταβίβαση εξουσιών έγινε προς δυο κατευθύνσεις. Από τη μια πλευρά, τα δικαιώματα των εταιρικών ενοικιαστών ενισχύθηκαν, στο βαθμό που επιτρέπεται στις εταιρίες να εμπορεύονται τα δικαιώματα πρόσβασης, να ρυθμίζουν οι ίδιες περιβαλλοντολογικά ζητήματα και να εγκαταλείπουν εδαφικές δεσμεύσεις ( π.χ. να επεξεργάζονται πόρους στις περιοχές θερισμού). Από την άλλη πλευρά, οι παλαιότερες κυβερνήσεις προσπάθησαν να μετριάσουν την επίδραση αυτών των αλλαγών στις κοινότητες που εξαρτώνται από τους πόρους, δημιουργώντας νέες κοινές περιουσίες. Ειδικότερα, η διοίκηση της επαρχίας επιδιώκει να αναδιανείμει 20% από τη ‘γη του στέμματος’ σε κοινοτικές ομάδες και διοικήσεις ιθαγενών. Αυτές οι περιοχές βρίσκονται υπό άμεσο τοπικό έλεγχο, με τις τοπικές ομάδες (που αποκαλυπτικά αποκαλούνται ‘κοινοτικοί συνεταιρισμοί’) να ρυθμίζουν την πρόσβαση στη μίσθωση καθώς και τις πωλήσεις υλικών σε τοπικούς και μη τοπικούς επεξεργαστές. Το σύστημα επιτρέπει σημαντική ευελιξία στις τοπικές εταιρίες και μερικές απ’ αυτές επιλέγουν να ακολουθήσουν το πρότυπο μεγαλύτερων εταιριών ενώ άλλες επιλέγουν μια πιο συνεταιριστική οδό.


Τα νέα commons;


Το κίνημα για ‘νέα’ commons υφίσταται σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να αναγνωρίσει κανείς πως, όπως συμβαίνει με την περίπτωση της ΒΚ, πολλές φορές ενεργούν εδραιώνοντας παράλληλα την αρχή του αποκλεισμού σε άλλα ζητήματα. Άλλα σημαντικά παραδείγματα αυτής της τάσης περιλαμβάνουν τη σημαντική, επί κυβερνήσεως Μπους, επέκταση των κοινοτικών δασικών προγραμμάτων στη δημόσια γη σε συνδυασμό με ριζικές περικοπές των περιβαλλοντολογικών ρυθμίσεων της βιομηχανίας ως σύνολο, καθώς και κρατικές προσπάθειες στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και την Ασία για την ενθάρρυνση της περαιτέρω κεφαλαιοποίησης στις εμπορικές ιχθυοκαλλιέργειες, την ίδια στιγμή που οι κυβερνήσεις συνεχίζουν τη ‘συνεταιριστική διοίκηση’.


Αυτή η τάση είναι σημαντική για τις νέες συζητήσεις πάνω στα ‘ηλεκτρονικά commons’ και γενικότερα για τη δημοκρατική θεωρία. Πρώτον, σημαίνει ότι ακόμη και τα πιο άκαμπτα ρυθμιστικά πλαίσια αλλάζουν και εξελίσσονται μαζί με το πολιτικό-οικονομικό πλαίσιο. Η επανεμφάνιση του ιδανικού των περιβαλλοντολογικών commons μετά από χρόνια ιδιωτικοποίησης και συγκεντρωτισμού αποτελεί εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη. Δεύτερον, είναι εξίσου σημαντικό να αναγνωρίσουμε τη στρατηγική πτυχή αυτής της ‘επιστροφής στα commons’, καθώς είναι όλο και πιο σύνηθες οι κυβερνήσεις να μεταβιβάζουν εξουσίες σε κοινοτικούς και εταιρικούς παίκτες- να καθιερώνουν περιορισμένους χώρους για την αυτονομία των commons στο πλαίσιο ενισχυμένων εταιρικών δικαιωμάτων για να περιφράσσουν άλλους (ευρύτερους) χώρους. Αυτό θα είναι, κατά την άποψή μου, το νέο μεγάλο μέτωπο στη μάχη για τα ηλεκτρονικά ommons – να διασφαλιστεί ότι οι ανοιχτοί χώροι θα είναι μεγάλοι και όχι ιδιοποιημένοι, κεντρικοί και όχι περιφερειακοί.


Διαβάστε ακόμα


Περιβαλλοντολογικά commons


Επιτροπή υπογραφής συνθήκης για τα δικαιώματα των ιθαγενών της Βρετανικής Κολομβίας (στα αγγλικά)

Ήρθε η ώρα η κοινωνία της πληροφορίας να αποσαφηνίσει τη σημασία των commons για την ψηφιακή ενσωμάτωση, καθώς και την προστασία και προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, υποστηρίζουν οι Veronika Bauer και Matthias Ketterman.


Η έννοια των (παγκόσμιων) commons, ή των παγκόσμιων δημόσιων αγαθών, έχει κεντρική σημασία για την εξέλιξη της κοινωνίας της πληροφορίας, γενικά, και τη διακυβέρνηση του Ίντερνετ, ειδικά. Σύμφωνα με τον ορισμό της International Task Force on Global Public Goods, που αποτελείται από τρία μέρη, τα commons είναι τα δημόσια αγαθά που θεωρούνται σημαντικά για τη διεθνή κοινότητα, δεν μπορούν ή δεν αντιμετωπίζονται κατάλληλα από μεμονωμένες χώρες και, κατά συνέπεια, αντιμετωπίζονται καλύτερα πολυμερώς και συλλογικά. Υπό το φως αυτού του ορισμού, ο τερματισμός της παραδοσιακής διχοτομίας της ιδιωτικής συμμετοχής και του δημόσιου ελέγχου δεν είναι πουθενά τόσο εμφανής όσο σε σχέση με την κοινωνία την εποχή της πληροφορίας. Ενώ οι φυσικές και κοινωνικές διαστάσεις των commons έχουν επισημανθεί, η διεθνής τους διάσταση δεν έχει γίνει ακόμη αντικείμενο μιας εντατικής διεθνούς συζήτησης. Αυτό εξηγεί γιατί οι δυο Παγκόσμιες Σύνοδοι για την Κοινωνία της Πληροφορίας (World Summits on the Information Society-WSIS), που πραγματοποιήθηκαν στη Γενεύη το 2003 και στην Τύνιδα το 2005, αντίστοιχα, αφιέρωσαν ελάχιστη προσοχή στην έννοια των commons.


Δυο κύρια προβλήματα μπορούν να εντοπιστούν σε σχέση με τα commons στην κοινωνία της πληροφορίας: Πρώτον, η κατανόηση των commons ποικίλλει. Δεύτερον, παρ’ όλο που οι μηχανισμοί διακυβέρνησης του Ίντερνετ θα ασκήσουν σημαντική επίδραση στα commons, πειστικά πρότυπα ενσωμάτωσης, που να διαφυλάσσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και να παρέχουν μια προσέγγιση σε πολλά επίπεδα και με πολλούς παίκτες, δεν έχουν ακόμη προταθεί.


Οι πολιτικές της κοινωνίας της πληροφορίας πρέπει να αναγνωρίσουν τη σημασία των commons


Επιστρέφοντας στο πρώτο σημείο, θέλουμε να τονίσουμε ότι η έννοια των commons στην κοινωνία της πληροφορίας είναι διττή. Υπάρχουν δύο commons, που διαφέρουν από τον παραδοσιακό ορισμό στο μέτρο που δεν αποτελούν πεπερασμένο πόρο: τα περιεχόμενα (π.χ. τα παγκόσμια commons της πληροφορίας και η τεχνογνωσία που διατίθενται στο διαδίκτυο) και η πρόσβαση (π.χ. οι τεχνολογίες της πληροφορίας και επικοινωνίας – Information and Communication Technologies -ICT) που διασφαλίζουν τη διαθεσιμότητα της πληροφορίας ανεξάρτητα από χρόνο και τόπο). Τα συμπεράσματα των Παγκόσμιων Συνόδων για την Κοινωνία της Πληροφορίας επικεντρώνονται μέχρι στιγμής κυρίως σε πτυχές της ‘υλικής’ διάστασης των commons της κοινωνίας της πληροφορίας και αναφέρονται αποκλειστικά σε ειδικές πτυχές της ‘διαδικαστικής’ διάστασής της. Αυτές οι αναφορές περιλαμβάνουν προσπάθειες για την ανάπτυξη και χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας και επικοινωνίας για τη διατήρηση της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς (παράγραφος 23(c) του Σχεδίου Δράσης της Γενεύης του 2003) και τη χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας και επικοινωνίας για μακροπρόθεσμη διατήρηση και συνεχή πρόσβαση στα ιστορικά στοιχεία και την πολιτιστική κληρονομιά (παράγραφος 93 της Ατζέντας για την Κοινωνία της Πληροφορίας της Τύνιδος του 2005).


Στο Σχέδιο Δράσης της Γενεύης και την Ατζέντα της Τύνιδος η πρόσβαση στα παγκόσμια commons της πληροφοριακής κληρονομιάς έχει αναγνωριστεί ως στόχος της κοινωνίας της πληροφορίας, παραμένουν όμως σημαντικά προβλήματα σε σχέση με την πρόσβαση στο Ίντερνετ που οφείλονται στο ‘ψηφιακό χάσμα’ . Η ανάπτυξη των τεχνολογιών της πληροφορίας και επικοινωνίας έχει υπηρετήσει την υπόθεση των commons περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη εξέλιξη στην κοινωνία της πληροφορίας. Απ’ τη στιγμή που η αντίληψη της πληροφοριακής κληρονομιάς ως παγκόσμια commons συνεπάγεται την ανάγκη πρόσβασης στο Ίντερνετ για όλους, η αναγνώριση των στρατηγικών με στόχο τη μείωση του ψηφιακού διαχωρισμού, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά καθήκοντα για το μέλλον. Το Ταμείο Ψηφιακής Αλληλεγγύης ( Digital Solidarity Fund -DSF) είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα για τη γεφύρωση του ψηφιακού χάσματος, αλλά τα συμπεράσματα των Παγκόσμιων Συνόδων για την Κοινωνία της Πληροφορίας θα μπορούσαν να έχουν δώσει μεγαλύτερη έμφαση σε αυτήν και άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες.


Μπορεί η υπερ-εκμετάλλευση των commons της κοινωνίας της πληροφορίας να δημιουργήσει κινδύνους; Απομένει να αποδειχτεί, αλλά οι ειδικοί στις τεχνολογίες της πληροφορίας και επικοινωνίας υποστηρίζουν με πειστικό τρόπο ότι οι μοναδικοί περιορισμοί στις τεχνολογίες αυτές είναι νομικοί και πολιτικοί, όχι τεχνικοί. Αυτή η επιμονή στη νομική και πολιτική διάσταση μας οδηγεί στο ερώτημα ποιος ελέγχει τα commons της κοινωνίας της πληροφορίας; Ποιος διοικεί τη ροή της πληροφορίας στο Ίντερνετ- και πώς; Με άλλα λόγια, ποιος είναι υπεύθυνος για τη διακυβέρνηση του Ίντερνετ; Και σύμφωνα με ποιες αρχές πρέπει να ‘διοικούν’;


Με ποιες προκλήσεις έρχεται αντιμέτωπη η διακυβέρνηση του Ίντερνετ;


Σε σχέση με το δεύτερο σημείο μας, θα θέλαμε να παρουσιάσουμε μια σειρά προκλήσεων στις οποίες η διακυβέρνηση του Ίντερνετ πρέπει να ανταποκριθεί προκειμένου να διαφυλάξει τα commons της κοινωνίας της πληροφορίας γι’ αυτήν και για τις μελλοντικές γενιές:


Πρώτον, η διακυβέρνηση του Ίντερνετ πρέπει να διασφαλίσει την προστασία όλων των ανθρώπινων δικαιωμάτων για όλους ως προϋπόθεση για τη διασφάλιση των παγκόσμιων commons. Η έκβαση της διαδικασίας των Παγκόσμιων Συνόδων για την Κοινωνία της Πληροφορίας είναι σημασιολογικά καθησυχαστική: Στη Διακήρυξη Αρχών της Γενεύης και τη Σύμβαση της Τύνιδος, τα κράτη επαναβεβαιώνουν την οικουμενικότητα, το αδιαίρετο, και την αλληλεξάρτηση όλων των ανθρώπινων δικαιωμάτων και βασικών ελευθεριών. Στη Διακήρυξη Αρχών και τη Σύμβαση της Τύνιδος βεβαιώνουν την επιθυμία τους να οικοδομήσουν μια ‘ανθρωποκεντρική, κοινωνία της πληροφορίας, προσανατολισμένη στην ανάπτυξη και την ενσωμάτωση’, βασισμένη στην, interalia, δέσμευση ότι ‘οι άνθρωποι παντού μπορούν να δημιουργούν, να έχουν πρόσβαση, να χρησιμοποιούν και να μοιράζονται την πληροφορία και τη γνώση, να αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητές τους και να επιτυγχάνουν τους διεθνώς συμφωνηθέντες αναπτυξιακούς στόχους.’ Η εφαρμογή αυτών των δεσμεύσεων δεν έχει ακόμη διασφαλιστεί. Οποιαδήποτε ρύθμιση για τη διακυβέρνηση του Ίντερνετ πρέπει να ανταποκρίνεται σ’ αυτή την πρόκληση. Επιπρόσθετα, καταχρήσεις των τεχνολογιών της πληροφορίας και επικοινωνίας από ιδιώτες παίκτες πρέπει να προλαμβάνονται. Οι τεχνολογίες της πληροφορίας και επικοινωνίας δεν ‘διευκολύνουν’ μόνο τους πολίτες ανά τον κόσμο, αλλά επίσης τους συγγραφείς λόγων μίσους ή τα εγκληματικά στοιχεία του κυβερνοχώρου. Η ανάπτυξη της κοινωνίας της πληροφορίας δεν αμφισβητεί τη φύση και την έκταση των καθεστώτων προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων per se, αλλά τα ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να εξελίσσονται έτσι ώστε να απαντούν στις προκλήσεις της κοινωνίας της πληροφορίας.


Δεύτερον, η διακυβέρνηση του Ίντερνετ πρέπει να αντιδρά, και να αντιδρά σοφά, στη φθίνουσα σημασία των εδαφικών κρατών. Έχουν πάψει να είναι οι μόνοι καθοριστικοί παίκτες της κοινωνίας της πληροφορίας. Χωρίς οι παραδοσιακές δομές να παίζουν μικρότερο ρόλο από παλιά, η διχοτομία ιδιωτικό/δημόσιο πρέπει να επανεξεταστεί. Μια νομιμοποιημένη διακυβέρνηση του Ίντερνετ δεν είναι εφικτή χωρίς μια προσέγγιση σε πολλά επίπεδα και με πολλούς παίκτες, που να περιλαμβάνει όλους τους σχετικούς θεματοφύλακες. Απ’ αυτή την άποψη, η πρώτη συνεδρία του Φόρουμ για τη Διακυβέρνηση του Ίντερνετ (Internet Governance Forum), το φθινόπωρο του 2006, παίζει ζωτικό ρόλο για τον διάλογο στην κοινωνία των πολιτών.


Τρίτον, η διακυβέρνηση του Ίντερνετ πρέπει να είναι διεθνής. Τα κράτη δεν είναι πλέον σε θέση να ελέγχουν το Ίντερνετ, κι ακόμη λιγότερο να προβαίνουν σε ρυθμίσεις για τη διαφύλαξη των παγκόσμιων commons. Μπορεί μια ‘ Οργάνωση του Ίντερνετ από τα Ηνωμένα Έθνη’ να αποτελεί απάντηση; Θα το δούμε. Ωστόσο, η ‘ιδιωτικοποίηση’ του Ίντερνετ (ή, για να είμαστε ακριβείς, η παραμονή του στα χέρια ιδιωτών παικτών όπως η ICANN) κινδυνεύει να παραβιάσει την αρχή για πολλούς θεματοφύλακες, στην οποία τα κράτη έχουν δεσμευτεί στα συμπεράσματα των Παγκόσμιων Συνόδων για την Κοινωνία της Πληροφορίας.


Η σελήνη, η θάλασσα- και το ίντερνετ;


Το άρθρο ΧΙ της Συνθήκης για τη Σελήνη αντιμετωπίζει τη σελήνη και τους φυσικούς πόρους της ως ‘παγκόσμια κληρονομιά της ανθρωπότητας’, όπως τα άρθρα 136 και 137 της Συνθήκης για τη Νομοθεσία της Θάλασσας σε σχέση με το βυθό, τον πυθμένα του ωκεανού και επομένως, το υπέδαφος, πέρα από τα όρια της εθνικής δικαιοδοσίας. Ήρθε η ώρα για την κοινωνία της πληροφορίας να κάνει ένα ανάλογο βήμα και να αποσαφηνίσει τη σημασία των commons για την ψηφιακή ενσωμάτωση, καθώς και την προστασία και προώθηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας. Η επικράτηση της έννοιας των commons στη συζήτηση για τη διακυβέρνηση του Ίντερνετ είναι ένα σημαντικό επόμενο βήμα. Γιατί η πραγματική ‘τραγωδία των commons’ μπορεί να είναι η ακόλουθη: να μην συμπεριληφθεί η έννοια των commons στην κοινωνία της πληροφορίας.


Διαβάστε ακόμα


WSIS: Για ποια κοινωνία της πληροφορίας;


Η παρουσίαση του Richard Stallman στην Τύνιδα (στα αγγλικά)

Οι σύγχρονες κοινωνικές πρακτικές δεν μπορούν πλέον να αναλυθούν με μια απλή δυαδική διάκριση ιδιωτικού/δημόσιου, ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε μια πολλαπλότητα κοινωνικών τομέων απαιτεί μια πολλαπλότητα προοπτικών αυτο-περιγραφής. Ο Gunther Teubner προτείνει την αντικατάσταση αυτής της πρωταρχικής διάκρισης από την έννοια της πολυσυγκειμενικότητας.


Η αποδόμηση της διάκρισης ιδιωτικού/δημόσιου κοντεύει να γίνει συνήθεια, αυτές τις μέρες. Το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν ξέρει πώς να τη μετατοπίσει, για να μην πούμε πώς να την αντικαταστήσει. Οι θεωρητικοί αναλύουν ξανά και ξανά την κατάρριψη των συνόρων μεταξύ κράτους και κοινωνίας, αλλά αυτό που έχουν να προτείνουν είναι μια διάχυτη πολιτικοποίηση ολόκληρης της κοινωνίας. Παρομοίως, η διάκριση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής νομοθεσίας επικρίθηκε από πολλούς νομικούς μελετητές, αλλά υποκαταστάθηκε από την αόριστη υπόθεση ότι η ιδιωτική νομοθεσία είναι διάχυτα πολιτική.


Η αντικατάσταση του διαχωρισμού ιδιωτικό/δημόσιο


H επιχειρηματολογία μου ξεκινά με την προφανή παρατήρηση ότι η διάκριση δημόσιου/ιδιωτικού αποτελεί μια υπερ- απλουστευμένη περιγραφή της σύγχρονης κοινωνίας. Υποστηρίζω επίσης ότι κάθε ιδέα συγχώνευσης του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα είναι εξίσου ακατάλληλη. Ως εναλλακτική άποψη προτείνω ο διαχωρισμός δημόσιου/ιδιωτικού να υποκατασταθεί από την έννοια της πολυσυγκειμενικότητας (polycontexturality). Το επιχείρημα είναι το ακόλουθο: οι σύγχρονες κοινωνικές πρακτικές δεν μπορούν πλέον να αναλυθούν με μια απλή δυαδική διάκριση, ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε μια πολλαπλότητα κοινωνικών τομέων απαιτεί μια πολλαπλότητα προοπτικών αυτο-περιγραφής. Επομένως, η απλή διάκριση κράτους/κοινωνίας, που από νομοθετικής άποψης ερμηνεύεται ως δημόσια νομοθεσία έναντι ιδιωτικής νομοθεσίας, πρέπει να υποκατασταθεί από μια πολλαπλότητα κοινωνικών προοπτικών, οι οποίες θα καθρεφτίζονται ταυτόχρονα στη νομοθεσία. Μια διαλεκτική Aufhebung της διάκρισης μπορεί να χρησιμεύσει στη διατήρηση, ακόμη και στην ενδυνάμωση της ανταπόκρισης της νομοθεσίας στο διαχωρισμό δημόσιου/ιδιωτικού, εάν αυτός ο διαχωρισμός εκληφθεί ως διαφορά μεταξύ της πολιτικής και της οικονομικής λογικής. Την ίδια στιγμή όμως ο δυϊσμός πρέπει να πάψει να υπάρχει και να υποκατασταθεί από την πολλαπλότητα των κοινωνικών προοπτικών που θα πρέπει τότε να μεταφερθούν στη νομοθεσία.


Η ιδιωτική νομοθεσία πρέπει να ενισχύσει την προαιρετική σχέση της με τον σύγχρονο πλουραλισμό του λόγου- όχι μόνο της σχέση της με την οικονομία, σύμφωνα με την κυρίαρχη άποψη σήμερα, αλλά επίσης τις στενές σχέσεις της με τα πολλά πλαίσια της ιδιωτικής ζωής, της υγείας, της εκπαίδευσης, της επιστήμης, της θρησκείας, της τέχνης και των μέσων επικοινωνίας. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στην πλήρη αντανάκλαση στην ιδιωτική νομοθεσία των ξεχωριστών λογικών παραμέτρων αυτών των ποικίλων τομέων λόγου.


Το θέμα είναι η ιδιωτική νομοθεσία να απο-πολιτικοποιηθεί και να απο-οικονομοποιηθεί, έτσι ώστε να αποστασιοποιηθεί όχι μόνο από τον δημόσιο αλλά και από τον ιδιωτικό τομέα. Έχει γίνει κοινός τόπος σήμερα να τονίζεται η διαφορά μιας αποτελεσματικής ιδιωτικής νομοθεσίας από τις ρυθμιστικές πολιτικές του κράτους πρόνοιας και να διαχωρίζεται η αυτόνομη και αποκεντρωμένη, σε ό, τι αφορά στις ρυθμίσεις, παραγωγή της πρώτης από τις συγκεντρωτικές νομοθετικές προθέσεις της δεύτερης. Δεν έχει γίνει όμως αρκετά κατανοητό ότι η ιδιωτική νομοθεσία δεν μπορεί να ταυτιστεί απλώς με την κατοχύρωση της οικονομικής δράσης. Πράγματι, αυτό ήταν το μεγάλο ιστορικό σφάλμα του δόγματος της ιδιωτικής νομοθεσίας: η νομοθεσία για τις συμβάσεις συρρικνώνεται όλο και περισσότερο σε νομοθεσία των συναλλαγών της αγοράς, η νομοθεσία για τις ιδιωτικές οργανώσεις έχει μετατραπεί σε νομοθεσία για τις επιχειρήσεις. Οι δικηγόροι θεωρούν τη νομοθεσία για την ιδιοκτησία μόνο ως βάση για τις επιχειρήσεις της αγοράς και διαμορφώνουν τη νομοθεσία για τις ζημίες ως σειρά πολιτικών και κανόνων που ενστερνίζονται οικονομικές εξωτερικεύσεις και ξεριζώνουν τις επιδράσεις τρίτων μερών.


Οι αυτονομίες των διαφορετικών κοινωνικών χώρων


Αυτά είναι, φυσικά, κατανοητά σφάλματα. Το νομικό δόγμα πρέπει να προσαρμοστεί στη διπλή Μεγάλη Μεταμόρφωση του αιώνα μας, τον νικηφόρο ιμπεριαλισμό τόσο του οικονομικού όσο και του πολιτικού συστήματος που χώρισε τον κοινωνικό χώρο σε δυο σφαίρες επιρροής. Από τη μια πλευρά η οικονομική δράση ανέπτυξε αθροιστικές τάσεις στην επέκτασή της στην κοινωνία και μεταμόρφωσε μη-εμπορικές κοινωνικές σχέσεις, π.χ. τις σχέσεις των κλασικών επαγγελμάτων προς τους πελάτες τους, σε οικονομικές σχέσεις προσανατολισμένες στο κέρδος. Η ιδιωτική νομοθεσία ακολούθησε τη συνεχιζόμενη εμπορευματοποίηση του κοινωνικού χώρου, μερικές φορές επιφυλακτικά, πάντοτε υπάκουα. Από την άλλη πλευρά υπήρχε η φαινομενικά απρόσκοπτη ανάπτυξη του κράτους πρόνοιας, που μεταμόρφωνε τις κοινωνικές δραστηριότητες σε υπηρεσίες του δημόσιου τομέα. Κατά συνέπεια, η ιδιωτική νομοθεσία παραιτήθηκε από τις ευθύνες της για τη νομική ρύθμιση αυτών των κοινωνικών δραστηριοτήτων προς όφελος των αρχών της δημόσιας νομοθεσίας. Κι αυτό το σφάλμα υπήρξε το κοινό σημείο εκκίνησης για τις μεγάλες ισχυρές ιδεολογίες, τον φιλελευθερισμό και τον μαρξισμό, στις αναρίθμητες εκδοχές και συνδυασμούς τους, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικής δημοκρατίας και των Νέων Εργατικών. Η διαφωνία τους ήταν μόνο εάν η ιδιωτική νομοθεσία πρέπει να αντανακλά την οικονομική αποτελεσματικότητα ή τις κυβερνητικές πολιτικές, τις αρχές της οικονομικής αυτονομίας ή της πολιτικής παρέμβασης. Tertim non datur. Και οι δυο πολιτικές ιδεολογίες συνέβαλαν στη λειτουργία νομικών θεσμών που τονίζουν, αν και με διαφορετικές μορφές, την αλληλεπίδραση του πολιτικού και του οικονομικού τομέα, ενώ την ίδια στιγμή- κι αυτό είναι το κεντρικό σημείο- παραμέλησαν ή ενορχήστρωσαν άλλους τομείς της κοινωνίας των πολιτών.


Ωστόσο, μια μη-απλουστευμένη αντίληψη θα αναγνώριζε την ιδιωτική νομοθεσία σε πολλούς κοινωνικούς χώρους όπου η αυθόρμητη δημιουργία κανόνων αποτελεί πηγή νομοθεσίας. Ο εκπληκτικός πλουραλισμός των νέων μορφών εθελοντισμού δίνει ένα παράδειγμα μη οικονομικής ιδιωτικής νομοθεσίας στην κοινωνία των πολιτών. Οι αυθόρμητες διαδικασίες διαμόρφωσης κανόνων σε κινήματα πολιτών και μη κερδοσκοπικές ιδιωτικές οργανώσεις αποτελούν ένα άλλο. Η κυρίαρχη πρόκληση για τη θεωρία της ιδιωτικής νομοθεσίας σήμερα είναι, κατά την άποψή μου, να επανεξετάσουμε τη μια (de facto: οικονομική) αυτονομία του ελεύθερου ατόμου μέσα στις πολλές αυτονομίες διαφορετικών κοινωνικών χώρων- την αυτονομία της ιδιωτικής ζωής, της ιατρικής φροντίδας, της εκπαίδευσης, της έρευνας, της θρησκείας, της τέχνης, των μέσων επικοινωνίας- στις οποίες η ιδιωτική νομοθεσία πρέπει να ανταποκριθεί. Η θεμελιώδης λειτουργία της ιδιωτικής νομοθεσίας είναι να θεσπίσει ποικίλες διαδικασίες αποκεντρωμένης και αυθόρμητης διαμόρφωσης κανόνων στην κοινωνία των πολιτών, που είναι ουσιαστικά διαφορετικές από τις διαδικασίες πολιτικής ρύθμισης από την κεντρική αρχή του κράτους. Με αυτή την ευρύτερη έννοια, το έργο της ιδιωτικής νομοθεσίας είναι να θεσμοθετήσει χώρους κοινωνικής αυτονομίας, όχι μόνο οικονομικές μορφές δράσης αλλά ειδικότερα μη οικονομικές μορφές συμβάσεων και άλλων τρόπων συναινετικής δράσης, ιδιοσυγκρασιακή ιδιωτική ρύθμιση, τυποποίηση, ομαλοποίηση, κώδικες πρακτικών, επίσημη οργάνωση και χαλαρά οργανωμένα δίκτυα σε διαφορετικές δομές της κοινωνίας των πολιτών.


Η ανταπόκριση του νόμου;


Εάν υπάρχει ένα δίδαγμα που η ιδιωτική νομοθεσία θα μπορούσε να αντλήσει από τη σύγχρονη κοινωνική θεωρία είναι ότι η κοινωνική αυτονομία, π.χ. η δυνατότητα αυτο-ρύθμισης ενός κοινωνικού πεδίου δεν περιορίζεται στον μηχανισμό της αγοράς της οικονομίας, αλλά πραγματοποιείται με διαφορετικές μορφές σε πολλές ακόμη σημαντικές κοινωνικές σφαίρες.


Τίθεται λοιπόν το καίριο ερώτημα: Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για την ανταπόκριση της νομοθεσίας; Κάτω από ποιες συνθήκες η ιδιωτική νομοθεσία θα αναπτύξει μια παρόμοια αλλά διαφορετική ευαισθησία έναντι της αυθόρμητης διαμόρφωσης κανόνων σε άλλους κοινωνικούς χώρους όπως η εκπαίδευση, η έρευνα, τα μέσα επικοινωνίας, η τέχνη, η υγεία; Και, ιδιαίτερα σημαντικό για την παρούσα κατάσταση: με ποιο τρόπο η σύγχρονη τάση για ιδιωτικοποίηση μπορεί να επηρεάσει τις προϋποθέσεις ανταπόκρισης;


Διαβάστε ακόμα


Εναλλακτικές λύσεις στην κρατοκεντρική συνταγματική θεωρία (στα αγγλικά)


Παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από “ιδιωτικούς” διε-θνικούς παράγοντες (στα αγγλικά)

Ας ανακηρύξουμε τη γη και το χώρο γενικότερα ως commons, και περισσότεροι άνθρωποι θα αποκτήσουν πρόσβαση στη φύση, ενώ περισσότεροι άνθρωποι θα προστατεύσουν το περιβάλλον, σωστά; Όχι, υποστηρίζει ο Jeffery J. Smith, γιατί παρά πολλοί θέλουν ή έχουν ανάγκη να κερδίσουν εκμεταλλευόμενοι τη Γη. Αυτό που θα αποφέρει μια πιο ανοιχτή πρόσβαση και μια καλύτερη διαχείριση δεν είναι οι τίτλοι γης, αλλά η δικαιοδοσία – η αίσθηση ότι είμαστε δικαιούχοι ενός μεριδίου της Γης και της αξίας της.


Εισαγωγή


Θα ήταν αρκετό να ορίζαμε τη γη ως commons (κοινή περιουσία) ώστε ο καθένας να είχε πρόσβαση σε αυτή και να διασφαλιστεί η βιώσιμη χρήση της; Η Washington Post ανέφερε στις 25 Μαΐου, 2006 ότι σχεδόν όλα τα τροπικά δάση στον κόσμο που έχουν καθοριστεί ότι χρήζουν κάποιου είδους προστασίας τις δύο τελευταίες δεκαετίες, παραμένουν στην πράξη απροστάτευτα. Όταν τα τροπικά έθνη χάνουν τα δέντρα τους, χάνουν και την βροχόπτωση, αφού τα δέντρα είναι ένας ζωτικός κρίκος της ατμοσφαιρικής αλυσίδας, ανυψώνοντας το νερό από το έδαφος στον αέρα. Οι υλοτόμοι και οι κτηνοτρόφοι κόβουν τα δέντρα που ο νόμος υποτίθεται ότι προστατεύει. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πως οποιοσδήποτε πολιτικός καθορισμός της γης, είτε σαν commons, είτε σαν βιότοπος, είτε σαν πάρκο, μπορεί να είναι αποτελεσματικός όταν η οικονομική πραγματικότητα την αντιβαίνει. Όσο το κέρδος από την εκμετάλλευση της γης είναι “προς αρπαγή”, οι περισσότεροι θα αρπάξουν ότι μπορούν από τη Γη, όπως και θα ασκήσουν πίεση για να τους εκμισθωθούν δημόσιες γαίες χωρίς αναπόδοση και χωρίς να υποχρεωθούν να την προφυλλάσουν.


Στις ΗΠΑ, εκατομμύρια στρέμματα ανήκουν μόνο κατ’ επίφαση στο δημόσιο. Παρόλα αυτά, οι μεγάλες επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτές τις εκτάσεις σαν να ήταν ιδιωτικά τους φέουδα. Από αυτές, αποσπούν πολύτιμα δέντρα, καύσιμα, και ορυκτά, πληρώντας συχνά πολύ λιγότερα από ότι θα έδιναν αν η γη ανήκε σε έναν ιδιώτη. Πρόσφατα, εταιρίες πετρελαίου κέρδισαν μία εκμίσθωση από το Αμερικανικό Υπουργείο Εσωτερικών που θα τους επιτρέπει να εξορύξουν πετρέλαιο από τον Κόλπο του Μεξικού, πληρώνοντας μηδενικά δικαιώματα. Η εφημερίδα Boston Globe ανέφερε στις 14 Σεπτεμβρίου ότι ένας Αμερικανός αξιωματούχος, υπεύθυνος για τις εξορύξεις στον Κόλπο του Μεξικού, παραδέχθηκε πως πιέστηκε για να αφαιρέσει την σχετική διάταξη με τα δικαιώματα, μία πράξη που επιτρέπει στις εταιρίες πετρελαίου να αποφύγουν την πληρωμή δισεκατομμυρίων δολαρίων σε δικαιώματα.


Και δεν είναι μόνον οι ισχυρές εταιρίες πετρελαίου που απολαμβάνουν αυτή την απλοχεριά. Οι μεταλλευτικές εταιρίες αποκτούν τα δικαιώματα εξόρυξης μεταλλευμάτων που ανακαλύπτονται σε δημόσια γη με την ίδια τιμή που ίσχυε το 1872. Μία εταιρία πλήρωσε 10,000 δολάρια για ένα μεταλλείο χρυσού που κόστιζε περισσότερο από 10 δισεκατομμύρια δολάρια. Δασικοί δρόμοι ανοίγονται για τις υλοτομίες, χωρίς αυτές να πληρώσουν τίποτα. Οι κτηνοτρόφοι αποκτούν βοσκοτόπια για το 1/6 της τιμής που πληρώνουν σε ιδιώτες.


Από την άλλη πλευρά, μερικοί άνθρωποι χαρίζουν ή μοιράζονται εκτάσεις χωρίς αυτές να είναι δημόσιες ή να έχουν χαρακτηριστεί ως commons. Ιδιωτικές ομάδες όπως η Nature Conservancy έχουν υπό την κυριότητά τους μερικά εκατομμύρια στρέμματα τα οποία το κοινό μπορεί να χρησιμοποιεί σαν πάρκα (επισκεφτείτε μία από τις ιστοσελίδες της ομάδας προτού να το κάνετε). Η Wilderness Society είναι ένα άλλο παράδειγμα. Στο λειτουργικό επίπεδο, το ποιος έχει τους τίτλους ιδιοκτησίας είναι συχνά αδιάφορο. Το πιο σημαντικό είναι ποιος είναι ο ένοικος.


Παρόλη την ύπαρξη μιας ευρέως διαδεδομένης στοργής προς τη φύση, όταν έρθουν τα δύσκολα -όταν οι πολίτες πρέπει να διαλέξουν ανάμεσα στη γη και το χρήμα- αυτοί που θα προστατεύσουν τη φύση αποτελούν τη μειοψηφία. Οι περισσότεροι -οι ιδιοκτήτες ακινήτων- αισθάνονται ότι δικαιούνται την χρηματική απόδοση για τη γη που βρίσκεται κάτω από το σπίτι τους. Όμως αυτό που καθιστά την πώληση του σπιτιού τους ως δυνητικά κερδοφόρα είναι η ανάπτυξη – η αύξηση του ΑΕΠ ή του πληθυσμού, η οποία μπορεί να επιβαρύνει το οικοσύστημα. Οι επιθυμία των ιδιοκτητών ακινήτων να εξαργυρώσουν αυτή την “μετοχή” τους, συνήθως τους καθιστά υπέρμαχους της ιδιωτικής χρήσης και όχι της κοινής διαχείρισης. Ακόμα και τα μέλη κοινοτήτων που στηρίχθηκαν στην κοινοχρησία γης, όταν ο αρχικός ιδεαλισμός τους σβήνει, αναζητούν την επιστροφή τους στο σύστημα της ατομικής ιδιοκτησίας ώστε να καρπωθούν την αξία της γης τους. Αυτή ήταν η εμπειρία του Fairhope της Αλαμπάμα, μιας αποικίας που οργανώθηκε στη βάση των ιδεών του Henry George και είχε σχεδόν έναν αιώνα ζωής. Η υψηλή αξία της γης δελέασε τα εγγόνια των ιδρυτών της αποικίας τα οποία εγκαταλείψουν τα αρχικά ιδανικά και επέστρεψαν σε μία συμβατική μορφή ατομικής ιδιοκτησίας.


Τα γεονομικά σε δράση


Το όνειρο να γίνει κανείς ευκατάστατος κερδίζοντας στην αγορά ακινήτων είναι σχεδόν καθολικό – και έγκυρο. Ευτυχώς, υπάρχει ένας τρόπος ώστε και η “τούρτα να μείνει ο ολόκληρη και ο σκύλος να είναι χορτάτος”. Ο οποιοσδήποτε μπορεί να λαμβάνει ένα μερίδιο από την αξία της γης και ταυτόχρονα όλοι μπορούμε να προστατεύουμε την υγεία της φύσης. Δεν πρόκειται για μία πολιτική αλλαγή, όπως ο καθορισμός της γης σαν κοινόχρηστης. Είναι μία οικονομική αλλαγή, ένας επανασχεδιασμός του ενοικίου (όλων δηλαδή των χρημάτων που ξοδεύουμε για την χρήση της φύσης) από τους λίγους τωρινούς ιδιοκτήτες και δανειστές σε όλα τα μέλη της κοινωνίας.


Οι λέξεις “είμαι κάτοχος” και “οφείλω” ήταν κάποτε μία λέξη -και το “ώφειλα” ήταν ο αόριστος- τότε η υποχρέωση των ιδιοκτητών να συνεισφέρουν ενοίκιο γης στην κοινότητα ήταν ο κανόνας. Αυτή η πρακτική έχει βέβαια αποσαθρωθεί, πράγμα κατανοητό. Το ενοίκιο πληρωνόταν αλλά δεν ανταποδιδόταν, γιατί το υφάρπαζαν – παλιότερα οι άρχοντες και σήμερα οι πολιτικοί. Αφού η πληρωμή ενοικίου δεν συνέφερε αυτούς που το πλήρωναν, δεν είχε νόημα να συνεχιστεί.


Η καινούργια/παλιά πολιτική που προτείνει η γεονομία θα καθιστούσε την πληρωμή ενοικίου λογική. Για να ανακτήσει το ενοίκιο, η γεονομία θα αντικαθιστούσε τους φόρους με την επιβολή τελών επί της γης. Για να μοιραστούμε το ενοίκιο, η γεονομία θα αντικαθιστούσε τις επιδοτούμενες υπηρεσίες με ένα μέρισμα για όλους τους πολίτες. Όταν οι ιδιοκτήτες πληρώνουν τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας, και τα υπόλοιπα μέλη πληρώνουν τους ιδιοκτήτες επιτυγχάνεται μία αμοιβαία αποζημίωση. Το κάθε μέλος αποζημιώνει όλους τους υπόλοιπους για την γη της οποίας είναι ο αποκλειστικός δικαιούχος, αλλά και αποζημιώνεται για όλες τις υπόλοιπες εκτάσεις στις οποίες δεν έχει κανένα δικαίωμα.


Αν οι πολίτες λαμβάνουν ένα μερίδιο του ενοικίου, θα συνεχίσουν να θέλουν να εξάγουν τους πόρους της γης, αλλά και να τους προφυλάξουν. Δεν είναι η μαξιμαλιστική χρήση της γης η οποία μεγιστοποιεί την αξία της, αλλά η βέλτιστη χρήση: ένας συνδυασμός χρήσης και μη-χρήσης. Στις αστικές περιοχές η αξία της γης αυξάνει με την ύπαρξη ενός πάρκου και μειώνεται από την απουσία του. Στην ύπαιθρο, η αξία της γης είναι μεγαλύτερη με την παρουσία υγιών δασών και καθαρών ποταμών, παρά όταν αυτά μετατρέπονται σε λασπώδη ρυάκια. Η διατήρηση υγιών οικοσυστημάτων εξασφαλίζει την υψηλή αξία γης, ευθυγραμμίζοντας έτσι τα συμφέροντα του ατόμου και της κοινωνίας, των ανθρώπων και του πλανήτη. Αν μοιραστούμε το ενοίκιο, θα δοθεί ένα επιπλέον κίνητρο στους ανθρώπους για να μετατρέψουν τη Γη σε κοινή περιουσία και τους εαυτούς τους σε γήινους διαχειριστές της, και κληροδότες και κληροδοτούμενους.


Ενώ η ύπαρξη τελών επί της γης είναι ένα σπάνιο φαινόμενο, οι φόροι για την κατοχή γης επιβάλλονται συχνά. Σήμερα, λειτουργεί στην πράξη ένα μοντέλο όπου οι πολίτες λαμβάνουν μερίδια ενοικίου – η περίπτωση του Πετρελαϊκού Ταμείου στην Αλάσκα. Αυτό το εγχείρημα έχει τους περιορισμούς του, αλλά είναι ένα πρώτο βήμα προς το να μοιραστούμε τη Γη, μοιραζόμενοι την αξία της. Αναιρεί τουλάχιστον την υπόθεση ότι η αξία της φύσης ανήκει μόνον σε λίγους ιδιοκτήτες, παρά σε όλη την ανθρωπότητα. Η αντίληψη της φύσης σαν ένα δώρο που ανήκει σε όλους εκφράζεται σε πολλές ηθικές παραδόσεις, συμπεριλαμβανομένου και του Χριστιανισμού.


Προς ευρύτερα commons


Είναι κρίσιμο για τα μέλη της κοινωνίας να αισθανθούν ότι οι λίγοι τυχεροί δεν θα συνεχίζουν να καρπώνονται τις δαπάνες της κοινωνίας για την εξασφάλιση πόρων. Υπολογίζεται ότι το κυνήγι είναι το πιο δημοφιλές “άθλημα” στις ΗΠΑ. Τώρα που το κυνήγι έχει γίνει ακριβό και κυρίως εξασκείται από κατοίκους των πόλεων στην διάρκεια του Σαββατοκύριακου, ιδιοκτήτριες εταιρίες δασικών εκτάσεων τους χρεώνουν με κυνηγητικές εισφορές – ή τους για καταπάτηση ιδιοκτησίας (αν και αφορά γη που υπήρξε κατά το παρελθόν δημόσια και δόθηκε πριν από 150 χρόνια στους σιδηρόδρομους). Όσο αυτή η ένταση μεταξύ ιδιοκτητών και χρηστών αυξάνεται, ίσως οι στερημένοι κυνηγοί που προέρχονται από τα χαμηλά στρώματα γίνουν νέοι σύμμαχοι της ιδέας των commons και του να μοιραστούμε την αξία της φύσης.


Στα Λατινικά, “common” σημαίνει κατά γράμμα “με μερίδιο” ή “να μοιραζόμαστε μαζί” σε πιο ελεύθερη μετάφραση. Αν μοιραστούμε το ενοίκιο απί της γης μπορούμε να καταστήσουμε τη γη κοινή περιουσία.


Διαβάστε ακόμα


Η εταιρία γεονομίας


Το ίδρυμα Robert Schalkenbach


Συμμετείχαν οι:


Benoît Thieulin, υπεύθυνος διαδικτυακής καμπάνιας της Ségolène Royal


Michel Bauwens, ιδρυτής του P2P foundation


Daniel Leighton, ερευνητής του COMPASS, UK


Θανάσης Πρίφτης, Τμήμα Διαδικτύου & Νέων Τεχνολογιών, ΠΑΣΟΚ


Παύλος Χατζόπουλος, περιοδικό Re-public


Ακολούθησε ανοιχτή συζήτηση.

H επανεφεύρεση της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ δεν σηματοδοτεί το τέλος της πνευματικής ιδιοκτησίας, παρατηρεί o Christopher May. Είναι μάλλον το τέλος της περιόδου που η πνευματική ιδιοκτησία έμοιαζε να αποτελεί το κυρίαρχο παράδειγμα για να κατανοήσει κανείς πώς η γνώση και η πληροφορία ταιριάζουν στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας


Όπως βλέπουμε στη ‘Θεία Κωμωδία’ του Δάντη, η ιδέα της διεύρυνσης ενός πόρου μέσω της μοιρασιάς του δεν είναι πρωτότυπη. Πράγματι, αυτοί οι στίχοι του δωδέκατου αιώνα θα μπορούσαν σχεδόν να αποτελέσουν μια έκκληση για την υποστήριξη της αναδυόμενης σφαίρας της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ στην αυξανόμενη αντιπαράθεσή της με το παγκόσμιο καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας. Οπωσδήποτε, πολλοί από μας χρησιμοποιούμε την Wikipedia, εξαρτιόμαστε από το Google για την αναζήτηση στο Ίντερνετ και προτιμούμε το Firefox (όλα εκ των οποίων βασίζονται σε λογισμικό ανοιχτού πηγαίου κώδικα). Πρέπει όμως να μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο τρόπο αυτές οι πρακτικές αποτελούν μέρος μιας πιο διαδεδομένης πολιτικής και οικονομικής μεταβολής προς την ‘ανοιχτή πρόσβαση’ και όχι απλώς προσωπικές και πρακτικές τεχνολογικές επιλογές.


Τις δυο τελευταίες δεκαετίες οι υπηρεσίες και τα προϊόντα που βασίζονται στην πληροφορία και/ή τη γνώση εμπλέκονται όλο και περισσότερο με τις πρακτικές και τα πρωτόκολλα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Σ’ αυτό το πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, η κρατική νομοθεσία παίζει κεντρικό ρόλο στη δόμηση και τη διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων μέσω της ρύθμισης και της εκτέλεσης: το κράτος συγκροτεί πάντα, σε κάποιο βαθμό, την κοινωνία μέσω των νομικών μορφών που υιοθετεί για να αναγνωρίσει και να νομιμοποιήσει ορισμένες δραστηριότητες, ενώ καθιστά κάποιες άλλες απαγορευμένες και υποκείμενες σε κυρώσεις- η (λεγόμενη) κοινωνία της πληροφορίας δεν είναι διαφορετική. Πράγματι, μπορούμε να πούμε ότι η νομική μορφή που υποστήριξε την επιταχυνόμενη εμπορευματοποίηση του Ίντερνετ και, στη συνέχεια, την ιδιοποίηση της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας της πληροφορίας, είναι πνευματική ιδιοκτησία, νομοθετημένη από κράτη.


Το νομικό καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η εγκαθίδρυση (έστω μερικώς) της παγκόσμιας κοινωνίας της πληροφορίας προκάλεσε την επέκταση της πνευματικής ιδιοκτησίας σε τομείς που μέχρι τότε δεν μπορούσε να γίνει κακή χρήση, προτρέποντας σε διεκδικήσεις κυριότητας σε πτυχές γνώσης και/ ή πληροφορίες που προηγουμένως παρέμεναν στο ‘δημόσιο τομέα’ ή αποτελούσαν μέρος μιας σφαίρας που τώρα ορίζεται ως ‘τα commons της γνώσης’ . Εάν ο καπιταλισμός απαιτεί νέες αγορές για να ανοιχτεί, μια διευρυμένη νομική μορφή της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι αναγκαία προκειμένου να συνεχιστεί η επέκταση στην κοινωνία της πληροφορίας, εφόσον νέοι εμπορεύσιμοι πόροι μπορούν να διαμορφωθούν από την πληροφορία και τη γνώση. Επομένως, αντί η κοινωνία της πληροφορίας να αποτελεί μια πρόκληση για το κράτος ή ένα φαινόμενο έξω από τον έλεγχό του, το κράτος (οι νομοθέτες και οι εκτελεστές του νόμου) είναι σε μεγάλο βαθμό συνεργοί σε ό ,τι αφορά στην ανάπτυξη ενός καπιταλισμού που βασίζεται στην πληροφορία και/ή τη γνώση. Τα κράτη μεσολαβούν (πάλι) μέσω της νομοθεσίας ανάμεσα στα αντικρουόμενα συμφέροντα του κεφαλαίου και των πολιτικών αντιπάλων του.


Επιπλέον, το κράτος είναι εγγυητής της πνευματικής ιδιοκτησίας και δεν αντιμετωπίζει πραγματικούς ανταγωνιστές. Αυτό υπογραμμίζεται από τα αιτήματα του ιδιωτικού τομέα, που γίνονται πιο συγκεκριμένα μέσω της Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights Agreement- TRIPs (Συμφωνία για τις εμπορικές πτυχές των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας), υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου , που αφορά στη θεσμοθέτηση μιας επαρκούς παγκοσμιοποιημένης προστασίας της ιδιοκτησία τους, μέσα από τις νομικές δραστηριότητες του κράτους. Ενώ γενικά οι πολυεθνικές εταιρίες ζητούν λιγότερη ρύθμιση σε ορισμένους τομείς, η πνευματική ιδιοκτησία δεν είναι ένας από αυτούς. Αντίθετα, βασικό στοιχείο της TRIPs είναι η ριζική διεύρυνση και θεσμοποίηση της κρατικής αρχής- συμπεριλαμβανομένης της αναζήτησης και σύλληψης ατόμων με βάση απλώς και μόνο την υποψία παραβίασης, όπως και της φυλάκισης των ‘χάκερς’ που προσπαθούν να δημιουργήσουν μεθόδους για πρόσβαση χωρίς άδεια σε αυτές τις ιδιοκτησίες.


Η αμφισβήτηση της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η προσπάθεια να ενισχυθεί το νομικό καθεστώς και να διευρυνθεί η ικανότητα επιβολής των δομών του προκάλεσε μια απρόσμενη αντίδραση. Η ‘εποχή της πληροφορίας’ εισήγαγε νέες μεθόδους για τη διάδοση και χρήση της πληροφορίας και της γνώσης, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως οι προηγούμενες θεωρήσεις του τρόπου με τον οποίον τα ιδιωτικά δικαιώματα εξισορροπούνται με τα δημόσια, σε ό, τι αφορά στη χρήση και την πρόσβαση σε σημαντικά ‘commons γνώσης’, αγνοήθηκαν. Ήδη, πολλοί δημιουργοί, συγγραφείς και σχολιαστές μοιράζονται τη δουλειά που βρίσκεται σε εξέλιξη στο Ίντερνετ και ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς που θα εμφανιστεί στη συνέχεια σε ‘κανονικές’ διόδους, εμφανίζεται πρώτα στο διαδίκτυο.


Η διάδοση του ιστολόγιου ως μορφή δημοσίευσης και η αυξανόμενη χρήση κοινωνικών δικτυακών χώρων ως ανταλλαγή πληροφοριών (όπως το mySpace) αποτελούν απλώς τα πιο ορατά δημοσίως και πρόσφατα στάδια μιας τάσης που οδήγησε την τελευταία δεκαετία σε μια στροφή προς όλο και πιο διαθέσιμες λειτουργίες συνεχούς ροής. Ωστόσο, ορισμένοι άρχισαν να ανησυχούν ότι η κυκλοφορία της δουλειάς στο διαδίκτυο μπορεί να επιτρέψει σε ανενδοίαστους χρήστες να ενσωματώσουν αυτή την εύκολα προσβάσιμη εργασία σε εμπορικά προϊόντα και να αποκομίσουν κέρδη από την αναπαραγωγή της- εκεί παραμένει πάντοτε η δυνατότητα κακής χρήσης. Η ανάπτυξη της άδειας ‘Creative Commons’ αποτελεί μια απάντηση σε αυτή την ανησυχία, καθώς οι παραγωγοί πληροφορίας και/ή γνώσης επιθυμούν να διασφαλίσουν διευρυμένη πρόσβαση, διατηρώντας παράλληλα κάποιο έλεγχο στη δουλειά τους. Οι άδειες ‘Creative Commons’, παρόμοιες με τη ‘General Public License’ (Γενική Άδεια Χρήσης) που χρησιμοποιείται από τους υπέρμαχους του ελεύθερου λογισμικού, επιτρέπουν διανεμημένη χρήση του περιεχομένου, αλλά επίσης, κι αυτό έχει σημασία, δεν επιτρέπουν την κακή χρήση του (ή ‘περίφραξη’ του) όταν χρησιμοποιείται σε άλλα πλαίσια. Η άδεια είναι διαμορφωμένη ως μενού επιλογών σχετικά με το βαθμό ελεύθερης πρόσβασης που ένας δημιουργός επιθυμεί να επιτρέψει: επιτρέπει μια επιλογή από μια σειρά όλο και μεγαλύτερων ‘ελευθεριών’ χρήσης, τροποποίησης και διανομής.


Αυτή η επέκταση της ιδέας της ‘ανοιχτής πρόσβασης’, που υποστηρίζει την ελευθερία πρόσβασης ως άμεση αντίθεση στην κυριότητα και την εξατομικευμένη ιδιοκτησία στη γνώση, είναι εν μέρει ένα δείγμα της αυξανόμενης πρόσβασης στο διαδίκτυο και τις τεχνολογίες που συνδέονται με αυτό. Ωστόσο, αυτές οι τεχνικές εξελίξεις, ενώ διευκολύνουν τις αντισταθμιστικές κινήσεις έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας, δεν αποτελούν τη μόνη αιτία τους. Αντίθετα, και αυτό είναι προφανές στην κοινότητα του λογισμικού όπου οι ιδέες για ανοιχτή πρόσβαση επανήλθαν, η έκκληση για ανοιχτή πρόσβαση αποτελεί άμεση απάντηση στη στροφή προς μια πιο αποφασιστική προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας που παρατηρείται τις δυο τελευταίες δεκαετίες. Η επιθυμία των ‘ιδιοκτητών’ να προστατεύσουν τα δικαιώματά τους με τεχνικά μέσα όπως η διαχείριση ψηφιακών δικαιωμάτων και μέσω δικαστηρίων, προκάλεσε μια αντίδραση ενάντια σε αυτές τις τόσο επεκτατικές εκφράσεις των δικαιωμάτων των ιδιοκτητών. Εκείνοι που επιδιώκουν πρόσβαση στη γνώση και την πληροφορία αντέδρασαν σε αυτή τη διευρυμένη κακή χρήση, αναζητώντας τρόπους (τεχνικούς και κοινωνικούς) υπονόμευσης της μετατροπής της γνώσης σε εμπορεύσιμο πόρο (ή προϊόν).


Κατά συνέπεια, αυτό που ξεκίνησε ως προβληματισμός για την προστασία των δικαιωμάτων των δημιουργών και των νεωτεριστών ως ανταμοιβή για τις προσπάθειές τους, ενθαρρύνοντας την ανάπτυξη τεχνικών μέσων προστασίας αυτών των δικαιωμάτων, προκάλεσε τελικά μια αντίδραση καθώς εξετάστηκαν οι αρχικές θεωρίες για κίνητρα και ανταμοιβές που αποτελούν την καρδιά της πνευματικής ιδιοκτησίας, και βρέθηκαν ελλιπείς. Όπως συμβαίνει με όλα τα περίπλοκα κοινωνικά φαινόμενα, δεν υπάρχει αμφιβολία πως η επιστροφή στην ‘ανοιχτή πρόσβαση’ είναι αποτέλεσμα μιας ποικίλης σειράς κοινωνικών και τεχνολογικών μεταβολών. Ωστόσο, το πολιτικό κλίμα, όπου το κράτος εμφανίζεται να έχει αυξημένη βούληση να υποστηρίξει τα αιτήματα ιδιωτών ιδιοκτητών πνευματικής ιδιοκτησίας, αποτελεί σημαντικό παράγοντα που συμβάλει σε αυτή την αλλαγή. Η επιστροφή στην ‘ανοιχτή πρόσβαση’ επαναφέρει στο προσκήνιο την ανθρωπιστική έννοια του μοιράσματος, που σχεδόν δεν έχει ιστορικό προηγούμενο, και που στο τέλος του εικοστού αιώνα σαρώθηκε από το θρίαμβο της εξατομικευμένης ιδιοκτησίας. Ωστόσο, η επανεφεύρεση της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ δεν σηματοδοτεί το τέλος της πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά μάλλον το τέλος της περιόδου που η πνευματική ιδιοκτησία έμοιαζε να αποτελεί το κυρίαρχο παράδειγμα για να κατανοήσει κανείς πώς η γνώση και η πληροφορία ταιριάζουν στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας: τώρα υπάρχει επιλογή- ανάμεσα στην ιδιοκτησία και την ανοιχτή πρόσβαση.


Διαβάστε ακόμα


Η διαχείρηση των ψηφιακών πνευματικών δικαιωμάτων (στα αγγλικά)


Ανάμεσα στην εμπορευματοποίηση και την ανοιχτή πρόσβαση (στα αγγλικά)

Η πνευματική ιδιοκτησία θα πρέπει και στο μέλλον να δώσει στον καλλιτέχνη κίνητρα για δημιουργία και παραγωγή έργων προς όφελος της πνευματικής κληρονομιάς, της πολυφωνίας και της απεριόριστης ποικιλίας, υποστηρίζει η Διονυσία Καλλινίκου.

.


Ο ψηφιακός αιώνας που διανύουμε ίσως να μην αποτελεί την ιδανική εποχή για την πνευματική ιδιοκτησία. Το διαδίκτυο έφερε τη μεγάλη ανατροπή, παρά το ότι η νομοθεσία εξασφάλισε σχετικά έγκαιρα το θεσμικό πλαίσιο προστασίας. Είναι γνωστό ότι, σύμφωνα με την κλασική αντίληψη, η αναγνώριση της πνευματικής ιδιοκτησίας αποσκοπεί στην προστασία του δημιουργού, του πολιτισμού και της οικονομίας. Η πνευματική ιδιοκτησία, ως δικαίωμα και ως θεσμός, εξασφαλίζει πράγματι τη χρηματοδότηση της πνευματικής δημιουργίας, προάγει τον πολιτισμό, αφού κάθε έργο αποτελεί στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς και έχει μεγάλη οικονομική σημασία γιατί οι πολιτιστικές επιχειρήσεις αποτελούν βασικούς συντελεστές συνεισφοράς στο εθνικό εισόδημα.


Η επιβολή των πνευματικών δικαιωμάτων


Η σύνδεση της πνευματικής ιδιοκτησίας με το εμπόριο επιτεύχθηκε σε διεθνές επίπεδο με τη Συμφωνία TRIPS. Η διανοητική ιδιοκτησία θεωρήθηκε ένας από τους βασικούς συντελεστές στην οικονομία των χωρών και έτσι καθιερώθηκαν αρχές, κανόνες και ρυθμίσεις με στόχο την αντιμετώπιση του διεθνούς εμπορίου προϊόντων που αποτελούν αντικείμενο απομίμησης ή παραποίησης, ενώ τονίστηκε η ανάγκη προστασίας του δημοσίου συμφέροντος και η ανάπτυξη της τεχνολογίας. Η καθιέρωση αποτελεσματικών και πρόσφορων μέσων για την επιβολή των δικαιωμάτων, καθώς και η αναγκαιότητα πρόβλεψης μη χρονοβόρων διαδικασιών για την πολυμερή πρόληψη και επίλυση των διαφορών που ανακύπτουν μεταξύ των κυβερνήσεων, αποτελεί έναν από τους βασικούς σκοπούς της Συμφωνίας TRIPS.


Η ανάγκη προστασίας συνδέεται με την οικονομία. Οι σχετικές μελέτες αποδεικνύουν ότι η προστιθέμενη αξία των πολιτιστικών επιχειρήσεων που έχουν σχέση με την πνευματική ιδιοκτησία κυμαίνεται σε ποσοστό περίπου 5% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος. Οι εθνικές κυβερνήσεις πιέστηκαν και αναθεώρησαν τη νομοθεσία τους, τα αμφισβητούμενα θέματα διευθετήθηκαν στη διαδικασία επίλυσης διαφορών στον ΠΟΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη δούλεψαν εντατικά για το κοινοτικό κεκτημένο και η διεθνής κοινότητα προχώρησε στην ψήφιση των Συνθηκών Internet. Τα πνευματικά δικαιώματα γίνονται ένα από τα βασικά θέματα συζητήσεων σε πολιτικό επίπεδο για τις χώρες που δεν τηρούν επαρκώς τη νομοθεσία. Οι μεγάλοι δικαιούχοι θέλουν να δουν τον «πειρατή» να οδηγείται στο αυτόφωρο και στη φυλακή, εγκύκλιοι τονίζουν την ανάγκη επιβολής της νομοθεσίας, επιστολές και σχετικά έγγραφα προτρέπουν τη διοίκηση και κάθε εμπλεκόμενο να σεβαστεί με κάθε τρόπο την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο επαναπροσδιορισμός των κανόνων


Παράλληλα όμως άρχισε να διαπλάθεται ένα κλίμα αμφισβήτησης. Νέα φιλοσοφικά ρεύματα διαμόρφωσαν το θεωρητικό υπόβαθρο για το ανοιχτό περιεχόμενο και την ελεύθερη πρόσβαση, ενώ η τεχνολογία άρχισε να ξεπερνάει το νόμο. Η πνευματική ιδιοκτησία αντιμετωπίζεται με δυσπιστία, ενώ το κοινό εκφράζει σταθερά την άποψη ότι οι νομικοί κανόνες θέτουν φραγμό στη διάδοση της γνώσης. Ο «πειρατής» έχει τη συμπάθεια του κοινού και σε πολλές περιπτώσεις οι νομοθετικές ρυθμίσεις μένουν γράμμα κενό.


Τα συστήματα ανταλλαγής αρχείων peer to peer, τα τεχνολογικά μέτρα, οι περιορισμοί του περιουσιακού δικαιώματος και η εύλογη αμοιβή για την ιδιωτική αναπαραγωγή έχουν γίνει αντικείμενο πολλών προβληματισμών, ενώ το ανοιχτό/ελεύθερο λογισμικό και τα Creative Commons υπόσχονται μία νέα προσέγγιση.


Βρισκόμαστε στην αρχή ενός νέου αιώνα στον οποίο η τεχνολογία έχει αναμφίβολα κυρίαρχο ρόλο. ΄Οσοι κατέχουν τα δίκτυα επιζητούν την ιδιοκτησία του περιεχομένου στο όνομα της πληροφόρησης του κοινού, των συνταγματικών ελευθεριών και των commons. Έντονη είναι η επιθυμία να υπαχθούν οι πνευματικές δημιουργίες στα πράγματα κοινής χρήσης του εμπραγμάτου δικαίου (ΑΚ 967). Πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν την ελεύθερη διάθεση των έργων στο διαδίκτυο χωρίς τους φραγμούς της νομοθεσίας.


Ο αντίλογος είναι μεγάλος. Το νομοθετικό πλαίσιο σε εθνικό, κοινοτικό και διεθνές επίπεδο έχει διαμορφώσει το θεσμικό πλαίσιο προστασίας στο διαδίκτυο που βασίζεται κυρίως στις Συνθήκες Internet και στην Οδηγία 2001/29. Τα τεχνολογικά μέτρα βάζουν εμπόδια στη χρήση και πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι με τον τρόπο αυτό το περιεχόμενο μπορεί να μείνει κλειδωμένο πέρα από τη χρονική διάρκεια προστασίας. Η ψηφιακή νομοθεσία άρχισε πρόσφατα να εφαρμόζεται. Το ίδιο ισχύει και για τη διαδικασία επίλυσης διαφορών σε σχέση με τα τεχνολογικά μέτρα και τους προβλεπόμενους περιορισμούς.


Οι γνωστές πολιτιστικές επιχειρήσεις (παραγωγοί φωνογραφημάτων και οπτικοακουστικών έργων, ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, εκδότες εντύπων) βοήθησαν τους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν και να ζήσουν από την πνευματική δημιουργία τους. Τώρα είναι οι εταιρείες υψηλής τεχνολογίας που στην ουσία επιζητούν τον επαναπροσδιορισμό των κανόνων και τα οικονομικά οφέλη μέσα από καινούργιες αγορές.


Παράλληλα έχει ξεκινήσει ένας κοινωνικός, φιλοσοφικός και πολιτικός διάλογος επαναπροσδιορισμού των κανόνων που έχουν θεσπισθεί. Το ερώτημα που τίθεται είναι που θα οδηγήσει ο διάλογος αυτός και ποιο θα είναι το μέλλον της πνευματικής ιδιοκτησίας.


Τα πνευματικά δημιουργήματα εδώ και πολλούς αιώνες ξεπέρασαν τα εθνικά σύνορα και αυτό έγινε πιο εύκολο στον ψηφιακό χώρο. Τα έργα διακινούνται με μεγάλη ταχύτητα και ευκολία και με τεχνολογικές μεθόδους που συνεχώς εκσυγχρονίζονται. Το δίκαιο έρχεται πολλές φορές εκ των υστέρων να καλύψει την προσβολή που έχει στο μεταξύ λάβει μεγάλες διαστάσεις και θεωρείται κάτι φυσικό και νόμιμο. Η ανταλλαγή μουσικών ή άλλων έργων ανήκει στην καθημερινή συνήθεια πολλών καταναλωτών ιδιαίτερα νέων ατόμων, οπότε γεννιέται το ζήτημα αν είναι σκόπιμο να εφαρμοσθεί η νομοθεσία με όλη την προβλεπόμενη αυστηρότητα. Ο πειρατής των CD του δρόμου δέχεται τη συμπάθεια του κοινού και πολλές φορές και των διωκτικών αρχών. ΄Ετσι αφήνουμε το νόμο και περνάμε στην ηθική και την κοινωνιολογία. Ζητάμε νέες λύσεις που ακούγονται πρωτότυπες αλλά και αυτές είναι δύσκολο να ξεφύγουν από το δίκαιο.


Η πνευματική ιδιοκτησία δεν εμποδίζει την πρόσβαση, την ανάγνωση ή την παθητική χρήση. Βασική είναι η αρχή της προστασίας της μορφής και όχι της ιδέας, η έννοια της ιδιωτικής χρήσης και η διαδικασία των τριών σταδίων. Ο απόλυτος και αποκλειστικός χαρακτήρας του δικαιώματος ανήκει στην κλασική θεώρηση που έχει επίκεντρο το δημιουργό, ενώ τα συμφέροντα της ολότητας εξισορροπούνται στο πλαίσιο των νόμιμων περιορισμών. Τους κανόνες αυτούς ακολούθησαν οι Συνθήκες Internet και η Οδηγία 2001/29 προσαρμόζοντας τις κλασικές αρχές στα νέα τεχνολογικά δεδομένα. Η τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα διακίνησης των έργων με δωρεάν λογισμικό και με ψηφιακές άδειες χρήσης, ενώ ο δημιουργός μπορεί να χρηματοδοτήσει το έργο του χωρίς τη διαμεσολάβηση των γνωστών πολιτιστικών επιχειρήσεων. Το θέμα δεν είναι μόνο κοινωνιολογικό ή νομικό, αλλά και οικονομικό. Οι οικονομικές δραστηριότητες που έχουν σχέση με την πνευματική ιδιοκτησία καταλαμβάνουν μεγάλους κλάδους. Στον ψηφιακό χώρο επιζητείται μία νέα οικονομική κατανομή. Το γεγονός αυτό δεν έχει γίνει ακόμη από όλους αντιληπτό, ενώ προβάλλεται σχεδόν πάντοτε το συμφέρον του κοινού.


Η ανακατανομή των οικονομικών μεγεθών δεν είναι κάτι νέο και πάντα διέτρεχε το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, είτε στις σχέσεις μεταξύ των δημιουργών και των άλλων δικαιούχων, είτε στις σχέσεις τους με τις πολιτιστικές επιχειρήσεις. Σε κάποια στιγμή ερχόταν η ισορροπία για να βρεθεί κάτι άλλο αργότερα. Το ίδιο θα γίνει και στη νέα τάξη πραγμάτων που διαμορφώνεται. Οι τεχνολογικές δυνατότητες είναι τεράστιες και δεν είναι δυνατό να σταματήσει η πρόοδος. Η ίδια η αγορά και η ευελιξία εκ μέρους των δικαιούχων κατά την άσκηση του δικαιώματος θα δώσουν τη λύση. ΄Αλλωστε έχει αρχίσει η online διάθεση των έργων με άδεια και έναντι αμοιβής, ενώ πολλά δημιουργήματα διακινούνται ελεύθερα στο διαδίκτυο, χωρίς να έχουν μετατραπεί σε κοινόχρηστα.


Η προσαρμοστικότητα της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η πνευματική ιδιοκτησία πάντα κατάφερνε να επιβιώσει και να προσαρμοσθεί σε κάθε τεχνολογική εξέλιξη. Το διαδίκτυο έχει παγκόσμιο χαρακτήρα, αλλά οι ρυθμίσεις δεν είναι σκόπιμο να εξυπηρετούν μονόπλευρα εκείνους που ηγούνται της τεχνολογίας και της σχετικής βιομηχανίας. Οι προτεινόμενες λύσεις και νέες προσεγγίσεις θα πρέπει να μη διαβρώσουν τις αρχές που εδώ και αιώνες ισχύουν και ειδικότερα να μην οδηγήσουν στην υιοθέτηση κανόνων που προέρχονται από άλλα νομικά συστήματα και από άλλες παραδόσεις. Το όφελος θα είναι αμφίβολο για τον εθνικό καλλιτέχνη, όπως το συγγραφέα που απευθύνεται σε μικρό αναγνωστικό κοινό γιατί χρησιμοποιεί την μητρική του γλώσσα που διαβάζεται και ομιλείται από λίγους. Η Ευρωπαϊκή Ψηφιακή Βιβλιοθήκη αυτό το χάσμα προσπαθεί να καλύψει, να δώσει δηλαδή σε όλους τους λαούς της Ευρώπης τη δυνατότητα να διατηρήσουν την ευρωπαϊκή τους ταυτότητα και την πολιτιστική τους κληρονομιά.


Η διαπλοκή του δικαίου, της πολιτικής και του πολιτιστικού πλουραλισμού ανήκει στην ιδεολογία του 21ου αιώνα. Η πνευματική ιδιοκτησία έχει άμεση σχέση με τον πολιτισμό και κατά συνέπεια είναι σκόπιμο να βασιστούμε στην πολιτιστική και νομική ισοτιμία. Οι έννομες σχέσεις που διαμορφώνονται μέσα από το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι σκόπιμο να ακολουθούν την παράδοση των λαών για να αποφευχθεί η πολιτιστική ομοιομορφία που εύκολα επιτυγχάνεται μέσω του διαδικτύου. ΄Αλλωστε η πνευματική ιδιοκτησία θα πρέπει και στο μέλλον να δώσει στον καλλιτέχνη κίνητρα για δημιουργία και παραγωγή έργων προς όφελος της πνευματικής κληρονομιάς, της πολυφωνίας και της απεριόριστης ποικιλίας.


Διαβάστε ακόμα


Ομάδα μελέτης για την εφαρμογή των Creative Commons στην Ελλάδα


Η ψηφιακή τεχνολογία αρωγός υποστήριξης για τα ΑμεΑ

Η ιδέα της κοινοκτημοσύνης της γνώσης και του πολιτισμού, είναι πολύ παλιά, και εφαρμογή της αποδείχθηκε σημαντική όσο και ο αέρας που αναπνέουμε. Ο Βαγγέλης Καπούλας και ο Χρήστος Μπούρας αναλύουν κατά πόσο η ιδέα αυτή έχει εντυπωθεί στην ψηφιακή εποχή.


Εισαγωγή


Το τελευταίο διάστημα, σε όλο τον κόσμο, αναπτύσσεται ένα κίνημα για την προστασία και ενίσχυση των δημόσιων αγαθών (και ιδιαίτερα αυτών που αποδίδονται με τον αγγλικό όρο commons, και που ελλείψει σχετικού ελληνικού όρου θα αποκαλούμε στη συνέχεια κοινά αγαθά).


Ο τομέας των κοινών αγαθών (commons) αναγνωρίζεται ως τομέας που συμπληρώνει αλλά και εξισορροπεί τον τομέα των ιδιωτικών οικονομικών δραστηριοτήτων. Ως εκ τούτου, θεωρείται ότι θα υπάρξει μια νέα οικονομική τάξη στην οποία θα συμπεριλαμβάνονται η επίδραση της ορθής χρήσης, διαχείρισης και ανάπτυξης των κοινών αγαθών και πόρων. Ένας δραστήριος τομέας κοινών αγαθών μπορεί να βοηθήσει στη μείωση ανισοτήτων και να προκαλέσει τη βελτίωση της ποιότητα ζωής.


Τα νέα κοινά αγαθά του 21ου αιώνα


Όταν γίνεται λόγος για τα κοινά (ή και τα δημόσια αγαθά), οι περισσότεροι αντιλαμβάνονται τα παραδοσιακά αγαθά που μας προσφέρει η φύση, όπως ο αέρας , το νερό, οι παραλίες ο δασικός πλούτος, οι βοσκότοποι κ.λπ.


Όμως στην εποχή μας ως κοινά αγαθά δεν θα πρέπει να θεωρούνται μόνο τα παραδοσιακά, αλλά και τα νέα αγαθά που επιφέρει η τεχνολογία και η χρήση της, όπως για παράδειγμα η πρόσβαση στο διαδίκτυο και στη γνώση, η ελεύθερη διακίνηση αποτελεσμάτων δημιουργικών εργασιών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται το λογισμικό αλλά και το ψηφιακό περιεχόμενο.


Έτσι στα πλαίσια του προαναφερθέντος κινήματος έχουν εκφραστεί πολλές απόψεις που θεωρούν πως:

• τα ευρυζωνικά δίκτυα,
• το λογισμικό,
• το περιεχόμενο και
• οι ραδιοσυχνότητες


θα πρέπει να είναι κοινά αγαθά και να υπάρχει μέριμνα για ορθή διαχείριση και ανάπτυξή τους.


Σε εφαρμογή αυτών των απόψεων αρκετοί φορείς αλλά και πρόσωπα έχουν προχωρήσει στη δημιουργία,

• ανοικτών ασύρματων δικτύων, σε πλήθος πόλεων (κύρια μη κυβερνητικές οργανώσεις και φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης)
• πλήθους προϊόντων ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοικτού κώδικα
• ελεύθερου περιεχομένου κ.λπ.


Ένα μεγάλο πλεονέκτημα των ψηφιακών αγαθών, είναι πως μπορούν να δημιουργηθούν πολύ εύκολα αντίγραφά τους και έτσι η κοινή χρήση από πλήθος προσώπων δεν επηρεάζει τη διαθεσιμότητα του αγαθού ούτε τη δυνατότητα χρήσης του από επιπλέον πρόσωπα.


Όμως παρά τις ανεξάρτητες προσπάθειες, προς το παρόν η γενικότερη αντιμετώπιση και διαχείριση των κοινών ψηφιακών αγαθών δεν είναι η ενδεδειγμένη. Αυτό πιθανά οφείλεται στην γενικότερη αίσθηση πως ο τομέας αυτός αντιπαλεύεται τον τομέα της ιδιωτικής οικονομικής δραστηριότητας και ως αποτέλεσμα δεν βοηθά στην οικονομική ανάπτυξη. Όμως η εμπειρία δείχνει πως αυτό δεν είναι ορθό. Ο τομέας των κοινών ψηφιακών αγαθών μπορεί να συνυπάρξει με την ιδιωτική οικονομική δραστηριότητα, προσφέροντας πολλά οφέλη στους πολίτες, και να βοηθήσει στην οικονομική ανάπτυξη. Έτσι το συνολικό όφελος είναι μεγαλύτερο. Ας σημειωθεί ότι σε πολλές περιπτώσεις η ιδιωτική οικονομική πρωτοβουλία κάνει χρήση κοινών ψηφιακών αγαθών που ενσωματώνει στα προϊόντα της (όπως για παράδειγμα ελεύθερο λογισμικό που υλοποιεί τα πρωτοκόλλα του Διαδικτύου και χρησιμοποιείται σε εμπορικά προϊόντα λογισμικού), ενώ σε άλλες περιπτώσεις η ύπαρξη και ενδυνάμωση ενός κοινού ψηφιακού αγαθού δημιούργησε νέα επιχειρηματική δραστηριότητα και οικονομική ανάπτυξη (με παράδειγμα το ίδιο τον Παγκόσμιο Ιστό Πληροφοριών, για τον οποίο ο εφευρέτης του Tim Berners-Lee άφησε τα πρωτόκολλα και το αρχικό λογισμικό χωρίς περιορισμούς χρήσης, με το γνωστό αποτέλεσμα της παγκόσμιας αποδοχής και χρήσης του).


Βέβαια τα παραπάνω προϋποθέτουν ένα καλά οριοθετημένο, προστατευμένο και βελτιωμένο πλαίσιο διαχείρισης των κοινών ψηφιακών αγαθών.


Κατά αρχάς χρειάζονται ανεξάρτητοι φορείς που θα διαχειρίζονται τα κοινά ψηφιακά αγαθά, και θα φροντίζουν για την ενίσχυση και βελτίωσή τους. Αυτοί οι φορείς θα πρέπει να είναι ανεξάρτητοι και ανεπηρέαστοι από ιδιωτικά οικονομικά συμφέροντα ώστε να εξασφαλίζουν την ισορροπημένη ανάπτυξη του τομέα των κοινών ψηφιακών αγαθών.


Επιπλέον, η ενδυνάμωση των κοινών ψηφιακών αγαθών απαιτεί δημόσια ενίσχυση. Αυτό, βέβαια δεν σημαίνει ιδιοκτησία των κοινών ψηφιακών αγαθών από το δημόσιο, αλλά ούτε και σφιχτό κανονιστικό έλεγχο. Η πολιτεία θα πρέπει να υιοθετήσει πολιτικές για την βελτίωση των κοινών ψηφιακών αγαθών και την επαύξησή τους, ακόμη και με οικονομική ενίσχυση για την παραγωγή τους, αφού το αποτέλεσμα είναι προς όφελος των πολιτών.


Το περιεχόμενο ως κοινό ψηφιακό αγαθό


Η ιδέα της κοινοκτημοσύνης της γνώσης και του πολιτισμού, είναι πολύ παλιά, και εφαρμογή της αποδείχθηκε σημαντική όσο και ο αέρας που αναπνέουμε. Βασίζεται στην διαπίστωση πως η ελεύθερη διακίνηση ιδεών έχει αποδειχθεί ως απόλυτα αναγκαία για τη δημιουργικότητα και την παραγωγή καινοτομίας. Όπως είπε και ο Ισαάκ Νεύτων, αναφερόμενος στην βοήθεια που του προσέφερε η πρότερη γνώση, «εάν μπόρεσα να δω πιο μακριά, είναι γιατί στεκόμουν πάνω σε ώμους γιγάντων».


Όμως τα βιβλία και οι καλλιτεχνικές δημιουργίες προστατεύονται από τους νόμους περί πνευματικών δικαιωμάτων, και έτσι η πρόσβαση στην αντίστοιχη γνώση δεν είναι εντελώς ελεύθερη.


Επίσης, αρκετές εταιρείες (κύρια, από τον τομέα της διασκέδασης) προσπαθούν να κρυπτογραφήσουν το ψηφιακό περιεχόμενο που διαθέτουν στην αγορά για να εμποδίσουν τη διαμοίρασή του έξω από τον έλεγχό τους.


Όμως οι πολίτες αντιστέκονται. Σήμερα υπάρχουν αρκετές (εθελοντικές) προσπάθειες για τη δημιουργία ελεύθερου περιεχομένου, με πιο γνωστή την Wikipedia.


Παράλληλα, έχουν δημιουργηθεί άδειες διάθεσης περιεχομένου (όπως η Creative Commons και η GFDL) που δίνουν τη δυνατότητα στους δημιουργούς να διαθέτουν το ψηφιακό περιεχόμενο που δημιουργούν, χωρίς να χάνουν εντελώς τον έλεγχο της διάθεσης των δημιουργημάτων τους.


Η ύπαρξη και διάθεση ελεύθερου περιεχομένου έχει πολύ μεγάλη σημασία για την εκπαίδευση και την έρευνα, οι οποίες βασίζονται κύρια στην χρήση της υπάρχουσας γνώσης. Στο χώρο της εκπαίδευσης, οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί μπορούν να βοηθήσουν στη δημιουργία περιεχομένου που θα είναι κοινό ψηφιακό αγαθό, βελτιώνοντας και διαθέτοντας ελεύθερο εκπαιδευτικό περιεχόμενο.


Το λογισμικό ως κοινό ψηφιακό αγαθό


Η άποψη πως το λογισμικό θα πρέπει να θεωρείται κοινό ψηφιακό αγαθό, βασίζεται στο ότι η δημιουργία νέου λογισμικού κάνει χρήση και εμπεριέχει υπάρχουσα γνώση ελεύθερα διαθέσιμη, και η οποία διεγείρει και τη δημιουργικότητα ώστε να εμφανίζονται και πρωτότυπα πακέτα λογισμικού. Έτσι, αν μπορούμε να γράφουμε σήμερα πολύπλοκα πακέτα λογισμικού είναι γιατί χρησιμοποιούμε λύσεις που αναπτύχθηκαν παλαιότερα και διδάσκονται σε πανεπιστήμια και σχολές, ή μπορούν να βρεθούν σε υπάρχοντα πακέτα λογισμικού.


Οι υποστηρικτές λοιπόν του ελεύθερου λογισμικού θεωρούν πως το λογισμικό και οι ιδέες που εμπεριέχει θα πρέπει να είναι ελεύθερα διακινήσιμο και εκμεταλλεύσιμο από όλους, εν είδει κοινού ψηφιακού αγαθού.


Ας σημειωθεί ότι εδώ και πολλά χρόνια το λογισμικό που παρήγαγε ο ακαδημαϊκός χώρος, διακινούνταν και χρησιμοποιούνταν ελεύθερα από άλλους επιστήμονες και ερευνητές. Η ελεύθερη αυτή διακίνηση συνέβαλε ουσιαστικά στην ενίσχυση της ερευνητικής δραστηριότητας.
Στη συνέχεια αναπτύχθηκε εμπορική δραστηριότητα γύρω από λογισμικό με αποτέλεσμα κάποια στιγμή του εμπορικό λογισμικό να είναι το κυρίαρχο. Όμως η γνώση που παράγεται κατά τη δημιουργία του και εμπεριέχεται σε αυτό το εμπορικό λογισμικό, δεν είναι ποια κοινό αγαθό.
Έτσι δημιουργήθηκε το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού και το κίνημα του λογισμικού ανοικτού κώδικα. Ενεργοί πολίτες αλλά και επιχειρήσεις που έχουν οικονομικό συμφέρον από την ελεύθερη ανάπτυξη και διακίνηση λογισμικού θεώρησαν πως το λογισμικό πρέπει να είναι κοινό ψηφιακό αγαθό και συνεισέφεραν στη δημιουργία πλήθους πακέτων λογισμικού που ως κοινά αγαθά μπορούν να χρησιμοποιηθούν και να διακινηθούν από τον καθένα.


Προκειμένου να προστατευθεί η κληρονομιά αυτή αλλά και να ωθηθούν κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων λογισμικού να το διαθέσουν ως κοινό ψηφιακό αγαθό, έχουν δημιουργηθεί μια σειρά από άδειες χρήσης, οι οποίες δίνουν πλήρη ελευθερία αλλά και προωθούν την ανταποδοτικότητα (αν κάποιος κάνει κάποια βελτίωση λη προσθήκη σε υπάρχον λογισμικό το αποτέλεσμα να είναι και πάλι κοινό ψηφιακό αγαθό.


Η ευρυζωνικότητα και τα ευρυζωνικά δίκτυα ως κοινό ψηφιακό αγαθό


Η Ευρυζωνικότητα είναι μία υποδομή που από αρκετά ανεπτυγμένα κράτη αντιμετωπίζεται σαν να είναι η υποδομή του 21ου αιώνα. Αυτό συμβαίνει γιατί η Ευρυζωνικότητα επιδρά σημαντικά και με πλεονεκτήματα στην εκπαίδευση, στην ανάπτυξη, την οικονομία, τη δημόσια διοίκηση, την έρευνα, την καινοτομία, τη διασκέδαση και γενικά σε όλα αυτά τα στοιχεία που σηματοδοτούν την ευημερία και την πρόοδο μιας κοινωνίας.